Historiae patriae monumenta edita iussu regis Caroli Alberti. Tomus XI. Scriptores. Tomus IV

Google

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

at http://books.qooqle. com/

i

o

rn,

Digitized by

Google

<36638203450010
<36638203450010
Bayer. Staatsbibliothek

Digitized by

Google

Digitized by

Google

Digitized by

Google

Digitized by

Google

MONVMENTA

HISTORIAE PATRIAE

Tomvs XI.

t

I

Digitized by

AA

Digitized by Google

HISTORIAE PATRIAE

MONVMENTA

EDITA IVSSV

REGIS CAROLI ALRERTI

TOMVS XI.

SCRIPTORES

Tomvs IV.

AVGVSTAE TAVRINORVM

E REGIO TYPOGRAPHEO

An. M . D . CCC . LXIlI.

Digitized by

Google

27*1.1

Digitized by

Google

VICTORIO EMANVELI II

REGIS CAROLI ALBERTI F.

ITALIAE REGI

IN BELLO AEQVE AC IN PACE
MAIORVM NON DEGENERI

4

QVARTVM SCRIPTORVM VOLVMEN
CVRATORES HISTORIAE PATRIAE STVDIIS PROMOVENDIS

D. D. D.

Digitized by

GooQle

.'■1

r r ; ; t

REGIA DEPVTAZIONE

SOVRA GU STVDI

D I ST O R I A PATRU

vn

Presidente.

SCLOPIS DI SALERANO EceelJ, mo Conte D. Fedewgo, Ministro di Stato, Presidente del
; Senato del Regno , Primo Presidente , Presidente del Gonsiglio del Gontenzioso
diplamatico, e della Commissione di Statistica giudiziaria, Socio della R. Accademia
delle Scienze di Torino,- Socio non residente della Societa Reale di Napoli (Accademia
di Scienze morali e politiche), Socio corrispondente dellTstituto di Francia, e dellT.
R. Istituto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti, Membro aggregato delTAccademia
Imperiale di' Savoia, ecc, Cav. di Gran Groce, decorato del Gran Gordone, del-
Tordine dei Santi Maurizio e Lazzaro, Gav. e Gonsigliere dell'ordine del Merito
Gvile di Savoia, Cavaliere di Gran Groce decorato del Gran Gordone delTordine
della Concezione di Portogallo, Cavaliere dell'ordine della Lpgion d'Onore di Francia,
e di quello del Merito sotto il titolo di S. Giuseppe.

Fice-PresidentL

GiBRARIO Eccell. mo Conte D. Luigi , Ministro di Stato , Senatore del Regno , Primo
Presidente, Primo Segretario di S. M. pel Gran Magistero delPordine dei Santi
Maurizio e Lazzaro , Socio della Regia Accademia delle Scienze di Torino, Socio
corrispondente dellTstituto di Francia , Socio onorario deiristiluto Egizio , Socio
corrispondente delFAccademia Imperiale di Savoia , Membro delle Societa di Economia
politica di Parigi, e di Madrid, deH'Accademia dei Georgofili di Firenze, deinstituto
Nazionale, e della Societa Archeologiea di Ginevra, delle Societa- di Storia della
Svizzera Romanda, e di Berna, degli Atenei di Brescia e di Venezta, Presidente
onorario della Societa dei Sauveteurs di Francia, Cav. di Gran Croce,

decorato del Qran Gordone, dell'ordine dei Santi Maurizio e Lazzaro, Gavaliere e
Consigliere deirordine del Merito Civile di Savoia, Cavaliere di Gran Cordone degli
ordini di Carlo III di Spagna, della Concezione di Portogallo, di Leopoldo del Belgio,
del Mediidte Ottomano , e del Leone Neerlandese . Grand' Ufficiale dell'Ordine
Imperiale della Legion d'Onore di Francia , Commendatore delFordine di Wasa ,

Digitized by

Google

Mll

e dellordine di Cf&^to fl^^o^affi), ^aS^fiere |di Gcofc% ortf&el Salvatore di Grecia,
Gavaliere dell'ordine Piano, dell'AquiIa Rossa di Prussia di terza classe, di San
Stariislao di Russia di seconda classe , del Merito sotto il titolo di San Giuseppe , ecc.

RICCI Marchese Vincenzo, Deputato al Parlamento Italiano, Genova.

MANNO Eccell. mo Barone D. Giuseppk , Ministro di Stato , Senatore del Regno , Primo
Presidente d«fta £ortte d* G&ssa?ione , Socio della ft. Accademia delle Scienze di
Torino, Socio corrispondente dell'Accadeinia della Crusca , Membro onorario del
Regio Istituto Lombardo di Scienze^ Lettere ed Arti^ Presidente perpetuo della Reale
Societa Agraria ed Economica di CagHari, Cavaliere di Gran Croce , decorato del
Gran Cordone delPordine dei Santi Maurizio e Lazzaro, Cav. e Consigliere onorario
deH'ordine del Merito CiVile di Savoia, Milano.

SegretariL

*

t

BAUDI DI VESME Cav. Carlo, Senatore del Regno, Membro della R. Accademia delle
Scienze di Torino, e della Commissione iProtinciale di Statistica, Cav. dell'ordine
dei Santi Maurizio e Lazzaro, e dell'ordine del Merito Civile di Savoia.
FRANGHI-VERNEY DELLA VALETTA Conte e Gav. Albssandro, Consigliere : d'AppeIIo,
::' Socio corriispondente AelTIstituto Nazionale di Ginevra, Membro onorario della Societa
di Sfcoria della Svtzzera Romanda, Uffiziale delPordine dei Santi Maurino e Lazzaro.
. ■ • ■ • ... . . j ' , . j

Membri re^identi iw Tormo.

&AULI D1GLIANO Gonie Lbdovico , Senatore del Regno, ConsigUere di Legaeione ,
Membro e Direttore della Classe di Scienze Morali , Storiche e Filologiche della
R. Accademia delle Scienze di Torino, Accademico d'onore deirAccademia Reale di
Belle Arti, Grand'Ufficiale deUVrdine dei Sahti Maurizio e Lazzaro, Cav. e Comsigliere
deirordine del Merito Civile di Savoia^

SCLOPIS Ecc. Conte D. Federigo, predetto.

CIBRARIO Ecc. Conte D. Luigi, predeito.

PEYRON Teologo Amedeo, Prot emerito di Lingue Orientali, Membro e Tesoriere della
Reale Accademia deJUe Scienze di Torino, Socio straniero delTIstituto di Francia
(Accademia delle Iscrizioni e Belle Lettere), Accademico corrispondente della Crusca,
Cavaliere di Gran Croce, decorato del Gran Cordone, delFordine dei Ss. Maurizio
e Lazzaro, Cav. e Consigliere dell'ordine del Merito Civile di Savoia, Cav. della
Legion d' Onore di Francia.

PROMIS Domejnico , Bibliotecario e Conservatore del Medagliere di S. M. , Socio della
R. Accademja delle Scienze di Torino, Commendatore delPordine dei Ss. Manrizio
e Lazzaro.

BAUDI DI VESME Cav. Carlo, predetto.

RICOTTI Ercole, Maggiore nelle R. Armate, Membro del Consiglio Superiore di Pubblica
Istruzione , Rettore deH'Universita di Torino , e • Professore di Sloria moderna
nella medesima, Socio della R. Accademia delle Scienze di Torino, Commendatore
dell'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro, e Cavaliere di quelli del Merito Civile, e
Militaie di Savoia.

Digitized by

Google

IX

PROMIS Carlo , R. Archeologo , Professore d'Architettura nelia Scuola d'Applicazione
per gl'Ingegneri , Ispettore dei Monumenti d'antichita , Socio della R. Accademia
delle Scienze di Torino, Accademico d'onore deU'Accademia R. di Belle Arti, Cavaliere
deirordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro.

YALLAURI Tommaso, Dottore Collegiato di Belle Lettere, Professore di Eloquenza Latina
nella R. Universita di Torino, Cavaliere dell'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro.

BONCOMPAGNI DI MOMBELLO Cav. Carlo, Deputato al Parlamento Italiano, Membro
della R. Accademia delle Scienze di Torino, Dottore del Collegio di Filosofia e di
Belle Lettere, Inviato straordinario e Ministro plenipotenziario in riposo, Cavaliere di
Gran Croce, decorato del Gran Cordone, delFordine dei Santi Maurizio e Lazzaro,
Cavaliere delFordine del Merito Civile di Savoia.

ADRIANI P. D. Giovanni Battista , de' Chierici Regolari Somaschi , Membro della Regia
Accademia di Filosofia e Belle Lettere di Fossano , della Societa Accademica del
Ducato d'Aosta , della> Accademia Imperiale di Dijoh, Socio d'onore della Societa
Istorica della Moravia e della Silesia, delle Economiche di Chiavari e di Savona,
della Societa Ligure di Storia Patria, Socio corrispondente della R. Accademia delle
Scienze di Torino, della Regia Accademia Lucchese, delTIstituto Nazionale di Ginevra,
delle Accademie Imperiali di Scienze, Belle Lettere ed Arti di Marsiglia, di ChambeYy
e di Aix in Provenza, della Societa Archeologica di Montpellier e di Savoia,
deirAccademia R. di Storia di Madrid , dellTstituto lstorico di Francia, ecc, Ufiiciale
dell'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro, Cavaiiere delFordlne di Leopoldo del Belgio,
Commendatore delTordine di S. Giacomo della Spada di Portogallo , fregiato delle
grandi Medaglie d'oro di Sardegna e di Sassonia pel merito storico-diplomatico, e
dellTmp. di Russia pel merito scientifico-letterario.

FRANCHI-VERNEY DELLA VALETTA Conte e Cav. Alessandro, predetto.

CASTELLI Michel-Angelo , Senatore del Regno , Direttore generale degli Archivi gene-
rali del Regno , GramTUfficiale delFordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , Commenda-
tore dell'ordine di Leopoldo del Belgio.

COMINO Carlo Felice , Sostituito del Procuratore Generale presso la Corte d'Appello
di Torino , Gav. delTordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , e di quello di Carlo III
di Spagna.

BOSIO Priore D. Antonio, Dottore in Teologia, Cav. dell'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro.
BOLLATI Emandele , Dottore d'Ambe Leggi , Capo d'Ufficio nel Ministero dellTnterno ,

Cavaliere dell'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro.
BIANCHI Dottore Professore Nicomede, Preside del Liceo del Carmine e Membro del

Consiglio Provinciale per le Scuole in Torino , Socio corrispondente della R. Acca-

demia di Scienze, Lettere ed Arti in Modena , Uffkiale delPordine dei Ss. Maurizio

e Lazzaro.

CLARETTA Barone Gaudenzio , Dottore di Leggi.

■ , ■■;=■■ ..-■ i-y

- Digitized by

Google

Membri non residenti in Torino.

MANNO Ecc. Barone D. Ghjseppe , predetto , Milano.
DATTA Aw. Pietro, Parma.

MULETTI Carlo , Cavaliere deirordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , Verzuolo (Circon-
dario di SaluzzoJ.

GAL Canonico D. Giovanni Antonio , Professore emerito di Teologia , Membro della
Societa Geologica di Francia , e delFAccademia Imperiale di Savoia , Membro
onorario della Societa Savoina di Storia e d'Archeologia , Corrispondente della
Societa di Scienze Storiche e Naturali delFYonne , Membro della Giunta Statistica,
e della Giunta d'Antichita , e Presidente della Societa accademica del Ducato
d'Aosta , Cavaliere deU'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , Aosta.

MARTINI Pietro, Dottore d'Ambe Leggi, Bibiiotecario della Regia Universita di Cagliari,
Membro non residente deU'Accademia Reale delle Scienze di Torino , Membro della
Reale Societa Agraria ed Economica di Cagliari , e della Societa Ligure di Storia
Patria , Socio corrispondcnte delllstituto Archeologico di Roma , e della Societa
Economica di Chiavari , Cavaliere degU ordini dei Ss. Maurizio e Lazzaro , e del
Merito Civile di Savoia , Cagliari.

TOLA Nobile D. Pasqcale, Consigliere nella Corte d'AppelIo di Genova, Socio corri-
spondente della Reale Accademia delle Scienze , e della Reale Societa Agraria di
Torino , Membro dellTstituto Storico di Francia , Socio onorario della Reale So-
cieta Agraria ed Economica di Cagliari , Presidente della Societa Ligure di Storia
Patria , Ufficiale dell'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , Genwa.

MORENO Monsignor D. Luigi , Vescovo dTvrea , Commendatore dell'ordine dei Santi
Maurizio e Lazzaro , Ivrea.

SBERTOLI Abate Pasquale Antonio, Genova.

FERRERO PONZIGLIONE DI BORGO D'ALE Conte Vincenzo , Dottor d'Ambe Leggi ,
Cavaliere dell'ordine dci Ss. Maurizio e Lazzaro.

CROSET-MOUCHET Canonico D. Gicseppe , Dottore in Teologia ed in Ambe Leggi ,
R. Professore di Teologia nel Seminario Vescovile di Pinerolo e Pro-Vicario generale
della Diocesi , Socio corrispondente deUa R. Accademia delle Scienze di Torino ,
Socio deU'Accademia Imp. di Savoia, deUa Societa Accademica d'Aosta , e dell'Ac-
cademia Romana dei Quiriti , Ufliziale deU'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro, Pinerolo.

CHARVAZ Monsignor D. Anorea, Arcivescovo di Genova, Cavaliere dell'Ordine Supremo
della SS. Annunziata , Cavaliere di Gran Croce , decorato del Gran Cordone ,
deU'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , Membro deUa Reale Accademia delle
Scienze di Torino , dell'Accademia Imperiale di Savoia , e deU'Accademia Romana
dei Quiriti , Genova.

MANUEL DI SAN GIOVANNI Barone Giuseppe , Dottor d'Ambe Leggi , Dronero (Cir-
condario di Cuneo ).

BONAINI Francesco , SovrTntendente Generale dei Regii Archivi nelle Provincie To-
scane, Professore emerito delle Regie Universita di Pisa e di Siena, Accademico
residente della Crusca , Socio ordinario dei Georgofili , Vice-Presidente delPAteneo
Italiano , Socio corrispondente della R. Accademia deUe Scienze . di Torino ,
deU'Accademia Romana d'Archeologia , e dellTstituto Archeologico , Commendatore
deU'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , Ufficiale della Legion d'onore di Francia ,

Digitized by

Google

Cavaliere degli ordini del Merito sotto il titoio di S. Giuseppe, deUAquila Rossa
di Prussia , e dell'ordine Sassone di Alberto 1'Animoso , Firenze.
BANCHERO Giuseppe , Socio corrispondeate della Societa Letteraria di Lione, e di
quella di Statistica di Marsiglia , f Membro della Societa Italiana di Archeologia e
Belle Arti di Milano , della Giunta Comunale di Siatistica della Citta di Genova ,
e Gatastaro di detta Citta , Cavaliere delFordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro, Genooa.

BELGRANO Luigi Tommaso, Applicato agli Archivi Governativi di Genova, Vice-Segretario
Generale e Segretario della Sezione d'Archeologia nella Societa Ligure di Storia
Patria , Socio onorario deirAccademia di Scienze , Lettere ed Arti di Fano , Cor-
rispondente della Societa di Storia e d'Antichita di Odessa, e deirAccademia degli
Euteleti di San Miniato , Gavaliere delPordine dei Santi Matirizio e Lazzaro , Genova.

BOSI9IO Ganonico D. Giovanni, Proposto e Preside del Capitolo Cattedrale di Pavia, Paoia.

CANALE Aw. Michelb jGiuseppe, Uffiziale delFordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro, Genova.

CANTU' Cav. Cesare, Gavaliere delTordine del Merito Civile di Savoia, ecc., ecc, Milano.

DE SIMONI Coeweuo, Dottor d'A. L., Segretario negli Archivi Governativi di Genova,
Socio corrispondente dell'Accademia Romana dei Quiriti, Cavaliere dell'ordine dei
Ss. Maurizio e Lazzaro , Genova.

FINAZZl D. Giovanni , Canonico Teologo del Capitolo Gattedrale di Bergamo, Regio
Provveditore agli Studi della Provincia di Bergamo, Socio attivo, e Vice-Presidente
di quell'Ateneo, Professore emerito nei Seminari di Pavia e di Bergamo, Membro
corrispondente delTIstituto Archeologico di Roma, Berlino e Parigi, Socio degli Atenei
di Brescia e di Bassana , dell' Accademia Valdarnese del Poggio , e di quella di
Religione Cattolica, e dell'Inunacolata Concezi«ne di Roma , Cavaliere dell'ordine
dei Santi Maurizio e Lazzaro, Bergamo.

MARCHESE Padre Vincbnzo Fobtunato, dell'ordine dei Predicatori, Professore onorario
della R. Universita di Siena, Dottore di Collegio per la Facolta di Filosofia e Belle
Lettere nella R. Universita di Genova, Socio della Romana Accademia dei Quiriti,
della Fiorentina Colombaria e di quella delle Belle Arti, della Valdarnese del Poggio
in Montevarchi, della Valle Tiberina in Borgo San Sepolcro, dei Filomati in Lucca,
delFAteneo di Scienze, Lettere ed Arti di Bassano, della Societa Ligure di Storia
Patria, e di quella di Belle Arti in Genova, Gavaliere delFordine dei Ss. Maurizid
e Lazzaro, Gewfoa,

MAZZOLDI Angelo, Dottor .di Leggi , Professore straordinario di Storia Italiana nella
Regia Universita di Torino, Membro effettivo dell'Ateneo di Brescia , Socio onorario
. delle Accademie di Lucca, di Milano e di Genova, Cavaliere delFordine dei Santi
Maurizio e Lazzaro , Piaeenza.

ODORICI Febemgo , Bibliotecario della Reale Bihlioteca di Parma , Socio corrispondente
della Reale Accademia delle Scienze di Torino , Membro dell'Ateneo di Breseia, Corri-
spondente della R. Accademia Ercolanense , e deH'Accademia Pontaniana di Napoli,
Membro deU'Ateneo di Firenze e della Societa Ligure di Storia Patria , Gavaliere
delFordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , Parma.

OLIVIERI Agostwo, Bibliotecario della R. Universita di Genova , Libero Insegnante di
Paleografia e Diplomatica , Professore^ di Storia nella R. Scuola di Marina di
' Genova , Segretario generale della Societa Ligure di Storia Patria, Membro effettivo
della Societa Numismatica di Brusselle, Corrispondente delle Deputazioni di Storia
Patria di Bologna e di Parma , Socio delllslituto Romano di. Corrispondenza

XII

Archeologica , delTAccademia di Lucca , e della Societa Economica di Chiavari ,
Gavaliere dell'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , Genova.
RIGCI Marchese Vincbnzo y prcdetto , Genova.

ROBOLOTTI Francesco, Medico primario e Dy*ettore emerito dello Spedale maggiore
di Gremona , Socio corrispondente della R. Accademia Medico-Chirurgica di Torino ,
deiristituto di Scienze , Lettere ed Arti di Milano, delTAccademia Medico-Ghirurgica
di Ferrara, e delFAccademia Fisio-Medico-Statistica di Milano , Vice-Conservatore
del Vaccino pella Provincia di Cremona , Cavaliere deli'ordine dci Ss. Maurizio
e Lazzaro , Creniona.

SALA Aristide , Licenziato in Ambe Leggi , Professore di Lettere Italiane nella Regia
Scuola Militare e Cappellano nella R. Scuola Normale di Gavalleria in Pinerolo ,
Socio fondatore delTAssociazione Pedagogica di Milano , Socio d'onore e Protnotore
delFAccademia Gingolana degli Incolti , Socio corrispondente dello Istituto Storico
di Francia , delFAteneo , e dell'Accademia Fisio-Medico-Statistica di Milano , della
Societa Ligure di Storia Patria , dell'Accademia Tiberina, e di quella dei Quiriti,
Cavaliere dell'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , Pinerolo.
COSSA Nobile D. Giuseppe, Dottore in Matematica , Primo Assistente della R. Biblioteca
di Brera in Milano , Professore di Paleografia e Diplomatica , Socio corrispondente
del R. Istituto Lombardo di Scienze , Lettere ed Arti , Socio d'onore dell'Ateneo
di Brescia , Milano.

ROSA Gabriele , Socio effettivo degli Atenei di Bergamo e di Brescia , Socio corrispon-
dente di quelli di Bassano, Treviso e Venezia, e Membro corrispondente della Societa
d'Antichita patrie di Zurigo, Ca valiere dell'ordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , Bergamo.

ROSSI Girolamo , Professore di Rettorica , e gia Provveditore agli Studi , nel Collegio
di Ventimiglia , Membro corrispondente delTArchivio Storico Italiano di Firenze ,
della Societa Ligure di Storia Patria , e delTAteneo di Milano , Socio d'onore
deirAccademia degFIncolti di Cingoli , Vice-Bibliotecario dell'Aprosiana , Cavaliere
delTordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro, Vcntimiglia.

VIGNATI D. Gesare , Arciprete , Socio corrispondente deirAccademia Colombaria di
Firenze , dell'Associazione Pedagogica di Milano , e Socio onorario dell'Accademia
d'Agricoltura, Qommercio ed Arti di Verona, Cavaliere delPordine dei Ss. Maurizio
e Lazzaro , Lodi. •

OSIO Luigi , Socio effettivo delPAteneo di Milano , Direttore Capo di Divisione di
prima classe agli Archivi Governativi in Milano , Cavaliere delTordine dei Santi
Maurizio e Lazzaro , e delTordine Reale Danese del Danebrog , Milano.

MORBIO Nobile Carlo , Socio corrispondente della Reale Accademia delle Scienze di
Berlino , della Societa Imperiale degli Antiquari , della Societa per la Storia di
Francia , e della Societa Letteraria di Lione , Socio degli Atenei di Bassano , di
Bergamo e di Brescia , delle Accademie dei Concordi di Rovigo , della Valle
Tiberina Toscana , Fisio-Medico-Statistica di Milano , Pontaniana di Napoli e
Cingolana degli Incolti , Membro della Societa Aretina di Scienze, Lettere ed Arti,
e della Societa Storica Napolitana , Milano.

CELESIA Emanuele , Dottor di Leggi , Consigliere Municipale di Genova , Professore
di Lettere Italiane nel Regio Istituto Tecnico Provinciale , Cavaliere delFordine
dei Ss. Maurizio e Lazzaro , Genova.

PORRO-LAMBERTENGHI Nobile Gillio , Cavaliere dellWdine dei Ss. Maurizio e
Lazzaro , Milano.

Digitized by

BILLIET Eminentissimo' Qartfinale : J). AfLESSp ;, - Arcive3CWfo>cfi fGbf mbery , Membro della
Reale Accademia delle Scienze di Torino , Presidente Perpetuo Onorario dell'Acca-
demia Imperiale di Savoia , e ftfexabrn deHp; A^cademie di Scienze , Belle Lettere
ed Arti di Lione , Dijon , e Rouen , Cavaliere di Gran Croce , decorato del Gran
Cordone , delFordine dei Ss. Maurizkr e Lazzaro , Commendatore deIl'ordine Impe-
riale della Legion d'Onore , Charrib&ry.

COSTA DI BEAUREGARD Marchese Pantaleone , Socio della R. Accademia delle
Scienze di Torino , Presidente delTAccademia Imperiale di Savoia , Commendatore
delFordine dei Santi Maurizio e Lazzaro, Charrihiry.

CARUTTI DI CANTOGNO Domenico , Socio non residente della Reale Accademia delle
Scienze di Torino, Ministro residente a Sl ^ M. il Re dTtalia presso il Governo dei
Paesi Bassi , Commendatore delFordine dei Ss. Maurizio e Lazzaro , Cavaliere
dell'ordine del Merito Civile. di Savoia, Cayaliere di jGran Cordone delTordine
dlsabella la Cattolica di Spagna, Grand'Uffiziale deirordine (di Leopol^ de^ $eigio,J/a.

\ .1,

La Regia Deputaaione ha inoltref Sqcu corrispondenti Italiani , e Stranieri.

I. '; \ . ', •

Digitized by

Google

MVTAZIONI ACCADVTE NEL €ORPO DELLA R. DEPVTAZIONE

BOPO LA PVBBUCAIWNE BEL PRECEDENTE VOLVME,
DECIMO DELLA SERIE

NOMIHE

In segujto a proposta della R. Deputazione S. M. si degnava di chiamare a fame parte.

Con Decreto 9 giugno 4861.
MORBIO Nobile Carlo.

Con Decreto 29 gennaio 1863.

BOLLATI Cavaliere Aw. Emanuele.
BIANCHI Cavaliere Prof. Nicomede.
CELESIA Cavaliere Avv. Emanuelb.
CLARETTA Barone Avv. Gaudbnzio.
PORRO-LAMBERTENGHI Nobile Giulio.

MORTI

II 48 novembre 4862.
II Senatore Conte Cesare Giulini dblla Porta. s

II 2 aprile 4863.
L'Abate D. Fabrizio dei Marchesi Malaspina.

U 18 maggio 4863.
II Senatore Cav. Alberto Ferrero dki Marchesi Della Marmora.

11 5 agosto 4863.
L'Abate Dottore D. Giovanni Dozio.

Digitized by

Google

ELENCO

PEB OBDINE ALFABETICO

DEI MEMBRI DELLA REGIA DEPVTAZIONE SOVRA GLI STVDI DI STORIA PATRIA

ADRIANI Professore P. D. Giambattista , 5 maggio 1854.

ARBORIO DI GATTINARA Marchese Luigi , 22 ottobre 4833.

AVOGADRO dei Conti di Yaldengo Abate Gustavo , 24 marao 1844.

BAILLE Cavaliere Lodovico, 20 aprile 4833.

BALBO DI VINADIO Conte Cesabe , 20 aprile 4 833.

BALBO DI VINADIO Conte Pbospebo, 20 aprile 4 833.

BANGHERO Giuseppe , 44 giugno 4860.

BAUDI dei Conti di Vesme Nobile Carlo , 4 aprile 4 835.

BELGRANO Luigi Tommaso, 44 giugno 4860.

BIANCHI Cavaliere Nicomede , 29 gennaio 4863.

BILLIET Monsignor Alessio , 20 ottobre 4833.

BOLLATI Cavaliere Awocato Emanueie, 29 gennaio 4863.

BONAINI Cavaliere Fbancesco, 24 aprile 4858.

BONCOMPAGNI DI MOMBELLO Cavaliere Cablo, 45 aprile 4845.

BOSIO Teologo D. Antonio, 44 giugno 4 860.

BOSISIO Canonico D. Giovanni, 44 giugno 4 860.

CANALE Avvocato Michele Giuseppe , 44 giugno 4860.

CANTIP Cavaliere Cesabe, 44 giugno 4860.

CARRON DI SAN TOMMASO Marchese Felice, 42 raarzo 4839.

CARUTTI Cavaliere Domenico, 47 maggio 4 857.

CASTELLI Cavaliere Michel Angelo , 47 maggio 4857.

CELESIA Cavaliere Emanuele , 29 gennaio 4 863.

CHARVAZ Monsignor Andbea , 5 maggio 4854.

CIBRARIO Nobile Luigi, 20 aprile 4 833.

CLARETTA Barone Gaudenzio , 29 gennaio 4 863.

COMINO Cavaliere Carlo Felice, 24 aprile 4 858.

CORDERO dei Conti di San Quintino Nobile Giulio, 26 giugno 4 853.

COSSA Nobile Giuseppe , 5 luglio 4860.

COSTA Awocato Collegiato Lodovico , 20 aprile 4 833.

COSTA Dl BEAUREGARD Marchese Pantaleone , 4 5 aprile 4845.

COZIO DI SALABUE Conte Alessandro, 22 ottobre 4833.

CROSET-MOUCHET Teologo Awocato D. Giuseppe , 7 maggio 4 850.

DATTA Avvocato Pietro , 20 aprile 4833.

DE REGE DI GIFFLENGA Conte Alessandro, 29 marzo 4 842.

DE SHIONI Avvocato Cornelio , 14 giugno 4 860.

DOZIO Abatc Giovanni . 5 liiglio 1860.

FERRERO. dei Marchesi della Marmora Nobilc Alberto , 7 luglio 1852.

DALLA SVA FONDAZIONE (20 APRILE 1833) AL 19 APRILE 1803,

colla data della nomina

Digitized by

Google

XVI

FERRERO-PONZIGLIONE DI BORGO D'ALE4Xonte f ¥incenzS , T fcaggio 1859-

FINAZZI Canonico D. GiovANNf, 44 ^giogno '4860.- ' - >

FRANCHl-VERNEY Cavaliere Alessandro , 2 febbraio 4854.

FRASCONI Sacerdote Carlo Francesco , 22 ottobre 4833.

GAL Canonico D. Antonio , 22 ottobre 4833.

GAZZERA Abate Costanzo, 20 aprile 4833.

GIOVANETTI Cavaltere .Giacomo , 20 aprile 4833, ...

GITJLINI DELLA PORTA Conte Cesare, 44 giugno 4 860.

MALASPINA Abate Fabrizio, 4*4 settembre 4833. ' : J '

MANDELLI Cavaliere Vittorio, 5 toglio 1860.

MANNO Barone Giuseppe, 20 aprile 4 833.

MANUEL DI S. GIOVANNI Barone Giuseppe, 2 febbraio 4 854.

MARCHESE Padre Vincenzo , 44 giugno 4860.

MARTINI dottore Pietro , 29 marzo 4842.

MAZZOLDI Cavaliere Angelo , 44 giugno 4860.

MENABREA Nobile Leone , 7 luglio 4852.

MOLFINO Awocato Matteo , 20 aprile 485?.

MORBIO Nobile Carlo, 9 giugno 4864.

MORENO Monsignor Luigi , 23 marzo 4844.

MOUXY DE LOCHE Conte Francesco , 20 aprile 4 833.

MULETTI Carlo, 20 aprile 4 833.

NOMIS DI COSSILLA Conte Luigi , 3 aprije 4844.

ODORICI Cavaliere Federigo , 44 giugno 4 860.

OLIVIERI Avvocato Agostino , 44 giugno 4 860.

OSIO Luigi, 5 dicembre 4860.

PfiYRON Abate Amedeo , 20 aprile 4833.

PORRO-LAMBERTENGHI Nobile Giulio , 29 gennak) J863.

PROMIS Architetto Carlo , 5 maggio 4 840. . •

PROMIS Domenico, 20 aprile 4833.

PROVANA dei Conti del Sabbione Nobile Luigi , 20 aprile 4833.

RAGGIO Sacerdote Professore Giambatlista ', 20 aprile 4833.

RAYMOND Giorgio Maria , 20 aprile 4 833.

RICCI Nobile Vincenzo , 44 giugno 4 860.

RICOTTI Ingegnere Ercole , 22 giugno 4 839.

ROBOLOTTI Dottore Francesco , 44 giugno 4860.

ROSA Cavaliere Gabriele , 5 luglio 4860.

ROSSI Professore Girolamo , 5 luglio 4860.

SALA Canonico Cavaliere Aristide , 44 giugno 4860.

SALUZZO DI MONESIGLIO Conte Alessandro , 20 aprile 4833.

SALUZZO DI MONESIGLIO Cavaliere Cesare, 20 aprile 4833.

SAULI Cavaliere Lodovico, 20 aprile 4833.

SBERTOLI Abate Pasquale , 49 giugno 4849.

SCLOPIS DI SALERANO Conte Federigo, 20 aprile 4833.

SERRA Nobile Girolamo , 20 aprile 4833.

SOMIS DI CHIAVRIE Conte Ignazio , 26 giugno 4853.

SPITALIERI DI CESSOLE Conte Ilarione , 20 aprile 4833.

SPOTORNO Abate Giambattista , 20 aprile 4833.

THIERRY Cavaliere Agostino , 26 giugno 4 853.

TOLA Nobile Pasquale , 29 marzo 4 842.

TROYA Conte Carlo , 24 aprile 4858.

VALLAURI Professore Tommaso , 3 aprile 4 844.

VIGNATI Arciprete D. Cesare , 5 luglio 4 860.

CATALOGVS

xvn

MONVMENTORVM HVC VSQVE EDITORVM

CVRANTE SOCIETATE REGIA STVMIS RERVI PATRIAE PR0H0VEND1S INSTITVTA

IN TOMO I. (Chartarum I).
Chartae ab anno dch. ad anmim mcclxxxxu.

IN TOMO II. ( Leges Municipales ).

Staluta ac privilegia Civitatis Secusiae.
Statuta et privilegia Civitatis Augustae Praetoriae.
Statuta et privilegia Civitatis Niciae.
Statuta Consulatus lanuensis anni mcxlu.
Imposicio Officii Gazariae.

Statuta et privilegia Civitatis Taurinensis.
Statuta Societatis Beati Georgii populi Cheriensis.
^tatuta Comunis Casalis.
Statuta Civitatis Eporediae.
Statuta Civitatis Montiscalerii.

IN TOMO III. ( Scriptorum I).

Anciennes Chroniques de Savoye.

Fragments de la Chronique du Comte Rouge par

Perrinet Du-Pin.
Chronica Latina Sabaudiae.
Chronica Abbatiae Altaecumbae.
Chronica Iuvenalis de Acquino ab anno mcdlxxv

usque ad annum mdxv.
Dominici Machanei Mediolanensis Epitomae histo-

ricae Novem Ducum Sabaudiae.
Memoires sur la vie de Charles Duc de Savoye

Neuvieme des Tan mdv jusqu'en Fan mdxxxix
de messire Pierre de Lambert Seigneur de la
Croix, President des Comptes de Savoye. Avec
un discours sommaire du succes du Siege mis
au-devant du Chateau et Cite de Nice par
Francois Roy de France et paE le Turch Bar-
berosse de Tan mdxlui.
Historico Discorso di Giuseppe Cambiano de'Si-
gnori di Ruffia al Serenissimo Filippo Emanuele
di Savoia Prencipe di Pjemonte.

IN TOMO IV. (Scriptorum II).
Storia delle Alpi Marittime di Pietro Gioffredo, Libri xxvi.

Digitized by

Goo

T

XVIII

IN TOMO V. (Stsriptorum III).

Fragmeola Chronicae Antiquae Civitatis Pedonae.

Chronicon Novaliciensa

Waltharius.

Beati Heldradi Novaliciensis Abbatis Vita.
Necrologium Prioratus Sancti Andreae Taurinensis.
Necrologium Monasterii Sanctorum Solutoris, Ad-

ventoris et Octavii Taurinensis.
Sancti Iohannis Confessoiis Archiepiscopi Raven-

natis Ecclesiae Vita.
Libellus Narrationis seu Chronicon Coenobii Sancti

Michaelis de Clusa Nicolaii n. S. P. iussu exa-

ratum.

Venerabilis BenedictiCIusensis AbbatisVita. Auctore

Willelmo Monacho eius discipulo.
Summariae Constitutioncs Monasterii Beatae Mariae

de Abundanlia.
Necrologium Monasterii Beatae Mariae de Abun-

dantia.

Fragmentum Martyrologii Ecclesiae Beati Evasii Ca-
salensis.

Necrologium Insignis Collegii canonicorum San-

ctorum Petri et Ursi Augustae Praetoriae.
Selecta e libro Anniversariorum , Refectoriorum,

Vigiliarum et Missarum ConventuaUum Ecclesiae

Cathedralis Augustanae.
Martyrologium Graeco-Augustanum Ecclesiae Sancti

Mauricii De Brusson in valle Challand apud Au-

gustanos, saeculi x. , vel xi.
Kalendarium Augustanum, ad fidem Autographi

saeculi xn. inclinanlis vel xm. ineuntis.
Extractus Anniversariorum , Refectoriorum, Vigi-

liarum et Missarum Conventualium fieri soli-

tarum in Ecclesia Calhedrali Civitatis Augustae

Praetoriae ad fidem Apographi saeculi xvi.
Fragmenta de Gestis Astensium excerpta , ex libro

Ogerii Alpherii civis Astensis.
Memoriale Guilielmi Venturae civis Astensis, de

Gestis Civium Astensium et plurium aliorum.
Memoriale Secundini Venturae civis Astensis.
Cronaca di Saluzzo di Gioffredo Della Chiesa.
Cronica di Monferrato di Galeotto del Carretto del

Terzero di Millesimo.
Benvenuti Sangeorgii Chronicon.
Chronicon Imaginis Mundi fr. Iacobi ab Aquis

Ordinis Praedicatorum.

IN TOMO VI. (Chartarum 11).

Chartae ab anno dcc ad annum mcclxxxxix.
Vrsonis Notarii Genuensis, Carmen saec xui.

IN TOMO VII. ( Libri Iurium Reipublicae Genuensis Tomus I ).
Chartae ab anno dcccclvui ad annum mcclxxx.

IN TOMO VIII.

EdJcta Regum Langobardorum.

IN TOMO IX. (Lttri lurium Reipublicae Genuensis Tomvs II).
Chartae ab arino vcxxxvm ad annum mccccxlvii.

. IN TOMO X. ( Codicis- Diplomalici Sardiniae Tomus I).
Charte ab anno m ad annum Mcccxcn.

IN TOMO XI. (Scriptorum IV).

Guillelmini Schiavinae Annales Alexandnni.
Anastasii Germonii tommentariorum libri xi.

losephi Francisci Meyranesii de Episcopis et Archiepiscopis Taurinensibus.

Digitized by

Google

LIBRI OFFERTI

xw

ALLA

REGIA DEPVTAZIONE SOVRA GLI STVDI DI STORIA PATRIA

DAL 4. GiySNO 1861 AL 1.° DKOHRE 18(3-

CoUecjjon de documents inedLts relatiis a 1'histoire de la Belgique. Chronique des
D»cs de Boabant, par Edmond de Dynter, pubhee par P. F. X. de Ram.
Tom. I. i." partie, comprenant 1'introduction, les opuscules de Dynter, et la
table analytique des matieres. Bruxelles, Hayez, i854-i86o; 4-° gr.
Les quatorze livres sur 1'Histoire de la ville de Louvain du Docteur Jean Molanus
etc. publies etc- par P. F. X. de Ram. i." partie coioprenant la notiee bio-
graphique et les dix premiers livres de 1'ouvrage. Deuxieme partie comprenant
les qnatre derniers Jivres, les appendices de l'e'diteur et la table analytique
des mtuier.es. Bruxeiles, Hayez, 1861; 4*° 8 r -
Ghronique de Jean de Stavelot publiee par Ad. Borgnet. Bruxelles, Hayez, 1861 ; 4>°
Saggio di Prose giovanili 4i N. N. Savona, 1860, Miralta ; 8.°
Le Marche dal i5 settembre 1860 al 18 gennaio 1861; e Relazione al Ministero
deuTnterno del R. Gommissario straordinario, Commeodatore Lorenzo "Valerio,
1861. Milano, Editori del Politecnico (Estratto dal vol. XI. del Politecnico ).
Extraits de la oorrespondance diplomatique des envoyes du Duc de Savoie Ema-
nuel PhiUbert pres la Cour de Venise pendant les troubles des Pays-Bas,
1 567-1 584» P ar k Comte Giuseppe Greppi (extraits du Bulletin de la Gom-
mission Royaie d'Histoire). Bruxelles, Hayez; 8.°, pag. 5a.
Cenno Igienicorstatistico su Pegli (Gireondario di Genova), Lettera del Dottore
Commendatore Benedetto Trompeo al Protessore G. du Jardin. Geaova, 1861,
Tipografia de' Sordo-Muti.
II Beato Beroardo, Principe di Baden, cenni storico-biografiei, raccolti daPTeo-
logo Caraliere Maurizio Marocco^ dedicati a S. A. R. Umberto Ranieri Prin-
cipe di Piemonte. Torino, Dalmazzo, i858; 8.°
La Basilica Megistraje della Sacra Religione ed Ordine militare de' SS. Maurizio

e Lazzaro, Sunti storico-artistici. Torino, 1860, Botta; 4-°
Cenni sulTorigine e sui progressi dell'arte tipografica in Torino dal 1474*1 1861.

Torino, 1861, Botta; 4-° p»cc«
El Arte Utino^Bizantino en Espana y las Coronas Visigodas de Guarrazar : ensayo
historicorcritico, por D. Joee Amador de los Rios, de la Beal Academia de la
Historia, Decano de la facultad de Filosofia y letras de la Universitad central,
Academico de numero de esta de las tres nobles Artes de San Fernando, etc.
1861. Madnd, en la impneota nacional; 4-°
Monete, medaglie e sigilli dei Principi Doria, descritte ed illustrate dal bibliote-

cario Agostino Olivieri. Genova 1859, t'P°g ra fi a dei Sordo-muti; 4-°
Monete e medaglie degli Spinola di Tassarolo, Ronco, Roccafbrte, Arquata e
Vercelli che serbansi n«LTa R. Universita ed in altre collezioni di Genova ,
descritte ed illustrate dal bibliotecario Agostiuo Olivieri. Genova 1860, tipo-
grafia dei Sordo-muti; 4. 0

ACCADEMIA RBALB BBLGICA
- COMMlSStONB DI STORIA.

Valebio.

Gbeppi.

Trompeo.

Marocco.

ACCADEMIA TlEALE
DI STOBIA
DI MADBID.

Olivieri.

171

9

Digitized by

Google

I

XX

C0N8BIL PROVIKCIAL
DB GAND.

Dbuzza.

ISNABDI.

MlNlSTBBO DELL' INTBBNO.

SOCIBTA DI GlUBBCONSULTI
PIEMONTB8I.

ACCADEMIA DI llONACO,

De Agostini.

Invenlaire Analytique tlcs chartes des Comtes de Flandre, avant l'avenement des
Princes de la Maison de Bourgogne, deposees au chdteau de Rupehnonde, et
conservees aux Archives de Flandre Orientale; precede d'une notice historique
sur 1'ancienne Tresorerie des Chartes de Rupelmonde, et suivi d'un Glossaire
de notes et d'eclaircissements, par ie Baron Jules de Saint Glnois. Gand, i843-
i846;4.°

Notizie sloriche sulla Igiene navale del Dottore A. L. Bruzza, 1861. Genova,

tipografia di Gaetano Schenone ; 4-°
Storia delTUniversita di Genova fino al 1773, scritta da P. Lorenzo Isnardi. Genova,

tipografia Sordo-muti, 1861; 8."
Specchio di leggi ed altri atti di governo vigenti nel Regno dltalia sulle appar-

tenenze del Ministero dellTnterno. Torino, 1861, Botta; foL
Raccolta di atti governativi sull'Amministrazione Centrale e Provinciale nei rap-

porti col Ministero dellTnterno. Torino, 1861, Stamperia Reale, 8."
Monumenti Legali del Regno Sardo dal secolo xn al xv, raccolti ed illustrati

per cura d'una Societa di Giureconsulti ; statuti d'Aglie, Pavone, Ivrea,

San Giorgio e Strambino. Torino, tipografia Eredi Botta, i856 a i858.

Dispense 1 a 5; 4 °

Monumenta Boica, edidit Academia Scientiarum Boica. Yol. trigesimum sextum,

Yol. IX, par8 II, 1861 ; Monachii. Sumtibus Academicis.
II Comune di Vercelli nel Mecfto Evo , Studi storici del Cavaliere Vittorio Mandelli.

Continuazione al libro II. Yicende politiche dalfanno ia54 al i3oi, preceduti

dalla Biqgrafia scritta da Giovachino Deagostini, tom. IV. Vercelli, 1861,

Guglielmoni; 8."

Lettera del Cavaliere Tommaso Zeno, provveditore in campoaPisa, ad Agostino
Barbarigo Doge di Venezia, sulla rotta dei Fiorentini a S. Regolo il 30 maggio
1498, pubblicata in occasione delle nozze di Luzzatto Graziadio con Adelina
Luzzatto. Udine, 1857, tipografia Turchetto; 8.*

Parlamento al popolo di Udine sopra la difesa di essa terra, fatto da Girolamo
Savorgnano il 10 febbraio i5i4, pubblicato in occasione delle nozze del Conte
Fabio Beretta colla nobile Teresa Reali. Udine, i85g, tipografia Turchetto; 8.°

Discorso di Michiel da San Michiel circa il fortificar la citta di Udine ed altri
luoghi della patria del Friuli, diretto al Doge di Venezia, Pietro Lando, i543,
pubblicato per le nozze di Colombalti Belgrado, 1859. Udine, tipografia Trom-
betti-Murero ; 8."

Parere del Duca dTJrbino Guidobaldo II. sulla fortificazione del Friuli di Jo. Jac.

Leonardi da Pesaro, oratore del detto Urbino, i543, pubblicato in occasione

delle nozze illustri Plattis-Cavriani. Udine, 1859, tipograiia Vendrame ; 8."
Capitoli deirarte della Lana, fatti in Udine nel i5ai, pubblicati in occasione delle

nozze del Conte Nicolo Caimo-Dragoni con la nobile signora Maria Buonamico.

Udine, 1860, tipografia Trombetti-Murero ; 8.°
Incursioni dei Turchi in Friuli. Cronaca inedita di Jacopo Valvasone di Maniago,

storico del secolo xvi , pubblicate in occasione delle nozze di Giovanni Conte

Gropplero colla nobil Contessa Lucia di Codroipo ; dedica di Fabio Beretta.

Udine, 1860, tipografia Trombetti; 8.°
Relazione della Patria del Friuli fatta alla Repubblica di Venezia nel 17 12 dal

Luogotenente Natale Donato, pubblicata in occasione delle nozze del Conte

Giovanni Gropplero colla Contessa Luigia di Codroipo. Udine, 1860, lipografia

Liberale ; 8."

Qualtro lettere di Bartolomeo d'AIviano al Comune del Friuli, i5i3, 14 e i5,
pubblicate in occasione delle nozze di Fabio Conte Beretta colla Contessa
Filomena di Colloredo-Mels , 1861. Udine, tipografia Liberale Vendrame; 8.°

Alcune notizie sulla vita di Giacomo Florio Giurisconsulto Udinese del secolo xvr,

Digitized by

Google

XKt

pubblicate in 'occasione delle nozze di Francesco Florio Conte coila Contessa

di Colloredo, 1863. Udine, tipografia Ginseppe Seitz; 8.°
Cronaca della terra di S. Daniele dai primi tempi alPanno i5i5 scritta da Girolamo

Sini, pnbblicata in occasione delle nozze del conte Francesco Florio colla nobile

Gontessa Gectlia di Colloredo-Mels. Udine, 1863, tipografia Giuseppe Seitz ; 8.°
Estratti dagli Annafi di Cividale del FriuK dali'anno 1176 al i385 fatti da Mar-

cantonio Nicoletti Notaio Cividakse del secolo xvi. Udine, 1862, tipografia

Trombetti-Murero ; 8.°
Documenta Historiae Forojuliensis saeculuxiii ab anno iaoo ad 1399, summatim

regesta a P. Josepho Bianchi Utinensi.
Storia del Marchesato di Dolceacqua e dei Comuni di Pigna e Castelfranco del

Professore Gerolamo Rossi. Oneglia, 1863, tipografia Gick Ghilini; 8.°
Gonvito Estense descritto da Giacomo Grana, con prefazione di L. Napoleone

Cittatlella. Ferrara, i843, tipografia Taddei; 8.*
Beadeno e la sua Chiesa Arcipretale, Cenno storico e descrittivo di Luigi Napo-

leone Cittadella Ferrarese ecc. Ferrara, i856, Taddei; 8.°,
Lettera al chiarissimo Cav. Gaetano-Giordani (Estratto dalla Gazzetta Ferrarese,

n.° 49 > delli sg aprile i86a); 8.°
Cenni sul reggimento munkipale di Udine dal secolo xm al xvi del Dottore Vin-

cenzo Joppi, del modo di governo della Comunita di Udine di Marco Antonio

Fiducio, e della visita aposlolica di M. F. Barbero. Venezia, 1862, tipografia

del Commercio; 8."

Scritti di Storia e d'Archeologia del Conte Carlo Martini, ordinati da Tommaso

Gar, con un discorso intorno alla vita ed alle opere dell'Autore. Trento,

Monauni, i855; 8.° ,
Ricerche storiche riguardanti 1'autorita e giurisdizione del Magistrato Consolare di

Trento, composte dal Barone Gian Giacomo Cresseri, riordinate ed annotate

da Tommaso Gar. Trcnto, Monanni, i858; 8.°
Vita di Alessandro Vittoria, scultore Trentino, composta dal Conte Benedetto dei

GiovaneUi, e rifiisa ed accresciuta da Tommaso Gar. Trento, Monauni, i858; 8.°
Statuti della Citta di Trento colla designazione dei beni del Comune nella prima

meta del secolo xiv, e con una introduzione di Tommaso Gar. Trento, Mo-

nauni, i858 ; 8.°

Statutt della Cittk di Rovereto, i4a5-i6io, con una introduzione di Tommaso
Gar ed un discorso di Simone Cresseri. Trento, Monauni, 18%; 8.°'

Annali del Principato Eoclesiastico di Trento dal 1032 al i54o, compilatt sni
documenti da Francesco Felice degli Alberti, Vescovo e Principe, reintegrati
ed annotati da Tommaso Gar. Trento, Monauni, 1860; 8.°

Statnti tfeUa Citta dt Riva, 1 2^4* 1 790, con una introduzione di Tommaso Gar,
ed un discorsd di Simone Cresseri. Trento, Monauni, 1861, 8.°

Francois rV et Francois V d'Autriche-Este Ducs de Modene, Documents extraits
de la Gollection publiee par la Commission nommee par de*cret 21 juillet 1859
du Gouverneur des Provinces Modenaises: premiere partie, Francois V; seconde
partie, Francois JV. Modene, Zanichelli, 1860; 4-° picc.

Amttiche Sammlnng der akem Eidgenossichen Abschiede. Mit den ewigen Biinden
den Friedbriefen und andem hauptvertragen als beilagen. Lucern. Meyer,
i83 9 ; 4. 0

Die Eidgenossischen Ahschiede aus dem Zeitranme von 1778. bis 1798. Bearbeitet
von Gerold Meyer von Knonau. Band> 8. Zurich Biirkl. i&56. 4-°

Die Eidgenossisehen Abschiede aus dem Zeitraume von 17 12. bis 1743. Bearbeitet
von Daniel Albert Fechter. Band 7. Abteilung. 1. Basel. Banr 1860.

Die Eidgenossischen Abschiede aus dem Zeitraume von i556. Bis i586. Bearbeitet
von Joseph Karl Kriith. Band 4- Abteilung. 2. Bern, Ratzer. 1861. 4-*

Rossi.

ClTTADBLLA.

JOPPl.

Gab.

HmiSTEBO DELL lNTlBND.

\

XXII «
Fbanchi-Vbbnet.

Mazzoldi.

La Mantia.

Gauffe.

PlUITO.

Sagbedo.

Pebancini.

FtANCHI-VBBNEY.

DlONlSOTTI.

Elemens du Code Napoleon k l'usage des eleves de la faculte de Droit de Turin,

par J. M. M. Franchi un des Professeurs de Code Napoleon a la meme faculte.

Turin, Bianco, i8i3; 8.°
Prolegomeni alla Storia d'Italia, in continuazione alle Origini Italiche, del Cavaliere

Angelo Mazzoldi Professore straordinario di Storia Italiana, e Deputato al Par>

lamento ; Lezioni dette nella R. Uhiversita di Torino dal 16 maggio al 3o

giugno 1860. Milano, 1862, Recchione; 8.° e tavole.
Storia della Legislazione Civile e Criminale in Sicilia sotto ie dominazioni dei

Romani, Goti, Bizantini e Musulmani, ecc, delTAvvocato Tito La Mantia. Pa-

lermo, i85g, Lao ; 8.°
Introduzione alla Storia della Legislaziohe Civile e Criminale di Sicilia dai tempi

Normanni sino alPeta nostra, dell'Avvocato Tito La Mantia Giudice del Tri-

bunale Civile di Palermo. Palermo, 1863; 8.°
Consuetudini delle Citta di Sicilia edite ed inedite scelte e poste in confronto cogli

articoli delle leggi civili daH'Avvocato Tito La Mantia. Palermo, 1862, Lao;

8.°, 128 pag.

Notices genealogiques sur les familles Genevoises depuis les premiers temps
jusqu'a nos jours, par J. A. Galiffe. C. G. Tome 1.™, Geneve, J. Barbezat et
comp. 1829; 8.° Tome 2.', Geneve , chez FAuteur, i83i. Tome troisieme ,
Geneve. G. Gruaz, i836 ; 8.°

Quelques pages d'Histoire exaete, soit les proces criminels intentes a Geneve en
i547 P our haute trahison contre No. Ami Perrin, et contre son accusateur No.
Laurent Maigret, dit le Magnifique, agent secret et espion du Roi de France
a Geneve et aupres des ligues Suisses, suivi de quelques considerations sur
l'etat de partis politiques et religieux sous Calvin, etc, par J: B. G. Galiffe,
J. V. D. Professeur a 1'Academie de Geneve, 1862. Geneve, Vaney, 1862; 4-°

Armorial Historique Genevois , trente-six planches armoriees» en deux series
(avant et apres la reforme), avec une introduction historique et un comple-
ment contenant, entre autres, les principales bourgeoisies honorifiques, etc. ,
par J. B. G. Galiffe, J. V. D. Professeur k Geneve, etc, et A. de Mandrot
Lieutenant Colonel a 1'Etat Major Federal, etc. Geneve et Lausanne, 1862;
4-* gr.

Memorie tratte dal R. Archmo di Cagliari risguardanti i Governatori e Luogo-

tenenti Generali dell'iso!a di Sardegna, dal tempo della dominazione Aragonese

fino-al 1610, per Ignazio Pillito. Cagliari, 1862, tipografia Nazionale."
Le Baillage de Vevey et de Chillon du xiv au xvn siecle, avec Armonal tel

qu'il ^tait en 1660, grave par J. A. Recordon, publie en 1861. Vevey,

imprimerie de Ch. F. Recordon ; 8." fig. en bois.
Relazione della Visila Apostolica in Carniola, Stiria e Carinzia fatta da Francesco

Barbaro 1'anno i5g3, e presentata a Papa Clemente VIII. Udine, 1862, tipo-

grafia di Giuseppe Seitz.
Poema in otto sonetti di Francesco Vannozzo, rimatore del secolo xiv a Gian

Galeazzo Visconti Conte di Virtu. Firenze, tipografia Galileiana.,
Memorie storiche biografiche di tutti i giovani Salodiani volontari che impugnarono

le armi per la santa causa deH'indipendenza Italiana negli anni 1848, 5g e 60,

di Paolo Perancini. Salo, tipografia Capra.
Descrizione degli stemmi dei casati compresi nelle narrazioni sulle famiglie nobili

della Monarchia di Savoia e di alcune altre famiglie nobili e titolate del Pie-

monte. Torino, G. Cassone e Comp., 1862; 4-°
Memorie storiche della Gitta di Vercelli precedute da cenni statislici sul Vercellese,

di Carlo Dionisotti. Biella, Amosso, 1861 ; 8.° ■
Notizie Biografiche dei Vercellesi illustri, di Carlo Dionisotli. Biella , Amosso,

1862; 8.°

Digitized by

Google

Cenni suU'ordinamento dei servigi di pubblica sicurezza in Francia, per cura del

Prefetto di polizia di Parigi. Torino, Botta , 1862.
Lettere scelte di illustri personaggi tratte dai MMSS. iegati dal Cavaliere Gazzera

alla R. Accademia delle Scienze, per cura di Gaudenzio Claretta (Eslratto dal

volume I della Miscellanea di Storia Italiana ) ; 8.°
Memorie storiche intorno aUa vita ed agli studi di Gian Tommaso Terraneo, di

Angelo Paolo Carena e di Giuseppe Vernazza, con documenti , per Gaudenzio

Claretta. Torino, 1863, Botta; 8.°
Notizie storiche . intorno alla vita ed ai tempi di Beatrice di Porlogalio , Duchessa

di Sayoia, con documenti, per il Barone Gaudenzio Claretta, membro della

R. Deputazione sovra gli Studi di Storia Patria. Torino, i863, Botta; 8.°
Collezione d'autografi di famiglie sovrane, celebrita politiche ecc., iliustrata con cenni

biografici ecc, per Damiano Muoni - Famiglia Sforza. - Milano, Colombo, i858 ;

4-° pag. 64 e 7 tav. litogr. — Governatori, Luogotenenti e Capitani Generali

delio Stato di Milano. Milano, Colombo, 1859; tavole litogr., 4-°
Memorie storicbe di Antignate per Damiano Muoni , con un cenno sulle varie rac-

colte delTAutore. Milano, 1861, tipografia dell'Orfanotrofio ; 4-°
Cenni storicOffilosofici sulla pena capitale, di Damiano Muoni, 1862. Milano, tipo-

grafia gia Boniotti ; 8.°
Nozioni sulla Rezia dalle origini alie tre leghe, di Damiano Muoni. Milano, i863,

tipografia gia Boniotti ; 8.°
Per la solenne benedizione della bandiera e giuramento della Guardta Naziohale

di Teramo, parole lette neila cattedrale delia Citta li 6 aprile i86a dal Sacer-

dote Giovanni Batttsta Brignardello Cappellano del 4 1 -" Reggimento di Fanteria.

Chiett, tipografia Scaipelii, 1862; 8.°
Discorso. sovra 1'acquisto di Milano di Monsignor Claudio di Seyssel, pubbbcato

dal Commendatore Domenico Carutti, 1861. Torino, Stamperia Reale.
Atti e Statuto della Societa Ligure di Storia Patria, vol. I. Genova, Ferrando,

1859, voi. II, parte 2/ ivi, 1862; 8.° gr.
Memoria storico-descrittiva delTinsigne Basilica di S. Michele Maggiore di Pavia per

cura del dottore Carlo DeU'Acqua, con tavole. Pavia, tipografia Fusi , 1862; 4«°
Notizie sulle relazioni tra il Cardinale d'Este, e B. Cellini, raccolte dal Marchese

Giuseppe Campori. Modena, 1862, Soliani; 4-°
Della vita e .delle awenture del Marchese Alessandro Malaspina, memoria del

Marchese Giuseppe Campori inserita nel Tom. IV. delle Memorie della Regia

Accademia delle Scienze, Lettere ed Arti di Modena, 1862, Soliani; 4>°
Giornale storico degli Archivu Toscani pubblicato dalla Soprintendenza Generale

agb Archivi Toscani. VoL 4> 5, 6, 1860-62. Firenze, tipografia Vieusseux,

e Tipi M. Cellini e C. Galileiana; 8.°
Storie Bresciane dai primi tempi sino aU'eta nostra, di Federico Odorici , vol. IX.

e X. Brescia, Gilberti, 1860 e 61; 8.* t
Memorie della Reale Accademia delle Scienze di Torino. Serie secooda, tomo XVI.

Torino, daUa Stamperia Reale, 1857; 4«° - Tomo XVII, »858. - Tomo XVIII,

1859. " Toa10 XIX > 1861 » 4 °
Memoires et Documents par ia Societe Savoisienne d'Histoire et d'Arcbeologie ,

tom. V. Chambery, Imprimerie du Gouvernement, 1861; 8.°
BuUetin de ia Societe Savoisienne d'Histoire et d'Archeologie, 1860, 1862.
Cenni sulla fabbrica d'armi in Gardone di Val Trompia, compilati daU'artefice

Marco Cominazzi. Brescia, 1861, tipografia della SentineUa, 8.°
Riduzione e Riforma delle Universita in Italia, e Cenno storico sull'Universita di

Pavia del Canonico Pietro Terenzio. 1861. Pavia. tipografia Fusi.
Notizie della vita e delle opere del Professore Cesare Ferreri, raccolte dal Cano-

nico P. Terenzio nel 1862. Pavia, Fusi.

XXIII

MlMSTEIO DELL'lNTE«XO.

Clabetta.

MUONl.

Uhig.nabdbllo.

Cabdtti.

SocietI Ligdbe
di Stobia Patbu.

DellAcqua.

Campobi.

Sopb'Intendenza
Gbnebale
degli abchivi in t08cana.

Odorici.

Reale Accadewa
dellb scienze di tobino.

SOCIBTA
DI Stobia ed ABCBZ0L0GL4
DBLLA SAVOU.

»

COJUIUZZL

TEBENZia

Digitized by

Google

XXIV

Dkoioannis.

i

MlNISTEBO DILL'lNTBBNO-

Fbbrebo
Delli Marmoba.

Ministerod'Agbicoltuba,
industbia e commebcio.

SOCIETA Dl STOBIA
DELLA STIZZERA ROMAKDA.

Stbfani.

Sala.

Bossi.

Celbsia.

FlNAZZJ.

»
»

Dk Stbffani.

cobbauini.

La Questione del Trent, Dissertazione per Giovanni Degieannis R." Professore di

Diritto pubblico marittimo. Cagliari, 1863, Timon; &°
Le Pergamene Greche esistenti nel grande Archivio di Palerme, tradotte ed iUu-

strate da Giuseppe Spata, dispense 1 a 6. Falermo, 1863 e 63, tipografia Clamis

e Roberti ; 4'°

Sulle iscrizioni latine del Golombario di Pomptilla, Lettera del Generale della
Marmora at C. Spano ( Estratto dal Bullettino Archeologioo Sardo, N.° 8 ,
anno vm, agosto 1863). Cagliari, Timon, 8.° pag. ix

Vicende di Carlo di Simiane Marchese di Livorno poi di Pianezza tra il 1673 ed
il 1 706, ricavate da corrispondenze diplomatiche e private e da manoscritti di
quei tempi per Alberto Ferrero della Marmora. Torino, i86a, Bocca; 8.°

Notizie sulla vita e sulle gesta di Carlo Emilio S. Martino di PareUa, ossia Cro-
naca militare aneddotica deUe guerre succedute in Piemonte dal 1673 al 1706
per U Luogotenente Generale Alberto Ferrero deUa Marmora. Torino, i863,
Bocca; 8. 9 gr. ritr. e carta.

Statistica del Regno dTtalia. Popolazione, Censimento degli anticbi Stati Sardi
(1 gennaio i858), e Censimenti di Lombardia, di Parma e di Modena (1857,
i858), pubblicati per cura del Ministero d'Agrico!tura, Industria e Commereio.
Torino, 1862, Stamperia Reale, voL 3. v

Memoires et Documents publies par la Societe de la Suisse Romande, tom. XVI.
a XIX; 8.°, Lausanne, i858-i86a. Bridel (dei due ultimi, la prima puntata di
ciascuno).

Alcune notizie dei Duchi e Marchesi della Marca , del Friuli e di Verona da
Carlomagno alla pace di Costanza, 776-1183. Venezia, i863. Tipografia dei

Commercio; 8."

Documenti circa la vita e le gesta di S. Carlo Borromeo, pubblicati per cura del
Canonico Aristide Sala, voL III (quarto deU'opera). Miiano, 1861, tipografia
Ditta Boniardi-Pogliani-Besozzi ; 4*°

Fascicolo conclusionale dell'opera circa S. Carlo Borromeo. Pinerolo, Chiantore,
i863; 8.°

Viage Pintoresco por los Rios Parana, Paraguay, San Lorenzo, Coyaba y el Arino
tributario del grande Amazonas con la descripcion de la Provincia de Mato Grosso,
ec. por el C. Bartolome BossL Paris, Dupray de la Mahlrie, i863; 4<° gr. fig.

Porti e vie strate deU'antioa Liguria per Emanuele Celesia. Genova, i863, tipo-
grafia Sociale; 8.°

Deirantichissimo idioma de' Liguri per Emanuele Celesia. Genova, i863, tipi del

R. I. de'Sordomuti; 8,°
Atti e Memorie deUo RR. Deputazioni di Storia Patria per te Provincte Modenesi

e Parmensi, vol. 1, fascic. i.°, 2° e 3." Modena, i863, Vincenzi; 4°
Manumenti di Storia Patria deile Provincie Modenesi. Serie deUe Cronache. Parma,

1861, 1862, Fiaccadori, tom. I e II; 4-°
NeUe esequie di CamUlo Cavour celebrate nella Basilica di S. Maria in Bergamo;

parole del Canonico Finazzi. Bergamo, 1861', tipografia PagnonceUi.
Cenni sulla storia del Concilio di Trento del P. Alberto Mazzoleni. Lucca, 1861.
Delia nuova decorazione deU'Ateneo di Bergamo e del riordinamento deUe sue

antiche lapidi, discorso inaugurale del Cavaliere Canonico Giovanni Finazzi,

con tavola. Milano, tipografia degl'Ingegneri, i863 ; 4-°
La Nunziatura di Francia del Cardinale Guido Bentivoglio, lettere a Scipione Bor-

ghese Cardinal Nipote e Segrelario di Stato di Paoto V, tratte dagli originali

e pubblicate per cura di Luigi De Steffani. Velume i.° Firenze, t863; 8."
Lexicon totius Latinitatis J. Facciolati, Aeg. Forceltmi et J. Furlanetti seminarii

Patavini alumnorum cura, etc., iuxta opera R. Klotz, G. Freund, L. Ddderlein,

curante Francisco Corradini» Palavii, typis Seminarii, i863, lasc. xi.

Digitized by Google

XXV

Annuario della Istruzione pubbiica per 1'anno scolastico 1 862-1 863. Torino, mimstebo
Sebastiano Franco e figli ; 8.° ^^pubblica. 01 '*

Galendario Generale del Regno dltalia compilato per cura del Ministero dellTn- ministebo dell* intbhno.
terno, i863. Anno secondo. Torino, stamperia dell'Unione Tipografico edi-
trice ; 8.°

Le Tombe dei padri Greci e Latini, opera dell'Awocato D. Girolamo Buzzi. bdzzi.

Torino, tipografia Cassone, 1848; 8.° gr.
A' Gherici in solitudine Ragionamenti sul vero spirito ecclesiastico , opera del »

Sacerdote Girolamo Buzzi dot^ore d'ambe leggi. Torino i85o, Zecchi e Bona; 8."
Genni critico-storici sulla vita di San Baudolino patrono della citta e diocesi di »

Alessandria, del Sacerdote Girolamo Buzzi dottore d'ambe leggi. Torino, 1859,

tipografia Castellazzo e Degaudenzi; 8.°
Orazione del glorioso martire S. Secondo, cittadino e patrono della citta d'Asti, „

recitata il di 3 maggio i863 dall'Avvocato D. Girolamo Buzzi di Gamalero.

Asti, i863, Raspi e compagni; 8.°
Saggio di Sacra Eloquenza dellAvvocato D. Girolamo Buzzi da Gamalero. Asti, '

i863, Raspi e compagnia; 8.°
Della Legazione a Roma di Lazzaro d'Oria il i485, Saggio di studi sulla diplo- da Fieno.

mazia Genovese pel Pro£ Sac. Giacomo da Fieno Segretario per la Sezione

di Storia nella Societa Ligure di Storia Patria. Sampierdarena, Yernengo,

i863 ; 8.*

Della vita e degli scritti del Conte Alberto Ferrero della Marmora , Memorie di maktini.
Pietro Martini. Cagliari, Timon, i863 ; 8."

Digitized by

Google

Digitized by

Google

GVILLELMINI SCHIAVIME

ANNALES ALEXANDRINI

edimt

VINCENTIVS KERRERVS PONZILIONVS

■

EX CVRATORIBVS
STVDIIS HISTORIAE PATRIAE PROMOVENDIS

■

■

Digitized by

Google

a W\ h }u&--t » -

Digitized by

Google

VIMEMTVS FEMER VS PONZILIOPS

Ex qub, RegisiVretorii Emmamielis 11 benignitate inter Sodales studiis historiae
patriaeprovehemiis allectus, aetaus meae partem in id munus nobilissimum tntentam
habere deerevi, cum inilii omnis placuit labor, qui comitem me clarissimis prudentia
et anuqtutatis ■ natitia /riris adiungeret; tum , prodeuntibus . nunc demum in . lucem
GuiUelmini ScMavinae Annalibus Alexandrinis, ea, qua in edendis diligentia, immo
indulgentia usus! sum , hoc etiam nomine magnopere delector, quod .mei monumentuih
studii reverentiaeque erga nobilissimam civitatem exstabit, cuius, quoniam maternum
mihi ex ea genus est , suntque dilectissimi a^fines , civem me quoque profiteri posse
quodammodo laetor.

Quamquam , desint haec omnia licet, ea mihi integra plane superest, nec quidquam
delibrata voluptas, quam ii, qui toti sunt in excutiendis illustrandisque monumentis
praeteriti aevi gravissimis , ex suo haudquaquam poenitendo labore percipiunt. Ea
enim horum Annalium indoles est, sive rerum veritatem et fidem, sive documentorum
haud malignam segetem, sive intimam narrandi rationem spectes, quae Ghronicorum
quidem potissima laus solet haberi, ut, quin laetissimo vuUu Schiavinam hunc nostrum
excepturus sis, candide lector , dubium vix me tangere queat.

De quo nonnulla huic loco adtexere opportunum mihi videtur; ea scilicet, quae
non adeo ob personae illius humilitatem, sed potius pro illius modestia, ut ego
arbitror, pauca omnino feruntur (,) . Gnillefminus Schiavina Alexandriae honesto loco
natus est, vil nonas octobris anni Bmxutl, patre Antonio, matre Gatherina Balba,
amantissimis parentibus, siquidem Noster, mbrtem eorum gravi moerore prosecutus,
domestici luctus memoriam Annalibus quoque inserere non dubitavit. Scimus litterarum,
praecipue vero latinarum, studiis fnisse delectatum, quorum monumentum exstat
Epigramma, quod praeponitur Libro Opinionum Ioannis Marii Matii Brixiensis, qui

(1) Hanc Nostri Nolitiam cx codice hausimus Annalium Alesandrinorum , qui, descriptus et brevi Notitia Guillelmini
Schiavinae auclus a Io. Phil. Cavalierio Fr. Ord. Min. Convenl. Alex., an. 4781 , in bibliotheca asservalur Theodori Ferrarii
Marchionis Castrinovi, avunculi mei.

BENEVOLO LECTORI SALVTEM

-/<i.r:.

b

Digitized by

Google

II

Alexandriae prodiit anno mdxc ex oflioina Herculis Quinctiani (,) ; m collegium Canonicerum
Maximi Templi Alexandrini fuisse cooptatum, atque sacro huic muneri, domesticis
rebus studiisque intentum \itam transegisse ad quartum provectam et septuagesimum
annum. Decessit namque anno millesimo sexcentesimo sextodecimo, mense , ut videtur,
decembri , si rationem quidem ex collato successori illius sacro munere putare velimus.
Praeter autem epigramma, de quo supra mentionem iniecimus, et Annales Alexandrinos,
de quibus propemodum erit dicendum, tractatum digessit De illuslribus familiis
Alexandrinis , de quo tamen nil compertum nobis esse fatemur.

Guillelminus ipse Schiavina , inscriptis Alexandriae Decurionibus et Praefecto
Annalibus suis , quae illum in id consilium , digerendae scilicet Alexandrinae historiae
potissimum impulerint, disertissime ostendit. Spectare licet graphicam modici viri
personam , qui , quum erga municipium vehementissimo ferretur amore , frustra
historiae illius, quae non indigna videantur, monumenta requirit; quumque scribendi
aliquid cupiditate flagraret, id posse consequi se maxime putat, ut patriae bene faciat,
celebretque studia dilectissima sibi , si huiusce patriae Annales scribere adgressus,
ex oblivione et tenebris circumesa iam et decidentia gostarum antiquitus rerum
monumenta pro virili parte vindicaret. Ipse enim in Prooemio operis sui , qumn de
iis sermonem haberet, quae viam adgresso, atque adeo in limine ipso aspera atque
advorsa fuere, ut vel micare coegerint, docet, Alexandrinorum res gestas, licet
poemate, ut aiunt, et historia dignissimas, scriptorum tamen negligentia iaeuisse
diu , earumque memoriam iacunis , repugnantiis absurdisque, ut plurimum , fabuhs

(2) Epigramma huiusmodi est:

Ut Iradunt veterum scripta, Terentium
Iuverunt sapiens Laelius et fera
Qui victa retulit nomen ab Africa,
Urbis Romuleae cum novus incola.
Calcaret Latiam scenam homili pede.
Nec vales (fuit ut pectore candido )
Soccis conticuit praebitam opem suis
A tanlis ducibus militiae et domi.
Ergo, si modici subsidii memor
Euterpe Lybici musa Terentii
Insigni merilos laude beat viros,
Quantum, obsecro, bonts Arnutiis tribus
Omnes Castaliae debuerint deae?
Quorum consilio, quorum ope nobilis
Et rubris Arabum dignus odoribus
Nunc prodil Liber hic t et nitidum caput
In dii radios exserit aetheris?
Macti, macti animis esse sodalium
Cohors vos docta iubet; vestra animum viro
Laus, Amphrisiacis emta laboribus,
Addat, quo properet promere caetera ,
Quae mens tanto homini parturit inclita»
Hoc, Nymphae patrii Tanarides soli,
Virtus vestra id avet, postulat, exigit.
Sic Rex aetherii vos foveat poli,
Sic vos perpetuis auctet honoribus,
Sic post sera levis funera scandat in
lustis polticitum spiritus aethera.

Digitized by

Google

III

uudecumque scatere. Quae Npslri gra\iesimae aerumnae monent ut de iis breviter
dicamus, qui, Alexandrinorum rebus de industria tractatis, vel memoratis obiter,
Guillelmino Schiavinae visi sunt sternere viam.

Fuere hi praecipue, ut Venturam, Blossium , Biandratum omittamus , quorum tamen
mentionem Scbiavina in Annaltbus suis inieeit, Georgius Merula, I. Antonius Clarus et
Raphaei Lumellius, quorum aiter Alexandrinarum rerum ea tantum attigit, quae
opportune et commode Ducum Mediolanensium historiae insererentur , quam ideo
exaraverat, ut a Ludovico Sfortia, cui Mauri faetum est nomen, gratiam iniret ; alter
Alexandrinam revera historiam ab urbe condita usque ad annum millesimum qua-
dringentesimum octavura et nenagesimum litteris tradidit; sed penum illud abun-
dantissimum rer um , et factorum ramenta, quodammodo dixerim , quae ab iis expetuntur,
qui primi in bistoria gentis vel civitatis alicuius versati sunt, minime suppeditasse
videtur; Lumelliug tandem maiorera equidera Alexandrinorum rebus lucem conciliavit
tum Chronico, tura Vilis lllmhium Alexandriae virorum, quum documenta ad id
coraplura adhibuisset, praesertira vero Annales, sive Librum, cui a Cruce factum
est nomen , anno kdxxviI denuo inventum , postquam multos annos fuerat occultatum.
Sed omnes, si cum Scbiavina nostro comparentur, non hi denique sunt, ut hanc
iiii laudem eripiant , priraura scilicet Alexandrinorura res gestas probabili monumento
condecorasse. Quod quidem de Guilielmino Schiavina iudicium tulit Canonicus Castil-
iioneus, bibiiothecae Ambrosiaoae praefeetus, qui id quoque honoris causa testatur,
plm-imum scilicet ex Scbiavinae opere ih Annales suos derivasse HieronymUm Gni-
liinum, ac praecipuum veluti robur.

Quum igitur GuiUehninus Schiavma ad id animum appulisset ut Aiexandrinoram
jres ex obKvionis tarme servaret, atque ex iis omnibus, quae summovendi illms ab
incepto viderentnr maxime esse, vires etiam et industriam assumpsisset, abundantissimam
doeumentorum segetem nndique corruere , sciseitari , investigare , ut tamquam in fir»
missimo solo raoiem historiae fundaret. Hinc diplomata Caesarum, regum et principwm,
qiu eum Alexandrmis sunt conflictati; annaies «t dociimenta civitatum Galiiae Cisalpinae,
tabularia publica et privata, quorum patuere permulta, a nonnulMs autem, ignorantiam
id bardam , sive imtrhaniim animum vocare promiscuum habes, ab iis est maxime
exclusus, quorum supechiam plurimi intererat , Nostro, quoquo possexrt, adiumento
favere; templorum denique armaria, tunc sonticae utilitatis, quum magnae vel hodierno
tempore sinL Hisce firmatus historiam, vel, si raavis, Chronicon conscribere adgressus
est, quod, a causis exorsnra AJexandrmae urbis eondendae, accessionibus agri «t
potenttae, bellis et ioedeiibMS, odiis r faclmiibus, libertatis servitutisque temporjhus,
procettis et qiimtifeufcldaTrttis» «d annum mjdcxvI usque perducitur , quo anno Guil»
lelminus Sehiavma nactua est.vitae negotwsissimae finem. Hnic kco .nonaralIa. de
intima horum Annalium indole ihserere haud ahsurdum a re noslra vicfetur; qunmque
paueis praestare in animo si* v Alexandrinae civitatis et vitae, quo tempore suam
Noster historiam sumraopere exararet, imago ponenda. Hoc enim iacto aequius 6t
hisce Annalibus indicium fertre iicebit, ne quis ibrtasse, opere perlustrato, fucura
sifci nostris verms faotura esse conclamet.

IV

Vitam populorum hominis vitae pronum est comparare; qui , postquam per puerilem
et adolesccntem aetatem leni incremento eo usque pervenit, quo mentis et corporis
vires summum robur sint assecutae , exeuiplaque ediderint , quae potuere maiora ,
paullatim, adlabentibus annis, deficere vires, ferocemque animum mitescere sentit.
j\on iam ievi momento impellitur , neque, ut pridem, nil non arrogat armis; fit
commotis fluctibus aequor, senectusque incipit esse. Tunc memoria potiusquam opera
placet, quumque anni tempus ad hiemem convertitur, vergente saepe atque occiduo
sole, iuvat in casae solio apricantem, monumentaque passim senectutis contemplantem
praeteritis rebus indulgere, narrare, quaeque iam a memoria dissipata diflugiunt,
crispatis veluti ad tenacitatem manibus , obtusa, sed volenti adhuc, mente tenere. Tunc
magni sunt levissima quaeque, placida ac tranquilla ratio vitae delectat, fitque maximc
vita memoria praeteritae vitae. Haud ita multo secus, rem intuenti, populorum vita
habere se videatur. Quorum res gestae, donec iuvenile suppetit robur, splendorem
praeseferunt eamque audaciam, quae semetipsam ignorat; vires exsuperantes , ut plu-
rimum, in alienos, interdum in se ipsos exercent, et, quietis otiique pertaesi, strigantes
perpetuo motu, vitae culmen attingunt. Iam vero cadere audacia, quo loci, quibus
artibus pervenerint serio obtutu secum ipsi considerare; terrorem veluti praeteritarum
rerum et audaciae concipere, ac prudentiam deinceps animo meditari. Nisi quod haec
praepostera sunt. Urget enim ineluctabilis aetas, quae, quum illud antiquum obtineat,
ut, quo pacto vita optime sit regenda calleat probe, gradum non iam flectere valet, neque
debilitatas mutto tempore vires iuvenilibus adhuc rebus aequare. Tunc scilicet res praeter
ea tempora iaudabiliter gestas recolere et concelebrare idem planissime est ac novis
renuntiare; qui scit non idem et Talet; ingruit uno verbo senectus, quae ad historiam
gestarum remm conscribendam animum adiungit, quando non iam gerere potest
Quae quidem, quum omnium fere populorum conversionibus possint aptari , tum, ut
funem orationi propius ad propositum reducamus, Alexandrinae civitati apprime con-
veniunt, quemadmodum' illi tandem apertissimum erit, qui Alexandrinae historiae
tractum, quem Guillelminus Schiavina Annalibus suis complexus est, parumper
terminare oculis velit.

Scilicet Alexandria inexpiabilis odii animadversionisque monumentum contra Germani-
cum imperatorem exstiterat primum ; quodque illius adfligendae, vix sublatae ex humo,
videretur esse, confirmationem potius atque ex ea nobilitatem maxime fecit Inde in
pugnas pro Longo bardarum civitatum libertate susceptas alacergradus, atque simultates
et bella contra eos, qui hostes Ghibellino nomine cierentur, alia aliis continuata.
Mox, postquam, infensis invicem studiis civium, pestis illa Ghibellinae et Guelphoe
ftictionis intra pomoerium quoque urbium est propagata, ita nt hi pontifici , imperatori
illi, nemo sibi et patriae pereunti faveret, Alexandria quoque civiles rixas, tumulnis,
obseratas sollicite. ianuas , expallentes matrum vultus, gestas gladiis res, pubUcata
profugientium bona , atque tentaios reditus est conspicata , quodque fatum ampliatam ad
ultimos terminos exuberantemque libertatem in servitium inclinat, idem Alexandriam
primum Potestatem, ut illi quidem singulari magistratui factum est per ea tempora
nomen, subire coegit; dein, postquam nec civitis odii incendium mitigabatur , neque

Digitized by

Google

\

turbatae publicae res in tutiorem adeo devenerant locum, consUmptis paullatim viribus,
atque exsanguibus venis, ut in vestigio non iam consistere posset, libertatis iactura
pacem otiumque peperit sibi. lllud enim antiquum obtinent populi et civitates, ut,
cum supremas pro Iibertate civerint pugnas, libertatem adepti, nil oderint magis quam
popularibus suis, legibusque patriac parere; quibus rebus fit, ut ea pulcherrima re,
cuius possessionis causa tamdiu tamque cruente depugnarint, ea contra opinionem victoria
ipsa frustrentur. Andegavenses , quorum in Subalpinis quoque et Longobardiae tractu
imperium tertio et quarto decimo saeculo stetit, Alexandrinae libertatis exuviis ultro
delatis gavisi sunt primi. Mox Vicecomitibus et Sfortianis, omni sensim sine sensu
ac per desuetudinem specie libertatis amota , paruerunt, donec, mortuo Francisco
Sfortia, ultimo Mediolani Duce, a quo Carolus V imperator Longobardiae, qUam re
armisque iamdiu teneret, heres quoque est nuncupatus, Alexandria, ut ceterae ditionis
Mediolanensis civitates, Hispanis subdita fuit; quorum res exhinc proprias veluti habere,
spes fovere sinu , temporibus angi , secundis Iaetari , adversa dolere , plane ut hanc
Alexandrinorum wpnoSmom quamvis liberali et benefico imperio conciliasse sibi possent
diiudicantibus prima rerum fronte videri. Quum tamen quae turpitudinis, crudelitatis ,
avaritiae documenta Hispanorum dominatus passim per italicas provincias ostendit ,
ea in Alexandrinos minime omisit. Scilicet in hisce Schiavinae Annalibus iuvat res
Alexandrinorum quo iam locO constitissent adtonita et contumaci veluti erga veritatem
mertte tueri: gravissima tributa, transitus, mansiones, stipendia militum, atque ex
nimia horum ferocitate turbae, caedes, incendia, rapinae, nil denique tuti ; praetores
non officii nomen tantum, sed et indolem a Romanis illis iisdemque crudelissimis
praetoribus mutuati, si perpaucos excipias; qui, saevientibus ac continuanubus se
se bellis, fame, pestilentiis, fruinentum in suis horreis recondere ac divitias corruere
angustiis, morbis, infelicissimo denique exitio populi non dubitarent. Quae omnia sie
tolerabantur, ut cuique apertissimum esset, urgeri Alexandrinos senio, mitigatoque
spiritu non iara rebus ipsis commoveri , quarum aliquando intoleranda vel ipsa no*
mina erant; eodem fere pacto, quo bellator equus, confeotis artubus vulnere et annis 0
ad molam deducitur, nec proeliorum aut hidicri certaminis recordattone quidquam
erigi potest. Tunc enimvero cx pace et otio laetitia, ex minimis municipii rebus
historia.

In hisce maxime rerum adiunctis versabatur' Guillelmjnus Schiavina, cuiu« propterea
Ghronicon graphicam Alexandriae per haeo tempo*a imagineHii»fert.Non iam diseordem
odiis armisque civilibus cumulatam ferocifentemque rempublicam agnoscere Hcet , cuius
nomen tantam turbido illo medio , quem vooant, aevo iactationem habuit; ita paullatim
omnis intra pomoerium contracta vita est, et morigeri bomines, et, quae animos
distineant, levissimae res. Ipsa gestarum antiquitus ab se remm memoria paullatim
corrumpitur, inductaque tenebra attenuata refugit; nisi quod amantes patriae viri in
id operam sumunt, ut, quando non iam grandia gerere licet, gestorum saltem ad-
pareat secundiori aeivo memoria. Scilicet Guillelminus Schiavina inter hosce viros
habendus, qui, Alexandrinis ratus infamiae notam inuri, si, deficiente monumento ,
tam nobilis reipublioae et patriae suae historia periret, gravisshnam impositam sibi

Digitized by

Google

VI

couwientia civilis pflicii proviueiain neque delreclavit, quodque expeti posset, latida-
hUiter gessit. Non enim qui temporum indolem , quibus Schiavina Annales suos

taiem frugui» , vilem vel arctam annonam , aeris saeviliem , exundantia flumina ,
terra^motus, opera publice extructa , dissidia ecclesiarum ,. concilia Sodalium , vaslationes
agrorum, transitus miUtum , tributa imposita , tumultus, ortus vel obitum illustrium
AJexandriae virorum , monstra cometarum horrifica , honores vel privilegia collata,
aliaque huiu&oemodi baujd maligue praebita , temporibus etiam, dihgenter notatis ,
invenias; quae, nisi tibj, occupato maiorum rerum cogitatione, sonticae, ut ita dieara,
gravitati.s videantur fortasse, at Schiavinae nostro atque aequalibus eius haud ita
ooAtemnendae memoriae habita sunt Iuvat scilicet hosce Alexandriae Annales legere
adgresjso mente sibi hoc ante firmare: opus adstare sat placidi ac modici viri, qui
in tranquiUa civitate atque umbratiii conclavio earum rerum memoriam litteris tradit,
quae vej praeterita vel praesenti aetate bac videntur esse memoria digniora; non
plane historiam, quae sapientia atque eloquentia non gaudet modo , sed , ita dixerim ,
unice constat. Quam quidem historiam siquis ealida mente conscribere meditetur,
pervBrse ille quidem fecerit , nisi ad eam rem Schiavinae quoque nostri, eosque
potissimo loco, Annales habebit; ex quibus et coloris multum ad res et homines suo
vulln effingendos (quando scriptores alii ex aliis describentes proque arbitrio aliquid
semper calamistro, ita dixerim, inureiites, omnia, ut Plautino verbo dicam , ftlienare
noni dubitarunt) ei nolitiarum haud ila raalignam segetem desumere licet, praesertira
vbic dfe iUis potissimum temporibus sermo sit, quae Schiavina noster ipse oculis
arbitratus in Annatibus suis piemori imagine retuht, atque, ut pictorio verbo utar,
ex re ipsa et vera descripsit.

<Qnum aulem non adeo Schiavina noster gcrmanam condere historiam animum
induxerit, sed patius rerum Alexandrinarum memoriaro ineolumem pro virili parte
praestare, faetom ut Uhid, neque mediocriter adeo, curaret, nempe res gestas
ooUigere, habita temporum raiione digerere , atqwe a nimia , ut ita dicam, fronde
«ederner^:, quae ex eo, quod vulgi' potius traditis sermonibus , quam sat certo
lnonumento commendatae fuissent, circumcreverat ac paene velaverat umbra. Qudd
«juidqm, si tempornm ratio putetur , laudabiHter praestitisse dieendus nobis maxime
oriljiiNoil) egoi inficias eam, quae pass^m inter hosce evolvendos Annales tibi facetae
satis hisiiiriae de agatho ivel oacodaemombas, deque eieroitis ab iUis coenobioruro
Sbddlibus :!reLi|rti(eflie< raoltes mirrficis modis, qnodque atrocissiaaum vidfebitur tibi,
niti manibus piedibusque Schiavinam, : ut x adhibito etiam gravissimorum virorwn teati*
monio , fidem gibi: ooociliet aoWere ibiemalibas fabnlis suis; sed, hiece omissis, qiiae,
potinsquam ad Scinavinae nostri indolem, ad ilU»w tempora referenda esse vidtnutr ,
qmbufl pravae opinio*es muhae , multae euam sat! atultae fuenint, iicel in eiw
Anhalibas idepr«honder«i, cfua diligferitia, quoque acumine populi interdum norrattoaes
ao v siBt.jauotore sermones, quos nequaquam sperneados in aedifieanda historiae mole
piitare* v «d obrussaiB Totarct, revfim scriptorte refelieret ^ aUfuo fae«a deiormatam

e^araret , vel a limine visat , aut grandem slylum aut altissimam prudentiam aut
denique splendida facta inter evolvendos Annales Canoniei Alexandrini requirat. Uber-

yu

vel negligentia vel nimio temporis lapsu indolem reficeret ac renovaret. Neque adeo in
hoc ordine memoraverim amandatam ab eo inter aniles fabulas narrationem de regina
Pedoca, quae septem continuos annos Alexandriam obsessam tenuit, coeli temperie
et situs opportunitate maxime capta; non enim ut fictam probaret, quod supervacuum
erat, sed ut ex ea verum enuolearet, diligenter adeo excussit; sed veritatis et conci-
liandae sibi fidei studium ostendit tot insertis Annalibus documentis, quibus historiae
moles, tamquam ossibus fandata constaret. Sunt aulem ea plurimi usus, vel quod
ignota docent, vel quod notis iam, immo iactatis maxime rebus , directam lucem
inducant, postquam scriptores, eioquentiae magis quam veritatis studiosi, historici
iuxta atque poetae, artis vel induigentiae in patriam ergo, non maiores facere, sed
penitus immutare coeperunt. Scilicet illam Giceronis sententiam , quae de historia
vitae magistra memoraret, perverse interpretati, quoties aliquid, quod cum recentio-
ribus rebus congruere aliqua parte videretur , in historia reperirent, continuo do-
cumenti causa repraesentare, atque , perversa cautela , quod discolor esset, abstrahere,
aut unius speciei gratia fucare, nil germanum historiae vultum laborantes, nil poste-
rorum peccata , qui, res alii ab aliis excipientes, cerruptam earum memoriam cor-
ruptiorem etiam efficere solent. Si otium esset , et Reguli mortem et Belisarii
calamitates et temerariam famam Ioannis nacti a Prochyta patria insula nomen,
aliaque commemorare possem huiuscemodi exempla , quae id abunde testarentur ,
quam facile nempe historici poetarum interdum provinciam usurpent , nil pensi
habentes intercidat hoc pacto germana historia, nec ne. Sed, quod magis nostrae rei
usu venit, kl paucis attingere libet.

IUud procul dubio pulcherrime atque insperato exemplo factum est, ut Longo-
bardiae liberae civitates secundo et decimo saeculo, ingruente Friderico Aenobarbo,
foedere se, immo sororio vinclo sociarent; hinc posteris italicae virtutis superbia ,
hinc voluptas quaedam, quae ne aliqua parte delibretur, nil fontes historiae moramur,
pavidi ne lusus ille oculorum dispereat, ac res ipsa se se in propatulo sistat Poetae
id potius , quam historici more; hic enim res , quemadmodum revera se habeant ,
non habere oportet , inquirit , ac sollicito maxime munere obstringitur, ut huiusmodi
res gestas, uti gestae sint, non nt pulcrum geri fuisset, ante oculos ponat. Quod
quidem praestitit Noster, qui, carmine foederum et amicitiarum inter Longobardas
civitates initorum Annalibus Alexandrinis inserto, id tandem apertissime docet, temere
nonnulla iactata a quibusdam historicis esse, qui municipiis grandiores per ea
tempora, quam de agro et pomoerio suo curas tribuere non dubitarunt. Quibus rebus
nisi omniho illorum facinorum gloria perit; at ne illa quoque dissipatur aegritudinis
nubes, quae frontem nobis obumbrat cum animo meditantibus , illud antiquum obtinere
italicas gentes , ut discordes secum atque osores alii alienae prosperitatis et gloriae
sint Praecipua kalicae historiae documenta, quibus Schiavinae Annales se se nobis
maxime probant, recensere supervacuum esset; de eorum gravitate disserere longum,
et, si cum doctis disserueris, atrox. Documentorum fasciculum tamen peculiaribus
verbis commendare par erit, foederum scilicet et pactionum, quibus Alexandrina res-
publica, discordiis armisque extemis civilibusque vexata, tuendam se Andegavensibus ,

Digitized by

Google

VIII

Vicecomitibus et Sfortianis tradidit ; quae documenla , attenuatas, sensim sine sensu
colorjbus rerum, id tatidem apertissime docent, quod raro ex historits constat, quo
scjlicet pacto liberae civitates in tyrannorum ditionem redactae sint, qui quartodecimo
praesertim saeculo tota fere Italia sunt dominati. Neque ea tantum gestarum rerum
monumenta , quae ad Alexandrinae reipublicae historiam potisstmum pertinerit, Noster
Annalibus suis complexus est ; at , arrepta ocflasione , inter memorandum quae in
caeterjs orbis partibus acciderent notatu maume digna, ea documentis, ut plurimum
confirmanda putavit. Libet, exempU quam census gratia, inter huiusmodi documenta
Episiolas memorare, alteram Aimerici patriarchae Antiochensis ad Henricum Britanniae
regera , alteram Gregorii ponuficis maximi, huiusce nominis octavi , ad regulos et
principes Italiae de Cmce adversus Turcas suscipienda pro S. Christi Sepulchro; Epistolam
Beginaldi Poli ad amicum, quae quidem rem iefoquitur raeram, quibus tandem rerum
adkmeus pontificia dignitate , cui iam prope sucoesserat, frustratus ad ultimum fuit.
Quae omnia conciliandi eruditis lectoribus Schiavinao nostri Annates reputo fore. Sed
tu quoque , candide lector, qui fortasse nil erudita quaedam et pulvere multo condrta
moraris, ac, si paullo maiusculum volumen apponatur tihi, « perii» illico clamas ,
sunt quae in Schiavina nostro non plane ahsurda , neque cruda adeo dicas. Scilicet
Sehiavinae Chronicon, quod quidem ad artem pertinet, duplioi nomine commendatur.
Primum enim suis ac verissimis coloribus , quae narrat , Alexandrinae historiae sae-
cula expressit, mores, opiniones, superstitionem , cometarum terrores, ferventes erga
religionem animos, ductas.sacras pompas, turmas peregrinantium, exitium praedioatum
saepe, semperque expavitum mundi; tum res gestas illustrium sapientia iuris, armis,
civili virtute viris, quae poesent scriptorum validis ingeniis tractata nitoscere clare,
atque italicae virtutis fidem facere vel per ea saecula, quibus .de intermortua ea
insolenter nimium est praedicatum. Ut autem haec , tibi, candide lector , in Schiavinae
Chronico occurrant, non per arida et.dumis intricata, atque una specie tristia loca
vadendum. Noster enim vel a teneris annis optima Latinorum scriptorum censuetu-
dine usus , quorum opera adstitisse ei Bibliae sacrae et, Romani Breviarii aemula
credendurh maxime esse videtur, non poenitendam ex iis elegantiam, et, quantum
quidem fieri poterat, puritatem ut plurimum hausit. Quumque illud obstaret ei, vel
magno peclori formidabilis , obex , referendi scilicet latinae linguae penu nowas jres
rerumque rationes, novam omnem denique vitam, illud tam commode superavit, ut
iis , qui imparem planissime latinam linguam rebus recentioris humanitatis eifereadk
a tribunali diiudicatam dimiserint, opinionem facere posset, non adeo caute et rite
et interrogatis testibus causamab se cognitam esse. Quapropter neminem puto modieaa
eas laudes SoMavinae nostro ', posse iam detrectare, quas Vel aequales ipsi , non usiiato
saepissime exemplo , ei tribuere non dubitarunt. Exstat Epigramma Simonis Petri
euiusdam Clerici reguiaris ordim Somasch. , in quo xvil saeculi nimia Yerba exagge^
ratasque exeogilationes agnoscere , tum maxirae , quod Alexandrinis fuerit de Annalibus
Schiavinae iudicium, deprehendere hcet Carmen huiusmodi est:

Ergo isepulta diu tenebrarum nocte latescunt
• •:..•>. . Urbis Akxandri fortia gesta patrum ?

Digitized by

Google

11

Anne veUistatis labefacta insignia nostra*

Glara diuturno tempore corruerint?
lnde micat facilis virtutum semita, per quam

Quisque potest celebris scandere iaudis iier;
Namque .Neoclidis solvehant lnmine somnos

Miltiadis validi pulcra trophaea docis.
Aemulus Hercnleae famae Tropzenius heros
■i Fertur rabumanas perdomuisse feras. ' t

Ergo quid egregios Guiltelmi praepedit ausus ,

Luci quin promat scripta operosa sua?
Dardaniae denuo reserata latibula molis

Agmina profundent tunc animosa virum.
Ecce sub aetherea quam belle luce coruscant

Inque manus cupiunt currere tuta tuas; <
Ecce penus variis exundans mercibus: ista

Non pigeat molli dona fovere sinu;
lndc fluet quidquid sitibundo corde revolves,
Ac si in Amaltheae cornibus illa petas
Hoc quidem epigrammate quum charitatis in patriam , industriae diligentiaeque
Schiavinae nostro praemia sunt persoluta, tum facta nostro quoque animo laetitia
est, quod eius Annales in lucem edere contigerit maxime nobis. Editis strenuam
plus minusve fecerimus operam , alienum iudicium sit ; quod ne ignoscenda quarumdam
rerum ignorantia errel, pauca monendi sunt nostri lectores.

Hoc Annalium volumen ex codice expressum est, quem ab ipsa Schiavinae manu pro-
fectum autumant esse; quamquam nobis interdum visum est secus in quaedam offendentibus,
quae inter describendum errata fuisse apertissimum erat. Caeterum mendae complures
occurrunt, sive ex grammatica ratione vitiata , sive ex periodo non recte inter emendationes
et lituras constituta, sive demum ex glossis, quae, ex aliena manu profectae, interdum
notitiam alicuius rei adiicerent, saepe sensum sus deque turbarent. At nos in id maxime
conversi , ut, quod nostrum esset, germani Annales Schiavinae prodirent, nil emen-
dandum censuimus esse, nisi quae ex perversa descriptione fluxisse apertissimum
esset, ne insimulari quis posset, coniiciendi nos atque commode emendandi eruditis
viris hoc pacto praeripere viam. Quaedam tamen passim admonendos esse lectores
putavimus, sic revera in codice legi; quaedam, puncto dubitantis distincta, coniecimus
magis quam legimus nos, ancipiti littera aut vetustate paginae attenuata ac veluti
erasa; quodque ad glossas pertinet, eas, uncis inclusas, Annalibus insercre non

(l^ Huic adtexitur in codice hoc Stephani Baldi, clerici Alexand. Telraslichon.

Clio, laeta veni; quernam compone corollam

Schiavinaeque luo * sedula cinge caput.
Hic patriam civesque suos c Oumine Lethes

Eruit et claros viverc in orbe facil.

* Al. Sacrum.

Digitized by

Google

dubilavimus, quae alicuius quidem momenti viderentur neque adeo absurda. Caeterum
qui tum ipsum Schiavinae codicem, vetustate pene concidentem, tum sequiores, qui
a primo illo descripti fuere, oculis parumper usurpet, is denique quam in edendis
Annalibus Alexandrinis operam sumsimus assequi potest. Hoc tamen nequis alia de
causa dictum putasse velit, nisi ut aliquam tandem faciamus lectoribus editi a nobis
Schiaviniani operis fidem. Hanc modo in animum iucundissimam opinionem liceat
inducere nobis, contulisse nos aliquid ad monumentum illud Italicae historiae, quod
Italorum studium, industriam, diligentiam, patientiamque conflare maxime decet Uiud
enim turpissimum, ut externi alacriorem interdum quam nos in vetustis recentiori-
busque rebus historiae nostrae illustrandis operam sumaut, nosquc ipsi moneant
quid fuerimus olim, quidqiie propterea nunc minime simus, atque graphico quodam,
verum intolerabili exemplo, dum italicam gloriam reparare, ilhistratis monumentis
historiae nostrae , contendunt, id una opera consequantur , ut vituperent nos oblivione
nostrarum rerum et desidia plenos.

Dabarn Auguslae Taurinorum septimo idus Augusti mdccclviI.

Digitized by

Google

\

GULLIELMINI SCHIAVINAE

ANNALjS AL jXANDRINI

PeriUustribus
DD. Praefecto et Decurionibus Alexandriae
Gullielmmus Schiavina Canonicus Cathedralis
S. P. D.

Hbc meum consilium, haec mens mea semper fuit
ab ipsa adolescentia, Patres amptossimi, utnihil ra>
quam magis mihi expetendum putarim, quam quod
omni cxj parte ad communis patriae nostrae splen-
dorem et amplitudinem facCre videretur. Cnm itaque
paucis ab hinc annis, animi gratia, quodreliquum
temporis habui post navatam Divinis Officik et re-
bus meis familiaribus operam, quoad fieri potuit
acourate/, fideliterque int colligendis ex variarum
Lastariarum et annalihm lectione., ac fide dignorum
virorum rfelatu;, patriae ipsius actis impenderem ,
eaqu» in satis justum voromen congesserim, timens
tandemi, ne tantis vigiliis aliquando elaboratum opus,
aat temporis injuria, -aut hominum negligentia pe-
ratua iatercideret, eant curam suscepi , ut publicis
tcaiitttun typis iin i vesbrum nomen exiret ; non plane
eo speotans^ ut hoo liberali facto vestrum favorem
et gratiamf nuncapery aut ingeninm meum apud vos
aaabktosa estentatiane rvenditem ; (quippe patriae
sfcndioso' iviro nifek est populari aura pernieiosius )
seek potaos <at vesuris , auspiciis Alexandrinae poste-
ritati nkihus , itutrasqne coneuierem , et altrici ipsi
patriaie, magnisqne in memeritis beneficentissimae,
hsst cuknulake , ut par.esset, at aliqua saltem in
parte/ parear gratiara j referrcm, simulque caverem \

nc iai essenx (ut Horatiaais, immo Homericis verbis
utar) ceu terrae inutUe pondus. En igitur jam in
vuigas prodit , et laetwm apparet In vestras mauus
advolare, vestris oculis «esesubjioere gestit, ut officiis
quam gratissimis •» vobis- gratiam ineat. Nhnirum
maxhne jacundum nemmi vestrum non erit , cum
majorum nostroram i nomen gratissima sumioaae vir-
turis commemoratione illustrinsefiulserit, isubindeque
utilitatis ampla seges cjvibus parabithr. En vobis
preriosisrimis. hiercibus refertissimum emporium ;
ad quod eohftaentmbs rriaxima boni haud dubie fiet
accessid. : Agite^haque, praestantissimi Pa^resv Lar-
gitum ne a me deditissimo mancipid vestro munus
idcirco detrectabitis, quod divitiis rion sim admodum
instruetus? quod gratia apud proceres parum valeam?
quodque sapientia perinde ac nulla praeditus existam ;
ut nisi levidensey atque ineptum possim afTerre ? Quid
quaeritis? Hferees, ex vestr* officina depromptas, a
vestris majwibus audacter , lioct caro , coemptas ,
vobis affero, pignus soiLicet summi in patriara, pro
qua febentissime vitanrr profnnderem, araoris, cuiuS
signtfieationem aliqttam dartdo, numquam ipse mihi
existiaiarem posse satisiaeiere. Sed dicet aliquis: non
est ingenii admodam spectabiLis rernm ab aliis ge-
staram congeries. Hoc ego certe non inficior. Nihil-
ominus est saltem- a4icuius operae. Quare , qnalis
quatis ea est, vestraV iiigenuitatis , vestrae in cha-
rissimam pWtriam- propensissimae vokmtatis- partes
erunt, una eum dicantis summo studio, hilari fronle
exeipere, mvere, et quo imperio rempublicatn tite-

G. SCHIAVINAE

mini, hanc ipsam sartam tectam ab acri et severa
criticorum censura et detractorum morsibus prae-
stare : quando nihil praeter laudes , amplitudinem ,
atque nobilitatem et alta reviviscentium civium no-
strorum germina egregiaque eorum facta continet.
Quod ut strenue et alacriter faciatis, Vos etiam,
atque etiam rogo. Valete.

Cum inter vitia, a quibus nota dedecoris et in-
famiae mortalibus inuri solet, si non principem, at
non postremum tamen locum teneant ingratus (sic)
et otium deses, omnes homines, qui maxime stu-
dent, vitam honestissime et cum laude traducere ,
summa ope niti decet, ut ab his duobus (nam
utrumque flagitiorum omnium parens et magister
dicitur) non secus, quam a pestifera et nocentissima
bellua fugiant, et caveant. Id accidet, si in honesta
aliqua actione , et meditatione versabimur: et accepta
beneficia duplicato aliquo hostimento compensabimus.
Istorum ego tam foedae sugiliationis probro perti-
mescens , ne aliquando turparer, diu animo agitavi,
in quam curam ingenii mei aciem intendens, utram-
que ofFensionem vitarem: tandem subiit consilium
obtinendi desiderii mei, si Alexandriae patriae meae,
a qua post Deum omnia, quae mihi contigerunt,
accepta refero, annales scriberem. Quod animi de-
cretum eo magis mihi placuit, quia hoc argumento
utens videbar uno in saltu ( ut Ghalinus ille Plauti
ait) lepide me capere posse apros duos , idest grati
nomen assequi , et simul recte otium ponere : cujus
ratio , ex Catonis sententia reddenda esL Alia etiam
causa me ad hoc scriptionisgenus vehementer com-
pulit, quod cum gesta Alexandrinorum, quae magna
fuerunt, nulUs prope hactenus Utterarum monimentis
sint celebrata, ego gratus civis ea recensendo aliqua
in parte officio meo consukrem, ac prospicerem.
Opus igitur aggressus sum, aequa et plana quidem
omnia inibi fbre putans ; sed quam falsus sim • opi-
nione, vix dici potest. Siquidem in tantas salebras,
et asperitates incidi, ut mox ' me temierarii ausus
poenituerit, diuque dubitaverim , satius ne. mihi
esset coeptum prosequi, an institutum, omittere. Ad
perseverandum me hortabatur patriae amor, et
pietas. A constantia deterrebat ignoratio plurium, et,
diverso modo traditae a scriptoribus , res , eaeque
confuse: ut sileam multa praetermissa esse , quae
locupletem narrationem merebantur. Sunt sane non-
nulli, qui aliqua attigerunt de origine Alexandriae,
et rebus a b illa praeclare et fortiter gestis; verum*
ea inter se adeo male cohaerentia et discordantia
conspiciuntur, ut vix statuas qUem tuto sequaris.
Quippe quod unus, atque alter omni cum asseve-
ratione tradit, illud contra alius coarguit, et refeUit.
Haec mihi rnagnum negotium exhibuerunt : ast longe
majus multorum annorum res silentio praeteritae,
quorum aliquae vulgari fama tantum noscuntur ,
cum de iis atque aliis permultis scripto nihil com-
perti habeatur. Namque fieri non potest, ut civitas
florentissimarum Coloniarum Romanorum civium
cpnspiratione inter tot, tantorumque beHorum tur-

4

a bines condita, et alta; quae imperium suum longe
lateque intra omnium finitimarum civitatum limites
protulerit, easque vi et armis sibi devotas fecerit,
ceteris seditionum et factionum studiis fatigatis, sola
otio uti potuerit. Id testantur laetae victoriae,
multae diversis temporibus de hostibus reportatae.
Testantur fixa trophoea, et opima spolia, quae Ale-
xandriae sacris aedibus sollemni dedicatione passim
appensa, ad nostra usque tempora inviolata asser-
vata sunt : sed inde postea partim per errorem
sublata , cum aliis victoriarum monimentis , quae
arnoveri et tolli jusserunt sacrarum Synodorum
provincialium decreta , partim vetustate , et carie
per se dilapsa. Testantur , inquam , haec universa
Alexandriam continuis beliis, cum domesticis, tum

b externis soUicitatam fuisse. Attamen quotus quisque
est, qui ea , quo tempore , quibus ducibus , quove
modo gesta sint , scriplis suis memoriae mandaverit?
Quaedam profecto, eaque non certa, vulgo leguntur,
sed vere historiae major et melior pars ignoratur:
neque id scriptorum inopia evenisse ausim dicere,
cum praeter quod per omnem aetatem floruerint
viri excellentes , qui res in tota citeriore et ulte-
riore Italia gestas litteris consecrarunt ; quorum
libelli , et manuscripti, et typis excussi vulgo circum-
feruntur (sic). Auctores enim sunt , qui privatim
chronica (ut ipsi inscribunt) Aquarum, Alexandriae
Statiellorum., Ticini, aliarumque civitatum Liguriae
cis apenninorum , quae aut poenitus interierunt ,
aut nonnullorum occultantur invidia, ediderunt:

c pauca tamen quaedam fragmenta extant veterum
annalium Alexandrinorum , quae injuriam et ini-
quitatem temporum eflugerunt, quae persaepe (ut
superiorum etiam monimentorum exemplo constat)
multorum annorum labores, immortaiitate, et cedro
dignos, consumere, et perdere consueverunt. Haec
omnia cum memoriae mandare cuperem, suspensum
me diu tenuit timor, ne onus viribus meis gravius
subirem , contingeretque ne pro sperata commen-
datione, et iaude, perpetuam labem et ignominiam
mihi compararem. In his tamen tantis rerum diffi-
cultatibus positum me vicit, qui omnia vincit, amor
patriae, qui utinam vires juvet , animus certe praesto
fuit. Ilaque coepi, quae potui, scripta, vulgata vol-
vere , et abdita exquirere : historias , chroniea et

d annales multarum civitatum, praesertim GaUiae Ci-
salpinae : decreta et ieges municipales Aiexandri-
norum, diplomata Pontificum, Imperatorum, Regum,
atque aliorum Principuin : acta nonnuUa tam ex
publicis tabulariis civitatis ct sacrarum aedcum pe»
tita , quam a privatis quibusdam : civibuS mihii be»
nigne et iiberaiiter commodata, ounctaque inde quae
ad institutum meum atttnere vfsa sunt', coUegi,
ordineque ita digessi , singula suis annis, mensibus,
atque etiam diebug, in quibus res ceoiderunt, tri*
buens, nuUis vigiliis , nulli impeasae puo eensus mei
tenuitate parcens , donec volumen hoc, cujusnJodi+
cumque est, confecerim ; -futurum auctius, et ptil-f
crius, si tabularum dignitatum^ honoriUn et privi-
legiorum, quae Alexandriae penes. aliqoes ex pri-

Digitized by

Google

AWN. ALBX.AJJDRINI

6

mariis populi sunt, et a qu»bus. ea ideotidem ego
sua ipsorumcausa poposci et flagitayi, potesta$mihi
ad roedicum tempus faq ta esset. .Quibus cum me
dignati non sint, res. stpiqtius, et 6.umm0 (qaod
ajunt) pede;, transigere i neeesse fuit. Jejunitatem
igitur uheam nemo mihi fitio yeirtat, neinomeusfet,
quando iljam necessitate, non. voluptate sim seoutus;
quod pra*te*ea, si quis maio Suo.geuio, aut ingeuio
ductus faciet, non curo. Suffifiit enim inihi, s* minus
his ! lucubratiotiibus meis omuium votift satisfecero ,
viam stfltem apejmisse al»i , qui, ubflrioris doctrinae
facuUate. praeditus, ea^quae ego raum.igooratione
«t ipgenii unbeciihta& : p^te^njisi, cumulate sup-
plebit. Ceterum ne J^ngitftdo orationis Aaedio sit ,
ptura. ; persequi snpeijsedeb»., atque : rppetitig prius
pauilo altius > .stricttf#tam ; en, quibusdam, q»ae ab
susesepto argumento nWiJaiieoa yisa sunt (quibus
cognitis facilijus r^liqua ji^eliigeiMiur^ ad propositae
cet narrationem a<

. (MCVI.J

Circiter annum humanac salutis oentesimum set-
tum supra millesimum, et deroceps , cum jftn-te Hen-
ricus IV, Lotharius III, et Conradus II; Romani
Imperatores, Germaniae seditionibus sedandis occu-
pati, res Itaiicas acerbis Praefiectorum isuorum in>
periis regeadts. reliquissent, univexsae prope civita-
tes, non Galliae Cisalpinae modo , sed totius fere
citerioris, Italiae fluctuare coeperunt. Namque per
absentiam Imperatorum ba tantam iicentiam pro-
iapsae sunt; ut cuncta pro arbitrio gferentes, mutuisque
inter se certaminibus et cladibus conficientes , de-
trectato jugo in pristinam libertatem se vindicare
institeruDt (sic). Successit his Fridericus Svevus
Oenobarbus, vir sane acer et belhcosos , laudisque
et gloriae immodice avidus, alioqui Ecciesiae, Ro
manique Pontificis hostis implacabilis. Hic via longe
diversa atque superiores Imperatores incedens, illico
ut Cacsar est designatns, nihil aliud apud animum
sunm statuit, quam de abrogandis privilegiis et im-
munitatibns, quibus Cisalpini, rehquique Italiae
populi, olim, munere praeteritorum Imperatorum
et Regum cohonestati fuerant, Imperiique juribus
ad antiquam dominationb formam restituendis. Ita-
que re Germanica constituta, tertio Imperii sui
anno, non tam ut de more augustalia insignia acci-
peret, (quod facturum se palam praedicabat), quam
ut ea, quae paullo ante mente conceperat , opere
perficeret , in Italiam cum vasto ac florentissimo
exercitn descendit ; ubi praeter controversias et con-
tentiones, quas plurimas et atroees cum Hadriano IV
et Alexandro III Romanis Pontificibus habuit, tan-
tam crudelitatem in eos populos, qui adhuc liber-
tate lascivientes imperia sua fastidire compererat,
erercuit , ut postmndnm illi , in summam desnera-
tionem adducti, sumptis armis, durissimam atque
impotentissimam servitutem ab se repellere, et ten-
tatam antea liberlatem , variis inter se ictis foede-

a ribus, aperte tueri et defendere constituerint. Vix
namque Fridericus alpes trajecit, cum animi isui
iminanis et feri iram efirenatam, in Mediolanenaes,
Hastenses, Derthonenses, Brixianos et Romanos
tandem (ut reiiquos Cisalpinos populos siientio prae-
termittam), coepit effundere: siogulos, modo bellis,
hcet non semper felieibus, modo terroribus, modo
intollerandis tributorUm exactionibus , et multis ple-t
ptCns, quod ii uhiversi cOntra sua edicta durturnis
praefioruin stimulis vicinos, et Imperii amicos exagita-
rent. Hujusmodi aoerbitatem et saevitiem diu exercuh
adversus contumaces populos, cum ut iilos in oflicio
etfide contineVet, tum ut imperii sui jura pi-oferret,
Atque aerarium cumularet. Quippe quamdiu reinun
poftitus est, totis viribus semper slucluit, ut non sdiom

b popularibus suia, sed etiam Eptscopis^ et minoribus
Sacet?dotibus moderaretur, et jus contra fas .diceret,
alque. de Pontifice Maxiuo ad arbitrium dtatueretj
perihde. ac si totius rei summa penes se esset. Hino
saepe ilii maximae disceptatione& let pugnae de juri»
bnis Pohtificiae Imperatoriaeque dignitatum fnerunt
cum Hadriano IV primum , dein cum Aiexandro III,
MaxSmis Pontificibus (fuit namque Alexander vir
hobiiis, Senis, indita Etruriae civitate, oriundus ,
blha Canonious regularis, mox Presbiter Cardinalis
tkuli D. Marci, demum vn Idns Septemb. Latera-
Hensis Episcopus, hoc est summus Pontifex snf-
fbagie, xxm Cardinaiium renunciatus ; aninio adeo
acri, et imperterrito, ut saepe sese in eapitis et
vitae discrimen intulerit , quo Romanae Ecclesiae

c dignilatem sartam tectam conservaret ). Jusserat
per hoc tempus Fridericus, extra iniqua alia per-
xnulta , ex civitatibus Romanae sedi subjectis , fo-
drutn importune exigi: erat id tributi genus, quod
adventanti in Italiam Regi Germaniae ad suscipien-
dam imperii coronam , pendi consueverat , utpofee
frumenti summa quaedam, aut ejus loco aestimata
pecunia. Jusserat etiam Episcopos regalia , quae
sunt Dignitates , et praedia a Rege benemeritis con-
cessa, renunciare, et concepto sacramento in sua
imperia jurare. Quae omnia cum neuter Pontificnm
fieri permiserit, Uterque in odium capitale, et sum-
mam ejus indignationem incnrrit. Ceterum muito
magis Alexander, quod ille, et dum Cardinalis esset,
ab Hadriano ad enm legatus missus ad componen-

d das controversias , quae inter utrumque, Pontificem
scilicet, et Imperatorem , intercesserant, et post-
quam dictus est Pontifex, acerrime libertatem Ec*
ciesiae defendit , et ejus partem sustinuit. Quae res
ita Friderici animum ab se distraxit, ut deinceps
illum gravissimis atque diuturnis beiiis insequi non
destiterit; nihilque unquam antiquius, nec magis
cordi habuerit, qnam ut ilium opprimeret. Sanein
comitiis, quae post Hadriani obitum ( obiit enim
Anagniae mclx kal. septembris ) habita sunt ad
creandum novum Pontificem , dissidium grave et
foednm excitum est, miod universae Christianae
Reipublicae maxime perniciosuin extitit. Nam cum
adversus Alexandrum Octavianus quidam vir Ro-
manus, Cardinalis tituli Sanctae Caeciliae DUncU-

i

Digitized by

Google

G. SCHIAVINAE

patus, duobus tantum Cardinalium votis Poritifex
vitio factus sit, et Victor, IV hujus nominis, cnctus ;
Fridericus capta occasione deturbandi Atexandri de
adepta jure Pontificatus possessione, usque adeo
Victorem (praeterea Guidonem Cremensem Cardi-
nalem tituli S. Calixti, qui Pascbatis III dictus est,
et Joannem Abbatem Strumiensem, Calixtum III
appellatum , quos deinceps Cardinales schismatici
inVietoris, vita functi, locum substituerint) fovitj
atque sustentavit, ut perductis in seotentiam suam
maximis aliquot Regibus et Principibus, tana pro-
phanis quam sacris, illum Papiae in publico con-
ventu verum Pontificem, damnato Alexandro tam-
quam adulterq, declarari et coli fecerit Unde noin
Ecclesiae tantum Occidentales , sed etiam civitates
et regna ipsa totius fere Europae in diversas partes
diducta , partim Victorem in Friderici gratiam ,
partim Alexandrum secuta sunt. Ad Victorem , ex-
cepto .ipso Fridericp, et aliis summis Principibus ,
atque Episcopis, Ladislaus Boemiae, Stephanus Un-
gariae, Petrus Daniae Reges accesserunt. Ad Ale-
xandrum autem Ludovicus Galiiae, Henricus Bri-
tanniae , et Gullielmus Apuliae item Reges. Prae-
terea Gualvagnuset Vivianus Vice Comites Mediolani
Principes ac Domini, aliique Dynastae et Episcopi
diversarum nationum. Ad haec Mediolanenses cum
gravius reliquis Galliae Cisalpinae populis in re et
capite ab eodem Friderico Imperatore offensi essent,
8usoeptarum calamitatnm memores, statim ut co->
gnoverunt Alexandrum ad Pontificatus dignitatem
pravectum, foedus cum illo pepigerunt, novisque
sociorum copiis undecumque contractis acerrimum
Friderico beilum intuierunt. Istorum auxiiio fuitus
Alexaoder Victorem et Fridericum cum iis omnibus,
qui ab illorum parte stabant , interdicit sacris, et
inferorum furiis devovet. Victor rursus Alexandrum
etsocios diro anathemate ferit. Fridericus ira per-
citus ad oppugnandum Alexandrum concedit. Interea
Praefecti Friderici populos, quibus praeerant, quos
titubantes beneficiis devincire oportuerat, impune
novis iacesserunt injuriis, atque inusitatis exactio-
nibus. Nec ab Episcopis minus temperarunt. Quin
immo illos gravioribus vexationibus et contumeliis,
quam populares aflecerunt. Oppressi populi fuere
potissimum Veronenses, Vicentini, Patavini et Tar-
visani ; hi , cum, missis legatis ad Fridericum
expostuiatum cum eo de injuriis acceptis, comperis-
sent, repulsam illos tulisse (uni opprimendo Aie-
xandro intentus erat Fridericus ) , sollicitatis Medio-
lanensibus, Cremonensibus, Brixianis, Bergomatibus,
Mantuanis, Ferrariensibus, Bononiensibus, Muti-
nensibus, Regiensibus, Parmensibus, et Placentinis,
ex Veneti Senatus auctoritate vn idus aprilis ad
Puntidense Monasterium conventum habuere, ubi
communi consilio foedus inter se in hanc conditio-
nem ferierunt, ut sciiicet junctis armis et viribus
adversus Fridericum et ejus praefectos libertatem
mutuo defenderent , salvo tamen sacramento, Impe-
ratori ipsi jurato , confestimque inibi Moderatores
et Rectores ad omnia , quae gerendo bello opus

a essent, parahda, legefimt, atque 'Stata toter ' Ufog
die singuii ex sua urbe Praefectos ejecetomt. Pu-
pugit iia hoe *fectum Fridericum ut, quamris non
statim intermiserit dppugnationem Alexandri, «e
videretur pavere, paulio tamen post civrtatibus om-
nibus Cisalpinis, Papia et Laude exceptts , hostibus
judioatis, exercitum duxit> ($&) ad oppugnandtnm et
expugnandum Mediobnum, ttqde omnis tumultes et
rebellionis in se concitae summa peodere videba-
tar. Irriti tamen, atque inanes ei cessere hi -eonatus;
quippe illico occurreMibus ad iilorum Bobsidtum
foederatorum copiis, turpjter illinc abire re infecta
coactus est. Interea apparebat res Friderici in di*s
in pejus labi ; Longobardorum Tero metiores et va-
Hdiores fieri : nam praeter Venetos, qui cntn illis

b sentientes, ope et opera> addaetis per Padum et
Brentam triremibus, mirifice eos adjuvabant, trans-
ierunt; etiam ad iHorum parteni poputi fVequentes.
Itaque Fridericus videns se prope destitutum, tantae
adversariorum vi minime posse resistere, reiicta
Italia, in Germaniam, cum suis propere, et quasi
fugatus profugit, foederatis iUum usque ad radices
alpium insequentibus , atque extremum agmen infe-
stantibus. Profecto igitur. Friokerico , cujus res in
Italia prope desperatae lac 'depbratae erant, nuilus
vix fuit popalus, quin data fide ad fbederatos non
defecerit. Soli Bonifacius Marchio Montisferrati, et
Papienses eum aliquot paucis, qui (sw) licet extremum
sibi exitium imminere cognoscerent, teoaciter tamen
aversam imperatoris fortuoam sequi malueruot,quam

c datam ei fidem failere, et turpi sacramentum violare
perfidia. Contra istos Suasore, atque adeo anpulsore
Gaidino de Sala Archiepiscopo Medioianensi, et Le-
gato Pontificio in tota Gaiiia Cisaipina , duceqae
Opizone Marchione Malaspinae viro cum auctoritate
et potentia, tum rebns pulere gestis Ukistri, ne quis
amplius superesset, a quo in posterum ipsi infestari
ac molestari possent , arma moverunt, atque, ut ma>
jorem. haberent opportunitatem comprimendi ad-
versariorum animos et audaciam , barbarorumque
ex aipibus in eorum subsidium descendentium im-
petus retardandi , quo minus longius progrederentur
statuerunt ad confinia propugnaculum erigere.

( MCLXVni )

Quare anno a Partu Virginis mclxvhi, xi kaL
maii, quo piane die auspicato Romulus Romae prima
moenium jecit fundamenta, paribus animis, et com-
muni impensa castrum Roboretum vetustissimum
clientelae Marchionum Boschi, et Dioeceseoe Aqua-
rum, adeo natura atque opere munitum , ut neque
faciie expugnari , neque diu obsideri poterat (sic)
( loco enim edito , oppontunoque positum fuit ; ni-
mirum in feracissima et valde amoena Mediterraneae
Liguriae parte, quae Aemiliae viae adjacet, decem
fere millibus passuum ab urbe Derthona distans ,
atque inter duo navigabilia fiumina Tanarom et
Burmidam: quorura utique fluminum crebris resta-

Digitized by

Google

9

Aflffc ALHXf&NDKlNI

10

goationibos boStis urbeAi ckcamsedcre ^ aut. idde
«ctutum excedere, aut tebis saevteuthtm aqoarum,
lactationibus interceptus >■ /miserrsme 'iBk> interire
compeUitur) cderitate mcredibili, incuoitoentibufi >in
id opus, acrius ceteris, Mediolanertsibus, Ptaceritini»
et C!remoaen6ibus, ' auxerunti >et ampUTicairunt ; eo
statim traducta ex singulis edvjtattDus cdnjnmnis j e*
novem vicinis Ligunum StataeUorum Gastcis j fiergo*
lio, Quargnente, Solerio, Foro, OvUiis, Gamundio,
Portanova, Boscho, et Mariogc* ( Roboretum , excipio,
quod in re praesenti erat), ingenti ooknaorUm manu,
certo cuiqne imperato ncnnero; ad quam vim enam
se eodem tempore plnrimae honestae famtliae ad-
junxerunt, quae ad nbvae Urbis condendaecfamam,
coeli iUius clementia , et seit feeounditate invteatae,
ex finitimis pcpulis, cumre ampla fatnibari, rebctis
patriis sedibns, domioiKum ilkc transtuleran*. Fuere
ea lecttssimorum hominum capita supra quindecim
miUia. Quibus omnibus recipiendts enm Roboreten-
sium tectorum raritas et angnstia minune ; «nffice-
rent, plerisque necesse fuit, tte subdio din pernoote-
rent, confectis in proximo campo subrtariis aedifieiis
ex stramento, et paleis, ibidem confuse et pertniste
Stationem sibi tantispetn saltem coostkuere, dum in
circumscriptisoli loco ad excitandas domos, commode
et conoinne eas sibi quisque fabricare posset. Sane
urgebant tunc Moderatores, eetera quidem, at prae-
sertimUrbis munitionem, cum quod per expJoratores
inteUexerunt , Gullielmum Marchionem Montisferrati
in armis esse, ea mente, ut coeptum nunc fabricae
opus, ne procederet, omni conatu prohiberet (cernebat
utique aedificatione tantae urbis omnino sibi omnem
proferendi longius imperii sui terminos praecidi
viam), tum quia crebris nuntiis deferebatur, Fri-
dericum Imperatorem, quem jam ipse Gulnelmus de
re omni certiorem fecerat, atque ad accelerandam
profectionem in dies per litteras inoitabat, brevt ex
Germania in Italiam amplum exercitum trajeeturum,
quo et conjuratorum populorum rebeUionem vindn
caret, et simul eam molem quam iidem, ae inscio
et inconsnlto, excitare praesumpserant, demoliretur,
et fundHus everteret. Hoc ideo verentes ipsi, ne in
se ab utroque, repentina, improvisaque aliqua im-
pressio fieret, primo quoque tempore ambitum ,
fabricae tectorum designatum, vallo atque aggere
cingere institerunt, (nam fossa non ipsis primordiis
tota perfecta, sed aliquanto post, et paullalim sub-
sidio populorum, qui amicitiam et societatem com
Alexandrinis junxerant ) : moenia etiam multos post
annos erecta ut suis locis infra videbimus. Nec mora.
Ambitu circumsepto munitionibus, illico in tres di-
viserunt regiones, qnae vulgo quarteria dicuntur,
Gamnndinm , Maringum et Roboretum , ad quas
regiones proxime adjuncta est quarta , Bergolium ,
a reliquis interluente Tanaro sejunctum. Duae prio-
res regiones denominatae sunt ab ipsis oppidis, qui-
bus in UUs locus babitationi assignatus fuerat, nempe
Gamuudio et Maringo : Roboreto autem et Bergolio
sua sunt relicta nomina, eo quod alterum, Robo-
velum scilicet, sedero suam non routaverit, alterum

a vero, BergoJium> qnia.haud multo pbst totum pror-<
sus est translatumi.de vicini collis radice illuc, ubr
nunc tconspicitor, - nempe uftra Tanarum, secus
ripam e regione Roboreti , qua parte ooram speotat.

Aiqui his gefifciq, >mox nt ordine cunota procede-
rent , et nihil prateter jus in nova civitate agcretur,
rei communis mstitnendae cura est suscepta ; eaque
primum constkuba, quae iUis kriths tahtum neces-
saria videbantur, ntpete instkutio Coasiliorum , et
eerum habendorum ratio , lectio tribuum , creatio
Fraetoris^ et Consulum, et agrorum ad colendum
divisia; reliqua deineeps processn. temporis, et pro
re nata, ac necessitate gesta. Qbi autem ad id pu-
blicum munua gCrendum accesserunt fuerunt uni
taatum cenjuratoram pepulorum celoni. Enim vero

h praeter iRoboretenses , et aitos paacos de Ligurum
Castris, nemo adhuc, ut ita dicam, vagienti Reipu-
Uicae nomen dedcrat. Lente enim transmigrationem
faciebant, quod aegre bona sua et avitos lares re-
tinqaebant: proptorea Socii rempublicam ipsi ca->
pesaiveranib. : Quara rem< postea aequo ae Kbenti
anhno passi atint coloniLigustini, contenti ipsi dum-
taxat jure assidendi et assbtendi generanbus ConsUns,
atque in ifiis ferendi suffragia in distributione ho^
nontm civitatis, eosque cum ipsis participancB. Ce*
teram nt. alteri ab alteris discernerentur , qui Rei-
pubUbae praefuerant, ii popnlares, sive de populo
dicti sunt ; qui Vero ex Ligustinis oppidis descen t
derant, de communl appeUari voluerunt : utraque
tamen vox, populus, et commune , rempublicam

G significat. Roboreto itaque tam felknbus coeptis, tanta
colonorum freqnetttia, lam brevi temporis spatio
( qmod adhuc ittcredibile videtur ), aucto, et com-
posito, ut non amplius privati vici, sed justae urbts
speciem praeseferret ( enim vero incunabula Ale-
xandriae , et iocrementa non obscura et parva fiiere,
qualia mnitarum aliarum civitatum, quae initio
modica principia, et postea ientos progressus ha-
buerunt, sed quae ab ipsa statim designatione atque
aratro in summam amplitudinem emersit), mode-
ratores, coetusque universus iUuc contractus, suae,
et totius fbederis existimationis esse censuernnt, ut
quemadmodum prius oppidum tam ignobile in tam
subfimem et excelsum gradum erexerant ; ita illud
sic oumulatum et ornatum, nomine pariter, quod

d susceptae dignitati responderet, cohouestarent, quam-
obrem dimisso vocabulo Roboreti, regioni ei ad
quani undecumque tam vastae hominum multttu-
dinis concursus factus est, eidem Alexandriae nomen
indiderunt ; siquidem ab Alexandro Pont. Maximo
hujus nominis tertio, cujus causa Longobardi inito
inter se foedere adversus Fridericum Oenobarbum
Imperatorem tam acerbum bellum sumpserunt
Quam inde civitatem Aiexandriam Divo Petro Apo-
stolornm Principi , quem sibi cives Patronum et
Proteetorem addptarunt, conceptis verbis, solemni-
que ritu, ac coeremonia dedicarunt, consecraruntque.
Et certe quidem id Alexandriae nomen , adeo in-
visum, odiosumque ipsi Imperatori, atque ejus partis
studiosis fuit, ut exinde non Alexniidriam appella-

Digitized by

Google

[

1 1

G. 5CHIAVINAE

13

verint, sed Paleam, sive per ignominiam, quod eo
verbo infirmitatem et proximum interitum (rem
namque vilem, et nikili , prisco more paleam di->
cimus ) eidem ominari voluerint ; sive per contem-
ptum , quod illa magna ex. parte .paiearibns casis sit
initio confecta. Extat contumeliosi hujus vocabuli
memoria cum alibi , tum maxime in diplomate pri-
vilegii, quod Henricus V Imperator Oenobarbi filius
anno a partu 'Virgtms mcxciii reconcUiatis sibi Der-
thonensibus concessit ; quippe in eo, suppresso no-
mine Alexandriae, Falea ea civitas vocitatur; ut
suo looo mox videbitur. Quamquam sunt, qui ejus*
modi civitatem, Paleam non probri aut convicii
ullius gratia, quin etiam praerogativa quadam di-
gnitatis et laudis nuncupatam velint : ex iis ahi
( nec fortasse abs re ) quod condita illa sit in tractu
Gisalpino, longe. ceteris frugum omnium et frnmenti
praesertim copia insigni : alfi veroquod, illic Cae-
sares aliquando Paleari diademate redimiri consoe-
rint ; quorum opinio , etsi non omnino apertis ar-
gumentis nititur, utpote quia illi nec Imperatorum
ibi coronatorum nomina, nec a quibus bot suum
sensum mutuaverint, produnt : neutiquam tamen
improbanda videtur, cum et iilorum auctoritas non
leve habeat pondus , et existimandum sit eos temere
hanc sibi rem minime finxisse. In iis autem, qui hanc
laudem Alexandrinis detulerunt , sunt potissimum
prae ceteris Gaudentius Merula , Ludovicns Cavi-
tellius, et postremus omnium Joannes Marius Mal-
tius, vir utique omnium liberalium disciplinarum
suppellectile ornatissimus. Hic quippe in emblematis
snis, quae in adventu Margheritae Austriae Phi-
lippi III Hispaniae Regis Sponsae edidit anno Dom.
mdxcix, de Alexandria loquens sic lusit :

Regibus e paleis posui Urbs Statiella Goronam
Qua sine nemo meis imperitavit avis.

Hinc ego jam primis retuli cognomina ab annis

.' Auspice Alexandro condita Pontifice.
Sunt tamen , qui posthabitis superioribus opinionibus
contendunt, Alexandriam Paleam, sive Palearem vo-
citatam, quod in loco, qui Palea dicebatur, sit con-
structa, nixi supradicto Henrici diplqmatL Sed cum
haec res incerta sit, lector, quae sibi magis arri-
det, opinionem sequatur. Nuncupata est etiam Ale-
Xandria, Caesarea. Quando autem, quo auctore,
quorsum, et quamdiu id ei noroen duraverit, haud
multo post explicabitur. Plane permulta occurrunt,
quae de Alexandria ad superiora modo addi pos-
sent; verum, quoniam supra, perturbata rerum
serie, acta aliqua praetermisimus , quae nihil om-
nino intacta relinquenda sunt, propterea illis in
finem operis, ubi etiam agetur de Liguria, in qua
Alexandria posita est, de Ligurum oppidis, ex qui-
bus ea civitas haud obscurum nomen tulit, ao de
famiiiis quibusdam Alexandrinis, quae prisca an-
tiquitate et praeclarissimarum virtutum spiendore
per omnem memoriam claruerunt, rejectis, ad id,
unde digressi sumus, revertemur.

III igitur nonas maii foederatorum Principes
constituta pro tempore re Alexandrina, ne a coeptis

a deterrerentur,. conventum Laude habiienmt, in quo
praesenttbus Opisone Malaspioa , et censulibus Me-
diokmi , Gremonae, Patavii, Parmae, Mantuae, Pla-
centiae, Benontae , Brixiae, Bergomi, Laudis, Novo-
comi j.Novariae, "Vercellarttm , Hastae, Derthonae, et
Alexamdmae, juna initaeiSecietatis his condhiouibus
stabucvorunt. « Ne quis hominam, Marehioni , aut
» praedictis civitatibus subjectorum, contraetus, aut
» maleficii nomine alium pro aUo judicio perseque-
» retur, ne exules reciperentor: ne nova pedagia,
» et Tectigalia exigerentur : nuUnm paotum contra
» commune foedus ioiretun Si qua civitas jus non
» reddidisset, aliae jus poscenti auxilt» essent: ne
» arx m alterius ditione, invita iUa, censtrueretur. »
Neque ita multo post ab iisdem fbederatis aKud con-

b silium factam est Placentiae, ubi itidem jura eadem
confirmata sunt, multaque praeterea habita decreta;
inter quae duo haec pottssimum fiterunt, ut Ge-
nuenses primum totius con juratorum iaetto«is noaine
rogarentur seeum societatem inire, et deinde certam
pecuniae summam mmtuo dare ( condictns quippe
fnerat infinitus prope operarum numerus ad res ,
munitioni ' atque ornamento ctvitatis necessarias ,
conficiendas, et propterea, ut iisdem in stngulos dies
conventa persolveretnr merces, et alia quaecumque
etiam opportuna fierent, aere alieno opus fuit, donec
impositae hac de causa mulctae populis fbederatis
exigerentur ). A quibus postulatum aherum est illis
diserte negatum, alterum benigne et liberaliter con-
cessnm. Namque ad prius responderunt , contra Im-

c peratorem, in cujus verba pridem juraverant, foedus
nuilum abs se citra ignominiam et dedecus suum
fieri posse, cum nulla subesset ratio, qua ab illo
discedere deberent. Geterum pecuniam, quam po-
poscerant, iHieo repraesentarunt , poUiciti insoper,
majorem se vim, quando nsus sit, benigne datnros.

Per id tempus Solerienses, inita cum Aletandrinis
societate, certum se numerum colonorum^ qui eorum
civitatem incolerent , transmissuros statim postqaam
ab eis admoniti fuerint, pollicentur, atque interea
omnia onera cum reliquis civibus, nempe munus
et curam excavandae fossae civitatis, conetruendo-
rum pontium, solvendi fodri , armandorum milttum,
gerendi belK, et pacis conflandae ad arbitrium et
nutum ipsius civitatis magistratuum, subituros. Contra

d autem Aiexandrini illorum patrocinium suscipiunt ,
et cives decernunt, atque ut laborum, ita etiam
honorum suorum consortes et participes facittnt

Interea Anselmus Episcopus Hastensis , sub cujus
jurisdictione erat Quargnentum, vn kal. octobris
convehit cum Consulibus Alexandriae, daturum se
quadraginta viros optimos ex eo municipio, qui ur-
bem illam colerent, pactis et conventionibus ut infra.
« Anno Dominicae Incarnationis mclxvhi, indictione
» prima. Hic est tenor pacti et conventionis Quar-
» gnenti inter Episcopum Anselmum Hastensem, et
» Consules Alexandriae, quod Episcopus Hastensis
» debet dare quadraginta de melioribus hominibus,
» qui sunt in vilia Quargnenti, pro habitaculo in
» civitate Alexandriae, qui debent subire onera

Digitized by

Google

ANN. ALEX.ANDRINI

4

» civitatis in faciendo ponte, et fbssato, et aliis ope- a
» ribus civitatis, et omnes alii, qui morantur in villa,
» similiter debent subire onera civitatis, excepto
» qaod non debent habitare in civitate Alexandriae
» sine praecepto Praesulis, et istud facere debent
» salvis justitiis, et. rationibus, et consuetudinibus,
» et districto \sic), quas hactenus habuerunt, et
» ipse, et praedecessores ejus. Si quis vellet con-
» tradicere Episcopo in suis rationibus , et justitiis
» Quargnenti , Gonsules Aiexandriae cum toto Com-
» muni civitatis promittunt, et tenentur pro posse
» ipsum juvare. Huic pacto et conventioni iste Epi-
» scopus Anselmus, nec aliquis ejus successor ullo
» tempore contradicere debet. Actum est hoc in
» praesentia Consulum Mauri Cecchi, et Achatati,
» et Jacobi, et Vermi Frasconis, et Alirami, et b
» Uberti de Foro, et Germani de Gella , et Vermi
» Goiumbi, et Amedei de Flibinio , et Uberti , et
> Robaldi de Monte Magno, et Manfredi de Via-
» rixio, et Manfredi de Isola. »

( MGLXIX )

t A

Proximo anno , Friderico in Germania compa-
randae pecuniae et scribendo militi intento , Ale-
xander Pontifex Maximus interea curandis Ecclesiae
rebus se totum dedidit. Foederati autem populi,
quibus tunc nuUus erat exterai hostis metus, partim
inter se per seditiones, et intestinas discordias, armis
civilibus exercebantur, partim praevidentes cladem, c
quam accepturi essent , si se imparatos et impra-
visos intercepisset Barbarus , quem impulsione Gul-
liebni Marchionis Montisferrati , ac Papiensium ,
propediem in Italiaxn cum vastissimo et validissimo
eqoitatu peditatuque trajecturum contra se per
crebros nuntios inteUexerant, omnem conatum, stu-
diumque, et operam in firmandis et muniendis
urbibus suis, moenibus et propugnaculis ad hostiles
quosque impetns retardandos et retundendos po-
suerunt; nec interea Alexandriam obliti sunt. Eam
namque civitatem, quod acerrimam oppugnationem,
et graviores pugnas ceteris cum Friderico habituram,
certo sciebant, non modo opportuno praesidio com-
muniverunt, sed et tectis, et templis, qiiae popu-
larium commodo. .et civitfttis ornamento essent, ex- d
ornare coeperuntt ■•>:>■ ■■■■...*. ■(

' Eodem anno Alexaadrim etiaim eiternis subsidiis
auctisunt. Castra. enim quaedam erabt in Liguribus,
qnae imbeciUitati suae, et dominrornm siuorum vi-
ribus, ac potentiee diffisa, ne populafcionibus. et in-
juriis vicinorum obnoxia essent , uitro sese alieno
imperio subjecerunt. In iis fuit castrum Castelieti
Vallis Urbis, nunc fiduoiarium nobilium Adurnievum,
quod castrum, descitum ab obedieaatia Marchionum
Bosohi circiter idus martii, dorio se Alexandrinis
dedit in.hunc madum. >« Anno Dominicae Incarnar
» tionls millestmo centesimo sesa^esimo nono, in-
» dictione secunda, in medio mense marlii. In ViUa
» CasieUeti ex superiori parte prope ecelesiairi Sancti

» Innocentii , praesentia testium , quorum. nomina

» subter leguntur , Bernardus Agacia, et Manfredus

» de Stuito, et Ubertus de BabUonia, et Anneus,

» et Adalardus, et Opizo, et Oculus Grossus, et

» Racherius donavere ex mera liberalitate Alexan-

» drino populo castrum Gastelieti, et villam cum

» omnibus suis pertinentiis , ita ut praedictus po-

» pulus habeat praedictum castrum, et villam cum

» omnibus suis pertinentiis sine omni sua contra-

» dictiooe, et suorum haeredum, ac prohaeredum,

» ita ut eum habeat, ac teneat in perpetuum : signa

» manus fftttttt 'Storum: Bernardi Agaciae,

» Manfredi de Stulto, Uberti de Babilonia, Annei,

» Adalardi, Opizonis, Oculi Grossi, Racherii, qui

» hanc cartam donationis fieri rogaverunt. Signa

» manus t t t t t t Alberti de Maxio, Pugni de

» Gamundto, Uberti de Foro, Manfredi Vicecomitis,

» Pectinae Comenae, Jacobi de Inveraldo, testium. »

VIII inde kaL novembris , Alexandrini novum
foedus pepigerunt cum Hastensibus in pacta et con-
ditiones , quae proximis sequentibus tabulis conti-
nentur. « In nomine Domini. Ut omnis fomes di-

» seordiae eradicetur , et perpetua concordia con-

» servetur inter Hastenses, et Alexandrinos dictos

» juxta flumen Tanari habitantes , tale pactum sub

» jurejurando inter eos firmatum est. Praedicti

» Hastenses omnes a xiv annis usque ad lxx, si

» absolutione utriusque Gonsulatus, vel Potestatis,

» vei eorum missi ad hoc constituti remanserit,

» jurant supra Dei Sancta Evangelia , bona fide

» adjuvare Alexandrinos contra Marchionem Mon-

» tisferrati, et contra Gomitem Blandrati, omni

» occasione remota, et contra aliquam singularem

» personam, vel contra aliquos alios homines. Item

» jurant bona fide salvare, et custodire Alexandrinos,

» et eorum res, et bona, universos cives Alexan-

» driae, et ejus jurisdictionis in praedicta civitate,

» et ejus jurisdictione habitantes , et tota jurisdi-

» ctione sua, et alibi ubique pro posse bona fide.

» Item jurant bona fide facere justitiam Alexan-

» drinis Hastensium conquerentibus ; nec cambium

» facient, excepto a principali debitore, aut fide-

» jussore , sed in persona numquam. Item juranl

» bona fide, quod non accipient pedagium, aut

» theloneum , scilicet curajam, vel alium honorem

» ab aliquo Alexandrino in Haste, nec in ejus juris-

» dictione. Item jurant, quod non vetabunt aliquibus

» mercatoribus, vel negotiatoribus undecumque ve-

» niant sive per terram, sive per aquam , quin

» veniant Hast. cum negotiatione sua, eundo et re-

» deundo. Item jurant bona fide, quod facient Ale-

» xandriae. semel in anno expeditionem cum mili-

» tibus et peditibus , si eis ab Alexandrinis impe-

» ratum fiterit, suis expensis et amissionibus, nec

i> derelinquent eos in expeditione infra mensem

» unum absque voluntate iUorum, quoruni subsidio

» interfuerint , nec dimittent eos in obsidione castri,

b obsessi utriusqne partis voluntate, absque voiun-

» tate eorum, quorum servitio exstiterint ; et quo-

» ties Alexandrini mandaverint sibi cum militibus

Digitized by

Google

i5

G. SCHIAVINAE

16

» in adjutormm properare, properabunt, et venient
» in primo sero (sic) suis expensis et perditis, et
» demde suis perditis, sed Alexandrinorum expensis.
» Item omnibus locis , aut hominibus , quos com-
» muni consilio Hastensium Consulatus, et Cre-
» dentiae, et Alexandriae Consulatus , et Credentiae,
» omnium scilicet , aul majoris partis acceperint ,
» utrique huic jurejurando teneantur. Et e cenverso
» similiter Alexandrini jurant super Sancta Dei Evan-
» gelia haec omnia supradicta versns praedictos
» Hastenses bona fide , et absque fraude observare :
» excepto de curaja, quae est Hastensis Episcopi,
» et de pedagiis sub jurejurando ad terminum ven-
» ditis; sed adveniente termino d. m. vir prae-
» dictae Alexandriae non det in Haste, aut eius
» jurisdictione pedagium, aut alium morem praeter
» praenominati Episcopi curajam , et hoc jusjuran-
» dum semper in capite x annorum renovetur, si ab
» Alexandrinis Hastensibus Consulibus, aut ab Ha-
» stensibus Alexandrinis requisitum fuerit. Et haec
» omnia isla Hastenses et Alexandrini bona fide
» et sine fraude jurant super Sancta Dei Evangelia,
» perpetualiter observare , salvo Imperatore , et aliis
» omnibus sacramentis specialibus utriusque partis,
» et, omni oceasione remota, teneantur uni alios
» adjuvare contra Marchionem Montisferrati et
» Comitem Blandrati. Actum hoc anno Dominicae
» Incarnationis mclxix , indict. n. Et si aliquod me-
» lioramentum major pars utriusque Consulatus
» et Credentiae facere voluerit, utraque pars te-
» neatur, similiter salvo Imperatore sic intelligatur,
» quod reeedente fortia et violentia Imperatoris ab
» Itaiia, statim hoo jurejurando Utraque pars versus
» aliam teaeatur. Et si homines Hastenses in guer-
» ram iverint pro Alexandrinis, usque ad finem guer-
» rae non debent eos dimittere, et e converso. »
Haec inita societas licet parum firma ac stabilis
fuerit, quippe quod ea ad breve tempus duraverit,
jttvit tamen rem Alexandrinam maxime , terrori nam>-
que tanto Guiliehno Marchioni Montisferrati et Co-
miti Blandrati fuit, ut, qui ante Atexandririum agrum
crebris foedisque dh-eDtionthus infestare consueve-
rant , multam inde proedam abducentes, vix ipsi
postmodum tuti intra suos ■ fines constiterint

Hoc eodem anno , Paschalis , qui in scbismate j
post Victorem, Pontifex vitio creatus- fuerat, morbo
cancri in renibus moritur; atqoe in ejus iocum ab
Imper atoris fautoribus Cardinalibus lectus est Joannes
Abbas Strumensis , vir natione Hungarus , quem
paulloante Paschalis Episcopum Tusculanum feeerat.

Suitanus Iconii , Aiexandri Pontificis opera, clam
sacrum Baptisma suscepit. Inter haec , ex multis
orbis terrae partibus, maxima horrendaque nuatiata
sunt prodigia. Pridie enim nonas septembris, seu
ut alit scribunt, nonis, tres soles in coeio conspecti,
qui per horas duas ad occidentalem plagamiUuxe*
runt , dein reliqnis paulatim deficientibus , • scdus
medius remansit. Luna item tergemiria apparnib.
SiciLia tota prope terribilv motu concussaoontremuit.
Illic urbes aliquot, et oppida piura penitus coavulsa

a et collapsa, adeo ut infinita prope hommum mtfha,
sub ruinis oppressa inventa sint, Flumina eursmm
diU retinuere, quae mox sangume manarunt: chasmata,
et hiatus terrae passim facti,. novos fbntes emisere,
veteresque mnltos obitruxere. Ad Messanam, mare
aestuans longe ab ea urbe refugit, deinde sensim
pvoxime accedens*, ita restagnavit, ut ilhu* urbis
portas ihgressum sit.

( MCLXX )

Insequenti anno, qui fuit centesimns septuagesimus
supra millesimum a Christo Redemptore nato, Alexan-
drini majores facti accessione Castelleti , et recens

b percusso foedere eum Hastensibus, rempubiicam
suam praesidio humano amplius (sic) stabitire ac
firmare censtituerunt ., novo sibi Duce ac Patrono
delecto, ad quem saiutis ergo in rerutndjflicukatibus
et summis discriminibus conhigerent» Itaque januario
mense amplam aream P. M. trium jugerum in ce-
lebriori Alexandriae parte , Maringum et Gamun-
dium regiones attingentem (ea est ubi nunc forum
majus conspicitur , adeo pulcrum , ut in tota fere
Cisalpina Gailia illo puicrius vtx habeatur) de pu-
blico coemerunt, ■ atque in illa Basihcam Divo Petro
Apostolorum principi, quem Respublica iUa prote-
ctorem anno superiore sibi adsoiverat, erigi cura*
verunt , confestimque Romam duos Gonsuies R«f±
finum Blancum , et Rlasium Brascam, virps alioqui

c prndentes, ac juris scientia peritos, alterum exCom-t
rnnni, alterum vero ex popuiari electos, mtserunt,
qui nomine S. P. Q, A. Deb Optsmo Marirao , et
ipsi Divo Petro tutelari, ac Romano PontSfici Aie-
xandro, ejusque Cathoiicis suocessoribus, atque Rof
manae Ecclesiae, fidei sacramento facto, se se hsdem
perpetno vectigales et 6tipe*diarios constituerunt
modis tt formis, quae sequuntor. « Iri «onrine Do-
» mioi. Anno Dominicae Incarnationis miUestme
» ceatesimo septuagerimo,. et ondeeim» Pontifieatus
» Dommi Nostri Aiexandri HI Sumthi Pontificts, et
» UniVersaiis Papae, mense januario, indictione m.
» Nos RuUinus Blancus, et Blasius de Berasea Gon*
» snles de civttate Alexahdriae, notum fitcimus ,
» quod ' in praesentia Dominorum Bemardi Por-

d » tuensis Episcopi , Ubaidi tit >S. Crueis, Joannis
» tit. SS. Joannis et Pauli , Aldepfandi tit. BastUcae
»' duodecim Apostolorum, Joannis lit. S, Anastasiae,
» Alberti tit. S. Laurentii in Lncina, GuiUtehxri *tt»
» S. Petri ad Vincula, Boxii tit S. Potentianae, Petri
» tk. S. Laurentii in Damaso, Joannis tituli & Marci,
» Theodorici tituli S. Vttalis , Presbiteroram Car-
» dinaluim, et Facinalis Sahctae Mariae trahs Ti-
» berim, Cencri Saucti Adriani , Manfredl Sancti
» Georgiij Ugonis Sancti Eustachii, et Petri Sahotan
» Mftriae ih Aqoiaoi, Dkconorum Cardmalium , et
rt. subsoriptorum^ testium , qui ad hoc rogati vene*
»' runt, Petri videHcet Saraoem Senescalclri, Joahnis
o ft' Valle De> Senescalchi, : Petri Batticulari , Aiberti
» et AUsertbtelli' Ostiarionira , et parte omninm

Digitized by

Google

ANN. ALEXANDRINl

» Coasulum et poputi dictae Civitatis per fastes
» offerimus Deo , et B. Petro, et vobis praefato
» Domiuo Papae Alexandro , vestrisque Catholicis
» Saccessoribus, Sanctaeque Romauae Ecclesiae. iu
» perpetuum terram S. Petri proprii juris nostri ,
» quae est iufra praedictam Civitatem , quam po-
» pulus ipsius ad coustituendam ibi ecclesiam emit,
» et per eamdem investituram volumus, terram
» ipsam omoi tempore Romaaaa Ecclesiae, jure
» proprietario pertinere. Propterea de communi
» consiho Consulum , et totius populi mandato ,
» domos mititum , et mercatorum , et quorum fa-
» cultas videbitur sufficiens ad boves alendos, de
» singulis domibus, tres deuarios; quos denarios
» tree iu festo B. Martini exsolvent singutis annis.
» Ceteri de singutis domibus unum deuarium; et
» infra octavam B. Martini splvent ei, cui Romauus
9 Pontifex jusserit. Cousujes vero, qni per temppra
» ibi constituentur , fidetitatem vobis, vestrisque
» Successoribus, omni occasione, et contradictione
» remota, jurabunt. Nos quoque de mandato aliorum
» Consulum populi Ctvitatis , vobis fidelitatem fa-
» cimus , et nostras manus licet indignas inter
» vestras sacratissimas mittentes vobis dominium
» facimus. Et populus quando communiter jurabunt
» Consulibus, singulis scilicet trienaus, sicut con-
» stitutum est, jurabunt pariter Romano Pontifici.
f Ego Pidelis, Notarius et Scriba Sacri Palatii
f Ego Petrus Saracenus Senescalcus
f Ego Joannes a YaUe Dei Seoescakus
f Ego Petrus Baticularius
f Ego Albertus Ostiarius
f Ego AlbertioeUus Ostiarius
Adhuc , et hic annus prodigiis insignis fuit Ni*
mirum a v kal. julii, et deinceps per quatuor menses
continuos Siria et Phoenicia aliaeque Orientales
provinciae maximis terrae motibus sunt agitatae.
Anliochiae, Laodiceae, Hyerapoli, Caesareae, Edessae,
atque adeo alibi tectis collapsis et eversis, mortalium
multa foedaque strages ubicumque est facta. Iv kal.
januar. Thomas Cantuariensis Archiepiscopus , qui
ob defensionem jurium Ecclesiasticorum ab Henrico
ejus nominis secundo Britsjnniae Rege septimo anno
ante in exilium actus fwv*t, et tandem Regi ipsi
reconcitiatus Gantuariaim redierat , dum in templo
vespertiois horis securus Vacat, a oonsceleratis satelr
Htibus, qui ejus interitu, gratiam se ab Henrico
inituros sperabant, clam gkxdiis appetitus crudetiter
caesus est.

( MCLXXI )

Postero anno cum in Etruribus Imperatoris Prae-
fecti cuncta pro .arbitrio gerentes, animum eo tan-
tum intendissent, ut sive jiire, «ve ipjuria pecuniam
cogerent, proptereaque populos iilos novis vectiga-
libus, et insolentium tributorum mole oppressissent,
adeo ut prope ad tumultum excitassent, Fridericus,
qui adhuc in Germania novo delectui habendo ad
espeditionem Longobardam operam dabat, hoc in-

a tellecto, sibi timens, extemplo Christianum Archie-
piscopum Moguntinum, Qermaniae Scribam, Lega-
tumque, in totam Itaham misit, quq ejus Provinciae,
populos nutantes in fide contineret Qui statim su-
peralis alpibus auxilio Genueusium, Lucam incolumis
pervenit QuamobremLougobardorum decretocautum
est (aegre enim eam rem tulerant) ne ad Genuenses,
tunc fame laborantes, per trimestre ex Alexaudrinis,
aut aliunde gentium sui juris , unde subsidtum ali-.
quod expectare possent, commeatus, resve aliqua
ad eorum usum necessaria exportarejtur. Stetit fru-
mentum eo anno decem aureis nummis in siugulos
modios.

( MCLXXH )

b '

Proximus annus insignis fuit Alexaudrinis uulla
re aiia, excepta remissione et condonjatione omniun^
vectigahum, quae ipsi solvere consueverant.pro ve-
ctura et transitu quarumcumque . mercium per op-
pidumGavii, et ejus jurisdictionem, idque indulgentia
et kargitate Alberti Marchionis, ac Joannis, et Vermi,
atque Manfredi ejus filiorum, hac tamen conditione,
ut Aiexandrini illis auxilio essent, cum ad Gavium,
Montaldum, Ametium, Tassarolum, et Pasturanam
in eorum fide tenendum , tum ad vjam latrociniis
infestam, tutam praestandam, et prout solemnibus
tabulis apparet, quarum exemplum est quod sequitur.
« Anno Dpminicae Incarnationis miUesimo centesimo
» septuagesimo secundo, iodictione quinta, decima

c » die augusti , in loco Gavii , praesentia houorum
» hominum, quorum nomina subter leguntur. Ideo
» quod homines Alexandriae, quae est posita in loco
» Roboreti, juraverunt per Sancta Dei Evangelia
» Marchionibus Gavii contra omnes homines adju-
» vare, tenere Gavium, Montaldum, Amelium, Ta-
» xarolum, Pasturanam, et stratam per locum Gravii;
» AJbertus IVIarchio Gavii, filius quondam Guidonis
» item Marchionis, qui professus est lege Salica vi-
» vere una cum filiis suis Joanne, Yermo, et Man-
» fredo, fecit investituram et dqnationem in om-
» nibus habitatoribus Alexandriae, Ulis, qui modp
» babitant iu ea. Alexandria, aut ab hera die inantea
,» habitabunt , de pedagio ,. quod tribuebant Gavio
» istis Marchionibus , quod omnino ab hac die in

d » antea unquam uUo tempore nullum pedagium
» tribuant in loco Gavii , neque in suo districtu
.» istis. Marchionibus , neque suis nuntiis , nec uUi
» personae de omnibus suis rebus : scilicet homines
,» Alexandrini, qui modo sunt in ea, aut ab hera
» die babitabunt, ut supra legitur : sive pax sive
» guerra sit inter illos , quod ahsit Deus , vadanjt
» per locum Gavii, et mercatores cum bestiis, et
» cum omnibus suis rebus , ducendo mercatum sine
.» ullo pedagio omni tempore. Similiter sint salvati,
» et tuti in loco Gavii, et in suo districtu isti ha-
j>. bitatores Alexandriae ducendo mercatum cum
» omnibus suis rebus, ab istis Marchionibus Gavii
» cum omnibus hominibusGavii bona fidesuorumquc
» pro posse. Signa f f f ut Albertus Marchio iste,
3

Digitized by

Google

'9

G. SCHIAVINAE

20

qui hanc cartam, ut supra legitur, fieri etc.,
istam investituram et donationem pedagii
suis manibus , et jurare fecit Ruffino tres panes
ad Sancta Dei Evangelia in anima sua istam do-
nationem pedagii , et omnia pacta in integrum .
ista attendere, et firma tenere, et non infringere :
sic Deus illum adjuvet , et Sancta Dei Evangelia
omni tempore : signa f f f ill. Joannis, Vermi,
Manfredi, isli (sic), qui, ut supra legitur, omnia
ih integrum omni tempore juraverunt , unus- »
quisque pro se ita attendere sicut Pater illorum.
Actum est hoc in loco Gavii in ecclesia S. Jacobi.
In Assumptione S. Mariae. Testes rogati fuerunt

>» Obertus Episcopus de Monte Moresino , Tren
» cherius de Gavio, Ottus ForcelH, et Corsus Jar-
» dinus, Balduinus Gastaldus, Vermus Campestrus,
» Guido Pino, Algerius, Joannes Canis, Bonifacius
» Boccardus, Henricus Clappe, et Guido tJbertoni,
» Guido Agnus, Morsus Ugellus, Henricus Vaccus,
» Pugnus Rochae, Penatrinus de Plovera, Bene-
» glerius de Turre, Manfredus Plaze , Simeon
» Corraii, Otto de Anzano Porrus, Ruffinus Ba-
» xani. f f f f f + etc. ut testium. Caeterum
idem annus fuit etiam Christiano orbi laetus , quippe
Alexander Pontifex Maximus Thomam Cantuariae
Archiepiscopnm muttis miraculis et prodigiis illu-
strem in Sanctorum Martyrum numerum retulit.
De eo hoc carmen inscriptum illius tumulo legitur:

Annus millenus centenus septuagenus

Primus erat, Primas quo ruit ense Thomas

Quarta dies natalis erat; flos orbis ab orbe
Pellitur, atque hospes incipit esse poli.

( MCLXXIII )

b »

Anno , qui proxime insequutus est , quo ex prae-
tura Alexandriae jus dixit Rodulphus, percrebre-
scente rumore , Fridericum, rebus jam suis in Ger-
mania compositis , cumulataque ingenti pecuniarum
vi, propediem in Italiam conjurationis Longobar-
dorum ulciscendae causa cum maximis copiis ven-
turum (advenlum enim sollicitabant Papienses,
Marchioque Montisferrati , quod uterque
videbat hnperium suum magis magisque minui

et a Longobardos populos, qui inter Parmam et Bono-
fecit niam positi sunt, defensuros, estque prioris sacra-
menti forma , quae sequitur. « Observabo foedus
» ictum inter socios Lombardiae, Venetiarum, Mar-
» chiae , etc. , et si hoc sacramentum susceperit ,
» etiam Romaniae. Si quis ad Fridericum se con-
» tulerit , pro viribus urbe mea ejiciam , agrisque
» ejus vastationem inferam, privatim neque cum eo
» paciscar, neque ad eum scribam, neque ad filium
ejus. » Idem sacramentum aliae civitates etiam
inter se jurarunt. Posterius sacramentum est in haec
verba conceptum. « Juro me equites et pedites pro
» defensione Alexandriae imperatos daturum, mul-
» ctamque impositam soluturum , et eipeditionem
» obiturum arbitrio Moderatorum Mediolanensis ,
Placentini, Brixiani, et Veronensis, et arma la-
» turum adversus eos qui oppugnabunt Bononienses
» et Lombardos inter Parmam et Bononiam sitos
» arbitrio Moderatorum Cremonae, Bononiae, Man-
» tuae, Parmae, ab hinc usque ad Quadragesimam,
» ita tamen, ut proxima quaeque civitas equitatum
» et peditatum submittat. Et si Parmensibus , Mu-
» tinensibus, Mantuanis, aliorumque agris , ab Im*
» peratore, aut legato eius vastatio, atque obsidio
» inferretur , auxilio affuturum. » Mulctae hujus ,
quam hoc posteriore sacramento Rectores singula-
rum civitatum conjuratarum persolvendam promi-
serant, pars addicta fuit Alexandrinis sive ad onera
publica sustinenda , sive alia quavis de causa. Id
aperte declaravit Ospinellus Carbonesius , Rector
c Bononiae, qui juratus, praeter libras miUe Mediol.,
insuper centum viginti nomine suae Reipublicae
Rodulpho Alexandriae Praetori soluturum se pro-
fessus est. Ad haec populi universi foederati jussu
Moderatorum, quod inteUexerant Imperatorem mox
cum valido exercitu in suam ipsorum perniciem
festinaturum , novis sagittariorum praesidiis firmati
sunt.

( MCLXXIV )

Postero anno Alexander Roman. Pontif. Bernar-
dum Abbatem Claravallensem , probata sanctttate
in dies vitae ,. in Sanctorum humerum collocavit. Interea
populi plures Flaminiae ab Friderico ad Lombardos

Papiensibus spes omnis prorogandi fines suos sub- d descivere. Imperator, de his omnibus certior faqtus,
lata : Marchionis oppida pleraque praeter iila , tanto animi dolore affectus est , ut confestim exer-
quae ab eo descita Alexandrinis ullro sese dedide- citum - ocGb miUium' lectissimorum Germanorum ,

quem jam conscripserat , parari jusserit , quo iter
jam jam maturaret in Italiam. Sane quidem iilum
valde offendit conspiratio , et tumultus tot , tanto-
rumque Italicorum populorum, maximeque Lombar-
dorum, quibus non jam satis fuit, defecisse se, etiam
alios ad rebellionem sollicitarunt. At roulto illum
maxime laesit Alexandriae novae urbis, inconsulto
se, atque adeo contra se, institutio. Praesagibat
namque, illam fbrtissimum vaUum et propugnaculum
fore, quod sibi negotium non leve mox esset faces-
surum, ne trajectis alpibus longins, ut decreveraf ,
transgrederetnr. Proinde 111 non. septem. ipse cum

runt,. fluctuabant) Moderatoi"es Mutinam concilium
indixerunt, in quo de tuenda societate, deque modo
gerendi belli est actum. Eo Alexander Pont. Max.
Cardinales duos misit , Hildebrandum CraSsum Mu-
tinae Episcopum, et Albergonum quemdam, virum
alioqui clarum, qui dum in frequentissimo consessu
gravissima oratione universos ad sustinendum bel-
lum, et arma pro sua, et Romanae Ecclesiae salute,
ac libertate sumenda , adhortati essent , adeo sin-
gulorum animos excitarunt , ut vi id. octob. duo
sacramenta jurarint , alterum , quo se jam ictum
foedus, praestituros, atque Alexandrinos, ceterosque

Digitized by

Google

31

ANN. ALEXANDRINI

23

copiis, et universo belli apparatu, qui maximus fuit, a strenue, et a sociis efflagitare subsidiuui non desi-

Henrico Noricorum et Saxoniae duce, Henrici fratris
sui filio, comite sibi sumpto, in Italiam quinto per
Aipes Gottias ad Cinesium descendit. Obviam illi
processit Gullielmus Marchio Montisferrati, conduclis
secum aliquot Monferratensium et Papiensium copiis,
seque cum eo ad Alpium radices, quo ipse jam cum
toto exercitu pervenerat, conjunxit. Fridericus autem,
consociatis viribus , Italiam animis , armisque , et
signis adeo infestis ingressus est, ut urbes, et op-
pida universa, quae sua imperia detrectarunt, ever-
terit , ignique et ferro consumpserit. Primum Se-
cusium , quod cum foederatis ad Alexandri Pont.
partes accesserat , adortus , vi coepit , praedaeque
militibus suis dedit. Mox Hastam castra promovit ,

slebant. Mediolanenses, Placentioi, Brixiani, et Ve-
ronenses, quibus prae ceteris curae maximae semper
Aiexandrinorum , alumnorum suorum , salus fuit ,
illorum calamitatera miserati, educlis carrociis suis,
singuli , statuerunt Fridericum adoriri , et circum-
septis Alexandrinis suppetias ferre. Qua re cognita,
Fridericus statim , magna copiarum suarum parte as-
sumpta, illis obviam processit eo animi decreto, ut,
si opportunitas et occasio fieret , proelio decertaret,
atque aut penitus eos deleret, aut saltem a suscepto
itinereaverteret. Jam foederati castra locaverant, inter
Vicheriam et Giastidium : in illos Fridericus , im-
petu facto, percurrit. Eminus primum, mox cominus
res geritur ; diu acri contentione utrinque pugnatum

quae civitas, docta Secusii clade, excidium timens , b est, aequis plane viribus, et spe prope pari ; demum

non expectato Longobardorum subsidio, quod jam
proximum aderat, deditione facta, Imperatprem cum
toto exercitu intra moenia suscepit. Hastae exem-
plum pleraeque civitates Gisalpinae sunt secutae,
Derthona, Gremona, et Verona ; hae namque cum
paullo ante pro foederatis stetissent, metu item per-
culsae ad Friderici obedientiam sunt reversae. Uui
Aiexandrini, iicet mUite undecumque cincti, negata
deditione , ad quam faciendam prius per caducea-
tores interpellati fuerant , imperterriti illhis cona-
tibus fortissime restiteruot. JVamque circiter non.
sept. aciem Barbarus Alexandriam admovit, eamque
urbem adhibitis castellis, turribus, et beUicis omnis
generis machinis ita oppugnare instituit , ut quamvis

vero , ad foederatos inclinata victoria , Imperator
turpiter profligatur. Eo proelio ex Longobardis pauci,
ex barbaris autem muiti desiderati. Qui superfuerant,
partim capti ; partim graviter vulnerati , cum Fri-
derico ceieri se fuga Glastidium proripuerunt, mox
inde Alexandriae obsidionem prosecuturi : foederati
vero ad sua se receperuot, donec amissis belio mi-
litibus novos sufficerent.

( MCLXXV )

Insequenti anno, vere ineunte, Mediolanenses qui,
jy-ustra obsessis Alexandrinis subsidium ferre conati,
domum redierant, eonspicati, Fridericum Alesan-

saepe argumentis haud . obscure exitium Uli commi- c driam ad continuandam obsidionem reversum esse,

nantibus et portendentjbus ab ioceptQ deterritus
sit , nempe restagnatjonibus amnium Tanari et Bur-
midae, qui medio fere octobri per aliquot cpntinuos
diesy ex maxirais, deostsque de coelo lapsis knbribus
prodigiose inflati , late a.djaOeotes campos inunda-
runt, ut ipsum cu» exercitu umvenso tetra vis
aquarum pene obruerit; hiemi» praeterea asperitate,
infaustis proeliorum eventibus, suorum defectione,
et alitsihujusmodi portentosis signis; numquam tamen
oppugnatioriem intermisit; quod speroret, brevi
urbem illam , ; vaUo . tantum et aggeribus . «ircum-
septam, faciie, ftut ad .dediumem* cogere^ au* salfiem
expugnare posse. JUaque riribuasuis nimium>, fidens,
propius urbem .castris locatis, oppugsationem; taWdui

Urbemque illam arctius solteo premere mstitisse, con-
stituerunt iUum omnino inde absterrere, Alexandri-
nosque. ab ea calamitate, qua acerbissime-vexabantur,
eximere ; propterea soeios accivere. Coivit ad eos mi-
nimo teraporis spatio ex omni Liguria, . Pieeno , et
.Aemiha waxiraa armatorum vis equitum, peditumque,
et . pxaesertim .nobiiium, et priacipum, ex quihus
rvalidus exereitU6 confectus fuit. Conjnnctis litaquc,
eK .coasociatis armis , . confertim r nullo - plaue ordine
servalo, simul omnes Placentiam peraexeruut, ubi
idomparatis armamentis omnis generis, et-ingenti
comraeatus copia ; •iisque demnm univerab, quae ad
-belli usum necessaria essent, de summa^et ratione
.gecetfdi beUi ceosuUaruot; Qud-i&eto, nulla inter-

est prosequutus, quoad irujstra se, illie teropus 4 posita mwa, eailectis ; ^arcinis , acie instructa, iter

terere, et Deum coutfa ise piro Aleiandrinia habere
propugoatorem. Frustratus i@itur orani spepotiwdae
urbis, beUi ratiouem commirtavit:; quippe, oppugna-
tione relicta , ad. obsidionemi.est cQnvsrsug;, >quae
inde obseasio ad septimiim meusem jteassum est
producta. Et profecto. < tento Init Alexandriaorum
patientia,) et virtus, ut, quamvts ex diutuma obsi-
dione aeerbissimis incQmmodis , et rerum , omnium
inopia conflictarentur , nihilominus tamen .Divwp
auxiUo et ope freti , dehberavernnt. (sic)' indigna
qnaeque perpeti , ac millies , si opns esset , mori
malle , quam se in tam impotentis et execrabilis
et Divinis omnibus invisi , atque infensi
sa autem, et se tueri

Alexandriam Yersus! imaturavernot atque Domioieo
die in raa»ia Palmanum : castra propc ' Derthonam
iposuerunt. Euim viero- hic tantus appatatus, et sn>-
matorum - coospirauio sic . Fridericum ■ i percnlit , rtt
! animo demissns «oeperit v iribus i suis ; tliffidere , ' ■et
eo magfe quiaj in omnibus fere e»peidihonibus , quds
■adversus Alexandrinos susceperat, expertus sit in se
non homines. modo ,< sed vel Ipsumt Deum semper
habuisse • conjuuatum. Ob id , more suo, a vi ad ar-
item digressus est. Cuniculum , per; quetn aditus
esset intra civitritem, elam, et quam ofryssime fieri
jussit: in e.iun immilti praesidium decrevit, qui
proxiinis diebus festis Paschalibus, populo tuncpiis
edendis operibus, animisque expiandis occnpato, et

Digitized by

Google

a3

G. SCHIAVINAE

ab.omni prorsus suspicione proditionis alieoo, erum- a
peret, atque caesis stationibus, portas patefaceret,
exercitumque suum introduceret. Alexandriae interim
cuncta in arctum stabant; annonae difficultas, et
omnis subsidii spes sublata. Quapropter oppidani,
qui antea nunquam animum desponderant, conster-
nati , tunc de salute dubitare coeperunt. Concilium
cogunt , ineunt consilium , discrimen in conventu
proponitur, reque diu agitata, in eam denique de-
liberationem ventum est, in tam duro et desperato
casu , quando victis unica tantum salus reliqua sit,
salutem nullam sperare, jaciendam esse aleam, et
incotumitatem sibi a virtute petendam. Quibus sta-
tutis dum in ea consultatione persistentes, commen-
datis se , Iiberisque ac fortunis suis Deo, et D. Petro
Apostolo, quorum causam defendendam susceperant b
(armis namque ab Alexandrinis res gerebatur, non
ut privatae tantum rationi suae inservirent, et com-
modo, sed ne, fidei sacramento, quod paullo ante
Romano Pontifici Alexandro dixerant, violato, Im-
peratori, sacris interdicto, et inferorum poenis de-
voto , parerent ) ad eruptionem faciendam accin-
guntur, ecce tibi de improviso aliunde occisis suis
rebus haud expectatum subsidium prope divinitus
acceperunt. Erat illo tempore Alexandriae vir (cre-
ditur vulgo illum ex nobili quidem , ceterum popu-
lari aularia gente proditum ) Galiaudus nomine, annis
gravis, prudens, cautus, promptusque ad omnia
consilia capienda , cujus studium fuit alendorum bo-
vum, ac gregum, et conficiendi casei. Hic cum
patriam vidisset tantis rerum asperitatibus exagitari, c
adeo ut, si vel paullo longiorem obsidioaem susti-
nuisset , aut iniquis conditionibus, quod ne aequis
quidem prius facere decreverat, dedere se, aut
extremum excidium patt illam oportuisset, astum
excogitavit, qno sibi, illuso hoste, persuasit, citra
sanguinem belle posse patriam hbertati restituere.
Buculam, quae illi forte sola ex communi calami-
tate supererat per paucos aliquot dies de reliquiis
frumenti, quas oonversis et eversis omnibus Ale-
xandriae horreis publicis, et privatis, quae in tam
diutina, longaque obsidione a tam numeroso populo
jam exhausta fuerant, collegerat, pavit : pastam,
aperta porta, quae Genuam spectat, in aciem ho-
stilem, proxime urbem considentem immisit. Laeti ,
et exultantes obsessores milites praedae avidi, Ulam d
tota castra per lasciviem percurrentem, et passfm ex
agitatione frumentina excrementa egerentem inse-
cuti , ceperunt tandem, et occiderunt At ubi, ea
exenterata, interanea manso frumento oppleta in-
venerunt, mirabundi, ac prope attoniti, rem ad
Imperatorem deferunt; qua comperta, Imperator
ratus est longe se opinione sua deceptum. Quippe
reputabat secum, obsessos iam in extremo discri-
mine, et rei frumentariae inopia versari, (nec
omnino falsus fuit, licet dolus aliter credendum ei
persuasisset ) et proinde brevi illos in sua se ha-
biturum poteslate. Visa namque bucula tritico alta,
facile adductus est ut crederet, commeatus adhuc
Alexandrinis uberrime suppetere, cum ab illis vel

*4

pecus frumento pascatur. Itaque ea conjectura illu-
sus, decretum prius consilium de immktendis per
cuniculum jam absolutum militibus intra civitatem,
exsecutus est, statimque, qui machinam aggrede-
rentur , ex toto exercitu lecti sunt dncenti juvenes
aetate florentes , corporis firmitate et animi magni-
tudine prae ceteris insignes, quibus, in latibulum
illud subterraneum ingressis , plures alii se se for-
tunae comites addiderUnt, spe magis praedae ducti,
quam studio comparandi sibi ex virtute famam.
Ceterum ut consutum dolum melius obtegeret, die
Jovis coenae Domini per tibicines, et feciales specie
religionis, principes civitatis ad colloquium vocavit,
illisque palam professus fuit se postridie, et quinque
sequentibus diebus, ob venerationem et reverentiam
Christi Crucifixi, inducias de Imperiali liberalitate
largiturum , quo per idem tempus ulraque pars pa-
catius, et majori pietate divinis rebus, et animis
expiandis vacare posset. Quod utique fecit: verum
hoc , quod sua sponte obtulit obsessis , otium , et
( ut ita dicam ) armorum justitium alio, tendit, ut
postea ejus eventus optime declaravit Nam dum
Alexandrini, sub fluxa Barbari fide, et interstitio
datae sibi cessationis a pugna, securi agunt, nihil
inde suspicantes mali, maxima pars eorum militum,
quos Fridericus immiserat in cuniculum, prima vi-
gilia noctis ejus diei, aperto cunicuU ostio, in civi-
tatem erupit. Et quamquam id tam audax ac teme-
rarium facinus summo silentio factum est, voluit
tamen Deus Optimus Max. , qui vanas hominum
cogitationes dissipat, et iniqua Principum consilia
reprobat, id ipsum palam fieri, et temere susceptos
illorum conatus illudi. Enim vero haud prhis ejus-
modi eruptio facta est, quam supra aggerem, ea
urbis parte , quae meridiem aspicit , de coeio lapsus
senex veneranda canitie, longeque hnmana specie
major, apparuit, fulgentissima luce circumspectus,
equo candido insidens, ac purpureo paludamento
amictus, qui laeva manu aureas duas claves tenens
(eo namque argumento perspectum, cognitumque
omnibus fuit, illum D. Petrum esse, cui paullo ante
supremo in vitae discrimine versantes Alexandrini
solemni se se voto obstrinxerant) dexteraque distri-
ctum gladium vibrans , minaci vultu mtentare hosti
videbatur interitum. Ad hoc plane insolens et por-
tentosum spectaculum visendum, cum forte stupentes,
ac perterriti aocurrissent vigiies de stationibus, vigi-
lumque circuitores , civesque aliquot , intereaque
Germanorum armatorum phalangi occurrissent, pro-
tinus proditam, atque ooeupatam civitatem existi-
marunt. Quamobrem , clamoribos maximis editis ,
populum, per negligentiam, efc nimiam securitatem
sopori deditum, excitarunt ; qui, raptim captis armis,
ex omni parte confluens, in effusos, et passim iam
per urbem dispersos hostes irruens; partim foede
contrucidavit , partim vero , qui , detectis insidiis ,
metu mortis, atque horrore ostenti, terga verterant,
de aggeribus praecipites agi compulit. IUos autem,
qui nec dum de latebris exiUerant , terra superior
cedens miserabiKter oppressit, ac suffbcavit. Civitas

Digitized by

Google

a5

ANN. ALEX.ANDR1NI

a6

praeterea universa, quae adhuo in armis stabat, a
primo diluculo, portis patefactis egressa, tamquam
oestro correpta, praeeunte ipso D. Petro,' qui Im-
peratoris officio fungi, et confertissimam barbarorum
aciem penetrare , obviosque quoscumque cedere visus
est, impetu facto , fugientes adversariorum copias ,
quae pro portis excubabant cum Friderico , ut ac-
cepto a suis intus signo, irrumperent, et civitatem
occuparent , a summo mane usque ad vesperam in-
secuta , strage foeda protrivit , everso interim , ac
succenso ligneo castello molis vastissimae cum prae-
sidio, quo erat munitum, et urbi admotum, ut eo
facilius propugnantes cives ad deditionem faciendam
compellerentur.

Atqui Barbarus, omni exspectatione sua omnino
praeter opinionem frustratus, prope exanimis, suis b
relictis , mira celeritate conscenso equo, ad castra
quae vicina erant, profugit , nocteque proxima sab-
bati , qui dies fuit viu kal. maji, ne ab Longobar-
dorum exercitu , quem haud multo longe abesse ,
Alexandrinis laborantibus subsidium allaturum, co-
gooverat , incautus interciperetur, injecto io ea igne,
cum iis omnibus, qui se recens a caede subduxe-
rant, itinere , fugae persimili, Papiam concessit,
ubi deinceps , et palam in publicis conventibus et
consessibus, et intra se tacite agitare non destitit,
ut, foederatorum audacia compressa, sese de ac-
ceptis injuriis sive virtute, sive dolo ulcisceretur.
Alexandrini interea igne extincto , opulentissimis
castris potiti, disjectis munitionum praesidiis, proeda
omni intra septa importata , fame simul , et longa c
obsidione miserescentis Dei beneficio liberati sunt.
Gontigit haec Friderici clades xiv kal. maj, qui fuit
dies Veneris Sancti appellati , quo scilicet die Re-
demplor Noster Christus Jesus, ut, devicta morte,
totum humanum genus de teterrimi tyranni tartarei
diaboli captivitate eripuit, ita eodem etiam die
Alexandrinos intercessione, et praesentaneo D. Petri
auxilio itidem de durissiina septimestri obsidione
subtraxit. Proinde eumdem diem omnium ordinum
Sacerdotes , qui tunc illic aderant , plebsque , et
cuncta civitas, iis exceptis, qui persequendis hostibus
occupati fuerant, gratulabundi , tolo eo die, et qua-
tuor sequentibus supplicationibus habendis, et tem-
plis voti causa salutandis , Deoque Omnipotenti
gratiis agendis pro suscepta victoria et, revecto de d
hoste triumpho, libertate parta, traduxerunt. Sane
ex hac obsidione, quia septimestris fuit, suspicor
ego innatam esse fabulam iliam Reginae Pedochae
dictae , quam circumdedisse milite Alexandriam
septem annis vulgus tradit ; quae fabula refutatur,
et ciarissimis argumentis omnino coarguitur. Eam
autem, licet paullo ab instituto meo digredi videar,
apponere tamen placuit, ut deinceps illa ei fides
habeatur, quae fictis et compictis rebus haberi solet,
et, qui temere haec somnia scriptis commendavit,
peccato , admissa retractatione, satisfaciat. Estque
hujusmodi. Fertur vulgo , quo tempore Alexandria^
condita est , Reginam quamdam , quam Pedocham
nuncuparunt , ex Germania cum vasto exercitu in

Ttaliam ad novas sibi quaerendas sedes descendisse,
eamque, cum forte per Liguriam, ac secus Ale-
xandriam iter habuisset, urbis illius situ , ac pulcri-
tudine, soli mira foecunditate , coelique clementia
allectam, aditum et ingressum in illam a civibus
postulasse, eo scilicet consilio, ut illius imperium
sibi arrogaret; cujus postulationis quod repulsam
tulisset , propterea indignatione commotam , urbem
dura obsidione cinxisse. Additur insuper, eam, simul
ac urbi militum coronam admovit, vites circumcirca
consevisse , (eae postea Autini vocatae sunt) juras-
seque interim,. se non prius inde abducturam exer-
citum, quam, aut urbe potita, aut ex consitarum
ab se vitium uvis factum merum biberit. Gum au-
tem ex his vitibus vinum gustare non potuerit, nisi
exacto septenni, proinde, tamdiu obsessam Alexan-
driam tenuisse, eam tradunt. Ubi vero in spem
irritam frustra illic tantum temporis ab se tritum
conspexit, adjudicavit tunc satius sibi esse inde abire,
quam longius illic operam, et sumplum perdere.
Itaque , ira concita , confractis vasis , obsidionem
solvit. Haec sunt , quae canit vulgus , quae tamen
mea sententia longe aliter se habent. Sane in fraudem
traxisse plebem suspicor praeter numerum septe-
narium obsidionis , Autinorum etiam nomen . quod
adhuc restat vinetis quibusdam agrestibus, quae
passim in campis haud procul ab urbe visuntur
consita, eaque vulgari verbo Autini Reginae Pedo-
chae dicuntur. Quod omnino falsum est, nec habet
in se quidquam historicae veritatis; nam septime-
strem plus minus , ut alibi supra diximus , fuisse
obsidionem Alexandriae, et non septennem, atque
ab Friderico Oenobarbo Imperatore , et non ab
quoquam alio factam auctores universi tradunt. Sed
de Regina hujusmodi , nec de tam longa obsidione,
nullus prorsus, quod sciam, mentionem facit. Quae
res si ita essent , numquam ab uno aliquo ex tot
annalium et historiarum priscis scriptoribus, qui res
gestas in tota Itaiia, et cumprimis in Gallia Gisal-
pina ab anno humanae salutis millesimo et citra,
litterarum monimentis commendarunt , tam insigne
ac memorabile factum fuisset praetermissum ; quod
tamen a nemine, cum gestum non sit, ne tactum
verbo quidem fuil. De Autinis autem constat, et
scriptis, et vulgari fama, sed non eo modo quo a
vulgo proditur. Sunt ii plane vineta, quemadmodum
supra memoravimus, silvestria, longo Patrum, Avo-
rum, atque Proavorum memoriae temporum inter-
vallo consita, et appellata Autini (opinor ego), quasi
octoni, idest octava alicujus rei pars. Siquidem initio
conditae Alexandriae , cum vites nqn essent, quae
ad usum tantae multitudinis populi vinum dare
possent (nempe ex vicinis collibus dumtaxat uvae
legebantur, eaeque Bergoliensium necessitati ser-
viebant) publici Gonsilii Alexandriae decreto rogata
lex fuit inter plures alias, qua cautum est, ut cives
singuli in decimum quodque jugerum terrae fi-ugibus
ferendis destinatum, sextaria, quatuor, ni fallor, ex
iis , vitibus tribuerent ; quamquam postea crescente
in dies magis magis populo., ilidem augeri vineta

Digitized by

Google

a 7

G. SGHIAYINAE

28

necesse fuerit, ideoque pars octava agri plautata est a agminis ' vastitatem superandam vires esse cogno-

vitibus. Eaque propterea, ut diximus, Autini, cor-
rupto vocabulo , nomen tulit. Id apparet ex libro
decretorum, et legummunicipalium Alexandrinorum,
ad quem lectorem rejicio. Itaque fateri nos oportet,
ea omnia, quae de hac Regina dicuntur, fabulas et
meras nugas anicularumque esse somnia, atque, ut
opinor, procul dubio ad Fridericum referri. Ceterum
cum interea Alexandrini, profligato Oenobarbo, omni
metu periculoque soluti essent , diuque inter se agi-
tassent , ut Galiaudo, de patria optime merito, gra-
tificarentur, (post Deum namque salutem suam cal-
lido illius astui acceptam referebant) totius S. P. Q. A.
decreto ingentem ilii pecuniae vim (egestatem enim
ex hostium spoliis depulerant) obtulerunt; quam

sceret, rursus aliud inivit consilium, et quae prius
bono suo, ut faceret, adduci numquam potuit, ea
tandem vel invitus , et non sine auctoritatis immi-
nutione complecti adductus est Nempe litteras ad
Alexandrum Pontificem dedit, quibus eum admonuit
libenter se pacem Romanae Ecclesiae daturum atque
omnia imperata facturum, modo Imperialis, et suae
ratio haberetur dignitatis. Quamobrem , si is itidem
eodem animo esset in ea accipienda, quo ipse erit
in eadem fideliter danda, quam primum ad se mit-
teret viros, quibuscum de ea coram agi posset. Id
autem serio ne, an ficte faclum, dictumve ab eo sit,
cognosci statim non potuit. Postea vero subfuisse
consilio fraudem, liquido compertum fuit. Attamen

cum respuisset, donatus est lapidea statua quae b Alexander, etsi numquam non de viro dubitaverit,

hominem referret, grandem caseum humeris aegre
sustinentem, eaque nunc etiam conspicitur amplo
coculo obtecta, et parieti fixa supra ostium turris
tempU maximi , quod . campanile vocatur , quo cx
priore sua sede , ubi prius locata fuerat , circiter
anno a Nativitate Domini mccxcii translata est. Ad
haec Fridericus, qui, positis castris ad Mirabelum,
Papiae animo consternatus Sedebat, cum, quod,
re male gesta cutn Alexandrinis, insignem existi-
mationis suae jacturam fecisse Se ratus fuerat, tum,
quod, prope omni humano, divindque subsidio de-
stitutus, cuncta , quae tentarct , tristes semper ha-
bete exitus prospiceret, suasione Consulum Cremd-
nensium, aliorumque aliquot nobilinm, neutri parti

quod illum longe ante novisset intus, et in cute,
quippe qui aliud in ore , aliud in corde gereret :
nibilominus tamen (sic) ne cum eo gravius odium
incurreret, et in omnium, maxime malevolorum
hominum, sermonem , et vituperationem veniret,
jllius fidem adhuc tentare, et experiri voluit. Ad
eum igitur misit Theodinum Cardinalem Portuensem,
et S. Ruffinae Sedis Episcopum, Ubaldum item Car-
dinalem, et Hostiensem, et Vellitrensem Episco-
pum, atque Guillelmum Cardinalem tit. S. Petri
ad Vincula, yiros utique prudentissimos, et inte-
gerrimos, ad quos se etiam adjunxerunt Rectores
Longobardorum , et Legati Guiilelmi Siciliae Regis,
quod hprum omnium causa esset communis. Quibus

suspectorum virorum, impulsus, ad ineundae ; pacis c universis benigne, comiterque acceptis a Friderico,

consilia cum foederatis inclinare coepit. Hpc item
multis rationibus adducti fecerunt ipsi foederati.
Quamobrem xvi (?) kal. maji inter utramque partem
conventum est , ut , delectis arbitris , res tracta-
retur. Ex parte Friderici munus delatum est Phi-
lippo Colottiensi Electo , G. de Pelaita Taurinensi
Capitaneo, et R. de S. Nazario Papiensi. Qui autem
foederatorum causae studerent, lecti sunt G. Piscis
Mediolanensis, G. Ganibara Brixiensis, et G.. Vero-
nensis. Caeteruw , ut tutius agi universa possent,
pactae sunt induciae ad idus junii prdxiini , quas
inducias eodein tempore Ubertus Clementus Papiae
Consul cum Alexaudrinis suO, et pdllegarum nomine
dicto sacramento servandas pronritsit,.

negotium plane operosum, et multis difficultatibus
plenum coeptum est, quod inde agitatum, atque
exagitatum diutissime, denique pervicacia, et obsti-
natione Friderici, non minus, quam quod paulio
ante cum foederatis tentatum fuerat, imperfectum
€St oraissum. Pacem quidem expetebat Barbarus, sed
nbi de restitutione bonorum Ecclesiae facienda, et
juribus suis civitatibus conjuratis servandis coepit
interpeUari > adeo impudenter, postulata ea facturum
se, negavit , ut prppterea Legati, eo in incorrecta
sua malitia relicto, domps suas quisque, re infecta,
discesserint. Longobardi interea, cum juYejura sua
Xueri.npn posbe vidissent , resumptjs armis, Fride-
riciconatibus resistere, ac Papjenses, Marchjonem<jue

Res Papiae inter arbitros e$t agitata geStaque haud d Montisferrati, etNovocomensesbelJiscoptinuisacrius,

segniter, ct ita plane, ut locus compositioni procul
dubid fuisset, nisi. imprudenter nimis Imperatoris
arbitri demolitionem Alexandriae. » conditionibus
<omnino faciendam posuissent,; quam p<)5tulalipnein
adeo stomachati sunt Longobardi , ut negotio infecto,
inde disceSserint. Graviler sane hauc repiusain tulit
Fridericus; verumtaajen disskiudavit eam penitus ,
nec indignationis qonccptae virus eyomerc statim
voluit, sed spe ; pa<?is adyersarios, alcns , interim
copiarum earum, quas, seribj jusserat in Germania,
ad se profectionem instare non 4<fstitit, qud fre-
quentibus ckdibus atten»»tum. exerfii.tum suUm Cx
illis suppleret. Eae autem cum diutius retardarent,
nec sibi tunc barbarus , quae (sic) ad tautam hostilis

quam prius fecerant, yexare ius^iterunt.
• Inter haec Alexaucler non immemor yirtutis Ale-
xahdrinoruro, praecipueque laborum, et a£rumnarum,
quibus identide,m pro Rom&na EccJesja Pontificiaque
dignitate in rccenti Friderici Imperatoris pbsidione,
perfuncti sunf, statuit iUos; condignp aliqpo Buunere
honestare ; proinde maximc Suggereutibus , instan-
tibus, atque enixe rogantibus Galdino. $ala Archie-
piScopo Mediolani , Episcopis Provincialibus , et
Rectoribus Longobardorum , Ulorum Ciyitatem in
Episcopalem Sedem erexit, quam inde redditibus
et prpventibus Aquensis Ecclesiae, q«ae, ob com-
municationem et societatem habitam cuin Impera-
tore et PonUficibus Schismaticis , lunc . temporis

Digitized by

Google

2 9

ANN. ALEXANDRINI

3o

sacris erat interdicta, locupletavit ; multas namque
sacras aedes de dioecesi Aquensi subtraxit, easque
novo Episcopatui Alexandrino contribuit. Quae plane

a animi decreto , ut, transactis induciis, bellum ad-
versus conjuratos, praesertim Alexandrinos, redinte-
graret. Occulte igitur copias, quas inaximas scripserat,
res postea- origo, et seminarium fuit maximorum ex Germania evocavit. Eodem anno Mediolani obiit

Galdinus Arehiepiscopus, eique datus est successor
Algisius Pirovanus, Ecclesiae Mediolanensis Cimi-
liarca.

odiorum , et controversiarum inter Aquenses, et
Alexandrinos , qui ea de causa in tantas bellorum
concertationes proruerunt, ut quamvis frequenter,
initis inter se foederibus, reconciliati sint, obliti
tamen susceptorum sacramentorum vel levi capta
occasione, ad arma iterum, et tertio, atque adeo
saepius redierint. Caeterum quoniam constituta sede
Sessore opus fuit, qui in ea sedens deinceps con-
credito sibi gregi jus diceret, et imperio modera-
retur, proinde summus Pontifex Electum Alexan-
drinis dedit. Sunt qui scribunt, Alexandrum Pontif.
Alexandrino Episcopo electo Crucis et Pallii defe-
rendi privilegium contulisse , expoliato prius ea di-
gnitate Petro, quinto hujus nominis, Episcopo Papiae,
propterea quod Friderici Imperatoris, anathemate
damnati , et Oetavianiheresiarchae partes diu secutus,
eumdemque Tmperatorem in grave totius Christianae
Reipublicae detrimentum in Italiam revocaverit. Id
autem verum sit, nec ne, non ego ausim statuere.

Hoc interea temporis res Friderici prope deplo-
ratae erant. Nam praeterquam quod Henricus, Sa-
xoniae dux , aliique principes viri , in quorum virtute
Imperator spem magnam conceperat rei bene ge-
rendae, quamdiu ilios apud se haberet, tacti reli-
a gione ob dirum anathema, quo ipse, suique omnes
damnati erant , illum penitus deseruerunt, praelium
illud detestantes, tamquam execrabile et iniquum,
quod existimarent se, quamdiu bellum contra Pon-
tificem Maximum gererent, adversus ipsum Deum
decertare (sic). Ceterum foederatis prospere uni-
versa cedebant ; ad illos enim ex omni parte in
dies novae sociorum et auxiliariorum copiae con-
fluebant. Quibus rebus conterritus Fridericus statuit
fore' sibi aliquandiu fortunae concedendum. Quare
dimisso exercitu , qui , longam absentiam a patria
pertaesus, illius visendae stndio detinebatur, a No-
variensibus , et Taurinatibus adjutus , Jovis monte
superato in Burgundiara primo, mox inde in Ger-
maniam concessit , ubi , Henrico nepote reo meje-
stalis crimine insimulato ,. omnique dignitate., et
honore privato, iterum novis comparandis copiis io
Italiam traducendis incubuit. Ex hoc repentino Im-
peratoris discessu Alexandrini animum et spiritus
sumpserunt, confestimque, ne per otium torperent,
et dissolverentur , simulque ut aliquando injurias ,
quas insignes aeceperant a Gnltielmo Marehtone
Montisferrati , fbenerato ei talione referrent, pridie
kal. septem. conflato magfr», validoqne exercitu,,
Casale S. Evasii adorti sunt tant» . impetu, ut illud
per vim captum feedissime diripuerint , .succensis
Canonicorum aedibus , et oppidi magna parte. Id
factum cum aliis hujusmodi , quibus foederatL , exa-
gitabant , et insectabantur Imperii studiosos, iniquis-
siroe tulit Fridericns. Promterea relicta Germania.
sexto in Italiam cum uxore Bealrice venit. Beatrix
Novocoini mansit ; inse Papiain se recipit, eo scilicet

( MCLXXVI )

Proximo anno ineunte, cum crebri perferrentur
nuntii de adventu copiarum Friderici in Italiam
ad excidium et vastationem maxime Alexandriae,
Foederati in publico conventu hujusmodi inter se
sacramentum conceperunt. « Juro me recturum ci-

b » vitates hujusce societatis ad defensionem Alexan-
» driae, neque pacem, neque inducias cum Fride-
» rico , aut filio , aut uxore ejus facturum. Et si
» exercitus ejus in Itaiiam venerit, pro viribus

* » exacturum, et res, atque homines societatis Lom-
» bardiae, Marchiae, et Romaniae, servaturum, atque
» Opizonis Marchionis Maiaspinae. Juro etiam rae
» acerbum bellum Friderico et filio ejus facturum ,
» Marchioni Montisferrati , Comitibus Blandrati ,
» aiiisque qui sunt, aut erunt in parte Imperatoris. »
Mense majo exercitus Friderici rebus omnib.us.iad
magnam expeditionem instructissimus ex Germania
in Italiam descendit. Ei se Fridericus iusigni Pa-
piensium, et Novocomensium manu comitatus, pauilo
supra Lignanum, oppidum agri Sepriensis, adjunxit.

c Decreverat enim Imperator iterum progredi ad ex-
pugnandum Mediolanum, moxque se cum tiniversa
acie Aiexandriam transferre. N At foederati, copjuuctis
copiis, quas ad famam tanti hostilis apparatus, un-
decumque accitas, comparaverant, obviam illi pro-
cesserunt. Duces, et Principes exercilus foederato-
rum fuerunt Mediolanenses. Ilii, quod primi vide-
rentur. Barbarorum impetum excepturi, primi etiam
in pugnam venire, et Martis fortunam experiri
voiuerunt. Itaque armatis tribus fortissimis cohor-
-tibus ex- jdeiecta juventute m kaL junii, acie in-
strncta, adjuvantibus sociis Veronensibus , Brixianis,
iNovariensibus, et ¥ercellensibus., adversus Frideri-
cum perrexerunt, . tantoque impetu, et aninai ar-
dore illum adorti sunt , ut primo congressu paene

d pugna cedere compulerint. Qua tamen confestim
reparata, diu acriter eventu ; irtcerto, et pari morte
.utrimque gladio res gesta est. Erat dies jlle con-
(Secratus tribus martiribus Sisinio, Martyrio, et.Ale-
xandro. Quoniam autem Medioianenses meminerant
ante conflictum tres columbas ex sacris aedibus
ipsornm martyrum evolasse, atque in summitate
mali Carroccii; /csansedisse, feiix augurium sibi tunc
praenuntiatum esse adjudicarunt, quo certam sgem
futuriotriumphi de hoste conceperant. Exciti itaque
^pugnom/ tanta contentione et aiacritate pugnarunt,
,ut Gefemanos, >quos jam fortuna coeperat comptecli,
•ct suora nostros tollere (ad Mediolanensium namque
Carroccium perveneiant) repulerinl, phalangemque
hostilem penetrati, Imperatoris signiferum, extorla

Digitized by

GooQle

3i

G. SCHIAVINAE

3a

de ejus manu Aquila , interemerint Fridericus a
autem , vir alioqui strenuus , magnique in re bdU
lica usus, quamvis suis male pugnantibus , aciem
inclinare vidisset, haud ignarus, dubios esse bello-
rum eventus , numquam tamen de sua, suorumque
salute desperavit: proinde eques exercitum suum
circuibat , clamabat , milites quosque nomine com-
pellabat, benigne hortabatur, ut, pristinae gentis
suae virtutis memqres, alacriter decertarent : futu-
rum esse, ut suae ipsorum res, quae tunc ad casum
dari videbantur, fortiter pugnando reparari possent.
Interea, et Dueis, et militis •fiicium faciens inter
hostes rapitur; qnos dnm strenue pugnans caedit,
casn , equo ab adversariis suffosso, praeceps in ter-
ram datur. Iilum raptim sui accurrentes , omissa
pugna, iUaesum in equum sustulerunt. Germani eo 6
facto consternati, rati sunt post Aquiliferum, Impe-
ratorem etiam esse caesum. Quamobrem paulatim
acie excedere, castrisqne, rebns omnibm refertis-
simis, relictis, terga vertere coeperum. Ex illis aliqui
in nostrornm potestatem vivi venere, multi caesi ,
phires fiuminibus Abdua et Ticirio absorpti, iique
Germani tantum fiiere ; , nam Papienses , et Novo»
comenses, praeter paucos, qui, inclinante acie,
saluti suae fuga consuluerant, ad nnum foedissime
contrucidati sunt Victoria parta, Mediolanenses
eodem die, dimissis sociis cum parte spoliorum , et
praedae factae, ipsi laeti, ac prope triumphantes
domum suam se se receperunt. Dies autem victo-
riae, qui sacer fuerat Divis tribus Martyribus. Sir
sinio, Alexandro, et Martyrio, publico decreto inter c
festos dies est relatus, ac deinceps quotannis Me-
diolani, solemni ritu a populo celebratus.

Inter haec Alexander , qui, dato Alexandrinis Ele»
cto, omnino stndebat, ut illorum Ecclesia dignttate
par ceteris esset, privilegio suocavit, ut ejusCivi»
tatis Clericis m posterum non secus, atque aharum
Cathedralium Ecclesiarum provinciae Mediolanensis
Canonicis, jus esset, et potestas eligendi Episcopi
sui, non obstante electione ab se prius facta; quam
electionem noluit ullo modo eisdem afferre peaeju-
dicium. Privilegii autem hujusmodi tabulae. s*nt in
haec verba. « Alexander Episcepus (sic)± Servus
» Servorum Dei, dilectis filiis Clericis Alexandrinae
» Ecetesiae salutem, et Apostohcaim Benedictionem.
» De novitate, et necessitate processit, quod prae- d
» se&te Nuncio Mediolanensis Ecclesiae, nuUa prae-
» cedente electione, auctoritate nostra vobfe , .et
» Ecclesiae vestrae Electum providimus. Et ideo
» ne possit ex hoc vobis, et snccessoribus vestris
» praejudicium fieri auctoritate nobis Apostoliea
» duximus providendum. Eapropter dilecti in D6-
» mino filii praesenti scripto statuimus, ut ex hec
» vobis non praejudicetur in posterum, quomhras
» obeunte Electo, qai nunc est, et suoiiam • quili-
» bet successorum y vos et subcessores : vestri de
» Episcopis vestris electioneui liberam habeatis,
» sicut Canonici Ecclesiarum Cathedralium, qUae
» Mediolanensi Ecclesiae subjacent , habere noecuh-
» tur. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc pa-

» ginam nostrae constitutionis inJfringere , vel ei
» aliquatenus contraire; Si quis autem hoc attem-
» ptare praesumpserit, indignationem Omnipotenbs
» Dei, et Beatorum Petri, et PaulU Apostoloruna
» se noverit incursurum. » Datnm Anagniae iii kal.
februarii.

Imperator , cui jam Beatrix uxor , Novocomi re-
Hcta , ut mortuo, justa persohrerat, quarto post die
Augustaii amictu ornatus Papiae in pubHcum pro-
diit. Clades haec qua res Frideriei skc fractae et
attritae sunt , ut numquam magis ante, lahores ia-
super multi exantlati, quibus affectus erat : aetas
jam ad maturitatem vergens, fortuaa infensa, pe-
cnniae inopia , suorum defectio : suasio denique
atque impulsio uxoris, nonnuUorutnque Aulae Prin-?
eipum, universa haec illum adegerunt, ut pacem
cum Alexandro , et Foederatis faceret. Christiaao
igitur ad se cum exercitu ex agro Boneniensi ae-
cito, iUum, additis coUegis, V. Magdeburgense Epi-
scopo , P. Vormatiense Electo, et R. Protenotario
regni, maximis Imperii Prineipibu», cum Uberis
mandatis ad Alexandrum misit. Qui kgatione obita,
tandem pridiae kal. augusti, summa totius Ghristiani
orbis gratulatione et laetitia, utrtusque partis com-
modo et decore rem composuerunt , ut ex sequen-
tibus pacis et induciarum tabulis apparet Pacis
tabulae sunt in hunc modum. « Friderieus Impe-
» rator Aiexandrum Pontificem in Catholicum, et
» Umversalem Pontificem recipiet, ae debitam ei
» reverentiam adhibebit, perinde ac Catholici ipsius
» antecessores Catholicis ejusdem aateeessorihus
» praestiterunt , eamdemque successorihus ejus ca-
» tholice ineuntibus exhibebit Reddet veram pacem
» Alexandro, et omnibus Successoribus ejus, et
» universae Romanae Ecclesiae. Quaecumque pos-
» sidet ac tenet, sive praefecturam sive rem aliam,
» quam Romana Ecclesia habuit, et ipse vel per
» se, vel per alios abtsulit, bona fide restituet, selvo
» omni jure Romanae Ecclesiae. Quasque possessio-
» nes restituet, ad eas etiam retinendas auxitio
» erit. Imperator, et Pontifex ad honorem, et jura
» Ecclesiae, atque Imperii conservanda se invicent
» adjuvabunt Pontifex , nt benignus pater devotum,
» et carissimum filium, et Imperatorem Christia-
* iiissimum, Imperator ut devotus filius, et Chri-
» stianissimus Imperator dilectum Reverendum Pa-
» trem ct B. Petri Vicarium. Quae a tempare
,» schismatis, vel occasione ipsias, aut sine ordine
» judiciario Ecclesiasticis ab Imperatore, vel suis
» erepta sunt, eis restituentur. Beatrix Imperatarix
» recipiet Alexandrum Pontificem in Catholicum,
<» et Venerabilem Pontificem. Henricus Rex, fiUus
» eornm , similiter recipiet eum , atque ei, et Ca-
» tholicis Successoribus ejus debitam rcverentiem
» exhibebit , et sacramento eodem se obslringet,
-» quo se Imperator se obstrinxerit Fridericus Im-
» perator, et Henricus Rex , ' filius ejus , paoem
» veram reddent Gnliiehno Regi Stciliae ad annos
» quindecim, sicut per sequestres pacis est consta-
» tutum. Imperatori ConstanUnopolitano^ et adju-

Digitized by

Google

to

ARN. AliEXANDJMNI

34

» tortbus Ecriiesi»e Romanae paeeaa rejddtent, nec
» mali quidqtfom referent per se, vel per suosj
» pro opera^ Eccleaiae Romanae impensa. De coU-
» troversiis, qtkae atite tempora Hadriani Pontificis
»• tinter jEcelesiam et Imperium veirsabaiitur, seque-
» .«tices ex. parte Pontificis , et Imperatwrts eonr
» Jtitueut^ quibus naandabitur, ut eas pro arbilrio
» ! triWsigaotj Qaod si illi non- colfienseririt, judicio
» stabitui* Pontificis , et Imperatoris, vel «orum ,
» quos ipsi delegaveimt. Ghristianb CangeHario
» Mogtnxtinua Arcbiepiscopatas, Philippo Gorlonien-
» sas coscedetur> et plenissrmo jure firmabitur. Piri-
n mus Archiepisaopatus, qui in Teulonico Regno
» vacaverit, Gonrado aucioritate Pontificis, et auxilio
n Imperatoris deferetur, qui idoneus videatur. Ei,
9 qui se Calixtum appcUat/ Abbatia tritroetur: illi,
» qui dicuntur ejus GardraaleS, loca reprjbent, qaae
0 iprius habuerunt, nisi <ea sponte, et judicio dimi-
» serant, et in Ordinibus , quos ante schismaha-
» buerant, Telinquenrur. Gero, hunc dictus Halber-
» statensis., deponetur, et Ulricus restituetur. Alie-
» nationes a Gerone factae, et beneficia data simi-
» liter, et ab omnibus intrusis auctoritale Poriti-
» ficis, et Imperatoris delebuntur, et suis Ecclesiis
» restituentur. De eiectione Rrandeburgensis Epi-
» scopi, qui in Bremensem Archiepiscopatum lectus
» fuerat, cognoscetur, et, si rite factum fuerit, ad
» eam Ecclesiam traducetur, et quaecumque ab
» Aldevino, qui nunc praeest Bremensi Ecclesiae ,
» alienata sunt, pront rite factum visum fuerit ,
» eidera Eoclesiae restttuentur. Quae Salisburgensi
» Eeolesiae tempore schismatis adempta sunt, ei
» plane reddentur. Omnes cierici ex Italia, aut aliis
» regionibus, quae sunt extra Teutonicum regnum,
» dispositioni , et judicio Alexandri Pontificis. et
» Successorum ejus relinquentur. Si vero Imperator
» rogarit pro ordinibus aliquorum usque ad decem,
» vei duodecim exaudietur. Gartidenius Mantuanus
» episcopatui quondam suo restituetur, ita ut ille,
» qui nunc est Episcopus Mantuanus, ad. Episcof
» patum Tridentinum traducatur, nisi forte inter
» Pontificem, et Imperatorem conventerit, utalius
» ei EpiscOpatus indulgeatur.Archiepiscopus .de
» Savo in ArchipresbiteratUm , quondam suum, et
» alia beneficia , quae ante scbisma hiibuit , resti-
» tuetur. Omnes ordinati a quondam Galholicis in
» Teutonico regno , restituentur , ordinibjis .sUis ita
» perceptis. De Argentinensi et Basiliensi didtis epi-
» scopis , qui ordinati fuerunt a Vidone Cremensi ,
» in eodem reguo, praedicti sequestres rem com-
» mittent, decem, vel octd hominibus, quos ipsi
» eiegerint, qui jure jurando afirrmabunt, se illud
» consilium Pontifici, atque Iinperntori daturos ,
» quod se juste dare posse sine antmae suae> alque
» ipsorum detrimento statuerint, et Pontifex, atque
» Imperator eorum consilio obtemperabit. Pontifex,
» et omnes Cardinales recipient Beatricem, uxorem
» Friderici Imperatoris, tn Catholicart,' et Roma-
n nam Imperatricem , eamque aut Alexander Pon-
» ttfex, aut Legatus ejus coronabit; et Henricum,

a..i\ fiuum eorum, in Catholicum Regeln. Pontifex, et
» Gardkaales pactm reddent Friderico. Iraperatdri,
» et Beatrici Imperatrici, et Hetirico Regi;, filio
» Borum, et omuibus adjutoribus eorum. Pofttifex,
» «t omnes Gardinales promittent ae observaturos
» hanc pacem in verbo veritatiis et prh ilegium
» condent subscriptione omnium Cardinaiium ^ et
» Cardinaies sciiptom praedictae confirmationb con-
» rdetot, stgiliis sui$»appositis. Pontifcxf siibito ;ad«
»• vocato concilto, prout subito advocari . potuerity
» Cutn Gardinalibus, Episcopis, et iarliis religiosis
» horainibns, qui interfuerint, eicemsiunicationem
» statdet, in omnes qui hanc pUcem violare vo-
» kterint deinde in generali . Goncilto. > Plerique
» uobiiinm Romanorum, et Capitaoeomm Campa-

^ Bdinriae hauc paacem firmabunt. Impcrator pacem
p cum Ecclesia , et padem cum rege . Siciliae ad
» quindecim annos , et inducias cum .iiombardis,
» a proximis kalendis augusti usque ad sex annos,
» firmabit jure jurando suo Principumque suorum,
» mandabitque Lombardos; qht in parte sua sunt,
» pro ut in labulis induciarum communibus est
» descriptum , «as inducias confirmare. ' Si quis vero
»- ex parte Imperatoris »has inducias jurave nolue*
» rit , Imperator praecipiet etnxtibus , qui in parte
» sua sunt, pro officio fidelttatis, et grattae suae,
» ut nuilam praeSLemt auxilram , et volentibus of-
n fimdere, ne impedtmento sint. Si quis «fienderit,
»>cuipa vaeuns. sit, neci mandatum hoc» revocabit
». Iraperatov, donec induttiae stabnut. HenriCus Rex,

0 » filius ejus, paoem cum Ecclesia, et cum Rege
» Sioiliae ad xv mtnos, et inducias Cum Lombardis
» ad seKennktm scripto oonfirmabit , ac sui Prin-
» cipumque suoram subscriptione. Si vero, quod
w absit, Pontifex praemoriatur, Fridericus Impe-
» rator, et Henricus Rex., filtus ejus, hanc formam
a paca3/ et compositioms firmiter observabunt Suc-
n ioessoribus ejus, et ubiversis Gardinalibus, «t toti
» Romanae Ecclesiae, et Regi Sieiliae, et: Lom-
» bardis, et caeteris:, vfxi secum sentiunt. Et si,
» quod . absit , Imperator/ praemoriatur , Pon tifex ,
» e* Cardinales, et Ecclesia Raraana praedictam
» paceu» firmtter observhbuht Successori ejus , et
» Beatrici uxorij et Henrioo, fi£e ejus, et omni-
» bus ex Teutonico Rtgno, et caeteris adjutoribus

d » eorum, et SucccsSores Pontificis similiter obser-
» vabunt. » Seqnuntur tabulae mduciarum, suutque
hujusmodi. -

. Pridie kal. septembris Mctxxvi. « Tpter Impera-
» torem Fridericum , et partem ejus , Cremonam ,
» Papiam, Genuam, Derthonam, Coraum , Hastam ,
» Albam, Aquas, Taurinum, Eporediam, Albintt-
» milhum, Savonam, Albiagauuum , Casale S. Eva-
» sii, Moniem-veilii , Imolam, Favenliam, Raven-
» nam , Forum Livii, Forum Popilii, Caesenam ,
» Ariminum, Castvqcarum , Marchionem Mohtisfer-
» rati , Comites Blandratt, Vasti, Marchiones Boschi,
» Comites Lauraellt; et ab altera partc-Societatem
n Lombardorum , nempe Venetias, Tarvisium , Pata-
» Vium, Vicenttam, Veronam, Brixiam, Ferrari«Tm,

35

G. SCHIAVINAE

36

» Mantuam, Bergomum, Laudem, Mediolanum ,

» Novariam, Vercellas, Alexandriam , Cassinum,

n Belmontem, Placentiam, Bobium, Marchionem

» Malaspinam, Parmam, Regium, Mutinam, Bo-

» noniam , Sancastranenses , Ducianos , et caetera

» loca Societatis Lombardiae, Marchiae, Romaniae,

» induciae constitutae sunt a kai. aug. usque ad

» annos sex. Jurabit Imperator et filius ejus, et

» singuli in suis civitatibus, se has inducias ob&er-

» vaturos, nec offensuros Cremonenses, aut Pa-

» pieiises, aut alios ex parte Imperatoris. Idem

» jurabunt Consules , et Credentiae Civitatum Foe-

» deratarnm , aut homines quinquaginta ubi non

» erunt Credentiae, aut Praetores, ubi non erunt

» Consules; et, si offensio inciderit, eam emendatu-

» ros. Imperator autem jurabit, se per sex annos

» . neminem, sacramentum fidelitatis apud se dicere,

» coacturum. »

(MCLXXVII)

[nsequenti anno, quoniam necesse fuit, ut pax
et induciae jam coeptae ad finem desideratum per-
duci possent, Partium capita , Alexandrum scilicet
et Fridericum, in mutuum congressum venire, pla-
cuit arbitris et sequestribus, ut Ponlifex Bononiam,
Imperator Mutinam proficiscerentur. Cum autem
Oratores et Principes Friderici allegassent, suspe-
otam sibi Bononiam, propterea, ea dimissa, in ejus
locum Ferrariam substituerunt; mox tandem, mu-
tato consilio, tamquam magis utriusque partis oom-
moditati servientes, Venetiae sunt lectae, ubi postea
agitatis, discussis, et superalis omnibus, qnae dif-
ficultatem habebant, et impedimento erant, quo-
minus res comppneretur, pridie non. julii tamdiu
expetita concordia, et pax summo bonorum omnium
applausu, et laetitia est confecta: Petrique navicula,
qnae per annos xvin foedis scissurarum procellis
concussa fluctuaverat, ad tranquillitatis portum ap*
pulit, clavum ejus uno Alexandro tenente, ac gu-
bernante. Ut vero postea in pace componenda ac
firmanda .processum sit, hoc est, ut se se partes
gesserint, . cum id sequentibus Alexandri litteris
plene, composite, ordinate, fideque integra narretur,
ne molestiam: et fastidium lectori afferam, eamdem
cantilenam (quod ajunt) bis canens, ad alia me
conferam. Hoc interea tamen omnes admonitos volo,
ea, quae a plerisque vel non infimae classis viris,
de Aiexandro Pontifice traduntur , nimirum de ipsius
Pontificis timore, de Pontificii habitus in coquina-
rium mutatione, de praefectura horti, de navaii
proelio, profligato, et capto Ofchone, Imperatoris
filio, ac postremo de compressione colli ipsius Ln-
peratoris, pedibus ab Alexandro facta, pro foribus
Templi D. Marci Venetiis , adjunctis verbis psalmi:
super aspidem , et basiliscum etc., egregie refeili,
et refutari, cum ex actis ejusdem Pontificis, quae
antiquitus in Vaticana Bibliotheca Romae religiose
asservantur, tum ex aliquot epistoiis praefati Ale-

a xandri ad diversos diversarum Ecclesiarum antisti-
tes, Petrum Abbatem Cassinensem Archiepiscopum
Capuae, Riccardum Episcopum Cantuariensem , ek
ejus suffraganeos, Rogerium Eboracqnsem Arehie-
pisoopum, et Ugonem Dunelmensem , atque-etiam
alios, sui studiosos, datis : tum demum ex Cbro-
nico Romualdi Archiepiscopi Salernitani, qni, Le-
gatus Gullielmi Regis Siciliae, a principio adfinem
pacis, rebus omnibns gestis praesens firit Quae
Epistolae, et Chronicon cum mirificam habeant con-
tinuationem et consensionem cum ipsis actis, er-
roris, aut mendacii sme piaculo coargui nequaqaam
possunt. Equidem ego hoc loco libenter epistolas
eas omnes posuissem, sed quando eae sunt univer-
sae ejusdem fere tenoris et argumenti , propterea

b hoc labore supersedens, exemplum epistolae eius
tantum, quae ad Abbalem Cassinensem, et Episco-
pum (sic) Capuae scripta est, reliquis praetermissis,
ad haec adjungam. Quod exemplum est tale.

« Alexander Episcopus Servus Servorum Dei ,
» Dilectis in Christo fiiiis Petro Cassinensi Abbati,
» et Capuano Archiepiscopo, salutem, et Aposto-
» licam benedictionem.

» Exigunt gravissimae devetionis obsequia, quae
»* nobis , et Ecclesiae tam devote, quam fideltter
» exhibuisse noscitnini, ut felices successus ipsius
» Ecciesiae vobis scilicet devotis et specialibus filiis
» spiritualibus litteris describamus. Cum dignum
» sit , conveniens , et honestum, ut quos ita habui-
» mus in nostra devotione firmos, et stabiies, de

c » prosperitate nostra, et ipsius Ecciesiae, reddamus
a biiares, et gaudentes. Agite itaque una nobiscum
» gratias Omnipotenti Deo, qui habitat in altissimis,
j> et humilia respicit de supernis, de cujus munere
» venit, ut navicula Petri diu et graviter procellosis
» fluctibus et validissima tempestate quassata, nunc
» tandem portum salutis attigerit, et, pacatis sae-
» vientis maris procellis, debita et desiderata pace
» laetetur. Sane xn kal. instantis mensis augusti
» de mandato hujusmodi filii nostri in Christo iilu-
» stris Romanorum Imperatoris, fiKus Marchionis
» Alberti , vir nobiiis , magnus et potens ; et Ca-
» merarius ipsius Imperatoris, praesentibus princi-
» pibus ecclesiasticis, et saecularibus Teutonici Re-
» gni, publice in animam ejus, in praesentia nostra,

d » coram immensa hominum multitudine, praestite-
» runt, tactis Sacrosanctis Evangeliis, juramentum,
» quod, postquam idem Imperator veniret Venetias,
» omni contentione, et contradictione sopita, pacem
» Ecclesiae, sicut per fratres nostros, et principes
» suos disposita est, et tractata ; et pacem hujusmodi
» filii nostri in Christo Gullielmi IUustris Siciiiae
» Regis , usque in decimum quintum annum ; et
» treguam Lombardorum usque ad septem annos,
» in anima sua, et a Principibus suis faceret, sicut
» in scripto pacis, et treguae continetur, juramento
» firmari. IX vero kai. augusti praefatus Impera-
» tor, sicut tractatum fuerat, et dispositum, venit
» ad ecclesiam B. Nicolai, quae per unum milliare
» a Venetiis distat, et tam ipse, quam Archiepiscopi,

Digitized by

Google

3?

AN#* ALEXANDRJNI

38

» Episcopi , et alii Principes Teutonici regnj , abre-
» nuntiantes schismati, pcr fratres nostros Episco-
» pos, et Cardiaales.de mandato oostro, praeseotibus
» quibusdan» aliis, absolutionis heneficium meruerunt;
» et deiade venerunt Venetias, et ibi an<e Ecclesiara
» B. Marci praedictns Imperator , innumera multi-
» tudine virorum, et mulieruro, praesente ,. et alta
» voce ifeddente laudes, et gratias Altiasimo, no-
» bis. summo Pontifici obedientiam, et reveren-»
» tiam, humilker, et reverenter exbibmt, et rece-
» pto a nobis pacis ©sculo, dextravit nos devote^
» et cum reverentia, qua decuit, et.devotione usque
» ad altare in ecclesiam introduxit. Sequenti vese
» die in festo Beali Jacobi ab eodem Imperatore
» rogati, ad praedictam ecelesiam S. Marci sollemni*
» celebraturi Missarum aecessiruus , el Nobis iltae
» venientibus , praefatus Imperator extra ecolesiam
» obviam venit, et, dextero latere nostro devote
» suscepto, nos io ecclesiam introduxit, et peractis
» Missarum sollemniis, Nos usque ad ipsius ecdesiae
» portam dextravit; et cum ascenderemus: paiafre-
» dum nostrum ibi paratum, stapham tenuit, et
» honorem omnimodum, e* reverentiam nobis exhi-
» buit, quam Praedecessores ejus nostris consue-
» verunt Praedecessoribus exhibere. Erit itaqae
» sollicitudinis vestrae Nobis, et Ecelesiae in pro-
» speris congaudere, et effectum pacis aliis devotis
» Ecclesiae filiis aperire, ut ii, quoa zelus domus
» Domini tangit, de pacis nomine, divinitus dato,
» in Domino gaudeant, et exultent. Datum Vene»
» tiis in Ruo alto vi kal. augusti. »

Ceterum cum Venetiis uterque Alexander, et
Fridericus, per multos dies commoratus esset,- et
kal. augusti in aedibus Henrici Patriarchae, Fride-
ricus, quibuscumque hinc inde actis probatis, prae-
cepisset , ut ex superius scriptis Alexandri litteris
vidimus, Diedoni Comiti, ut coram Alexandro, Le-
gatis Regis Siciliae , et Lombardorum Rectoribus ,
publice nomine suo juraret pacem, et inducias sin-
gnlis pactas se omnino servaturum ; ipse Diedo in
hunc modum juravit : « Ego Diedo juro, quod Do-
» minus Imperator mandavit mihi , ut in anima
» sua jurarem juramentum, quod nunc facturus sum,
» et postquam mandavit, non revocavit mandatum:
» et ego. ex eodem Imperatoris mandato juro in
» anima sua, quod, ex quo venerit Venetias, omni
» quaestione, et contradictione semota, faciet jurare
» in anima sua, quod pacem Eoclesiae, sicut dispo-
» ska est per Mediatores ex scripto, et pacem Regis
» Siciliae usque ad quindecim annos, sicut scriptum
» est, et tregnam Loinbardorum , sicuti est per
» Mediatores utriusque partis dispositum in scripto,
» quod apud eosdem Mediatores continetur, bona
» fide servabit. » Shnile juramentum itidem roan-
davit , ut juraret Sigilbot Cubicularius suus, estque
in haecverba.

« Ego Sigilbot juro, quod, ex qno Dominus Im-
» perator venerit Venetias , juramentum ipsum pacis
» Ecclesiae, et Regis Siciliae, fet treguae Lombar-
» dorum faciet praestari in anima sna. » Juravere

a, etfam sjnguli Prinoipes, et civitatum Lombardarum
ConsuJes, ac Pra«tores hoc modo, sciliceL
. » Ego Christianus Moguntinus Archiepiscopus

» Ego PhiUppus Colonieosis Archiepiscopus
. » EgoVeremundusMagdeburgensisArchiepiscopus
- » Ego Arnoldus Trevireosis. Archiepiscopus

» Eg» P- Pictavensis Archjepiscopus

» Ego Conradus Electus Wormatiensis
. » Ego R. auctoritate Imperiali Protonotarius

» Ego C, -Mantuanus Episcopus

». Ego GauGredius Caacellarius
. » Ego G. Comes jwamus jn manibus vestris supeir
» haec Sancta Evangeba,. quod pacew Ecclesjae et
»; Imperii, et paceta Regis. Swiliae usque ad quin<r
» decim > aenos , et treguam Lombardoruro usque
b ». ad sex annos sicu* statutum est, et scriptum per
» Mediafeores utriusque partis , bona fi^e servabimus,
») et absque fraude. Sic Deus nos adjuvet, et haee
» Sancta Dei Evangel». »

Pro ftege Sicijiae juravit eodem modo, Romualdus
Salernitaous Archiepiscopus , et Rogerius Comes
Andriensis.

At ex parte Lomhardoi^um juraverunt hi, qui Ulic
aderant, videlieet

De Mediolano Gerardes Piscis, et Rogerius Mar-
cellinus Consules.

De Placentia - WiUehnus Lecatorius.

De Brixia - Albertus de Gambara,

De Bergomo - Albera,tus.

De Verona <r Caecius Consul.
c De Parma - Vetuhw.

De Regio - Antemanus.

De Bononia - PicamonteS Potestas eorum.

De Novaria - Wilielmus GucHti.

De Alexandria - Ubertus de Foro..

De Padua - TessulanuS Potestas.

De Venetiis - Gozehnus.

Post haec Imperator^ et ejus adhaerentes, abjur
rato schismate, et haeresi Victoris , Paschahs , et
Calixti, adulterinorum Pontificuro, eorumque actibus
quibuscumque, fidelitateque, et obedientia Alexandro,
et ejus Successoribus CatholiciS pi^omissa, recon-
ciliati sunt, et unitati Ecclesiae restituti. Quibus
gestis xvi sciLicet kah septembris in templo D. Marci
Venetiis Alexander cum Archiepiscopis , Episcopis
d et aliis Saerorum Regutis Itatis, et Teutonicis, Sy-
nodum celebravit , praesente etiam Friderico, in qua,
confirmata pace , et induciis , ut supra , Alexander
dirum anathema in eos conlorsit; qui ea infringerent,
nisi commonefactiintra terminumquadraginladierum
satisfecerint. Schismaticos autem , qui pervicaces
fuerint, eosdonec resipuerint, ejusmodi vinculo irretitos
^djudicavit. Xv kal. octobris absoluta, et dimissa
Synodo, Fridericus pro confirmatione pacis Litteras
ad Alexandrum dedit in*hanc formam. Videlicet:

« Reverendo in Christo Patri Domino Papae
» Alexandro, Sacrosanctae Roroanae Ecciesiae sum-
» mo, et universali Pontifici, Fridericus, Dei gratia
» Romanorum Imperator semper Augnstus, debitam
» obedientiam , et filialis devotionis atfecturo.

Digitized by

Google

3 9

(( Cum Imperatoria, et Regia Majestas ad hoc in
» terris ordinata sit, ut per ejus operam totus orbis
» gaudeat incremento, Nos quos Deus in solio Im-
» perii Romani constituit, eam diligenter amplecti,
» et ferventius conservare debemus , ac volumus.
» Inde est, quod pacem Ecclesiae et Imperii, se-
» cundum quod a Principibus nostris, et Cardina-
» libus Romanae Ecclesiae disposita est, et ordinata,
» et in scripto, Principum Nostrorum sigillis signato,
» continetur , sicut per interpositam personam ju-
» rare fecimus, sic praesenti scriplo nos observare
» promittimus, et confirmamus, et ratum in po-
» sterum permanere volumus , et sic deinceps fir-
» miter observabimus , et faciemus , quatenus in
» nobis fuerit , Deo propitio, observari. Datum apud
» Venetias in palatio Ducis xv kal. octobris indi-
» ctione x. Principum Imperatoris scripta confir-
» matio. Domino suo, ac Patri Venerando Alexandro,
» Dei gratia, Sanctae Romanae Sedis, et Catholicae
» Ecclesiae Summo Pontifici, atque UniversaH Papae.

» Christianus Moguntinus Archiepiscopus

» Arnoldus Trevirensis Archiepiscopus

» Philippus Coloniensis Archiepiscopus

» Veremundus Magdeburgensis Archiepiscopus

» Conradus Wormatiensis Elcctus

» Gaufredus Cancellarius

» Wermundus Protonotarius

» F. Comes Olandiae

» F. Marchio de Lucis, et Frater ejus

» E. Diedo Comes de Diersa , et

» R/ Comes de Diuna ; filialis devotionis obse-
» quium cum debita obedientia, et devotione etc.

Sequenti vero die Fridericus, Venetiis digressus,
Parmam concessit , unde ad Alexandrum, qui adhuc
Venetiis erat , tabulas dedit, quas vi idus octobris
Alexander ad Societatis ministros transmisit, suntque
ejusmodi: « Nos Fridericus Imperator interventu
» Venerabilis Patris Domini Alexandri Pontificis,
» et Fratrum ejus Cardinalium, promittimus Lom-
» bardis, Marchianis, et Romaniolis, et reliquis de
» Societate ipsorum, vasallis nostris, et iis, qui de-
» bent esse vasalli nostri , Nos pro fidelitate nobis
» non praestita, vel opera non navata, vel investi-
» stura non petita , quamdiu induciae manebunt ,
» neminem de Societate judicaturum, aut judicari
» jussurum, nec feudum alicui adempturum. Actum
» Parmae. » Ad haec Alexander, qui diu ante animum
suum eo intenderat, ut, re cum Friderico compo-
sita, Ecclesiae suae dignitas, quae ex longo dissidio
labefactata erat, redderetur, Generale Concilium in
Lateranum indixit , atque xvn kal. novembris con-
scensis Venetorum triremibus Romam vectus est.

Eodem anno in tota Italia fame laboratum est.
Quippe frumenti sextarius supra viginti duobus regal.
nummis stetit.

( MCLXXVIII )

Proximo anno Alexandrini, licet ex induciis, sibi
ab Imperatore concessis, quamdiu durarent, ab omni

G. SCHIAVINAE

4*

a motu et periculo tuti viderentur , tamen quia exi-
stimabaht, fieri posse, ut, illis exactis , si negli-
genter vixissent , a finitimis populis , ( taceo ipsum
Imperatorem) qni aliorum felicitatem jacturam suam
putabant, de improviso armis opprimi possent, et
praesertim ab Marchionibus Montisferrati , et Pa-
piensibus, quos prae caeteris sibi semper infestis-
simos atque implacabiles hostes experti fuerant, pro
custodia et praesidio suae civitatis, et finium, ere-
xerunt intra vallum, et fossam, arces, et extra haud
longe ab urbe circumcirca in tis potissimum locis,
unde facile conspici posset adventus alicujus exer-
citus , speculas , sive turres praealtas , quae vulgo
Bicochae dictae sunt utpote Derthonam , Gcnuam ,
Aquas Statiellas, Hastam, et Papiam versus; super
b quas speculatores , Bicocherii nuncupati materna
vulgari lingua, stantes, noctu, atque interdtu invi-
gilarent, observarentque, ne repentina, et improvisa
aliqua incursione , ulla ex parte hostis , aut fines
populabundus ingrueret , aut civitatem adoriretur ;
atque si exercitum externum , aut motus aliquos
intuiti essent , igne sublato , vel fumo faclo , aut
cornu campanaeve sonitu significarent ; quo in civi-
tate admoniti cives, et praesidium, ad arma exur-
gerent , et venienti hosti occurrerent. Arces adhuc
integrae omnes visuntur : turres aliquae incolumes,
tam in civitate, quam extra ; reliquae disjectae et
dirutae penitus , ut ex eis nihil nisi ruinarum ve-
stigia quaedam haud obscura, et lapidum maceries,
ubi illae erant constructae , conspiciantur. Neque
c id munitionis Alexandrinos solos fecisse compertum
est ; sed universos Galliae Cisalpinae populos hujus-
modi propugnaculis , et speculis fabricandis per id
tempus vacasse, omnes" fere historiarum et annalium
scriptores docent.

Otto, Alexandriae Electus , etsi numquam bene-
ficio consecrationis , ut minus etiam prior Eleclus ,
laetatus est , propter odium , et offensionem , quae
oriri videbatur ex labefactata et imminuta jurisdi-
ctione Aquensis Ecclesiae , detractis ab ea sacris
aedibus plurimis, et novo Alexandrino Episcopatui
collatis , quemadmodum miox videbimus , tamen
muneri suo satisfacere numquam destitit. Is namque
extra alia decora, et ornamenta, quae Ecclesiae suae
addidit de Cleri et Populi consilio ac consensione,
d Canonicam instituit in Basilica sua Cathedrali, quae
Divo Petro Apostolo erat consecrata. Constitit tunc
haec Canonica tribus tantum Sacerdotiis primariis
(eas (sic) dignitates vocant), nempe Praepositura ,
Archipresbiteratu , et Cantoria, septemque praeterea
Canonicatibus, quibus singulis assignavit certos an-
nuos fructus , et redditus , antea aedibus aliquot
campestribus urbanisque adnexos. Qua sic constituta,
ad Alexandrum Ponlificem pro ejus confirmatione
transmisit, qui inde xv kal. augusti illam hoc se-
quenti diplomate comprobavit. « Alexander Episcopus
» servus servorum Dei Dilectis Filiis Othoni Electo,
» et Canonicis Alexandrinae Ecclesiae, salutem et
» Apostolicam Benedictionem. Congruam officii no-
» stri actionem exequimur, cum ea, quae ad or-

Digitized by

Google

4»

ANK. ALEXANDRINI

4a

» natum, et decorem Domus Domiui laudabili pro-

» videntia statuuntur, perNos incrementum accipiunt,

» et Apostolicae tuitionis praesidio in suae firmitatis

» robore convalescunt. Eapropter, Dilecti in Do-

» mino Filii, vestris justis postulationibus benignius

» annuentes , Canonicam , quam , Fili Electe , in

» Ecclesia D. Petri de assensu Cleri et Populi sta-

» tuisti , protectionis nostrae munimine roborantes,

» et electionem , quam de personis idoneis ad di-

» gnitates Ecclesiae tenendas fecisti , dilectis Filiis

» nostris Magistro Ugoni , Praeposituram, Magistro

» Cataldo, Archipresbiteratum, Magistro P. Canto-

» riam, provida deliberatione concedentes, ratam

» babemus , et singulis praedictas dignitates aucto-

» ritate Apostolica confirmamus. Praeterea Ecclesias

» usibus vestris, Filii Canonicii , deputatas, scilicet

» S. Mariae de Gamundio, S. Dalmatii de Maringo,

» S. Michaelis de Soleriis , S. Stephani de Bergolio,

» SS. Trinitatis de Uvilia, S. Andreae de Rovereto,

» et S. Augustini de Foro, Vobis nihilominus du-

» ximus praesentibus litteris confirmandas, statuentes,

» ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam
» nostrae confirmationis infriugere. Si quis autem

» boc attentare praesumpserit, indignationem Omni*

» potentis Dei, et Beatorum Petri et Pauli Apo-

» stolorum ejus noverit se incursurum. Datum Tu-

» sculani xv kal. augusti. »

( MCLXXVIIII )

Postero (sic), Ugone Urtica, et Conrado Grillo,
consulibus, Alexandrina Respublica rebus suis com-
ponendis et amplificandis studens, leges aliquot tulit,
eaeque, consuetudines appellatae, totius communis
consilii decreto approbatae sunt , et in librum re-
latae, ut omnino servarentur in toto Alexandrino
territorio. Eodem anno cum Algisius Mediolani
Archiepiscopus , Romae ageus Generalis Concilii
causa , diu secum mente agitasset , ut Alexandri-
norum animos imitatione Galdini praedecessoris sui
aliquo insigni beneficio sibi devinciret, capta occa-
sione, Alexandrum Pontificem adiit ( noverat enim
iUum adeo de Alexandrina Republica studiosum, ut
nihil, quod eius commodo et decori futurum co-
gnosceret, non aequo esset animo facturus) eumque
non modo sedulo hortatus est , sed verbis etiam
gravissimis suasit , ut quando Alexandria laxitate (sic)
pulcritudine, et civium frequentia Aquas Statiellas
superaret, honoris ergo Episcopalem Aquarum Sedem
diguaretur ad illam transferre. Quod consilium sic
Pontifici placuit, animoque illius insedit, ut illud
inde (quod mox infra videbitur) ipsi Algisio exe-
quendum mandaverit. In inde idus novemb. Alexan-
drini , inita societate et concordia cum populo Fri-
xinariae , in fidem illum suam susceperunt modo ,
quo sequentibus tabulis continetur. « Anno Domi-
» nicae Incarnationis millesimo centesimo septua-
» gesimo nono , indictione xn , Dominica , festo
» S. Martini , m idus novembris. In loco Frixinariae

a » talis concordia facta est inter homines Alexandriae,
» et homines Frixinariae ; quam concordiam Ugo
» Urtica, et Conradus Grillus Consules Alexandriae
» vice communis Alexandriae, et Ugo Niger et
» Rodulphus Tafonus Consules Frixinariae vice
» communis Frixinariae, praesentibus fere omnibus
» bonis hominibus Frixinariae, fecerunt. Scilicet:
» Quod homines Frixinariae, primo Consules, postea
» Consiliarii , et Populares super Sancla Dei Evan-
» gelia jurant, salva fidelitate Domini Abbatis
» S. Salvatoris de Papia, el ejus justitiis, et ratio-
» nibus, quod non vetabunt hominibus Alexandriae
» villam , neque castrum Frixinariae , quin inde
» pacem et guerram omnibus hominibus , quibus
» voluerint , imo quoties opus erit , et quoties Ale-

b » xandrini voluerint (sic). Ad hoc faciendum, villam
» atque castrum eis dabunt , et suo posse eos adju-
» vabunt , et pacem, et guerram, quibus omnibus
» hominibus praecipient , facient : et equos, et arma
» pro suo poderio comparabunt, et fossatus Ale-
» xandriae , et omnia eorum communia negotia
» proportionaliter facient, et in exercilu (sic) ibunt.
» Et sic attendere et observare de cetero in per-
» petuuin isti Consules Ugo Niger, et Rodulfus
» Tafonus, et post eos omnes homines Frixinariae,
» qui inveniri potuerunt, super Sancta Dei Evan-
» gelia juraverunt , et observare promiserunt. Ale-
» xandrini vero homines Frixinariae Villam et Ca-
» strum in suos recipiunt , et eos adjuvabunt, contra
» omnes homines custodient, et salvabunt in per-

c » sonis , et rebus , in villa et castro , et ubique ,
» tamquam totidem homines Alexandriae, et quod
» eos tamquam homines Alexandriae tenebunt, et
» tuebuntur. Et hoc sic attendere , et observare
» isti Ugo Urtica et Conradus Consules Alexandriae
» vice totius Gommunis Alexandriae promiserunt.
» Et quod facient in Arengo jurare in anima po-
» puli , quod homines Alexandriae sic attendent ,
» et observabunt, ut supra legitur, hominibus Frixi-
» nariae. Actum fuit hoc in loco Frixinariae , ut
» supra etc.

« Isti Consules Alexandriae Ugo Urtica, et Con-
» radus Grillus; item isti Consules Frixinariae Ugo
» Niger, et Rodulfus Tafonus, et fere omnes ho-
» mines Frixinariae, inde duas carlas ejusdem tenoris

d » fieri jusserunt. Interfuerunt de hominibus Frixi-
» nariae hi : Petrus Capellus, Guido de Girardo, et
» Rufiinus frater ejus: Ruglerius, et Manfredus, et
» Ruffinus filii Capelli , Lanfrancus de Puzollo ,
» Guido Currens, Ido, Guido Praestafurnum, Bado
» Girardus, et Raymundus filii Prestafurnum,Vermus
» Callegarius, Anselmus Niger, Vivianus de Pozo,
» Vermus , et Opizo ejus filii , Opizo Magister ,
» Vgrmus Judex, Ferrarius Tafoni, Calvus Gua-
» reinus , et alii sexaginta , qui omnes hoc idem
» juraverunt. » Id oppidum, Alexandrinorum for-
tunam secutum, diversorum postea dominorum im-
perio paruit ; nunc tandem in clientela est Antonii
Trotli , Bentivolii (?) , juvenis, omnibus morum vir-
tutibus, et nobilissimis disciplinis ornatissimi.

Digitized by

Google

43

G. SCHIAVINAE

(MCLXXX)

Anno insequenti miilesimo centesimo octuagesimo
a partu Virginis, v scilicet idus julii, Consulibus
Alexaodriae Petro Canefro, Vermo Platto, Opizone
Patruo, Opizone Bichino, Anselmo Cuppa, Vermo
Gatto, Rubaldo Vissagio, Rufino de Foro, Samuele
Rubeo, Manfredo Butino, Alexander Pont. Maximus
ad preces Ottonis Archipresbiteri , Sacerdotumque,
et Cleri S. Mariae de Foro, eorum Ecclesiam sub
sua, et divi Petri protectione susceptara, novis am-
plificavit privilegiis. Extant his de rebus tabulae ,
quae sunt hujusmodi. « Alexander Episcopus Servus
» Servorum Dei Dilectis Filiis Ottoni Archipresbi-
» tero, et Clericis S. Mariae de Foro, tam prae-
« sentibus qnam futuris canonice substitutis IN PP.
» M. Cum nobis sit, quamquam immeritis, omnium
» Ecclesiarum cura, et sollicitudo commissa, officii
» nostri debito cogimnr pro universarum Ecclesia-
» rum statu salagere; et, ut esse possint a mali-
» gnantium impugnatione liberae , eas Nos convenit
w Apostolico patrocinio communire. Eapropter, Di-
» lecti in Domino Filii, vestris justis postulationibus
n clementer annuimus, et Ecclesiam S. Mariaede
» Foro, in qua estis Divino officio mancipati, sub
» B. Petri , et nostra protectione suscipiraus , et
» praesentis scripti privilegio communimus: sta-
» tuentes, ut quascumque possessiones et quae-
» cumque bona eadem Ecclesia in praesentiarum
» juste, et canonice possidet, aut in futurum con-
» cessione Pontificum , largitione Regum , vel Prin-
» cipum, oblatione Fidelium , seu aliis justis modis,
» operante Domino, poterit adipisci, firma vobis
» vestrisque Successoribus illibata permaneant In
» quibus hic propriis duximus exprknenda voca-
» bulis : Ecclesia de Carentino S. Mariae et San-
» ctorum Fabiani et Sebastiani; Ecclesiam S. Petri
» de Lacu, Ecclesiam S. Mariae de Menelasco :
» decimam de Ponzano, decimam de Foro, et quar-
» tam partem Castrinovi de Ancisa cum omni di-
» tione sua : vineas de monte Barutio, atque alias
» possessiones, quas ibidem habetis: quidquid ha-
» betis in Rocheta Marchionis de Ancisa : quidquid
» habetis Carentino et Albareto, et Oviliis, atque
» Ronco: quid;juid habetis Rumcaudono , in monte
» Cordario, in Ponzono, et Montelasco : quidquid
» habetis in Curia Waltae, in Plovera, in Peceto :
» quidquid habetis in curia de Foro , et in Castro-
» novo de Superburbia : quidquid habetis in ter-
» ritorio Capriate, in Dedua et in Mallo.

« Prohibemus insuper ne infra Parochiam Ec-
» clesiae vestrae aliquis Ecclesiam , vel Oratorium
» sine vestro, et Dioecesani Episcopi assensu aedi-
» ficare praesumat, salvis privilegiis Romanorum
» Pontificum. Decernimus ergo , ut nulli omnino
» hominum liceat praefatam Ecclesiam temere per-
» turbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas
» retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus
» fatigare; sed omnia integra et illibata serventur
» eorum, pro quorum gubernatione concessa sunt,

44

a » usibus, eommodis profutara, salva Sedis Aposto-
» licae auctoritate, et Dioecesani Episcopt caaooica
» justitia. Ad inditium autem hujus ab Apostoiica
» Sede perceptae protectionis unum biaaniim» No>
» bis, Nostrisque Snccessoribus annis singule per»
» solvetis. Si qua igitur in fuUurum . eeclesiastica.,
» saecularisque persooa, hane nostrae Constitataonis
» paginam sciens, contra eatn temere veniue: tenr-
» taverit, secundo, tertiove commonita, nisi reartum
» suum digna satisfactione correxerit, potestatis ,
» honorisque sui dignitate careat, reamque se Di-
» vino judicio existere de perpetrata iniquitale
» cognoscat, et a Sacratissimo corpore, et sanguine
» Dei, et Redemptoris nostri Jesu Christi aliena
» fiat, atque iu extremo examine districtae ultkmis

^ » subjaceat : cunctis autem ea suo loco servantibus,
» sit pax Domini nostri Jesu Chrisli; quatenus ea
» hic fructum bonae actjonis percipiant, et apud
» districtum Judicem praemia aeternae pacis inve-
» niant. Amen. Amen. Amen.

Locus sigilli u Ego Alexander Catholicae Eccksiae
u Episcopus subscripsi.

« f Ego Iohannes SS. lohannis, et Pauli Presr
» biter Cardinalis tit. S. Damasci subscripsi.

« f Ego VivianUs Presbiter Cardinalis tit. S. Ste-
•» phani in Caelio Monte subscripsi.

« f Ego Cynthius Presbiler Cardinalis tit S. Cae-
» ciliae subscripsi.

« + Ego Henricus Presbiter Cardinalis tit. S. Cle-
» mentis subscripsi.

« f Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani Dia-
» conus Cardinalis subscripsi.

« f Ego Rainerius Diac. Cardinalis tit. S. Hadriani
» subscripsi.

« f Ego Laborans Presbiter Cardinalis tit. S. Mar.
» Trans Tyberim subscripsi.

« f Ego Ubaldus Hostiensis, et Velletrensis Epi-
n scopus subscripsi.

« f Ego TbeodinusPortuensis et S. Ruffinae Sedis
» Episcopus subscripsi.

« f Ego Veneredus Praenestinus Episcopus sub-
» scripsi.

« f Ego Jacobus S. Mariae in Cosmedia Dia-
» conus Cardinalis subscripsi.

« f Ego Johannes Diaconus Cardinalb S. Angeli
^ » subscripsi.

« Datum Tusculani per manus Alberti Sanctae
» Romanae Ecclesiae Presbiteri Cardinalis, et Can-
» ceilarii v idus julii, indictione xm, Incarnationis
» Dominicae anno mclxxx, Pontificatus vero Domini
» Alexandri Papae III Anno xxi. »

Eodem anno Algisius Archiepiscopus Mediolani,
cui hoc proxime superiore anno Alexander Pont
Max., rursus datis mandatis, injunxerat, ut, con-
sultatione mature habita, negotium translationis
Episcopatus Aquensis Alexandriam, explicandum et
perficiendum procuraret , illud complexus , sedulo
sic egit , ut tandem, vocato ad se Mediolanum Ar-
duino Aquensi Episcopo, et S. Rom. Ecclesiae sub-
diacono Cardinali , (vix enim poterat Algisius, tunc

Digitized by

Google

45

A-Nlf» ALEXANDaiWI

46

maximis, gravissimisque curis, et valetudine parum » » rogamus attentius, ac monemus, et Apostolica,

urma impeditus , se alio conferre-) eumdefn, una
cum sede, juxta Pontificie scita, Alexandriam trans-
tulerit, hoc addito decreto , ut is, constituta ilkc
sede, mimquam afibi Epispopalia munia obiret ,
Atexandrinusque Episcopus diceretur. Alexandririos-
wiam interea, qui sacramenti leligione Ottoni Electo
adluic obligati eraut , absolvit, eisdem per litteras
suas praecipiens , ut deinceps uni tantun* huic
Arduino, tamquam vero et proprio Pastori, fideli-
tatem et obedientiam jurarent, Litterarum vero*
hnjusmodi translationis, ab ipso Algisio adcierum,
populumque Alexandrinum datarum, exemplum est
in haec verba. « Algisius Dei, gratia S. Mediola-
» nensis Ecclesiae Archiepiscopus, Universo Clero,

» vobis, ac nostra praecipimus auctoritate, ut paci

» et tranquillitati Civitatis vestrae sollicite provi-

» dentes, Deo gratias in omnibus agatis, qui pro-

» priura et speeialem vobis contulit Episcopum,

» qui vestrae Civitatis, et Episcopatus curam, et

» regimen debeat habere. Credentes itaque hoc a

» Domino, a quo omne datum optimum, et omne

» doomn perfectum est, processisse, vestram atten-

» tius charitatem monemus, rogamus, ac praeci-

» pimjns,. ut eumdem Episcopum vestrum siucera

» devotione , . ac digna revereotia suscipientes, tanto

» majori honore ipsum.praeveuire. studeatis, quanto

« majori affectu, ae purieri dilectione hoc a Do-

» mino Papa factum , et a nobis prosecutum esse

» et Populo Alexandrino salutem, et omne bonum. b » noyeritis, scientes pro certo, et indubitanter cre-

» Licet quidam ex vobis, utpote in hujusmodi solet
» accidere negotiis, Nos quodammodo suspectos
» habuerint , quod honori , et exaltationi Civitatis.
» vestrae in aliquo derogare vellemus, pura tamen
» conscientia nobis respondet, et sequens rerum
» probabit effectus , propositi , et voluntatis noatrae
» semper fiiisse, ut Civilas vestra Pontificali sede
» gaudeat , et proprium habeat Episcopum ,. qui
» vestrarum curam gerat animarum, et vobis , et
» Civitati vestrae, Domino auctore, praeesse debeat,
» et prodesse. Sane cum ante hos dies a Domino
» Papa acceperimus in mandatis, ut saniori habito
» consilio, Ven. Fratrem nostrum Aquensem Epi-
» scopum, una cum sede sua, in Civitatem vestram

» dentes, quod per eum, Domino auctore , civitas

» vestra exalt^bitur, et Dominus Papa devotionem

» et obedientiam vestram io hoc cognoscens, tanto

» propensiori amore, et attenliori affectu vos ho-

» norare, et fovere curabit, quanto amplius vos

» filios, obedientiae, et pacis amatores, inveniet.

» Sic et nos, et Ecclesia nostra tanto propensius,

» commodo et exaltationi vestrae intendimus, quanto

» ampliorem mansuetudinem , et devotionem circa

V nos (?) in hac sumpsimus parte. Ne quid igitur

» ib hac parte deesse videatur, vos omnes tam Cle-

» ricos, quam Laicos, a debito juramenti , et obe-

» , dientiae, quam Ottoni, quondam Electo vestro,

» praestiteratis, auctoritate Apostolica, ac Nostra

» transferremus, id, opportunitate accepta, cura- c » absolvimus, mandantes, et firmiter praecipientes,

» vimus efiectui mancipare. ,Quocirca attendentes,
» quam pura, et sincera charitate Dominus Papa
» vos, et Civitatem vestram amplexetur , quanta
» etiam cura et sollicitudine paci et quieti vestrae inr
s tendat, mandatum et voluntatem ipsius exequentes;
» et ejus plenissima freti auctoritate, praedictum
» Fratrem Nostrum Episcopum, una cum sede sua,
» in Civitatem. vestram Apostolica transferimus au-
» ctoritate, ac>.de caetero Episcopalia ibidem mi-
» nistrans, Alexandrinus vocetur. Episcopus. Jura
» tamen , potestatemque Aquensis Ecciesiae, in qua
» prius sedit , nec sibi subtrahimus, nec ulla mi-
» nuimus ratione, quominus in ea, et aliis Eccle-
» siis suis plenum jus et potestatem, ceu quondam

» ut non ei de caetero, sed praefato Episcopo vestro
» fidelitatem et obedientiam omnemque devotionem
» exhibeatis, ipsumque tamquam specialem et pro-
* : priutn Pastorem, et Dominum revereri,ethonorare
» curetts* Datum Mediolani anno Domini mclxxxi. »
■ N.utat haCc translatio, et maximam ambiguitatem
habet. Nam si innitemur litteris Opizpnis, Episcopi
Derthonensis , et Boni Joannis, Subdiaconi Eoclesiae
Romanae , et Vercellensis Canonici , Legatorum ab
Jnnocenlio III. Pont. Maximo delectorum ad desi-
gnandum Episcopum, qui. Alexandrinis praeesset
(iis enim fitteris totius controversiae inter Aquenses
et Alexandrinos super hujusmodi Episcopi iostitu-
tione et transactione series agitata describitur), atque

» habeat. Sic . itaque ipsum Cardinalem vestrae d adeo ipsiiis Innocentii diplomati ad Aquenses dato,

» Civitatis constituimus Sacerdotem, ut omnia jura,
» et honores; quos in Aquensi habet Episcopatu ,
» sibi reservemus. Sic enim ipsum, et Civitatem
» vestram exaltare, et honorare voluimus, ut nihil
b eidem Episcopo videatur derogatum , sed potius
» tanto majori praerogativa gaudeat, et speciali pri-
»' vilegio, quanto ex hoc majori fungitur honore,
» et officio, quod in vestram Civitatem translatus,
» jus et potestatem , quam in pristinam habuit
» Ecclesiam, non amittat. Quia ergo in hujusmodi
» negotiis semper aliqui esse solent, qui verba per-
b vertentes cauterizatam liabent conscientiam , et
i) commune bonum studium malignitatis impedire
» nituntur, prudentiam et discretionem vestram

quod diploma cum iisdem Legatorum litteris mox
infra reponendum in locum suum referam , utique
fotebimur, translationem nequaquam consecutam
deliberationem. Si vero Algisii , atque insuper
cujusdam veteris Chronici Papiae verba pensemus,
cogemur plane priorum adversari sententiae, pro-
fiterique rem omnino eflectum sorlitam , atque Ar-
duinum ( Ardoardum illum vocat Chronicon ) non
modo Alexandriae Sedem Episcopalem tenuisse ,
verum etiam post eum, Benedictum quemdam. Res
quippe controversa est, et multae plena difiicultatis.
Dissident iuter se viri, quorum auctoiilas aequiVibris
est, et utrinque tanti ponderis , ac momenti , ut
quodammodo cujusvis eorum sententiae nefas vi-

Digitized by

Google

47

deatur refragari : propterea dubitationis hujus solu*
tionem sacrorum monimentorum studiosts hbenter
relinquam , a quibus tantum , obsita tenebris, fecti
istius veritas elici pbtest. Quamquam si mihi meam
hac de-re opinionem dicere licet, pace alterius partis,
ad Ottonem (Opizotiem?), et Bonum Jobannem
tutius accedatn , hac oonjectura ductus , quod etsi
Algisii decretum translationis factum sit, ut prae-
fertur, tamen vix illud promulgatum fuit, cum Ale*
xander, et Algisius auctores rei controversae, mort©
intercepti sint , ob idque animi Alexaftdrinis, qui
prius vehementer in hoc tuendo negotio incaluerarit,
eo praesidio destituti, plus aequo refriguerunt, Con*
tra autem Aquenses, quanto deinceps Alexandrini
negligenter, tanto ipsi accuratius egerunt, et pro-
inde (quod facile ftiit), nemine prope ipsis Aquen-
sibus obsistente, ac repugnante, suum apud se ipsi
Episcopum detinuere. Hoc meum est judicium; quod
si minus probatur, quoquo modo se res habuerit,
statuant peritiores. Sed interim, his omissis, videa-
mus, quid dicat Chrooicon, cujus haec sunt verba:
« Alexandria Colonia in Liguria, quae nunc Lom-
» bardia dicitur, condita est temporibus Friderici
» Imperatoris, dicti Barba Rujffa, et Alexandri
» Papae, hujus nominis terlii, anno Christi wrcLKvm,
» mense madii, qui fuit annus dicti Itnperatoris xv,
» Alexandri vero ix , ultimi autem excidii Mediolani
» sextus, roaedificationis vero primus. Hanc autem
» Mediolanenses, Cremonenses, et Placentini in
» odium Papiensium condiderunt, conductis ibi
» colonis es oppidis Gamundio, Marengo, Roboreto,
» et Bergolio, el, ut fortior fieret, ab Alexandro
» Papa, qui tunc temporis, ut dictum est, prae-
» sidebat, et qui ipsis favebat in Imperatoris odium,
» AJexandriam nominaverunt. Cui etiam civitati ipse
» Alexander, ad Lombardorum ipsorum instantiam,
» Episcopum instituit, nomine Ardoardum, Diaco-
» num suum f multisque civitatem ipsam gratiosis
» ditavit privilegiis. Ardoardo autem, primo Epi-
» scopo, successit Benedictus ; quo defuncto, vaca-
» vit sedes usque in praesenlem diem. Hanc autem
» civitatem idem Imperator, anno sexto aedificationis
» ejus, obsedit, eductis ibi magnis copiis ex Teuto-
» nicis, Papiensibus, et Montisferrati Marohionatu;
» sed nihil proficiens, sexto obsidionis mense di-
» scessit. Situs autem , et soli ubertas civitalem hanc
» reddiderunt uberem pariter, et amoenam. Est intel*
» duos amnes Burmidam , et Tanarum , qui juxta
» eam, immo per eam labitur. Solom vero , sive
» tellus, ferlilis est frumenli, etvini, leguminum-
» que, atque lini, planitie amoena, et jucunda.
» Quam vero populosa, et virilis popnlus, adverti
» potest ex amplissimo civitatis ambitu, et quod
» in tantum sui districtus terminos ampliavit, op-
» pida munitissima possidens. Unde et in sigillo
» talis consueverat esse versus - Deprimit elatos,
» levat Alexandria stratos. - Sed hodie intestina
» seditio civitatem exinanivit incolis, jurisdictionis
» terminos angustavit. Unde satius est de praeterita
» ejus felicitate silere, quam loqui. »

G. SCBIAVJNAE

4*

a i> Hoc item anno iteU» crinila aspffetu; fcowibiti
appapuit r quae cunar multorum malorum, quae paulo
post ln itota ItaUW coritigeruut, ttttn Alesandri Pont.
Maximi obitU9 praeountia fuisse visa «st, Is namque
yi k&l' septembris, vigesrino secundo Powiificafcu*
sui arino, migno apod omnes bonos degiderio sut t&-
tidtoy- usuram bB)usibretw lucis cam mrmortaliteb»
oommutavit. In cujus iade locum biduo* post subgti*
tatus fiut Hubaidus, Episcopus Qstiensiis, -vir gra-
vitaie ejt. prudentia singulari, qui postea ile nomine-
patriae, quae Luca fui*, Lucius III appellatus est.
Sau& vulgo dici solet, ca4amitas vix unquam spl»
centigit: idque re experta est tirac Aletandrina.
Respublica. Nempe, orbata Alexandro Font. Marunoy
Parerite suo optimOi, B. M, a qoe illa primorttia ,

b nometi , incrementum, et quidqoid honoris, et boni
consecuti habuit, haud muJto post, Algistum Archie*
piscopum Mediolani , itidem sui studiosissioium , et
amantissimum , magno suo damno^ amisit. Uirique
ktorum in templo maximo D. Petri, et pussim in
veliquis Alexandt'iae templts ab universis omninm
ordinum sacerdotibus, adstantibus magistralibus, et
maxima populi frequentia, ob summorum otbciorum,
ab illis in Alexandrinos collatorum, memoriam, post
multais oommunes lacrimas , indicto in civitate iusti«
tio, speciosa ponarpa, et publica impensa, circiter
id. septembris Alexandro, Algisio paulo post, soleu»
niter est parentatum.

- Eodem anno iv id. novembris Consules Aiexan»
driae nomine totius Retpublicae foedus oum An-

c selmo, Dalfino, et Ardiaino, Marchionibus Boschi ,
inierunt, pactis et conditionibus ut infra : m Anno
» Dominicae Incarnationis millesimo centesimo octua-
» gesimo indictione xni mense novembri in civi«
» tate Alexandriae, praesentia bonorum hominum,
» quorum nomina subler leguntur. Talis conoordia
» facta est inter Marchiones de Bosoo, scilicet Do-
» minum Anselmum , Dalfinum, et Ardizinum ,
» filios quondam Domini Vermi, item Marchionis
» de Bosco, et homines Alexandriae per Consules
» ipsius Civitatis, scilieet Petrum Ganefrum, Sa-
» muelem Rubeum, Accatatum, Opizouem Patri-
» num , Rnbaldum Vissagium, Anselmum Cuppam,
» Rufinum de Foro, Vermum Platum et Rubal-
» dum Saccum. In primis Alexandriqi restttuunt

d » Marchionibus possessionem Brajdawnn, et om-
» nium terrarum suarum dominicarum ' cultarum ;
» quas ante oonstructionem Aiexandriae tenebant.
» Et si de iis esset controversia, per unum sapietttem
» communi consensu electum, decidotur, excepto si
» de his terris aliqua esset in sediminibus, quod
» de ea alibi darent cambium, vel scontrum. Item
» Alexandrini restituunt Marchionibus possessionerii
» Quartorum fictorum, et conditionum , et si de his
» aliquid fuerit detentum sub justa aestimatione resti-
» tui lacient. Item omnes Alexandrini facient fide-
» litatem Marchionibus a quatuordecim annis supra,
» et a septuaginta infra, et omni anno Consules; et
>v e cohverso Marchiones dant in feudum Alexandrinis
» statum terrae et civitatis, et castrum, et villam

Digitized by

Google

49

ANN. ALEXANDRINI

5o

» Ponaant cum tota ejus curte, et . Marenzanam
» simiUter, tali modo, quod absoivunt castellanos,
ji.et pataaoos utriusque k>ci a fidelitate sua, et
»-> tantum Alexandrinis teneantar, si Alexandrini fide*
» Ktatem observaverint. De regahis vero Alexand.
» nullam faciunt Marchiones donationem, nec feudum
» in Alexandrinos; et propterhoc, qttod Alexandrini
9- non restituant Marchionibns ipsa regalia , nihil
u jarts in his perdant Marchioaes, nec propter hoc
n qubd Alexandrini , vel alii ea teneast, non possint
» de fidelttate aoeriaari. Item promittunt Alexandrini
» Marchionibus , qnod n»n facient concordiam cum
*; Dtamulo Vermo sirie ipsorum paraboia. Item Mar-
ohienes omni quarte anno habebunt, et capient
» fodrum in Pooranoitib. quinquaginta, et non plus,

• Ct in MarCnzaria lib. viginti quinque, et non plut,
» et si Alexandrint non observaverint, nec attenderint
» Marohioriibus, ut-supra legitnr, in integrum, pro-
» mittuat eis poenae nomiue denar. Papien. miUe hb.;
» et, si Marchiones non observaverint , nec atten-
» derint AJexandririis, ut supra dictum est, in in*

* tegrum , remiUnnt eis statum civitatis et confir*-
» mant. Et haec omnia ista, qualiter supra legitur,
» in integrum isti Marchiones attendere et obser»
» vare promittunt istis Consulibus vice totius Com-
» munis Alexandriae , et tersa vice isti Consules vice
» totius Cemmunis Alexandriae promittunt istis Mar-
» cbionibus, et inde ambae partes duas cartas ejus-
» dem teboris scribi jusserunt. Interfuerunt testes
» rogati , Deminus Otto Alexandrinus Electus, Car-
» bonus de Puteo, Malatalia de Bonvicino, Presbiter
» de Aliane. » Ex his tabulis elare perspicitur,
Alexandriam conditam esse in solo Marchionum
Boschi, et proinde Alexandrinos ad fidei sacramentum
fiKnendum eisdem Marchionibus, tam pro eodem solo,
quam pro Ponzano , et Marenzana oppidis, quae ab
illis beneficiario jure susceperunt, se se obstrinxisse.

X kal. decembris iidem Marchiones, tradito in
fidem et ditionem Alexandrinorum castro oppidi
Ponzani cum omnibus ejus juribus, Belengerios,
Castri ejusdem Praefectos , sacramento fidelitatis ,
quo obligeti erant , absolvunt, mandantes insuper,
ut postbac in ipsorum Alexandrinorum imperia ju-
reut, eisque quaecumque fiduciario jure debent,
omnino prbestent, iis exceptis, quae sibi pacto
convCnto reservarunt. Tabulae hujus absolutionis ,
et reservationis sunt haec « Anno Dominicae In-
d carnationis millesimo centesimo octuagesimo, in-
» dictiene xni, die sabbati, x kal. decembris,
» proesentia testium, Consulum Alexandriae Petri
» Canefri , Vermi Platti , Opizonis Patrui , Vermi
» Biochini > Anselmi Cuppae, Vermi Gatti , Rubaldi
» Vissagii > Ruffini de Foro, Samuelis Rubei , Man-
» fredi Buttini, et aliorum bonorum hominum,
» quorum nomina subter leguntur. Domini Mar-
» chiones de Bosco , scihcet Ansehnus , Delfinus ,
» et Ardizinus filii quondam Domini Gullielmi Bixa-
» lute etc. facta ab eis investitura nomine feudi
» cum omni honore de castello, et castellania , et
)) curte Ponzani in ipsos Consules Alexandriae ,

a » feeerunt finem , refutationem , et absolutionem
» omnibus filtis Belengerii , ejusdem loci Castellanis,
» in manus Domini Anrici Vermi (sic) et Ruffini
» pro se, et pro omnibus eorum fratribus, et cort-
» sobrinis ipsius feudi consortibus de omni fideli-
» tate, et jure, quo vel qua sibi tenebantur nomine
» suprascripti castelli, et ejus castellaniae, et curtis:
» et ut sollummodo de caetero Alexandrinis tene-
» rentur, jusserunt, sicut sibi tenebantur; praeter
» de suis Brajdis, et Quartis, et fictis, de pedagio
» Tanari , quae sibi retinuerunt, dum tamen Alexan-
» drini nuUum pedagium darent. Eodem modo, quo
» supra legitur, in integrum de Castellanis isti
» Marchiones finem, refutationem, et absolutionem
» fecerunt, de omni fidelitate, et jure paesanis

b » omnibns ejusdem loci in«nanus Anrici Vetuli (sic),
» et Fulconis de Joannardis pro se, et pro ombibus
» aiiis. Et, ut de caetero tantum teneantur Aleian-
» drinis, praeceperunt. Actum fuit hoc in loco
« Ponzani in curia Carnelevarii et Joannardi. Signa
» manus f f f suprascriptorum Marchionum An-
» selmi, Delfini, et Ardicini (sic), qui hanc cartam
» fieri rogariint. Interfuerunt hi testes , Consules ,
» et, praeter Consules isti Scottus de Serra, Con-
» radus Grillus , RoduUus de Castro novo, Opizo
» de Maraboto. »

( MCLXXXI )

c Anno proximo, scilicet vi kal. martii , condtctum
est fbedus inter Aiexandrinos, et Genuenses, invicem
alteris se se adversus alteros obliganttbus , quod
inde nonis ejusdem mensis percussum fuit Forma
autem, qua se Alexandrini Genuensibus devinxerunt,
est hujusmodi : « Anno Dominicae Incarnationis
» xniUestmo centesimo octuagesimo primo , indi-
» ctione xiv , die Sabbati, nonis martii, In nomine
» Domini, amen. Nos Consules Alexandfiae ab hodie
» in antea usque ad annos viginti novem completos,
» salvabimus omnes Januenses , et universos de
» eorum districtu, in personis et rebus pro posse
» nostro , si commune Januae amodo hostem , vel
» expeditionem fecit ad recuperandas vel manute-
» nendas possessiones suas, quas habet, vel de

d» caetero . habebit , vel qnas aliquis de suis injuriose
» tenet, aut tenuerit: vel pro obsidendo castro,
» vel loco aUcujus , vel aliquorum , qui eis injuriam
» vel offensionem faceret, sive exercitus ab aliquo,
» vel aliquibus super ipsos Genuenses, vel pro au-
» ferenda teira, vel possessione, quam hodie habent,
» veT de caetero habebunt , ductUs fuerit. Nos da-
» bimus eis ducendos ultra Iugum versus Januam
» quinquaginta milites sine fraude, et pedites du-
» centos sine soldis, ad juvandum dumtaxat Com-
» mune Januae, et ad restitutionem praedictam, et
» hoc tantum in anno, quando a Consulibus Januac
» fuerit requisitum. Item eligemus , et habebimus
» Consules , qui teneantur facere rationem universis
» Januae, el de districtu eorum de omnibus lamen-

7

Digitized by

Google

5i

Gi SCHIATINAB

5»

» tationibus, et querimoniis, quas ante ipsos feoerint,
» infra dies quadragirita post factam reclamationemy
» nisi in quantum licentia conquerentis remanserit.
» Quod si terminum, veJ terminos inde produxerint,
» tenebuntur semper ad productum, vel productos
» termioos. Januenses non cogentur dare apud Ale-
» xandrinos dacitum ullum, vel driclum a completo
» termino venditionis pedagii "Vultabii, quem Con*
» sules Communis Januae feeerunt Veraio. Cardenae
» in anima. Novam, consuetudjuem non imponemus
» supra Januenses , nec imponere -permittemus
» Alexandriae , et si ab , annis sex retro ulla . nova
» consuetudo eis in Alexandria e&t injposita, eam
» cassam , et irritam facimus^ et omnino removere
» faeiemus. Si Consules , vel Consul , /vel Legatus
» Janttae venit Alexandwam usque in qua^uor. vices
>> per .annum hospitabimur , et procurabimus eos
» hottorifice in omnibua necessariis , ■ et. , qui cum
» flis erunt, per diero unum in unaquaque vice.
» Si-, vero exercitus, boste, vel cavalcata pro impe<-
» diendis, offendendis, vel minuendts possessionibus,
» quas Commune Jattuae habet ultra Jugum, ductus,
» Vel dttcta fuerit, tunc cum omni. fertia nostra
>> ipsos Januenses inde aidjuvare tenebimur sine
» solidis, et ad nostras expensas deviare. Si de per-
» ditis (sic) restituendis dubietas, vel quaestio emer-
» serit , sicut definierit unus Consul Januae Alex.
» vel alius sapiens, et alter Januae (sic), inde ob-
» servetur. Stratas omnes , quae sunt , vel fuerint
» inter nos, et Januenses salvabimus, et custodiemus,
» nec , in ipsis offensionem ullam faciemus, vel fieri
» faciemus. Et si quis de jurisdictione nostra contra
» fecerit , ipsum ad emendationem faciendam, vd
» justitiam . exhibendam compellemus. Si autem de
» extra nostram jurisdictionem frierit, secundum
» quod cum Januensibus Consulibus concordabimus^
» nos contincbimus. De guerra, vel alii faciendo ,
» donec, qui offensionem fecerit, inde satisfecerit,
» vel justitiam complebit , et per- bonam fidem
» operam dabimus, ut per convicinos Gapitaneos,
» et Castellanos assecurentur stratae ipsae ; quod
» si assecurare noluerint, inde procedemus, et-nos
» continebimus , secundum quod cum Januensibus
». Consulibns coneordabimus ; efc setnper quoties
»>ferte disturbarentur , ad eas concordandas , et
» asseourandas opem, et consiiium efficaciter prae«-
» stare tenebimur. Si quid huic conventioni, com-
» muni concordia Januensium ,. et Alexandrinorum
» Consulum additum, vel minutum fuerit, de addito
» tenebimur , et de minuto absoluti somus. Haec
» omnia jurabunt Consules observare, et fecient
» jurare quingentos eives Alexandriae, «t Civitatem
» in pleno parlamento super animam populi, et de
» decem in decem arinos praedictam conventionem
» confirmare et facient jurare in parlamento super
» animam populi; et distringent juraturos prius se
» Consules , qudd inde per omnia similiter tenean-
» tur : et ipsi alios , el sic deinceps per temporis
» successionem usque ad praefinitum tempus , et
» terminura constitutum. Salva fidelitate Domini

« » Imperatoius haeb oranuv fient. Haec omnia ob-
» servabimus nos Alexandrini^ s»ivo ijnramento, *|uo
t>> tenemur.Givitatihusi Lombapdiae, ita tamen,, quod^
» ! prb ihacexceptione jurameriti; hwjus , non< miflins
>i . i teneainur dare 1 •■ vobis quinquaginta - milkes y - et
» : > ducentos. peditbs y sicut isupva ' de 1 termiriatum tst,
»i Inisi in M6> «asu v quando Civitates illae de Lom-
» : i bardiai, quibus juratnentb» tenemur , concorditer
no super nos hostem feeereht.. Acta fuit h»ec eon-
n t ieordia Janteae : t»i dermitoiio, Ganonicorum 8: JVfa-
» friae de Vaneis anqo Mttncxt irndict. xtr vultah
a: naartii. Ioterfeerwnt' teetts' ibipPetras Pafcery -An'*
-» dreas Serviens Bisaciaej i^owlwms, et« Arn*tidus
j>; de Massanegoj' Rubaldus: dei S:' ^Jrsioino, et CcIpsus
» SeiTienS Gommunis, et, Jabobws; Riodecauda, ABbas

$> ,»i Fufeoi de Burgolip de Alexaridriu^iiMagrster TJg©
Mi.Canefrus Pratepositus Alexmdriaei' » ;
-«> iRursns eodem die Oenuenses^vimsskn Alexandrinis
obstricti sunt in haec pacta:">« Anwo Dominicae In-
^ -carnationis Mcr.xxXi'<lndio»ifxiv die Sabbati nonis
« martiL In nomine Domini. Arnen. Nos Consnles
»v Januae de Commuui ab hodfeiin antea, et usque
» ad annos xxix completos \ «ah*bimx»s, et manute-
» nebimus oihnes Alexandrioos , et- funiversos de dt-
» . strictu eorum : in persimjs, ■ et j rebns pro posse
» nostro. Si' Commnne Atexandriae amodo hostem,
» vel expeditibnem fecerit;, ad recuperaridas, vel
» manutenendas possessiones>^snasy qnas^ habet, vel
» ide caetero habebit, vel quas sliqais de suis in-
» juriose tenet, aat tenuerit: vel pro ©bsidendo

c r> castro, vel loco alicojus , vel aliquorum , qtti eis
» injuriam, vel offensioiiem faoeret; sive esereitus
» ab aliquo , vel aliquibus super ipsos Aleiaridrinos,
» vel pro auferenda terra, 'vel possesstorie^ quam
» hodie babent vel de caetero habebunt, ductus
» fuerit; nos dabimus eis usque in ducentos arci-
» feros, et • tres magistros lignaminis, et uttum
» ingeniosum artificem , et balistarios decem ultra
» Jugum versus Alexandriam ad expensas Commnnis
j> Januae: excepto de vianda • vel cenlum servientes
» arciferos cum praedictis magistris arciferis , et
» balistariis ad omnes expensas Gommuttis Januae,
» et perditas in eorum electione ; et hoc tantum
-» in anno, quando a Consulibus Alexandriae feerit
» requisitum. Item eligemus , et habebimus Gon*

d » sules , qui teneantur facere rationem riniversts
» Alexandrinis , et de districtu eorum , de dmntbus
n lamentationibus , et querimoniis, quas ante ipsos
4> fecerint infra dies quadraginta post factam recla-
» mationem , riisi quantum licentia conquerentis
» remanserit. Quod si terminum, vel terminos eis
» produxerint, tenebuntur semper ad prodfuctum,
» vel productos terminos. Completo termino vendt-
» tionis pedagii de Vultabio , fectae Vermo Car-
■» denae, deinceps non cogentur Alexandrini dare
» Januae dacita ulla, vel drictum ad commune
» Januae pertinentem , nisi sicut sotent dare Ga-
» mundienses ab antiquo. Novam consnetudinem
» non imponemus super Atexandrinos , nec impo-
» nere permittemus Jan: Et si a sex annis retro

Digitized by

Google

53

AHN. ALBXAMDRJNI

» ulU nova consuetudo eis. J«o- impesita eat , eam a
» cjssarans, ct irrttam facimus, «l owsioo remo-
a vere factemws. Si de praedictis (w) restitiiendia
» dubietas, vel quaestio emerserit , $icot mde.de»
» fiaierit unus Consul , vel alius Sapieua pro Janua,
n et uous pro Alexaudria, observetur. Slratas omnes,
», quae sunt , vel fuerant inter nos, et Alexahdrinos*
», ; palvabim.u8 : , et custodiemus , nec in ipsis ofien^
» sionero .uUam feciemus, et si quis de jurisdictione
» nostra conUraJeeerijt;, ipsum ad emendattonem fa«
» cjendam, vd justitiaro perhibendam compellemus;
» si autero de exlra nestram jurisdictionem fuerit,
» secundnm quod cum Alexandrinis ConsuUbua
» coocordabttnur , nos continebimus. De gaerra vel
» aui faciendo, dooee qui ofiensionem fecerit, inde

( MCLXXXIII )

Insequenti anno pax inter Lombardos et Fride*
ricum Imperatorem est composita. Quippe tnense
Aprili cum induoiarum fiuis , sexto ahno ante Sdcie*
tati Lombardornm datarum , adventaaset, Frkie-
ricus, hortalu atque adeo impulso Henrici filiisui,
Guillelmum Episcopum Hastensem , Marchiohem
Guercium , item Fratrem Theodoricum, ac Rodul-
pbum Gamerarium in Italiam oum amplissimis man-
datis misit, ut. ipsis foederatis, pacem aequis con-
dttionibus poscentibus, suo nomine concederent.
Igitur in conventn , quem ii hac de causa indixe-
rant Fbeentiam, ad pridie kal. maji, Legati, Prae»
tonesque Cititatum Lombardiae, qui eo conveneratiL,

satisfecerit vel justitiam complebit; et per bonam & pacem postxtlaverunt kt bas conditiones : « Societas

» fidetn operam dabtmus , ut per convioinos capi«
» taneog , et caateUanos assecurentur stratae ipsae ;
» quod si assecorare noluerint, inde procedemus,
» et nos conlinebimus secundum quod cum Alexan-
» drinis Consulibus concordabimur , et semper,
» quoties forte disturbarentur , ad eas conoordandas
» et assecurandas opem et consilium efficaciter prae-
» stare tenebtmur. Si quid huic conventieni , eam-
» muni concordia Januensium, et Alexandrinorum
» Consttlum additum, vel minutum fuerit, de ad-
» dito tenebimur, et de minuto absoluti sumus.
» Haec omnia jurabunt Gousules observare, el fa-
» cere jurare quingentos cives Januae, et cintragum
» (£ civitatem) in pleno parkunento super animam
» populi , et de decem in decem anuos praedictam c
» conventionem confirmare, et facere jurare simi-
» liter in parlamento super animam popuji, et di-
» stringent intraturos (sic) prius se Consules, quod
» inde per omnia similiter teneaatur, et ipsi alios,
» et sic deinceps per temporis auccessionem ueque
» ad praefinitum tempua, et terminum constitutum
» completum. Salva Domini Imperatoris fideUtate
» haec omnia fient. Ita tamen qued nibilominus
» pro hac exceptione praescriptum auxilium prae-
» stare vobis teneamur , nisi coutra hostem Domini
» Imperatoris , in quo ipse esset , vel conthoralis
» ejus , aut aliquis de suis filiis. Acta fuit baeo
» concordia Januae in Dormitorio Canonicorum
» S. Mariae de Vineis anno mclxxxi, indictione xiv,

»•• Lombardiae, Marchiae, Veronae, et Venetiarum
» cupit habere pacem Friderici in hunc modum «
n Ut Fridericiis pacem babeat cum Ecclesia Ro«
» mana > et Nas Civitates Cremona , Mediblahum ,
» Laua , Rergomum, Ferraria , Hrixhv, Mantna ,
» Verona, Vicentia, Patavinm, Tarvisium, V«»e^
» tiae, Rononia, Raveona, Arimihum, Mutina, Re~
»: 'igi«m,PairmavP(iac«ntia, Robium, Derthona, Aiexan-
n dria, VerceUae, Novaria , Opizo Mavohio Mala-
»' spina, Comes de Rrenone, et otnnes Castettani ,
» et homines , qni sentiunt ctmt Ecclesia Dei , et
» nobiseum , accepta ab eo pace , volumus faoere
» omnia, quae antecessores nostri a morte poste-
» rioris Henrici Imperatoris Antecessoribus suis sine
» rriokstia fecerunt. Haec autem , sunt quae intel-
» .tigimus, Intperaterem habere debere, et Anteces-
». sones ejus habuissc, fodrum regale, et consnetum
» pasatum, cum tendit Romam coroaae cansa, et
» pacatum transitum, et commeatum idoneum. Par
» cate transeat, et sine maleficio, sacramentum a
» Vaasallis aocipiat, omni of&nsione renmsa. Vas«>
» salU expeditiones pro eo suscipiant , ut solent ,
» oum tendit Romam coronae caasa. » Nec mora;
die proxime sequenti , qui fuit kal. maji , Legatt
Friderici polliciti sunt facturos se , ut ipse .Frider
ricus, atque Henricus Filius ejus praestent, quae
ipsi de illorum mandato fecerint. Praetores sequens
juramentum suseeperunt. « Ego juro omnibus Civir
» tatibus foederatis Lombardiae, Marchiae, et Ro-

» vi kal. martii; et ibi testes interfuerunt Petrus d » maniae, et Opizoni Marchieni- Malaspinae, me
» Faber, Andreas Serviens Risacciae, Nobilinus (?),
» et Arnaudus de Massanego, Rubaldus de S. Ur-
» sicino, et Corsus Serviens Communis, et Jacobus
» Rodecauda, Abbas Fulco de Rergolio de Alexan-
» dria, Magister Ugo Canefrus, Praepositus Alexan-
» driae. »

( MCLXXXII )

Proximus atmus insignis fuit prodigiosa grandine

ingentis ponderis de coelo lapsa, cujus casu in toto
Alexandrino agro sata, vitesque haud leve damnuin
tulere ; inde caritas maxima annonae.

» pacta omnia servaturum , quae in tabulis pacis
» continentur, inter Legatos Imperatoris, et Civi-
» tatum foederatarum conscriptis , neque aucterem
» futurum, ut aliquod eoruro minuatur, et prae-
» cepta Moderatorum observaturum a praesentibus
» kaL majt usque ad xxx annos , et hoc ■ quintQ
» quoque reuovaturum, et Consules, aut Praetores^
» ac Credentiam meae Civitatis hoo jurejUrando
» obligaturum. » Quo sacramento concepto, con-r-
festim una cum Legatis Constantiam perrexerunt,
atque inde vu kal. julii , id reconciliaUonis et pacis
Diploma a Fridertco datum relulerunt : « Fridcricns
« Imperator, et Filius ejus Henricus, Rex Roma-
» manorum , Lombardos , ac Societatem , el Fau-
I

Digitized by

Google

55

G. SCHIAVINAK

56

» tores eorum in gratiam nostram recipimus ; in- a »

» jurias omnes, quibus nos provocarunt, libere »

» remittentes. Jtaque pacem , quam eis libenter »

» concessimus , praesenti pagina jussimus subscribi, »

» - et auctoritatis nostrae sigiilo communiri , cujus »

» haec summa est: Nos Fridericus Imperator, «t »

»; FUius Noster Henricus, Romanorum Rex, conce- »

» dimus vobis civitatibus , locis , et hominibus So- »
» cietktis regalia , et consuetudines vestras tam in . »

» urbe, quam extra urbem , nempe Veronee , et »

» castro ejus , ac suburbiis , et aliis urbibus , ac »

» suburbiis, locis, et hominibus Societatis in per- »

» peluum, videlicet ut in ipsa urbe omnia habeatis, »

» sicut adhuc habuistis , aut habetis , . extra vero »

» omnes corisuetudines nostra voluntate exerceatis, »
» quas ab . antiquo exercuistis , aut exercetis , in b »

» fodro, nemoribus, pascuis , pontibus, aquis , et »

» molendinis , sicut ab antiquo habere consuevistis, »

» aut habetis; in exercitu, munitionibus urbium, in »

» jurisdictione , tam in causis criminalibus , quam »

» pecuniariis , intus , et extra, et in caeteris , quae »

» ad commoda urbium pertinent. Volumus> ut re- »

» galia, quae vobis nos concessimus, in hunc mo* »

» dum cognoscantur : per Episcopumuloci , et ho<* »

» mines tam de Episcopatu , quam de Civitate »

» legantur viri bonae existimationis , et qui ad hoc »

» idonei esse credantur, quique neque in Civitatem »

» neque in nostram Majestatem odio privato feran- »

» tur, qui jurent se bona fide inquisituros, et in- »

» quisita consignaturos , ea , quae praecipue ad »
» nostram excellentiam spectant. Si autem huic c »

» inquisitioni supersedendum esse putaverint , cen- »

» sum trium millium marcharum argenti in sin- »

» gulos annos poscimus. Si quis autem super iis , »

» quae vobis concessimus , sive in urbe, sive extra »

» urbem , querelam apud nos detulerit , eam non »

» accipiemus. Quod nos aut noster Antecessor Rex, »

» aut Imperator Episcopis , Ecclesiis , Civitatibus , »

» aut aliis quibuscumque personis, clericis, aut laicis »

» ante bellum dedit , firmum et ratum habebimus, »

» salvis superioribus concessionibus , ut pro ea »

» nobis solita obsequia praebeantur, sed non census »

» solvatur. Concessiones, quas pro bono pacis Ci- »

» vitatibus concessimus in nrbibus , aut extra, illo- »

» rum regalium nomine non intelligimus, pro quibus »
» census debeat solvi. Privilegia omnia, et data et d »

» concessiones , quae in praejudicium aut damnum »

» urbis , aut locorum , aut personarum Societatis , »

» occasione belli, ad alicuius iniuriam a Nobis, aut »

» a Nuntiis nostris indulta sunt, deleantur. In ea »

» urbe, in qua Episcopus, privilegio Imperatoris, »

» aut legis, comitatus habet, si Consules per ipsum »

» Episcopum consulatum solent recipere, ab ipso »

» recipiant, sin minuS a nobis. Eadem ratione in »

» singulis urbibus Consules constituentur a Nuntio »

» nostro, qui sit in urbe, aut episcopatu, et inve- »

» stituram accipient, et hoc usque ad quinquennium ; »

» eo transacto, unaquaeque Civitas a nobis recipiet, »

» et intra quinquennium, a Nuncio nostro, sicut »

» dictum est, nisi Nos in Lombardia fuerimus. »

Eadem observentur irrSuccessore NoStro. Omnes
investiturae gratis fiant. Cum auteto Nos lmperator
discesserimus, aut regnun* FiKo Nostro tradide-
rimus, simili modo a Filio Nostro , aut ejus Suc-
cessore investituram recipietis» In causis appella-
lionum , si summam viginti quinque librarum im-
perialium excesserit, appellatio ad Nos fiat , satvo
jure, «t moribus Brixianae Ecclesiae in appeHa^-
tionibus; ita tamen, ut non cogantur «n Alemanktm
ire , sed Nos habebimu.s ^yroprium Nuntium ■• in
urbibus, aut Episcopatu^ qui de ipsa appe^atione
cognoscat, et juret se bona fide causasi exami-
naturum , et definiturum er legib^s, et moribus
Civitatum intra duos menses a contestatitme hlis.
Consules, qui constituentur m Civitatibus, tales
sint , qui fidelitatem juraverint Nobis, vel jurent,
antequam Consulatum ineant. ■ Vassalli Nostri a
Nobis investituram recipiant, et fidelitatem jurent,
ut Vassalli; reliqui omnes, ut *ives, a sexdecim
annis usque ad septuaginta, nisi ejusmodi sint,
quibus debeant, et possint sine fraude sacramenta
remitti. Vassalli , quv tempore belli , aut < indu-
ciarum non postulaverint investkuram, attt debita
nobis officia non praestiterint , hac occasione
feudum non amittant. Libellariae , et preeariae
in suo statu permaneant ex consuetudine cujusque
Civitatis. Moram superfluam in urbe, aut Episco-
patu damno Civitatis non faciemus. Urbes muris
cingere, aut exteriores munitiones construere eis
liceat. Societatem quam habent , retroere, et cum
voluerint renovare eis liceat. Pactiones timore
nostro factae sint irritae. Pacta Placentinorum ,
nempe pactum pontis Padt , et fictum ejusdem
pontis , et regalium , et datnm , et paclum, quod
Episcopus Ugo fecit de Castro Arquato, et si qua
facta sint similia ab ipso- Episcopo , aut a com-
muni, aut ab aliis hominibus Societatis Nobiscum,
aut cum Nuntio nostro , ipso ponte remanente ,
remaneant cum omnibus suis utilitatibus Placen-
tinis , ita tamen , ut teneatur persolvere fictum
Abbatissae S. Juliae Bruiae. Sententiae, quae ex
jure, et legibus, et consuetudinibus contra aliquos
de societate latae-sunt, occastone beHi, aut, di-
scordiae , irritae sint. Possessiones omnes , quas
quisque de Societate tempore belli tenebat juste,
si per vim ablatae sint eis , qui de Societate non
sint, sine damno restituantur , aut si eas recu-
peraverit , quiete possideat , nisi per electos arbi-
tros ad cognitionem regalium Nobis assignentur.
Opizoni Marchioni omnem injuriam, quam Nobis,
aut alicui partis nostrae fecerit , postquam in So-
cietatem venerit vel per se, vel per aliquam per-
sonam cum Societate, vel defendendo aliquem de
Societate , in gratiam recipimus (sic). Jurisdictio-
nem , quam Mediolanenses exercere consueverunt
in comitatibus Seprii , et Marthesanae , et Bur-
gariae, et in aliis comitatibus, exceptis locis, quae
Bergomates nomine nostro tenent inter Abduam,
et OUium , excepto Romano veteri et Bariano ,
et eam, quam nunc exercent , libere, et quiete

Digitized by

Google

I

*1

» babeaut , et possideant voluntate nostra , salvis
» pactis, et. datis , et concessionibns , quae Medio-
» lanenses pro communi fecerttnt Civitatibus Ber-
» gomi , et Novariae, et Laudi (sic). JPacta , inter
» Civitates et Societates quondam facta, firma per-
» maneant ; nec aliquid intelligatur acquisitum
» Mediolanehsibus in Episcopatu Laudensi, praeter
» dictaS concessiones , sakvo jure aquae Lambri , si
»■ quid 'babeat , aut in pedagio. Omnes de Societate,
» qui ; BdeKtatem nobis jttrabunt, in sacfamento
» adjictettt , servatnros possessiones , etjura, quae
» .. habemus in Lombardia , et possidemus ; extra
» Societatem jnrabunt noS' servaturos bona fide ,
» si opus fuerit , et cum super boc a hobis , aut
» a certo Nuntio. nostro fuerint requisiti ; et si
» amiserimus, recnperaturos, ita tamen ut proxima
» quaequie Civitas hoc officio maxime teneatur, et
» si opns ftierit, aMae Civitates, quae sunt in finibus
» Lombardiae, similiter teneantur. Si qufci Civitas
» bas constitutiones non observaverit , reliquae te-
» neantnr bona iide ad obsercrandum coropellere ,
» pace integra permanente. Nobia i intrantibus Lom-
» bardiam ibdrum consttetum, et regale, qui solent,
» et debent, et qnando soient, et debent , prae-
» stabuht; et vias, et pontes bona fide reficient ,
» in eunda, et redeundo commeatum idoneum et
» Nobis , et Nostris praebebunt. .Decimo quoque
» anno fidelitates renovabunt. Si qui ex parte no-
» stra ex snis justis possessionibus expulsi sunt,
» restituantur. Restituimus stratam Veronensibus ,
» et Scitinum in gratiam recipimus. Nomina urbinm,
» quibus gratiam nostram restituimus , et prae-
» scriptam concessionem fecimus , haec sunt : Ver-
» cellae, Novaria, Mediolanum, Lans, Bergomum,
d Brixia, Mantna, Verona, Vicentia, Padua, Tar-
» visium, Bononia, Faventia, Mutina, Regium,Parma,
» Placeniia. His autem Civitatibus et locis pacem
» et gratiam nostram reddimus, verum concessionem
» non facimus ; videlicet Imolae, Sancassiano, Bobio,
» Plebi de Grabadona, Feltriae, BeUuno, Caenetae.
» Ferrariae autem gratiam nostram reddimus , et
» concessionem fkcimus, si intra duos menses post
» reditum Lombardorum. a Curia noStra , de pace
» praescripta cum eis concordes fuerint. Legati
» autem Civitatum hanc pacem receperunt, et in
» praesentia nostra jurarunt, Mediolani , Brixiae,
» Placentiae, Bergomi, Veronae, Vicentiae, Paduae,
» Tarvisii , Mantuae, Faventiae, Bononiae, Mutinae,
» Regii , Parmae, Laudis, Novariae, et Vercellarum.
n Haec vero sunt Civitates et loca , quae pacem
» praescriptam sub junamento Lombardorum no-
» biscum receperunt, et eamdem per se juraverunt:
» Papia, Comum, Cremona, Aquae, Derthona, Hasta,
» Caesarea, Genua, Alba, et aliae Civitates , et loca,
» et personae, quae sunt, et fuerunt in parte no-
» stra. Haec autem sunt nomina Civitatum, quarum
» Legati investituram Consulatus a Nobis , notnine
» Civitatum receperunt : Mediolanum , Placentia ,
» Lans. Vicentia, Padna, Tarvisium, Mantna. Fa-
» ventia, Bononia, Mutina, Regium, Parma, Novavia,

ANft. ALBXVNDRINl

58

a » Vercellae , BergomUm. Acta anno Incarnationis
» Dominicae mclxxxiii. Data apud Constantiam in
» solemni Curia vn kal. Julii. » Quibus factis, pro-
tinus sihgulae Ci^itateS, Praetores, et Legati nomine
suarum Civitatttm hoc sacramentum jurarunt. « Jur'6
» ego, hie -posthac fidelem fore Friderico Impera-
» tori, et Filio ejus Henrico Regi, neque in con-
» silio futurum, ut ipsi vitam , et regnum amittant,
» et 'si ^quem id moliri comperero, me aut Impe^
» ratori ,- aut Regi , aut LegatO eordm indicaturum^,
» ' aukitioque iutueum , ttt' regtium teneant , et, si
» amiserint , recuperent , et pacem , ab iis' , et sua
»' parte cnm societate Lomba?rdorum factam ; obser-
»: vaturum l et omnes mecum habitantes mares a
» xyi annis «sque ad i.xx hoc sacramento obliga-

b » turum. »

Mox, venia ab Imperatore petita, Praetores sin-
gnli pacis hujusmodi tabirias domum suam aspor-
tarunt.

Eodem anno vi kal. juiii Consules Capriatae et
Alexandriae, singuli nomine suae Reipubficae stipu-
lantes , tali inter «e -invicem foedere conjunxerunt.
« Anno Dominicae Incarnationis Mci.xxxiii indict. i.
» die Dominico decimo julii praesentia infrascri-
» ptornm testium. Manfredus de Malanocte, et Ru-
» baldus Rattus Consules Capriatae communi con-
» silio ipsius loci talem concordiam fecerunt cum
» Consulibus , et communi Caesareae ( id nomen
» Cacsareae, suppresso Alexandriae nomine, decreto
» suo evulgatum) scilicet quod homines Capriatae

c » debent dare fodrum Caesareae, si Caesarea se
» fodraverit. Item debent facere expeditionem, fos-
» sata, murum, si Caesarea similiter fecerit expe-
» ditionem, fossata, et murum. Item ■ debent ' facere
» guerram , vel pacem cuicumque Caesarea guefram,
» vel pacem fecerit, salva fidelitate Dominorum
» suorum ; quod sic intelligitnr , quod hon debent
» adjuvare homines Caesareae contfa Dominos suos.
» Consules vero Gaesareae, scilicet Petrus Canefrus,
» Caldoira Borrellus, Otto Durcus, Bosso Butinus,
» Anselmus Cuppa, Cocagna, Oglerius Cagna, Rai-
» nerius Nanus, Manzius Piz , Arnaldus Vena, Jo-
» hannes de Vasca, Rufinus Scacavellus, Manfredus
» Butinus communi consilio totius Civitatis promi-
» serunt salvare , et custodire homines Capriatae

d » bona fide, et adjuvare eos contra omnes homines
» de suis rationibus tamquam portam Gamundii ,
» vel Marenci. Item promiserunt salvare hominibus
» Gapriatae omnesillas rationes, quas homines Ca-
» priatae habuerunt in loco Gamundii a quadraginta
» annis inffa , salva fidelitate , et salvo praecepto
» Domini Imperatoris. Et totum , quod supra ' ha-
» betur, suprascripti Consules in perpetuum firmiter
» tenere in concione per publicum nuncium jurare
» fecerunt. Actum in Caesarea , ih platea Majoris
» Ecclesiae , feliciter. Inlerfueimnt testes rogati
» Obertus Stata, Manfredus de Stulto, Otto Drunea,
» Ubertus de Foro, Jacobus Scarzabo, Ruffinus de
» Fulco, Vermus Pelatus, Ruffinus de Oddone, Calvns
n de Bicco.

Digitized by

Google

59

G. SCHJAYINAE

60

(MCLXXXIV)

Proximo, Alexandrina Respublica Anselmum de
Conzano, et Theobaldum Guasonum , viros utique
numeris prope omnibus absolutos, ad Fridericum,
Norimbergam Germaniae urbem, ubi is conventum
agebat, Legatos misit, qui, legatione exposita, fidei-
que sacramento dicto , pridie id. martii foedus ab
eodem, et Henrico filio in hanc sententiam retule-
runt. « Sub hac forma recipit Dominus Fridericus
w Imperator homines de Caesarea, quae posita est
» supra ripam Tanari , in gratiam suam, et bonam
» vohmtatem. Praedicti homines traduat .se i» por
» teslatem Domini Imperatoris sub hoc tenore.
» Exibunt omnes a civitate tam masculi , quam
» foeminae, et manebunt foris quousque Nuntius
» Imperatoris reducat eos in civitatem, et civita-
» tem, eis reddat auctoritate Imperatoris; et Im-
» perator fundat hanc civitatem ex septem locis,
» ex Gamundio, Marinco, Bergolio, Roboreto, So-
» lerio, Ovilis, et quadraginta familiis Quargnenti.
» Et imponit ei nomen, Caesarea. Dominus Impe-
» rator habebit teloneum pontis super Tanarum ,
» et pedagium civitatis, et curajam rerum venalium,
» et omnia jura, et regalia; extra civitatem, jura
» etiam et possessiones, quas Marchiones juste ab
» Imperio tenuerunt. Et homines civitatis masculi
» a quatuordecim annis supra, usque ad septua-
» ginta annos jurabunt fidelitatem Imperatori Fri-
y> derico, et Henrico, filio ejus, Regi. Pacem, et
» concordiam facient, et guerram movebunt ad
» mandatum Imperatoris, et ejus nuntii ; et post
» quoslibet quinque annos renovabunt sacramentum
» fidelitatis, et recipient honorifice Nuntium Do-
» mini Imperatoris, qui colliget intra civitatem re-
» galia, et jura Imperatoris, et omnia jura ejus
» extra civitatem, sicut supra dictum est. Nuncius
» quoque Domihi Imperatoris praestabit conductum
» per terram, et dabit tutores pupillis, et curato-
» res, et restituet minores, et appellationes fient
» ad ejus audientiam , et duella, quae firmantur
» ante Consules, fient in praesentia Nuntii et Con-
» sulum. Dominus ergo Imperator remittit eis of-
» fensas, et reddit eis gratiam suam^ et fautoribus
» eorum , specialiter hominibus de CassinO, et Bel-
» lomonte; et dat Caesareae statum civitatis , eo
» tamen tenore, quod nulli civitati, nuili loco ,
» nulli personae sua jura toUat, seu dimittat : cui-
» libet scilicet suo jure servato. Imperator dabit
» eis Consules, qui jurabunt civitatem conservare,
» et regere ad honorem Imperii. IIU facient justi-
» tias intra civitatem, et bonas consuetudines exer-
» cebunt et punient maleficia. Imperator amicos,
» et fideles suos, qui in vicina Caesareae sunt, faciet
» jurare, quod ipsi Caesareae praestent auxUium:
» et Caesarea versa vice jurabit praestare illis auxi-
» lium. Sunt autem hi Papienses, Derthonenses ,
» Hastenses, Aquenses, Albenses, homines de Ca-
» sali, Marchiones de Vaslis, Marchiones de Bosco,
» Marchiones de Occimiano. Imperator Caesaream

a » civitatem , et homines eam inhabitantes, ad maaus
» suas, et ad usum suum tenebit, et traUum Mar-
» chionem , Potestatem , seu Dominum habebit in
» civitate. Consules eligentur a Commuui, qui an-
» nuatim recipient oonsulatum ab Imperatore, vel
» a fiho ejus Rege, si alteruter eorum foerit in
» Italia ; si neuter eorum erit in Italia , accipienfc
» investituram consulatus a Nuntio Imperatodis an«
p nuatim sine remuneratione. Si vero Nuntius non
» erit in Italia, quinto tantum anno ibuntin Teu-
» toniam accipere investituram ab Imperatore. Cae»
» sarea vero non recipiet honcines Papiensium, nec
» de eivitate Papiae, nec de terra Papiensium, spe-
» cialiter homines Guidonis de Petra, et ilios de
» Sala, et illos de Bassignana, et quos nnnc tenet,

b » Dominis suis debita servitia exhibere permittet.
» Similiter Papienses, et Gnido non recipient ho-
» mines de Caesarea, nisi ex beneplacito utrorum»
» que. Item Magister Anselmus de Consano , et
» Theobaldus Vasonns (sio), Nuntii civitntis Cae»
» sareae, juraverunt fidelitatem Friderico Impera»
» tori, et filio ejus Henrico Regi, qnod observa»
» bunt ea, quae supradicta sunt, et fecient ©dn«
» cives suos eis (sic) jnrare, qnod observabunt ea,
» quae praescripta sunt Item Rodulphus Cainera*
» rius ex mandato Imperatocis, et Hetorici, filii
» ejns, Regis juravit in animam ipsorum , quod
» conservabunt hominibus Caesareae , quae prae-
» scripta sunt in hoc chirographo, quamdiu Cae-
» sarea ipsis fidelitatem servaverit. Hujus rei teates

c » sunt , Fridericus Dux Svevorum , Rodulphws Im~
» perialis aulae Protonotarius , Comes Albertns.de
» Everstein, Conradus CasteUanus de Munaalbowrg,
» Henricus Comes de Altidorf, Albertus .de' Cle-
» mente, Philippus de Casali, Gerardus de.Novaria,
» Lanfrancus de Cuma, Sirus Samnbene de Papia,
» Paltinerius de Ossunna , Petrus de Visoonte ,
» Malevisca de Brixia, PicelmUia de VeUa , et aht
» qnam plures. Actum in palatio Norimbergae anno
» Incarnationis Domini Nostri uclxxxiv. indic. 11.
» pridie id. martii. »

Hic plane animadvertendum est, Friderienm hoc
foedere instituisse Alexandriam civitatem, eique
statum civitatis dedisse, suppressoque Alexandriae
nomine, illam Caesaream appellasse. Contra igitur

d falso sentiunt viri aliquot alioquin docti, qni asse»
runt eam urbem Caesaream , et cives Caesarienses
a prima sua origine appeUatos ; quorum opinio con*
vincitur cum multis argumentis , tum maxime istius,
atque aliarum etiam tabularum testimonio, quas
tabulas multas in has nostras lucubrationes et vi-
gilias retulimus : ii namque niti videntur auctori-
tate veterum annaUum Alexandrinorum , in qnibus
ajunt apparere , Statiellos Ligures , qui, ad vicum
Roboretum commigrantes, novam urbem condide-
runt, primo Caesaream Ulam appeUasse, Sixtumque
postea, in dedicatione facienda, ipsius civitatis cives,
Caesarienses dixisse, et postremo Alexandrum ter-
ttum Pontificem Maximum, expugnato Friderico
Aenobarbo, Venetorum , et Mediolanensium auxUiis,

Digitized by

Google

6x

AMf. AliEXAflDRINI

eamdem tirbcm de suo nomine ; Ate«andriam voci-> a » Mirabello voluerifit', ' et -' Saltarius in Arengo in

tasse. Haec illi .(Blondus, et AnnibahGuasaus, aiii
que.). Sed quam longe errant,.*t Iaba*tov, irideani
tttuversi, qui hujusmodi calent(imi) hffltqruun.iSabe
dedicatu>,Sixti, quairi. ilb^citont^baoitBti^po^uiidufcio
est, quae a xtobis. supra estiipmiia^tfnnviu qtnbus*
dam monimenti&>- quae ex iiisdeuTOiajninalibue , suurt
excerpt» ( fuebuut siqujdetp.' jnml^exanoiinisiJ^ui
annales manuscripti , qu&iisui^tbaliur »rut pilaber
clavium Crucis, qui liber niodo nullibi usqauun
iuvenitur ^ fapma^enim^est /iUuuft hab uostrai aeiate
Yrtio quonwmdam tciyium J j<au(uVlnr.eorum .rijajores
styh aciem strinxetant, depfiuiisievipauJ^aAantnm cx

animam populi jurabunt, quod, salva fidelitate
m .jDftninii £>cM«frtci .'Impferateris 'W'BeBric?]>Rt!gis,
«'iifiliif sovj iei>>teaivfa r 'etounv- prrieeepllsy <e*t u eorum
wiMwst', quifujft Tetftfnfojtfs^ a^W^^e 'h»b%nt Dbi
w .minosiideiMirabelloV' et eorum cotfsbrtes', qui iri
» hac .: 'cencordia ad «prttfeoeptum j et - ' Vorarrtateiti
»• i ConsulumCaesai^aeHr^erveneririt, de onihibus su?»
» justitiiis,:» rat^nib^j^sulvrf^idelkaW Domihorum
w i surirum , «t salvis Sdcrameritis ; suoruni Jjttratorum- >
W' $cUioeti ia^uensiumS^assihen^tfni , Aque^iarn^
»:*et Mi»ehu>num de- (Pyizotio m eorum- jriStkils et
» ratiombus! Unttim. <Itom qttod der 'dmnlbhs ; gtier-

ilk-isuperstitibus rehetis fragmenfis, «nier qUae. extat n »is,- qtsa» ud praeeep tuwi ^ et vokltitiateW^Consu-
hoc foedus) nulla alin: dedicatia hahteatusj lexoepft » lum((Gae»ateae' moepe*i«* ; • eds adjuvabun* a'sua,
hac-.una, quae Erideriei Imperatoos: es*, nantnubem b »;>e* reowiiroiieasu; nete 'de^eorum grierra >skie "para^
Sixti, et post obiUim Aleiuahdfci) B«tifiei6 faaia^ si » jfa«UH iHbritm Dowidoruffl ommum, vel Saltem
recte ratio tem^otri&suppxitetar^ietmon-anleotqa^infc » ouorum ex iUisj pacerii ifeetent, neque treguam,
admodum iUi vkferitur annuerp.) iQflod jsryi Utstra* ».neque gtoenram »ecredu«alri: Et ! hoc''*Httettdere
dunt, Sixti est, dicant, «naesoy cujns Saxtij eioquks », habent in perpetuum, iterioVarido 1 sacttltriterita r per
iste Sixtus fuerit ? Imperator qe, an Pohtiferf Maxit HuiUm: «fkiodque quiuquenritum. E)t htio saeramen^
mus? Si Iatperatorem dixenuat fian ineqnaquum ». tum. feoerunt Consules 'Omnes, et trilum Gorisr-
potest, quoniam nulhis prars^»<estih«icataiogunnim* » .lium> ad campanam sonatam , W Saltatius- in
peratorum relatus, qui hoci vooetur noutine. Si fibm » Arengo in animam poprili. Illi vCro de Mirabellri
tificera MaximUnm, minus:: qamque quis ab :ianno a
Christo Aedemptore nato qUadringentesiuio, itrige«-
«unri secnndo, . quo sedit • ih _ Boutificatu - Shttue . III ,
ad annnm quadringentesimum i septuagosmium. : prW
mum supra miUesimum , iin quo floriiit Sisjtus, i IV
istius nominis , unum aliquem novtt , a.iquo fieri
potuerit haeo dedioatio ? Nemo plane qubxjuam fuit. e

Itaque fatendum .est omnino, illos, quicumque siht ,

qui eam urhem Caesaream prius, qaam Alaxartariam

dtctam , quique Sixtum dedicationem fecisSe'treiipt ,

oscitauter aUueinatos esse. Satb enim id, addtletis

saperius rationibus, ut rehqua omt*taotur, profcptum

videtur. Res autem sic se habet. Notae illi urbi

conjarati populi Alexandriae nomen de noririne Ale-

xaudri. Poniificis Maximi iti contumeliam Enderioi

Gaesaris, ipsias Pontificis infensissuni inimici, pri-

mum , idest , statim ut coloniae iUuc undeoumque

conAuxernnt (sic). Postea xvi scilicet post'anno,

Fridericus idexandrinis etiam, sicuti reliquis Lom-

bardis., reeoueiUaLus, eorum civitati, tamquam a se

institutae et erectae, certis admtis caeremohiis, no-

men { prinoipio in tabulis pacis Constantiae, et d » sacramentum illis de Cainpali, sine parabola Con-

postmedum in tabulis dedicationis) commulavit , et,

pro Alexandria, Caesaream iUam deinceps nuncu-

pari censuiL : Quod nomen inde Caesareae vix fere

Henricum , ipsius Friderici filium , et successorem

in Imperio , excessit (sic) ; nempe mortuo Henrico,

ita tandem obsolevit, ut id penitus intercidertt.
Octavo kaL aprUis Alexandrini cum populo Mira-

belli seqnenti foedere et societate juncti sunt. u Anno
» Dominicae Incarnationis mclxxxiv , indict. se-

» cunda, die sabbati tx kal. aprilis. In nomine Do-

» mini. Haec est concordia habita inter. Consules,

» et homines Caesareae, et inter Dominos de Mi-

» rabello. In primis homines Caesareae, scilicet

» Consules, nt kanti de Consilio , fjuantos illi de

» jmnbunt, quod satva fideiitate Domlrii Impera^-
» twris , • e* i ej us praepeptfe , ' jet Sui 1 eCrti 1 Missi , qui
» >si\ Teutonicus, et salva fidelitate Mar^hionum de
» rBosco, et salvis sacramentis suorum' juratornin •,
n.iseiiicet Marchionum >de Pulzono, tu eorum justi-
•» < tiis, et rationibus jtantmn, hemines Caesareae,
et - eoruni res ubique custodient ^ 1 sa l vabun t , et suO
posse adjuvabunt. Item quod de-orimibus guen-is,
quas homines Caesareae quoquo modo contra ali-
quem inceperint vel movebunt, eos omnibus mo-
dis adjuvabunt, «( a- sua, et eorum casa, et ,
quod per se, de ea guerra sive parabola Consu-
» iJuni, et Bane ommuKn , vel- majoris 'pattis^" nec
» pacem fcoient, nec treguam , nec gnerram re-
» credutam. Item quod hominibus SCiltCet Caesftpeae
» semper , et quandoeumque volueriri* alioni guetTam
» facere a civitate Gaesarea dabrint rastellum, el
» locum de Lelma ad feciendam : pflcem , et «ucr-
» ram cui voluerint , ita tamen quod eum locum
» et castellum non perdant, nec jura, quae in eo
» habent, diminuantttr. Ttem quod non renovabunt

» sulum Caesareae, et filiorum Vermi Trazani, ethoc
» totum ' genera li ter , ut > supra legitttr in ' integrum ,
» attendere habentj in perpetuum renovando -sacfa*-
» menta per umtmquodque quinquennium. Et de
» Dominis de MirabeUo feoerunt hoc sacraraentom,
» Ruflinus .et Rainerius i de MWariello fratres, An-
» sehnus, et Baldezonuf, et Jacobus de Le'.ma ,
» i.et quod bona fide alios Doroinos ' hoc idem
» oient jurare. -Aeium fuit hociin Gaesttrea civitate
» in Eoclesia S. Petri ' fideUter. Intcrfueruut testes
» rogati -Vermus', ei Ariricus de Uviliis '(sic), Dodni
» de Quargnento', Jnoobus Rodccauda, GislethtS
» Anireus, Manlredns ile Sfulto , 1'eti-us Canefms,
i. cl alii plures. »'

Digitized by

Google

63

G. SCHIAVINAE

( MCLXXXV )

Insequens annus rebus multis ilkstris fuit, atque
in primis ingenti terrae motu, quo tota fere Itaiia,
concussa est; deinde obittt Lucii Pontif. Maximi,
qui vi kal. decembris Veronae dum in curam sub*
mittendi subsidii Christianis, quos Saladious iEgy-
ptiorum Sultanus bello atrociter opprimebat, in-
cumberet, interiit et inibi in Gathedrali templo
sepultus est; in cujus inde locum decimo post ejus
obitnm die Lambertus Gribellus Archiepiscopug
Mediolani, ac Presbiter Cardinalis suffectus est,
atque Urbanus III dictus. In conventu frequenti .
Placentiae habito Rectores Societatis pacem, quam
inter se foederatae Givitates fecerant, huiusmodi sa-
cramento firmarunt: « Juro ego omnibus Civitatibus b
» Societatis Lombardiae, Marchiae, et Romeniae,
» ct Opizoni Marchioni Malaspinae , et omnibus
» hominibus praedictae Societatis, pacta servatu-
» rum bona fide prout in tabnlis pacis, inter Le-
» gatos Imperatoris et Moderatores ac Legatos Ci-
» vitatum Societatis Lombardiae compositis, conti-
» netur, et omnia praecepta, quae Moderatores
»' ediderint , servaturum , et omnia praedieta cu-

stoditurum a kal. maji praesentibus usque ad
» annos trigiuta, et quinto quoque renovaturum ,
» et in haec omnia jurejurando adacturum cives
,» meos a xvm annis ad lxx , et Gonsules , aut Prae-
» tores, et Gredentiam meae Givitatis usque ad
» eum terminum , qui mihi praescriptus fuerit per
» Moderatores Societatis Lombardiae , Marchiae, et c
» Romaoiae in hoc colloquio. »

, ( MCLXXXVI )

Postero anno nihil memorabile gestum est, prae-
ter quod Alexandrini, Caesarienses dicti, circa idus
februarii Legatos Medioianum miserunt, qni illic
honestandis Henrici nuptiis cum Constantia, Ro-
gerii, Siciliae Regis, filia, celebrandis, nomine Rei-
publicae suae adessent. Sol per id tempus mirifice
obscuratus est, et stellae interdiu passim visae.

(MCLXXXVII)

Insequens annus Caesariensibus quidem . otiosus
fiiit ab omnibus externis et urbanis motibus, cae-
terum toti Christiano orbi turbidus, ac maxime la-
crimabilis insigni clade, a nostris in Syria suscepta,
et obitu duorum Maxim. Pontificum. Quippe Sala-
dinus Saracenorum Princeps parvo tempore maxi-
mam Palestinae partem in suam potestatem redegit,
edita de Ghristianis omnis ordinis, sacri, et profani,
luctuosa ac funesta strage , miserabilique captivitate.
Quod insigniter et diserte proditum litteris Haime-
rici Patriarchae Antiochiae, ad Henricum Britan-
niae Regem, et Gonradi Marchionis Montisfenrati,
ad Balduinum Archiepiscopum Gantuariae datis. Iis

64

enim uterque nostrorum calamitates deplorans, ac-
cisis eorum rcbus, mature auxilium ferendum de-
precatur , nt ne tandem desertae exerchus chri-
stiani reliqniae periitus extinguantur, et quae adhuc
nuUa impietate foedata, sacrae illras Provinciae loca,
Ghristo vivunt, cum insigni sectae nostrae dede—
core, atque igaommia impotentissimum barbarorum
jugum subire , illisque perpetuam, duramqoe ser-
vire servitutem cOgantur. Litterae Haimerici soat
hujusmodi

Haimericus Dei ! gratia, Sanctae et ApostoUcae
sedis Antiochiae Patriarcha, Henrico per eamdem
gratiam Anglorum IUustrissimo Regi, Dilecto Do-
mino, et amico, in illo regnare (sic), per quem
Aeges regnant. « Gondignum , et inaestimabilem
» dolorem nostrnm pro insperato, et terribiU, quod
» nobis, imo tod Christianitati nuper accidit infbr-
n tnpio, cum lacrimis, et singultibus Exceilentiae
» vestrae per haec praesentia denantiamus. Audiat
» vobiscum omne saeculum dolorem nostrum, et
» sciat' unde veniat, aut quo tendat noster loctus,
» et nostra Jamentatio. Quarto die mensis julii,
» anno incarnati Verbi mclxxxvii, Saladinus, col-
» lecta hostium peregrina multitudine, praeUum
» commisit cum his, quv erant in terram Hierusa-
4> lem , Christianis , et fusis eorum copiis , de ipsis
» pro veUe suo triumphavit. Vivifica Croce ludi-
» brio Turcorum exposita, capto Rege, et Magistro
» Templi , Raimundo quoque Principe propriis
» manibus nefaudi Saladini interfecto, et Episcopis
» cum Templariis, et Hospitalariis, et cum omm
» fere multitudine, mcc equitum, et peditum tri-
» ginta miUia in tuitione Sanctae. Grocis gladiis
» jugulatis, excepta muhitudine copiosa, quae po-
» stea in urbibus quas coepit est interempta, vel
» captivata. Saturatus denique sanguine Christia-
» norum Tiberiadem coepit, et munivit ; deinde
» civitatem nobilem Accon, Gayphas, Gaesaream,
» Joppem, Nazaret, Sebasten, NeapoUm, Lidden,
» Ramatham, Arsur, Hebron, Bethlem, et tmo6
» demum Sanctam Civitatem Hierusalem et Sepui-
» crum Domini obsedit jurans quod ipsum frustatim
» comminuet , et ejus minutias in profundum maris
» projiciet. Pro residuis formidolosa nos detinet
» haesitatio, ignorantes diem, et horam in qna sub-
» jiciantur ditioni ejus, et habitatores earum vel ca-
» ptiventur, vel occidantur, maxime cum vietua-
» libus, et equitaturis, et armis beUicis, et defen-
» soribus constet esse spoliatos. Pro hac tanta ira ,
» et indignatione Dei, m nos effusa desuper, pa-
» nem nostrum cum lacrimis manducamus, et tur-
» bamur timore horribili, ne Sepulcrum Domini-
» cum exteris tradatur nationibus; ne pauci, qni
» remansimus in terra Christiana, si tardaverit suc-
» cursus, urgentibus inimicis, nostras cervices gla-
» diis ferientium supponamus. Equidem prudentia
» et opinione, et divitiis, caeteris Regibus occiden-
» talibus praeeminetis, cujus anxilium semper ex-
» spectavimus, precamur ut Terrae Sanctae potentt
» festinanter succurratis auxiUo, et, si tardaveritis,

Digitized by

Google

65

AlfN. ALEXANDRINI

66

» Sepulcrum Doroinicum cum Antiochia nobili ci-
» vitate, et terra sibi adjacente, in opprobrium
» sempiternum exteris subjacebit nationibus. Me-
» mentote laudis, et noroiros vestri, ut Deus, qui
» vos subhmavit in Regem, per vos exaltetux. Et,
» si huic tam diguo operi velueritis manum appo-
» nere, ut veniatis, vel optatum nobis mittatis
» succursum , totius Terrae Saoctae liberatio' vobis
» post Deum imputabitur. Et nos ipsi, in quantum
» possumus lugentes, et rea pectora nostra percu-
» tientes ad Deum clamamus, ut ipse donet vobis
» et velle, et posse idipsum sic perfieiendi ad lau-
» dem, et gloriam sui nominis; quatenus in hoc
» mortis articuio Terrae sanccae, et nobis clemen-
» ter succurratis. Alioquin nobis, qui variis subja-
» centes periculis diutino languori sucoumbimus,
» jam necesse erit expirare, et, fosb sanguine
» Christianorum, Dominicura Sepulcrum, et Aatio-
» chiam nobiiem civilatem cum terra sibi adjacente
i» in opprobrium sempiternum exteris nationibus
» subjacere. Rogamus praeterea, ut dilectos fratres
» Cabilooensem, et Valencensem Episcopos,quos pro
» hoc ipso ad vos mandavimus, commendatos ha-
» beatis. » Valete.

Sequuntnr ktterae Conradi, qoae sunt in haec
verba.

Cantuariensi Archiepiscopo Conradus,
fiKus Marchionis de Monteferrato, Salutem.
« Turbantur elementa, et Catholtcae fidei deroga-
» tur, cum Sedes Hierosolimitana Apostolicae 6edi
» subtrahitnr. Periit enim Hierosolima et inertia
» Christianorum a Saracenis viltssime pertractatur.
» Foedant namque Dominicum Sepulcrum, des-
» truunt 'Calvariae locum, Nativitatem Christi con-
» temnunt et B. Virgiois eradicant sepulcrum. Sedes
» Constantinopdlitana Romanae sedi nullam exhibet
» reverentiam. Antiochena quidem laborare digno-
» scitur in extremis. Haec autem omnia Christia-
» norom constat desidia contigisse. Lugenda est Ci-
» vitas Jerosalem, atque lugubriter lamentanda,
» quae suis cultoribos spoliata, qui Christo per horas
» diei et noctis constituti, Deo cantando, et orendo
» famulabantur. Nunc (proh dolor) Mahumet excelsa
» voce landatur, ritibus polluta Saracenici6. Vestrae
» igitur Celsitudini, preces cum lacrimis porrigo
» commixtas, quatenus calamitatum Terrae sanctae,
« misereri dignemini, ut confortetis Reges , com-
» monealis fideles, ut, canibus expulsis a patrimo-
» nio Jesu Christi, misericorditer subveniant, vin-
» cula solvant, prophanata mundent, ut terra,
» sanctis Christi pedibus calcata, de potestate Infi-
» delium potenter liberetur. Accedit etiam ad cu-
» mulum iniquitatis, ad opprobriom et desolationem
» Christianitatis , familiaritas, quae viget inler Sa-
» ladinum, et Imperatorem Constantinopolitanuin ,
• cui idem Saladinus tradidit omnes Ecclesias terrae
» promissionis , ut in eisdem serviatur secundum
» ritum Graecorum. Insuper etiam et idem Sala»
» dinus misit idolum suum Constantinopolim Im-
» peratoris assensu, ut ibi publice coleretur; sed

a » per gratiam Dei captum est in mari a Genuen-
» sibus, et cum ipsa navi perductum Tyrum. Nuper
» etiam exercitus constructus est copiosus ante
» urbem Antiochiae, et dictus Imperator promisit
» centum galeas. Saladinus quoque dedit ei totaro
» Terram promissionis , ita scilicet, ut impediat
» viam Christianorum, maxime autem Francorum,
» ad succursum Terrae sanctae properantiuro. Nec
» est aliquis apud Constantinopolim , qui Crucem
» accipiat, quin statim capiatur et incarceretur.
» Hoc autem nobis soiatium est , quod nuper frater
n Saladini, et filius ante Antiochiam capti sunt, et
» sub salva custodia deputati. Vale. » Plane hujus
tam foedae Chrislianorum cladis nuntio prope exa-
nimatus Urbanus Roni. Ponlifex in morbnm incidit,

b ex quo inde xiv kal. novembris Ferrariae, quo lan-
guens diverterat, dnm Venetias ad urgendam classis
Cruce signatorum profectionem in Orientem nostris
auxilio concederet, extremum vitae suae diero obiit;
illicque in templo maximo est tumulatus. Huic iv
kal. datus fuit successor Albertus Spanachionus Be-
neventanus Presb. Cardinalis, vir acer, elrouneris
sibi injuncti diiigentissimus execulor, qui nempe,
nomine Gregorii VIII desumpto, quarto scilioet
post suam ekctionem die , nondum inauguratus, ad
Principes omnes Christianos, populosque epistolam
dedit hujus sententiae : « Nuntio cladis Hierosoli-
» mitanae accepto, nos cum fratribus nostris tanto
» dolore oppressi sumus, ut nec quid dictu, nec
» quid fectu opus esset, suppeteret. Quid enim

C » atrocius andiri , aut miserius potuit, quam per
» dissensionem nostrorum Christianorum exercitum
» esse concisum , Crucem Domini captam, Tem-
» plarios, Hospitalarios , atque Episcopos trucida-
» tos, urbem regiam cum ipso Rege in potestatem
» hostium concessisse ? Haec vero quamvis gravis-
» sima sint, non tamen adeo despondendi animi
» sunt, ut credatur, Deum, quod, ira percitus ob
» communia peccata , evenire permisit, non eum-
» dem , placatum per misericordiam poenitentiae ,
» correcturum, et post lacrimas laetkiam inductu-
» rum. Potuit ille quidem sola eam terram volun-
» tate servare, sed nos consilii ejus rationem non
» debemus exquirere : voluit is forsitan. experiri,
» num quis sit, qui oblatum tempus : poenitentiae

d » complectatur. Quamobrem hortor omnes, ut se,
» et sua custodienda dent ei,- a quo se, et sua
» omnia receperont; hec dimittant , sed permittanlt
» in coeleste horreum, quae habent, et reponant
n apud eum, apud quem aerugo , aut tinea non
» demolitur, nec fures suffodiunt, ac furantur, la-
» borantes pro recuperatione terrae illius, in qua
» pro salute nostra Veritas de terra est orta,
» et snstinere pro nobis Crucis patibulum non
.» despexit. Non eis, qui corde contrito, et humi-
» itato spiritu laborem itineris hujus susceperint,
» et in poenitentia peccatorum , et fide recta de-
» cesserint, plenam suorum criminum indulgentiam,
» et vitam aeternam pollicemur. Bona quoque, ex
» qoo Crucem assumpserint , sub sanctae Romauae

9

Digitized by

Google

6 7

G. SCHIAVINAE

68

Ecclesiae protectione erunt, Episcoporum, atque a assignatis utriqne in dotem maximis et optimis fim-
Abbatum in sua cujuscumque civitate fidei com-
mendata, neque ipsi ullam interim de iis, quae
in susceptione Crucis possederint, donec redie-
rint, controversiam patientur.- Moneo vero ne

» eant in vestibus pretiosis, cum canibus atque
» avibus, aut aliis, quae ostentationi potius, aut
)> lasciviae, quam necessariis videantur usibus in-
» servire; sed modesto apparatu, et habitu, in quo
» poenitentiam potius agere, quam inanem affectare
» gloriam videantur. » Neque Gregorio diu, parta
virtutibus, dignitate frui minusque, quo teneba-
tur, desiderio, recuperandi scilicet, quae amissa
erant in Oriente, potiri licuit. Namque vni kal.
januarii Pisis, ad quam urbem profectus fuerat,

dis cum a Republica, tum a privatis altquot civi-
bus. Nempe aedes D. Joannis locupletararit familia
de Piris, atque adeo aiiae, quarum adhuc in illis
integra sepulcrorum monimentis asservatur memo-
ria. Caeterum D. BaudoKni famtm, cum id erectum
sit, ut ejusdem D. Corpus, in civitatem transtatum,
perpetuo illic requiesceret , praeter accessionem
proventuum, sibi a Caesariensibus de puMico factam,
iis ipsis, et bonis, quae prius priori forensi Fano
addicta erant, laetatur. Harum aedium et reddi-
tuum curam susceperunt Monachi Humiiiati, qui
ilio tempore in Gallia Cisalpina pietate ac morum
disciplina supra caeteros ejus aetatis Deo conse-
cratos viros, florebant, tamdiuque itlis potiti sunt,

ut cives illos cum Genuensibus conciliatos ad sacrum b donec anno mdlxxi, ut suo loco videbitur, Pius V

bellum suscipiendum accenderet, ex hoc saeculo pa-
riter migravit, et ibidem in BasUica Cathedrali tu-
mulatus est. Per hos dies Fridericus Imperator,
nuptum locata Beatrice filia sua Guillelmo Marchioni
Montisferrati , fratri Corradi, omnem curam, et sol-
licitudinem posuit in rebus Germaniae componen-
dis, et habendo militnm delectu, ut, iheunte pro-
xime sequenti vere, Cruceque accepta, ad bellum
sacrum adversus Saracenos, nostrisauxilio futurus,
accederet.

(MCLXXXVni)
Postero anno pridie non. januarii Cardinales,

Pont. Maximus justis de causis Societatem illam
dissolutam paulatim penitus abrogavit, illius proven-
tibus Cardinalibus egentibus, et aliis pits Antrstiti-
bus distributis. Et sane Caesariensibus templa sua
omnia magnae venerationi semper fuerunt; at vero
haec duo longe plus reliquis beneficentia , cultu,
et omni omnium officiorum genere ab illis sunt
exculta. Quippe publico decreto cautum est, ut,
honoris causa, et Christianarum virtutum merito,
unus Monachorum D. Joannis, quem probasset
Praepositus (hoc titulo honestabatur ejus Praefectus)
communis rei ratiocinator quotannis eligeretur, cut
etiam jus esset in omnibus conventibus specialibus
et generaltbus adesse, suifragia ferre, et sententiam
comitiis habitis Pisis de eligendo novo Pontifice in c suam in consultationibus et publicis rebus deeer-

demorlui Gregorii locum , legerunt Paulum Schola-
rem itidem Cardinalem, Yirum Romannm, quem
mde Ciementem III vocarunt. Invenimus hoc anno
Caesarienses occupatos fuisse re una maxime insigni,
conscribendis scilicet militibus ad sacram expedi-
tionem. Quippe hortatione, atque adeo impulsu
Nuntiorum Clementis Pont. Maximi , qui Crucem
per totum orbem indixerat, cohortem plenissimam
iectissimorum militum ex nobilioribus et opulentio-
ribus civibus, Guaschis, Trottis, Puteis, Lanzave-
giis, Piris, Invitiatis, Gambarinis, Ghiliinis, Ciri-
mellis, et aliis quamplurimis scripserunt; qui uni-
versi, paucis exceptis, qui, aere publico conducti,
stipendium merebant, ea de causa sanctae Crucis
nomine gratuitam militiam professi sunt. Vm kal.
maji Fridericus Caesar una cum Henrico filio ex
Germania per inferiorem Pannoniam cum florenti
exercitu , nobilissimoque Principum et Imperii Pro-
cerum coetu in expeditionem Syriacam proficiscitur.

( MCLXXXIX )

Proximo Caesarienses omnes, qui anno superiore
Crucem, dicto sacramento, sacrae militiae acceperant,
juncti aliis Italicis copiis cum Veneta et Genuensi
classe in Syriam solverunt. Per haec tempora duo
insignia templa Caesareae constructa sunt, alterum
D. Joanni Baptistae dedicatum, alterumD. Baudolino,

nendis dicere. Id officium plane ad haec nostra
tempora perduravit. Denique anno quingentesimo
octuagesimo nono supra millesimum a Christo nato,
quo publica res est reformata, illud omnino cum
aliis muniis abrogatum, in desuetudinem venit. Divo
Baudolino praeterea, quem populus sibi Patronum
adoptaverat, voto publico se obstrinxit, perpetuis
futuris temporibus, die ipsius Divi festo, ad ejus
aedem certum cerae pondus in sacrorum usum so-
lemni pompa, praesentibus omnibus Magistratibus
Civitatis, oblaturum; quod votum tandem pauUatim
obsolescens xn viri gerendae reipublicae praefecti,

«nno Domini miU ratum fecerunt,

ac comprobarunt.

' (MCXC)

Qui insecutus ' est annus mUlesimus centesunus
nonagesimus a partu Virginis, quo tempore jus Aie-
xandriae dixit Gutdelinus Vicecomes, rebus partim
laetis, partkn funestis se habuit. Quippe Caesa-
rienses aut Alexandrini, cum Hastens. foedere inter
se juncti , societatem et amicitiam cum populo Maxu
inierunt in haec pacta. « In nomine Domini, Amen.
» Ad honorem Dei, et servitiim Friderici Impera-
» toris, et Regis Henrici filii sui taie pactum, et
» conventionem fecerunt homines de Maxto cum
» hominibus Caesareae et de Hast. Sciiicet quod
» dant se, personas, et locum ; casteUum, ettviUam

Digitized by

Google

ANN. ALEXANDRINI

7°

69

» ad faciendam pacem et guerram omnibus, quibus a praesenttbus rorsus Qberlo Natta , cum Anselmo

» homines Caesareae, et de Hast communiter, vel
» quisque per se facere Toluerint, excepto contra
» suos Dominos, scilicet contra Dominos in campts
» Maxii, Castelio, et villa ; debent adjuvare, sal-
,» vare, et guardare homines de Alexandria et de
>> Hast; et versavice debent suos dominos adjuvare,
» salvare, et guardare in suis campis, castello, et
» villa. Item hommes Maxii facient exercitum,
» hoste, iter, fossata commnniter hominibus Caesa-
» reae, et de Hast, vel quibuslibet per s«, excepto
» si fuerint in exercitu Domini Aslusi Episeopi
» [Hastensis]; quod fcunc non tencbunbur facere
» exercitumj vel hoste hominibus Caesareae et Hast.
» Item eo anno , quo civitas Caesareae coiliget

Cuppa, Consulibns Caesareae, Vermo Cavallerio,
Marchisio Canigia et Vermo de Hast Consulibus
Hastensibns, atque etiam Gilio de Grosa, Vermo
Felice, ,ac Tirio Consulibus Marii, populoque ipsius
oppidi nniverso, super qnam confectae sunt tabulae
tres unius tenoriS. 'Quarum tabutarum stipulationi
interfneruitt testes rogati, de Dominis Maxii Gnido
Carraira, Rubaldus Tarca, Comes de Lnnerio, Gi-
ribaldns de Porta, Relandus Cvivellus, Jacobus de
Belser, Bonifaeius Coneius, GiHanus de Riana, Ru-
baldus Lagorus, -Mexatms fihus Vemri de Hast,
Vermus Gagnonns* Rolandus de Galliciaoo ; omnes
sunt de Hast, Eodem tmno bellum acerritrium inter
civitartes Jflaltae gestum ese. Fames itera, et pesti-

fbdrura in se, dabunt semei in eo ainno ho- b lentia eamdem provineiam invaserunt, quas cala-

» minibus Caesareae lib. x, et eo anno, qno ci-
» vitas de Hast coliiget fodrum in se , similiter
» semel in eo anno dabwnt eis lib. x , excepto
»' quando dabunt fedrum regaie, Imperatore eunte
» Romaou Itena quod bona fide, et sine fraude ve-
.» tabunt, ne homines Caesareae et Hast dent pe-
<» dagium in toto poderio Maarii praeter vetus / , et
» justum pedagium navium; et hoc totum oranes
» hqmines Maxti a .septuBginta amtis inferiqs, et a
,» quatnordecim superius, super sancta Dei Bvan-
» geha juront attendere, et observare;, et quod
» omni qainquennio petentibus hoc cotnmuniter
» bominibus Gaesareae, et Haet, vel qoihustibet
per#se, renovabunt sacramentum., u* supra le

mitates «ubterfugere nOn potuit Caiesarea. Ea nam-
qne Civitas adeo discowharum facibus est succensa,
ut quos servavit pestalentia, eos civilis gladius con-
feoerit. • '

■ ■• • (MCXCI) i-'

Fostero vin kal. aprilis Clemens Pont. maximos
ex humanis vebus excessit. tn ejus locum quarto die
posft , omnium Cardinalium sutfragiis substitntus est
Hyacinthus BobonuS, Romanus civis, Archidiacomts
Cardihaiis, quem postea Caelestinnm ■, tertium buios
nominis, huncupaverunt. Ad haec Caesarienses bonam
anni partfem fbederibus feriendis, et contrahendis

» gttur. Et omni anno Consnles Maxti hoc sacr^a- c f societatibns chra vfcinis poputis transegerunt; nam-
» mentum facient. Homines vero Caesarese et Hast
» promittunt homjnibus Marii, qood eos adjuvabunt,
» sarrabtsnt, et manutenebunt , sicut CivtUs ifpcit
» suos "flurgisos, «t quod naUurn peda^ium, nctc
» corajam dabunt homines Maxji in Gaesarea , nec
■» in Hasti, quod quamve habebat Commune ipsarum
» Givitatum, Item homines Caesareae et Hast pro-
» pter factum, vel debitum Dominorum non!'debent
» eapere cambtum super hoibmes Marii,' vel eorum
» res, nisi stnt pweis faleti debitores, veJ fide^tw-
sores, nec dtsturbaTe, nec inquietare. Fotttutti
est hoc in manibus Otoerti Nattae et Anselmi
Gnppae Consuktm civitatis Caesare«e viccCom-
munis tpsius Civkatts , GHie" de>^ix>sa, ^ermo
Felioe, Tirio^ConsftUbas Maxii tv idus jm)ii.^ »'

Fridericns AeMobavbws Imperator" y *d saeram expft-
ditionem in Syriam 'proffictus, dum Salepturti amhem
itt fiaiibos Antiochertstu», Fluviwm Feiri nuncnpatum,
tnnc imbribas auotum temere transmittit», el iequO,
q«i easu>pede« oflfen^erat, gravis armis, dilapsuS,
Ucet actutum « poeris subtraotus fuisset, 6ufibeatus
amuaam egit. Quamquattf auctor inoerti nomihis,
qut ipstus Imperatoris in eu peregrinatieme cotaes,
^et itineris ems scriptor fuit, et post illum alift per-
multi tradant, inier natandtim eum- vorticibus am-
ms, quem laboribu» aestuans ingressus fuerat , ut
refrigeraretur, absorptttm esse/- ' 1 •
J VI kaL octobrig i» fbro **axii mstauratur societas
Mariensium ou» Gaesariensibus , et Hastensibus ,

que pridie nonas* augasti eorum Consules nomine,
et ;vice totius Reipnblioa^ potestatem fecerunt Do-
,m«riis Belengtteriis ingrediendi j rowniendique castrum
PoKzant; contraqtae ilK , lidelitatis soeramento facto,
promiserunty se kiem eastrtim pro eadem Republica
teriere, et cnstediiiei, iaftaqoe face»e , quae seqnen-
tibuei taibuhs e»«tiflei»wri « Aano Dominicae Incar-
, » liratmiis wcset, iadiocione >ix, die Dominico quarto
•w iutrflntjsiiA^gHStijJin civitate Caesai«ae ; ijj eoclefeb
r » >S. vPetri; Sn pienb oonsilio campan4 eolteoto, exi-
,» stenUbasGonsulfeus Mftttfredo^eValeniia^ ArmanO
» ' Sacco, Anfossode TraaSOnO, Murio de Pldteo, Oberto
« .Mottifd, Armanb 'de Bergolio, Johamye Plattd, Gil-
D iio^Gtairello. Dieti Consuks voluntate Consilii de-
d '» de»arit'}iceftttam> et audoritatem Anrico,et Belen-
» gterio Grosso fratribus , Gberto Cani, et Thebaldo
-» 'Casteiiano fmribus, de filiis Betenglerii , suo no-
<w miiae, et Consalum intrmtdt in castellum Pon/ani,
■* 'et inpasteUaridi, et tbt isti Belenglerii promiserufit
V iitfs Cdnsulibus nomine Communis Caesarene cu-
•* stodire, sarrare, manutenere, et defendere, et facere
«*' pacehl ,. et guerram oninibus , quibus : CaeSarCa
■>> faeeretj- et omriibus, quibus Consules, vel Poteslas
<» pro tempore in ea eristentes fecere' praeciperent,
•» et quodfCommuniCaesareae, videlicet Gonsulibus,
>» et Potestati pro tetnpore in ea existfentibus , vel
'» eorum nnncio ail hoc speeialiter coristituto, istud
(» castrum non-JvettifeuAtj neque gnarnitum, neque
» SGatitunv; imo >Mnnt modd illud eis dafeunt , et
10

Digitized by

Google

7 l

G. SCEIA.VIHAE

» facient omnes suos consortes hoc idem facere,
» et promittere. Et quod homines Alexandriae et
» eorum res ubique salvabunt, suo posse juvabunt,
» et manutenebunt. Et quod semper nnum alber-
» gum illorum stabit in Caesarea per pacem , et
» guerram omni tempore, nisi quantum remanserit
» parabola Consulum, vel Potestatis, pro tempore
» eiistentium, et totius Consilii, campana collecti,
» vel majoris partis. Et specialiter promittunt, quod
» facient suos consortes, cum venerint, hoc idem
» juramentum , et promissionem attendere infra
» mensem unum, ex quo redierinl. Et quod Cre-
» dentias Alexandriae, sibi dictas, privatas tenebunt,
» scilicet quod eis praeceptum fuerit a Potestate, vel
» Consulibus pro tempore existentibus. Et si Caesa-
» rea amitteret terram, vel hoporem, vel quid aliud,
» bona fide ad recuperandum eos adjuvabunt. Et,
» si audierint malum Caesareae, bona fide suo posse
» vetabunt, et si vetare nequiverint, Potestati, vel
» Consuiibus, vel Consilio Caesareae manifestabunt.
» Et si haec omnia non attenderent , feudum de-
» bent amittere de castro Ponzani , et hoc totum
» quatiter supra legitur in integrum. Isti Belenglerii
» istis Consulibus , nomine Cominuuis Caesareae
» stipulantibus , attendere promiserunt; et super
» sancta Dei Evangelia quisque manu propria jura-
» verunt; et semper filii, et. haeredes eorum, cum
» venerint ad fidelitatem faciendam, hoc totum in
» sacramento fidelitatis ponere debent. Actum. fuit
» in civitate Caesareae feticiter. Isti Belenglerii,
» Anricus, Belenglerius , Obertus, Bebaldus {sic),
» et CasteUanus inde hanc cartam fieri rogaverunt,
» ut supra. Interfuerunt testes rogati Johannes de
» Guasco, Ruffinus Scarcavellus, Petrus Canefrus,
» Vermus Lanzavetula, Anselmus Cuppa, Gislerius,
» Buglerius, et Nicolaus de Parma. »

Inde xu kal.»*ept. pactum initum et conventum
est inter Consules Caesareae , nomine suae Reipu-
blicae ,' et Guidonem de Sancto Nazario , nomine ,
et vice populi Petrae Maratiorum. Cujus paoti tenor
est talis : « Anno Dominicae Incarnationis mcxci ,
» indictione ix, die Martis, xin kaL septembris,
» juxta montem Pagoni in praeseutia bonorum ho-
» minum, quorum nomina subter leguntur. Gan-
» ducius , et Armannus de Ser 01iverio,.et Obertus
» Spande Domini Consules Caesareae, qui fuerunt
» confessi hoc fecisse voluntate, et consensu aliorum
» Consulum Caesareae, et totius Credentiae, pro-
» miserunt Domino Guidoni de Sancto Nazario suo
» nomioe, et nomine omnium de Petra> quod sta-
» bunt nomine Communis Caesareae , et quod fa-
» cient stare homines Caesareae de omnibus que-
» rimoniis, quas faciet Dominus Guido, ut atiquis
» homo de Petra , de communi Caesareae , ut de
» aliquo , sive aliquibus bominibus Caesareae sub
» Potestatibus inde electis secundum tenorem Brevis
» inde facti. Quod si non fecerint, tunc promise-
» runt dare ipsi Domino Guidoni nomine poenae
» den. Pap. lib. cc. Et ita Ganducius voluntate ,
» et affirmatione aliorum ipsi Domino Guidoni fir-

a » miter attendere promisit , et dedit ei in guardiam,
» et inde posuit ei fideijussores sciticet Obertum
» Spande , et Armannum de Ser Oliverio , et Ruf-
» finum Scarcavetium , qui omnes obligaverunt se
» se fideijussores in suis bonis omnibus. E contrario
» Dominus Guido promisit Consulibus Caesareae,
» quod stabit, et stare faciet homines de Petra de
» omnibus querimoniis, quas ipsi Consules fecerint
» de Domino Guidone nomine Communis Caesareae;
» ut aliquis homo Caesareae fecerit nomine suo de
» ipso Guidone, vel de aliquo, sive aliquibus ho-
» mtnibus de Petra, sub Potestatibus inde electis,
» secundum tenorem Brevis inde facti. Quod si
» non fecerit, tunc promisit dare Consulibus Cae-
» sareae, nomine poenae den. bonorum Papiens.

b » lib. cc, et dedit ei inde fideijussores, sciticet
» Guallum, et Oliverium de Valle, et Petrum
» Guercium , qui omnes obligaverunt se se fideijus-
» sores in omnibus suis bonis. Unde Dominus
» Guido, et suprascripti Consules, et praedicti fi-
» deijussores haec duo Brevia uno tenore scribi
» jusserunt Interfuerunt testes Stephanus Judex,
» Vermus Mazonus , Petrus Gambatorta , . Otto
» Prior. »

Sequenti mense iidem Caesarienses dono acquisie-
runt medietatem omnium vectigalium Bassaraguccii,
oppidi nunc Agri Alexandrini, tribus prope millia-
ribus a Ficarollo oppido distantis. Quartam scilicet
partem a Thoma Castellano Novi, et Henrici Impe-
ratoris Nuncii (sic), consensu ipsius Impecatoris,
c et aliam quartam partem cum juribus atiquot a
Joanne Abbate Monasterii S. Salvatoris Papiae, ad
quem praedictorum vectigalium portio spectabat In
cujus inde beneficii compensationem Caesarienses
per Consules suos sese viam, qua ad oppidum illud
itur, ab omni injuria, et maleficio tutam praesli-
turos polliciti sunt. Extant hac de re binae tabulae,
alterae datae iv non. , alterae idib. septembris. Prioris
exemplar tale est.

; « Anno Dominicae Incarnationis mcxci , mdictione
» it, die Lunae secundo intrantis septembris. In

.» nomine Domini N. J. Chr. Amen. Ad honorem

,» Dei, et B. V. Mariae, et omnium Sanctorum.

.» Ad honorem, et servitium Domini Imperatoris.
» Tbomas CasteUanus .de Novo, et Nuntiue Domini
d » < Imperatoris Henrici, in voluntate, et beneplacito
» ipsius Imperatoris dedit doho, ntmine Communis,
» Consulibus Caesareae, scUioet Oberto Spande,
», Domino Ruffino Garobaldo, Manfiredo de Vakntia,
» Oberto Moitio, Armanno Sacco, Anfusso de Tra-
» zono, Opizoni Straneo, Gulliehao Platto, Gan-
» ducio, medietatem medictatis totius Pedagii de
» Bassaregucio , quam ipse pro Domino Imperatore
» lenebat, et possidebat. Et hanc cartam donationis
» tradidit , ut deinceps commune Caesareae teneat^
» etpossideat, et suam de eo modis omnibus faciat
» voluntatem, sine ipsius impedimento, et contra-
» dictione, et molestia* Et versa vice praedicti Con-

,» sules ei pro Commnni Caesareae promisernnt
» custodire, manutenere et deftndere stratiam iUam

Digitized by

Google

7*

ANN. ALEXANDRINI

74

» pro posse, bona fide. Istus Thomas inde hanc a » ubi voluerit Commune ejusdem Civitatis, nisi

» cartam fieri rogavit , ut supra. Actum in Gaesarea
» in domo Gonsulum fideliter. Interfuerunt testes
» rbgati , Obertus Natta, Petrus Canefrus, Jacobus
» Rodenscaudam', Manfredus de Stulto , Samuel
» Rubeus, Stephanus Judex, Guastavinus. »

Posteriores tabulae sunt in haec verba: « Anno
» Dominicae Incarnationis mcxci , indict. rx, die
» Veneris, xm intrantis septembris, praesentia
» testium quorum nomina subter leguntur. Ad ho-
» norem Dei , et B. V. Mariae : ad honorem , et
» servitium Domini Imperatoris Henrici. Dominus
» Joannes Abbas Monasterii S. Salvatoris de Papia;
» voluntate, et consensu Monachorum, scilicet ma-
» gistri "Vermi, Alberti, Ruffini, Presbiteri Lantelmi,

» cum ibunt in expeditionem Domini Imperatoris,

» et tunc debent ire in comitatu civitatis Gaesareae,

» si Commune Caesareae erit in iilo exercitu. Et

» haec omnia isti Domini de Rivalta pro se, et

» consortibus suis ejusdem castri promiserunt, et

» iuraverunt super Sancta Dei Evangelia alten-

» dere, et observare omni tempore istis Consulibus

» Caesareae, nomine et vice Communis Caesareae

» stipulantibus, et sacramentum recipientibus. Item

» isti Domini de Rivalta fuerunt confessi se non

» esse vassallos Marchionis Montisferrati de castello

» Rivaltae ; versa vice isti Consules promiserunt ,

» et juraverunt nomine Communis Caesareae adju-

» vare eos, et manutenere ab omni homine, ex-

» Ottonis, Anselmi, Boni Joannis, et Joannis, b » cepto Imperatore, et exceplis Marchionibus de

» auctoritate, et consensu Conventus praedicti Mo-
» nasterii fecit domun Ganducio, Consuli Caesareae,
» nomine Communis ipsius Caesareae, quartae partis
» totius pedagii de Bassaregucio , ut faciant de
» caetero quidquid voluerint sine alienatione. Item
» dedit ei tale jus in Bassaregucio, et Frixonaria,
» quod nemo possit colligere pedagium in praedictis
» locis, neque in eorum territorio sine Hcentia sua,
» et Communis Caesareae. Istus Abbas auctoritate,
» et consensu conventus promisit isti Ganducio,
» nomine Caesareae , quod de caetero hoc donum
» ratum, et firmum tenebit; nec de eo Commune
» Caesareae aliquo modo impediet. Et ipse Gan-
» ducvas promisit ei paro Communi Caesareae tueri,

» Bosco , scilicet Anselmo , et Delphino , et salvis

» anterioribus juramentis suorum -amicorum tali

» modo, quod si anteriores amici Caesareae noilent

» obtemperare , et facere concordiam cum illis de

..» Rivalta de aliqua discordia, si emergeret inter

» eos, quod absit, commune Caesareae, scilicet

» Obertus Spande , Dominus Ruffinus Garobaldus ,

» Ganducius, Armannus Saccus, Rubaidus Guerra,

» Gilius Carolus, Manfredus de Valentia, Obertus

» Moitius, Optzo Straneus, Armannus Morrus, An-

» fussus de Trazono, Balerinus, et Vermus Piattus;

» et Domini de Rivalta, scilicet Bonuccius, Anselmus,

» Guarcinus, Nicolaus, et Petrus inde hanc cartam

• » fieri rogaverunt, ut supra. Actum in Caesarea

» et defendere stratam bona fide , si aliquis tur- c » feliciter. Interfueiunt testes rogati, Albertus Natta,

»/baret eam. Item defendere, et maautenere partem
» istius ad proficuum ipsius. Actum in claustro
» S. SarvBtoris feliciter. Istus Abbas cum praedictis
» Monachis , et Conventu hanc inde cartam fieri
» rogaverunt, ut supra. Interfuerunt testes rogati,
».Adam Monachus S. Petri de Coeio aureo, Clocus
» filius Petri Maievotae, Jacob Papiensis, Gruotus.»

Eodem anno v kal. novembris Rivaltensis Populus
cum Gaesariensibus hoc se foederis et societatis vin-
culo conjunxit. « Anno Dominicae Incarnationis
» mcxci, iadict. ix, die Lunae in festivitate San-
» ctorum Simonis et Judae, diev kal. nov. inGae-
» sarea juxta ecclpsiam B. Petri. Concordes fqerunt
» Consules Caesar«ae, scilicet Obertus Spande, Do-

» Anselmus de Campo, Nigrinus, Berninus, Otho-
» bonus de Foro, Vermus Foelix. »

Ad vi idns decembris Henricus Imperator in
clienteiam, et fidem dedit , confirmavitque Bonifacio,
Marchioni Montisferrati , tria nobilia oppida agri ,
nunc Alexandrini, Gamundium, Maringum, et Forum,
atque adeo nonnulla castra eum suis juribus, prout
his privilegii tabulis apparet. « In nomine Sanctae,
» et individuae Trinitatis. Henricus VI, Dei gratia
» Romanorum Imperator, et semper Augustus. Fi-
» delium suorum justis petitionibus Imperialis Ma-
» jestas clementer debet annuere , praesertim vero
» illorum , quorum fidem , et diligentiana rerum
» didicit experimento et erga ' Imperii honorem

» minus Ruffiuus -Garobaldus», Oanducius, et Ar-\4 » saepius est probata devotio. Tuara itaque fideli-

» mannus Saccus, Ruhaldus Guerra, Gilius Carolus,

» Manfredus de Valentia> Obertus Moitius, Opizo

» Straneus, Armannus Mprrus , Anfussus de Tra-

o zobo, Baieritms', et Vermus Plattus , et Domini

» castri de Rivalta de Valle Burmiae, scilicet Bo-

» nuccius, AnsehnttSy Garcinus, Nicolaus, Petrus,

» fflius Guidonis Guarcini, pro se, et pro consoth

» tibus suis omnibtis de praedicto castro , ^juod

» praedicti Domim de Rivalta, salva fidelitate Do-

» mini Imperatoris Heniici , et omnium suovum

D Dominorum anteriorum debent facere pacem, vel

» guerram, ubi volaerit Commune oivitatis Caesa-

» reae. Item debeinv foeere duas perticas fossati

» civitatis Caesareae, et ire, et<£tcere expeditionem,

:» tatem, et quondam patris tui reverentiam, et
» obsequia, quae Imperio semper exhibuit, diligenter

■» attendentes , honores, et jura tua volumus tibi
» cum integritate servare ; in quibus etiam pos-
» .snmug , feudum tuum ad Imperii honorem augere.
» Notum itaque volumus omnibus fieri, quod nos
» tibi Bonifacio Dilecto , Fideli Principi nostro ,
» Marchioni Montisferrali , tuisque successoribus in
perpetuum loca Gamundii , et Marenghi cum om-
» nibus honoribus, cuin omni jure, et omnibus di-
». strictibus, etuniversis regalibus, tam super terris,
» quam super earum, et nunc, et quondam, et in
» futurum cultoribus, et habitatoribus, et quibus-
» libet delentoribus , cuin integritate in feudum

Digitized by

Google

75

Gm. SCfflA-VINAE

76

» cancedimus , restituimus , et Imperiali auctoritate a civitatis , et deinceps per temporum intervalla, ez
» confirmamus. Locum etiam Fori cum omnibus
»• pertinentiis suis, et honoribus cunctis, et distri-
» ctibus. Omnia etiam castra, villas, possessiones ,
» honores, jurisdictiones, et jura, et universa regalia,
» quae tu tenes, vel possides, aut pater tuus tenuit,
» vel possedit ; et insuper omnia , quae in privi-
» legiis tuis continentur, tibi libere, plenarie, hac
» Imperiali pagina concedimus, et confirmamus,
» slatuehtes et Imperiali auctoritate prohibentes ,
,m ut nullus Dux , Marchio , Comes , Vice Comes ,
» nullus nunc noster, nullum Commune Civitatis,
nulla persona, magna, vel parva, huic nostro in-
» dulto contradicere , vel aUqua occasione contra-

Foro pluves familiae ad Aiexandriam , ut etiam , ex
retiquis Ligurum oppidis , incolendam accesserint.
Concedo quidem id factum : caeterum, totum simul
oppidum transmigrasse, nnsquam invenitur, nisi post
translatum illinc Divi Baudolini cbrpus. Tunc enim
incolae universi , paucis tautum de plebe exceptis,
Alexandriam commigrartint.

.»

( MCXCII )

Initio sequentis amii , nempe ad iu idas jacruarii,
Populus, Plebsque de Urba eum Caesariensibus in
hujuamodi pacta et conditiones societatem inierunt.

venire praesumat. Si quis autem temerario ausu
praesumpserit contradicere^ centum libras optimi b « Anno Dominicae Incamationis mcxcii, indiet x,

» auri , dimidium Camerae nbstrae, dimidium prae-
» falo Marchioni , vel haeredi suo componat. Et
. » hujus rei testes sunt: Milo, Mediolanensis Archie-
» piscopus, Gullielmus , Ravennensis Archiepiscopus,
» Albertus, VerceUensis Episcopus, Bonifacius, No-
» variensis Episcopus , Ubertus , Comes de Blan-
» drato, Gullielmus Gomes de Lumello, Robertus
» de Durno, Henricus de Lurrae, Pinderna, Hen-
» ricus de Calendino , et alii multi. > » -

(Signum Domini Henrici YI Romanorum Impe-
ratoris invictissimi). •> .

.» Facta sunt haec anno Inearnationis Domini mcxci ,
» indict. ix, regnante Domino Henrico Rom. Imper.
gloriosissimo, anno regni ejus ■xxni., imperii vero

» die Martis xi exeuntis januarii. In castro de Urba,
»., praesentia bonorum hominom , quorum nomina

» subter leguntur. Gtto de Fama, Verinus de Ner,

» et Guido Scarranus Coss. de ;Urba , m. plena

» conciorie et consUio, et consenisu Oberti Sartnanae,

n Manfredi Gabbi , Joanriis Malratti , Vermi Grassi,

» Mauri Draconis , Manfredi Bajoni, Magistri An-

» rici Fulcoots, Bacaevetulae , Manfredi Zametet,

.» Gilii Cavaili, Jacobi Guarnerii, Ubenti AJamani,

.» et Anfredi Gavierii , Vcrmi de Archipresbitero ,

» promiserunt, et eonveaerunt BeneUo, et Vermo

»! Francisco, Consulibus Caesareae, nomine, et vice

». Communi* Caesaveae, salvis raUqnibus Dominofum

». suorum, . sciiicet Hospitaiis, Donuni Opizenis^ et

» primo. Actum Medtolani , ootavo die mensis De- c » nepotum ejus, Surhoni , et Seorgne, quod factent

» cembris. »

Facit id privUegium admodum ad eonvincendam,
et conveUendam eorum opinionem, qui, quam te-
uacissime possunt, asserunt, primo anno conditae
.Alexandriae, populos Garaundu , Marenghi, et Fori
cum reliquis , eversis, et; reuctis suis sedibus ad
novam amplificandan» civitalem commigrasse, quod
omnino falsum habetur ; namque vixifieri potest',
ut sumnms Imperator, qui clientem suum, et pro-
pinquuin benemeritum, digtta voluerit aliqua grati-
ficatione: prosequi , illi rem prope nihilt (indiguum
quippe Regiae munificentiae , et liberatitatis argu-
mentum) largitus sit, et dono dederti;: atiriquin
illiberaJSs censeretur. Quamobrem omnino dicemns,

11 quatuor perttcas fossati iri AUbareto, et imanute-
1 ». nebunt illas , et. remundabunt Ulas . cum expedierit,
» et spectalifcer murabunt Ulas quatuor ptrticas, «i
» alia fossata clvitatis murabuntur. Item promteecuut
,» se frodrare (sic) semel in anno , si totai civitas
» Caesareae frbdvabitur, Bt dape de iUo frodro Ub.
» ooto denar. bonorum Papietasiakn Communi Cae-
» sareae. Item debent fhcere pacem, et guerram,
» cui Commune Caesareae fceerit , et facere voluerit.
» . Item debens facere hostem , et exerettum siouti
». Commune Gaesareae. . Et . insuper omoes isti jura-
» verunt omnia, qualltec supva LegUur, in<iatogrum
n .isuper Sancta Dei EtajMgeJiay per suum Saltarium
-n .attendere , et obsetgrarie. PoaodwtijOttolde Fama,

aut rem ; aecus haberi , atque hi sentiunt , aut Im-W » Vermus de Ner, et ttuWus , ScarraHus consules,

peratorom» desertai etr disjecta oppida m clienteiam
Marchioni dedisse \ quod plane haudguaquam cre-
dendum ,videtar. Id arguit, praeter tabulas non-
nuUas, qnae in annales insertaede Forensibus agunt,
diploraa . privilegii , anno Domini mclxxjx teaaplo
Divae Mariae ; de Foro ab Alexandro Mas. Pont.
concessi. Hoc enim et iUis constat, oppidum illud
tunc temporis frequentia populi et Sacerdotum ce-
lebre . foisse , cum praesertim.D. BaudoUni cot|pus
nondum ex eodem templo Alexandriam translatum
esset , et propterea > mea sententia, faUuUtur, qui
yohtnt , statim ereota- Alexandria, Forenses iliuc
cumre sua femiliari, desertis. periitus avitis sedibus,
descendisse. Non ptane inficior, quin initio ejus

,» et eorum. consiliarii haric dwttamiieri rogayerunt,
<». ut/ supra. Ini*rfuerunt . testes' rogati .Gftndicius
-»> Orous, RubaUus Tupibufl^iJwBritos Buccaotus ,
a Rubaldus de DonnaAmantiula, Venhu&de Trioehis,
» > Soldanus de Amadeis. h; Coolra Caesarienses «odem
„hoc anno xvu jkah. febrnarii seae versus eosdem ,
populum > et pjebem de,J/rha^ obligarurit Ha hnnc
fbrmam : «. Eodem anno Bt tndictione , die Domi*
» nico. vi exeunite Januarib. In Caesarea,. in pjatea
» majori, praesentia bonocum hominum , qvorum
;» nomiua. subter leguntiur^ Pfjtrus. Canefrus, Man-
» fredus de Stwlto, Qtfo Dureus, Booellus Rubeus,
» ThebtWua Gutisoiws, Gariig^kdfe Verro, Anricus
Vcrnaua Francisous , et Manfredus

Digitized by

Google

ANK. ALrEKAJJDRINI

» Zacharellus, Consules Caesareae, in ptena com- a Rubeo , Consuli Caesareae , cura interim suscepta,

n. cione promiserunt et convenerunt Ottoni de Fama,

» Vermo de Ner, et Guidoni Scarraho, Gonsulibufi

» de Urba, nomine, et vice Gommnnis de Urba<,

» et eorum res, et. rationes ; et justitias, si aliquis

» homo veniet de Urba ad habitandom in Caesarea,

» vel alio iret ad habitandum, tetoeretur darefrot-

» drum, et facere expensas , et alia sicuti atii ho-

» mines de Urba, de hoc, quod habet, vel haberet

» in pertinenti de Urba. Item si commune Caesae

» reae faceret aliquod conquistum pecunia, e* ho»

» mines de Urba solvent suam partem pecuniae,

» habebunt partem pro rata , et si homines Com-

» mune Caesareae facerent aliquod conquistum, et

» fortiam, et hdmines de Urba interfoerint , debeut

sacramento interposito, tenendi , et custodiendi illud
ad arbitrium Caesariensis Reipublicae. Cujus dona-
tioeis itabulae sunt in hunc modum. « Anno Domi-
»: nkcae Incarnationis mcxcii , indiction. x, die Domi-
» nico xv exeuntis maji , in loco Belmontis, prae-
* sentia testium, quorum noraina subter leguntur.
» Domini de Behnonte, Bertoldus de Mairana ,
•») GuUielmus Boccacius, Oglerius Gallus, Surleonus,
» Dominus Guido de Bruunae, Yermus de Mairana,
» Anricus Mascarus, Ugo de Gasco, Gualla, coram
» populo ejusdem loci in piena concione fecerunt
» donationem Bonello de Rubeis, Consuli Caesareae,
» nomdne, et vice Communis Caesareae, de castro
j» Belmontis, et curia cura suis pertinentiis, honore,

» habere partem conquisti pro rata. Item si ho*- h r >» et jurisdictione sua. Quod castrum , et curiam
» mines velint venire ad habitandum in Caesarea,
» vel in Casalibus , promiserunt , quod recipient
» illos. Isti Consules juraverunt super sancta Dei
» Evangelia, per suum praeconem, omnia ista at-
» tendere, et observare. Et inde hanc cartam fieri
» rogaverunt, ut supra. Interfuerunt testes rogati
» Obertus Sarmanus, Manfredus Temeteus (sic),
» Manfredus Bajonus , Maurus Draco , Manfredus
» Gambarutus, Vermus de Archipresbitero , Gan-
» ducins etc.

Praeterea v non. martii, Caesarienses, Genuen-
sibus foedere junoti , novo hoc se iUis sacramento
devinciunt. « Anno Dominicae Incarnationis Hcxcir,
» indiet. x , die Martis 111 intrantis martii ; in Cae-

v sarea, praesentia testium, quorum nomina subter e

» leguntur. Nos consules Caesareae juramus super

» sancta Dei Evangelia, quod adjuvabimus, et manu-

» tenebimus Januenses, et commune Januae contra

» omnes personas , salva fidetitate Domini Enrici

» Serenissimi Imperatoris, et ejus praeceptis, et

» quod adjuvabimus eos tenere , et defendere, et

» manutenere castrum Gavii cum curia , et ejus

» pertinentiis de hoc, quod debent , et tenent , et

» acquirent rationabiliter in Gavio et in ejus curia,

» et nominatim Montaudum, et Amelium, Taxarolum,

» Pasturanam , et ejus districtum , et stratam per

» locum Gavii. Item si aliquando cognosceremus ,

» quod malum Januensibus aliquo modo tractaretur,

» vel operaretur, id per bonam fidem disturba-

» cum praedictis accessionibus , praedicti Domini
» promiserunt custodire et salvare ad honorem
.» suum , et ad honorem , et statum , et utititatem
» Communis Caesareae ; ita quod nec de facto de-
» bent ipsum castrum , et praedictas pertinentias
» alicui personae vendere, permotare, pignore, vel
» ullo atio modo alienare sine parabola communis
» Consilii civitatis Caesareae ; et insuper juraverunt
» ad sacra Dei Evangelia sic attendere, et ratum,
» et firmum tenere. Praeterea homines ejusdem loci
» juraverunt hoc donum ratum, et firmum tenere,
» scilicet Alexius Guaragius, Amaudus Gastaldus,
» Gandulphus de Gajano , Arnaudus , Manfredus ,
» Ubertus Borionus, Ubertus de Axendo, Petrus
» de Gajano, Vermus Vetulus, Joannes de Bono,
» Obertus de Bulgaro, Jacobus de Axendo, et Si-
» cardus, et Pater , Guido pro se , et pro Patre,
» Otto de Bulgaro , Petrus Realdus , Stngultus de
» Gajano, AnricuS Ruminascus, Jacobus de Gisulpho,
» Beimont. , Ruffinus de Vallono, Vermus de An-
» suma , .Aribaldns, Petrus Ferrarius , Rubaldus,
» Segnorinus, Vermus de Monte, Vermus Batalia,
» Obertus de Loreo , Anricus Bajonus , Oglerius
» Alamanus , Vermus Ferrarius, Jacobus de Zerbo,
» Gisulphus , Petrus Zenearca. Praedicti Doraini
» cum praedictis hominibus hanc cartam fieri ro-
» gaverunt, ut supra. Interfuerunt testes rogati
» Otto Lanzavetula, Vermus de Monte, Obertus
» de Loreo. »

» bimus ; quod si disturbare non possemus> Castel- d X kal. junii Sol notabiliter defecit; quippe totam

» lanis , vel Casteflano Gavii , vel Consutibus Januae
» nottficabiraus bona fide, et sine fraude. Et haec
n omnia praedicta faciemus , salva fidelitate Domini
» Henrici Imperatoris , et ejus praeceptis. Actum
» in Caesarea, et in Ecclesia Majori S. Petri feti-
» citer. Interfuerunt testes Obertus Canis, Anricus
» de Bassignana, Belenglerius Grossus, Anriinus..»
» Otto Notarius, Petrus de Magistro, Obertus Lan-
» francus' de Savihano ; infrascripti Consules , et
» Consitiarii, et Populares hoc idem, et eodem modo,
» ut supra legitnr, juraverunt.

Eodem anno xvi kal. junii , Domini castri Bel-
montis , spontc, et mera liberalitate, castrum suum
omni jurisdictione donum dederunt Bonello

faciem per aliquot diei horas atra ferrugine infe.i
ctam mortalibus ostendit. Sane insigne portentum
calamitatum, quas non in Italia tantum populi fere
universi, sed et in Germania, atque adeo in Syria
duces, exercitusque Christianorum passi sunt.

( MCXCIII )

Postero anno Caesarienses nimio otio et fastu ,
concepto ex foederibus , quibus tot populos sihi
adjunxerunt , lascivientes, Casale S. Evasii adorti

sunt, dumque illo expugnato palantes et disjecti
per domos praedabundi discurrunt, nihil interea ad-

Digitized by

Google

79

G. SCHIAVINAB

60

versi contingere stbi posse sospicantes ab oppidanis,
qui per tumultum arma coeperant, deprehensi, re-
pelluntur, et fugantur.

Eodem anno pridie non. februarii, Henricus in
Germania agens, Derthonensibus in gratiam rece-
ptis , tale privilegium concessit. « In nomine D. N.
» J. Christi. Haec est forma reconciliationis , qua
» civitas Derthona, et ejus habitatores ad gratiam
» Domini Imperatoris redierunt ; Dominus Iiaape*-
» rator per interpositam personam, scUicet per
» Conradum de Belalus, super animam suam fecit
» jurare, quod civitas Derthona de caetero non
» destrueretur nec per se, nec per aliquem suo-
» rum, sed potius habet eam salvare et custodire,
» nec non personas, et res eorum civium bona fide,
» et sine fraude ad honorem, et utilitatem Imperii,
» et ipsius civitatis Derthonae. Nec ipsam civita-
» tem dabit alicui homini, et suos castellanos per-
» mittet, et consentiet subjacere civitati Derthonae,
» sicut Castellani Papienses subjacent civitati Pa-
» piae ; nec habet eos Castellanos civitati Derthonae
» auferre nec per se , nec per alium ; majores
» exactiones non exigere a civibus Derthonac, et
» ab oppidanis, quomodo ipse exiget a Papiensibus,
» et eorum Castellanis secundum qualitatem per-
» sonarum, et aeris; et hoc boua fide etsine fraude.
» Privilegia vero, et donationes, quae, quasve fecit
» de civitate Derthonae, vel de castris, et villis,
» et possessionibus ipsius Episcopatus, praesertim
» de Serravalle, et de aliis, sine fraude et bona
» fide revocat, et cassat, et cassata non confir-
» mabit. Possessiones Ecclesiae Derthonae, quas
» nunc habet, et tenet, sive per se, sive per alium,
» non habet auferre, et faciet Marchionem de Mon-
» teferrato quiescere de oppido Statiani , ne Episco-
» pus de caetero inquietetur a Marchione occasione
» datae pecuniae ; et habet jubere Papiensibus, ut
» de caetero teneant pacem Derthonensibus. Et ut
» jurent, se cum eis, et eos de omnibus guerris
» eorum suis sumptibus , et facient unicam guerram
» inimicis Derthonae , et praecipiet Papiensibus ,
» quod remittent omnes suprascriptos Castellanos
» Derthonensibus , quos nostra remittimus, et con-
» firmamus auctoritate: Casteilanos eos inteUigimus,
» qui in montanis, et planis habitant, praesertiin
» illos de Copara, de Azano , de Castrpnovo, de
» Bagnolo, de Pontecurono, de Puzolo, de Monte-
» morsino, de Yipegolo, de Bagnara , de Montele-
» gali, de Belignano, de Fauregia, de Gremiasco,
» de Monteacuto, de Dernice, de Monte-Ebore,
» de Morlasino , de Boligo , de Brusamonaca , de
» Liprando, de Montefardino , de Montefaro, de
» Savignona, de Grandona, de Persio, de Pobleto,
» de Montealto, de Arquada, de Montecucco, de
» Praecipiano, de Serravalle, de Cassiano, de Sta-
» tiano, de Brion, de Nova, de Bosco, de Villa, de
» Olasca , de Sarzano. Et faciet ficem de omnibus
» maleficiis, quae Derthona Domino Tmperatori,
» vel suis militibus, vel peditibus facere fecit et
» malum meritum non reddet Derthonensibus. Mar-

a -» cas, quas olim dabant Derthonenses, remittit,
* nec de caetero eas exiget. Et faciet hominibus
:» de Serravalle finem de omnibus maleficiis, quae
j> erga Dominum Imperatorem, vel suos fecerunt,
» et permittit hominibns Derthonae habere Consu-
» latum, et maceUa, et molendma, et vias publi-
» cas habere, et tenere, sicut peririittit Papiensi-
» bus, sicut Conradus Belaldus juravil pro Domino
» Iinperatore et pro se, sic et principes et nobiles
■»• subscripti juraverunt pro se. TheodorieuSj Mar-
» chio de Landesbe, Florentinus, Comes Holandiae,
j) Bernardus, Comes Saxoniae, Conradus de Monte-
-i) ferrato , Recherius Comes de Blandrato , Comes
» de Boreste, Constarenus de Berga, Ceno de Nun-
h- xebere, Heriricus Marescalcus, Walterius Dapifer,

b » Conradus Pincerna. , . •'

» Insuper juravit Archiep^iscopus Golonieasis Can-
j» celiarius Imperialis^ Atofce, Gotifredus Comes ,
» Henricus Deditze.

» In hac autem conventione comprehendit Domi-
» nus Imperator, quod civitas Derthona, et ejus
» districtus non recipiet aliquem, vel aliquos homi-
» nes, qui de octo villis infrascriptis apud Paleam
» coUecti sunt Si vero recepti fuerint infra octo
» dies ab eo die, qui ab Imperatore Henrico, vel
» a Marchione de Monteferrato , vel eorum certo
» Nuntio, requisitns fuerit, vel a Rege, vel a suo
» Nuntio certo, eos dimittant, vel restituant. Sunt
» autem hae viUae : Marenge , Gamondi , Oville,
» Four, Bergul, Solere, Vangent, Rouvere. Actum

c » anno Domini mcxciii, indictione xi, regnante Do-
» mino Henrico VI. Roman. Imperatore invictis-
» simo, regni ejus xxm, imperii 11, prid. non. feb. 1»
Has tabulas privilegii Derthonensibus ab Henrico
concessi his annalibus ad verbum libuit intexere ,
quando in iis mentio Paleae cognominis Alexandriae,
et octo oppidorum , quae ad eam civitatem habi-
tandam confluxerunt, habetur perspiouum.

Pridie nonas decembris Henricus Imperator stu-
dens Bonifacii, Marchionis Montisferrati , propinqui
4ui, fidem in imperium, et virtutis experimenta pro
merito remunerare, eidem, filioque ejus Vermo Cae-
saream in clientelam, et beneficiario jure concessit
Concessionis privilegium tale est. « In nomine San-
» ctae, et individuae Trinitatis, amen. Henricus VI,
d » Divina favente gratia Romanorum Imperator ,
» semper Augustus. Ex consueta benignttatis nostrae
» clementia , quam circa fideles nostros tenemur
» ostendere, diligentiam nostram merito apponere
» debemus, ut eos, qui bonoris nostri exaltationem,
» fidelem , indefessam , et praeclara virtutis suae
» obsequia conslanter exhibent, liberalibus feudis ,
» et congruis honoribus ditemus, praecipue cum ad
» beneficium nostrum amor sanguinis, quo Excel-
» lentiae nostrae sunt adscricti, Serenitatem nostram
» ardenter inducat, et hortetur. Quapropter notum
» facimus universis imperii nostri fidelibus prae-
» sentibus, et futuris, quod nos attendentes puram
» fidem , constantem devotionem , et indefessa obse-
» quia, quae dilectus consaguineus noster Bonifa-

Digitized by

Google

8i

AlfDT. ALEXANDRINI

» cius Marchio Motttis&rrati, ad exaitatimiem gloriae a et animis, beHo illum adorti sant, adeo perttnaci,

» nostrae ferventer exhibuit, et in posternm intendit

» certissime eshibere, ad honoris et diguitatis suae

» augmentuca, Imperiali clementia, ex consilio, et

» voluntate . Principum, et fidelkun lmperii, jus

» sunm recognbscentes, damus ei et filio suo Vermo,

» et in rectwui feuduai concediraus oppidum no-

» strurh Caesapeam cum omnibus, et universis petv

» tinentiis siiis in tbeloneo, portu, silvis, pascuis,

» aquis, aquarum decursibus, terris cultis, et in-

» cultis, cum omni honore, servitio, et jure quod

» Imperinm in praedicto 1 loco, et suis pertinentiis

» dignoscitur habere. Statuentes, «t Imperiali san-

» cientes edicfcb, ut nullus Eptscopus, Dux, Mar-

» chio, Goraes, Vicedomesy nulla Civitas, nullum

» Commiine, nuliaque , oamino persona humilis, vel b

» fllta, saecularis, .vel ecclesiastica, praedictum <oon-

» sanguineum nostrum Marchionem , et filium ejus

» Vermunk in hac Majesfeatis' nostrae concessione

r> gravare audeat, vel aliquo modo praesumat mo-

» lestare : quod si quis attentaverit , mille lib. auri

» piirissimi pro poena componat, quarnm medie-

» tatem fisco nostro , reliqnam vero partem inju-

» riam passis voluinus persolvi. Ad cnjus rem cer-

» tam in perpetuum evidentiam praesentem paginam

» inde conscribi jussimus, et Majestalis nostrae si-

» gillo aureo insigniri. Hujus rei testes sunt, Gual-

» terius Trojanus Episcopus, Coriradtis Palatinus

» Comes Rheni, Otto Palatinus Comes Burgundiae,

» Albertus Draz de Fedic, Comes Harrmann de

ut vastatiouibus, rapinis, incendiis, captivitatibus ,
caedibus, et emni demum bclli ciade totum Mon-
tisferrati Imperium infestum habuerint. Quibus ma*
iis, et injuriis perterritus Bonifacius, ne majori
calamitatum mole gravaretur, pacem cum illis fa<*
cere, et eds sibi conciliare decrevit. Per sequestres
igitur oum agitatae res essent, in mutuant tandem
societatem et ; amicitiatn honorificis conditionibus
ooiverunt. Haec plane animoram conjunctio, Cae-
sariensibus deinceps compendio insigni, et honori
fuit xnaxhno ; quippe vix conciliati, juxta donis, ac
gratiis, et clientelariis oppidis plurimis ab ipso Bo*-
nifacio cumulate locopletati strut, et aucti.

(MCXCIV) v

Posterb anno cum Svbillia , Tancredi, Siciliae
•Regis, uxop, defiinctis Rogerio filio, et viro Tan*
credo, ■ GnHiehnum item filium, pnerum, qui unus
superstes reliquus fuerat, in Regem ejws regni co-
ronandum Panormi curavisset, Heoricus Iraperator,
quod jus ejusdem regni ex dote Contfantiae uxoris
sibi competere praetendebat istorum morte, datam
sibi esse oecasionem illius repetendi ratus, resci-
terioris Italiae, quae bellis et tumultibus agitaban-
4nar, ac sibi impedimento essent, componendas sta-
-turt. Proinde, dum ipse in Germania expeditionera
parat, interea nuntios in Italiam ad Drusardum,

» Karchc, Comes Diepoldus de Verse, Cotnes Al- c Legatum . suum, ea de re misit; qui ut mandata

» bertus de Spanhem, Merlo de Plozah, Cone de
» Mincembe, Hareman de Budigen, Walther de
» Ceoholbe, Engelardus de Wmshc, Marquardus
» Dapifier, Henricus Pincerna de Lut, et alii quam-
» plnres. Bertholdus Ucensis Episcopus.

» Sigitlum Domini Henrici VI, Romanorum Im-
» peratoris invictissimi.

» Acta sunt haec anno Dominicae Incarnationis
» mcxciii, indict. xi, regnante Domino Henrice
» Sexto Romanorum Imperatore gloriosissimo, anne
» regni ejus xxv, imperii vero iu.
» Datum apud Heilenhusen per manum Sigeloi, Im-
» perialis aulae Protonot. Pridie nonas decembris. »
Quamquam autem Henricus his fiduciariis tabulis

exequeretur, et oonficerety pridie id. februarii:, coa-
cto oouventu Vereellis in Episcopio, Consules Me-
diolani, Placentiae, Caesareae, Cremonae, Graba-
donae, et Graveoae ad.hoc jusjurandum pacis, et
eoncordiae, atque ad standnni, parendumque man-
datis Imperatoris aiegit. « Mcxcrv, daodecimo <die
y> mensis januarii, indict. xn. Hoc est juramentumi
» pacis, et concordiae, factum sub Domino Dru-
)»"Bardo, Legato Domini Benrici, Dei gratia irtvi-
» ctissimi Romanorum Imperatoris et sernper» Au<-
■» gusli, super guerris, et discordiis Lombardiae.
t> Ego juro ad Sancta Dei Evangelia, quod : bona
w- fide, et sine fraude, et malo ingertio observabo,
» et attendam omnia praecepta, q\ia«' Dominus

Caesarienses Bonifacii Marchionis Montisferrati vecti- d » Henricus, Dei gratia invictissimus Rottianorum
gales feceiit, ii nihilominus tamen adduci non potue- w Iinperator, et semper Augustus, Vel Dominus
rant, ut in iilius imp. concepto sacramento jura- ti Drusardus, ipsius Domini Imperatoris in Italia
reat; eum , quod prius fidelitatis vinculo adstricti -» Legatus, faciet raihi snper guerris, et diseordii»,
erant Romano Pontifici , tum, quod neque cautio- » quas habeo cum Papiensibus, Cremortensibus ,
nis, neque dignitatis suae esse judicabdnt, imperio » Laudensibus, Bergomatibos, Cumanis, Parmen-
sese ittius subjicere, quem sibi ab ipso Reipublicae
suae ortu, infensum, atque implacabilem hostem
fuerant experti , et proinde statim atque hoc (in-
dignum piane ) esse sibi impositum jugum agnove-
runt, nihil amplius excogitarunt , qnam ut illud
omnino excuterent, ac rejicerent ab se, rtep ullo
modo , nisi aut acie victi , aut extrema vi coacti
ferrent. Itaque consociatis sibi magnorum Princi-
pam, et praepotentium popniorum armis, viribns,

» sibus, Marchione Montisierrati, et Morchione Mur-

» velio , et omni eorum parte, scilicet de pace,

» et tregua, et justitia tacienda, et rebus ablatis ,

» et damnis datis tempore treguae factae per ipsum

» Dominum Drusardum, restituendis. Ittsuper omnia

» alia praecepta, quae faciet mihi pro praedictis

» omnibus observabo. Praeterea observabo, et. at-

» tendam omnia praecej^ta, quae raihi faciet de

» stratis aperiendis, et mercatis dticendis tam per
u

Digitized by

Google

83

G. SCBIAVINAE

84

>> aquam, quam per terram. Et hoc sacramentum a
» faciam fieri ab omnibus, quos voluerit, de civitate,
» et terra, et loco meo. Hoc aiitem sacramehtum
» fecerunt, sicut supra legitur, pro hominibus de
» Mediolano Bertramus Scaccabarocius, Rogterius
» de Lampugnano, Roglerius de Botlatae (sic) Con-
» sules, et Guido Vicecomes, Ugo Camerarius ,
» Albertus de Lampugnano, Laurentius Corbus,
» Passaguerra, et Praealonus Consul negotiatorum.
» Et de Placentia Gullielmus Scorpia Consul, et
>> . Guido de Runcoveteri, Arnaudus Strictus. De
» Caesarea Balduinus, et Bonifacius. De Cremona,
» Antonius de Granzis, et Benzonus de Domasio,
» Martinus Judex. De Grabadona Thomas de Porta.
» De Gravena, Obertus de Rovaglia. Actum in Pa-
» latio Vercellensis Episcopi praesentia Domini Al- b
» berti , Vercellensis Episcopi , et ipsius Domini Dru-
» sardi. Interfuerunt testes Dominus Octobonus Ba-
» zanus , Vercellensis Ecclesiae Ganonicus , et
» Magister Ugo, Novarieusis Canonicus, Presbiter
» Rubaldus Mortariensis Canonicus, Frater Jacobus
» de Laude, et mutti alii, qui ibi erant in plena
» curia, unde pltires cartas (sic) ejusdem tenoris
» scriptae sunt. »

Biduo autem post idem Drusardus inducias con-
dixit omnibus civitatibus, quae in verba Caesaris ,
et sua, juraverunt, indicta poena iis, qui praescri-
ptis ab illo legibus parere neglexerint. Tabulae in-
duciarum sic se habent : « Anno Dominicae Incar-
nationis mcxciv, indictione xn, quarta decima
die mensis januarii. Ego Drusardus, Legatus e
Autae Imperialis , statuo , et praecipio ' firmiter ,
treguam esse omnibus, et inter omnes civitates,
et loca, quae juraverunt stare mandatis Domihi
Imperatoris, et meo, super discordiis, et guerris,
quas habebant ad invicem : ita sciticet ut homi-
nes omnium praedictarum civitatum , et locorum
secure vadant , et redeant per . aquam , et per
terram, in rebus, et personis, et mercatis et
quocumque voluerint, et nullus oflendat alterum»
De blava vero, quod statuerunt civitates, una-
quaeque de suo, non mutamus modo, sed si ali-
qua persona de praedictis civitatibus, et locis
voluerit ducere btavam aliunde per terram, et
Episcopatum alterius civitatis, non prohibeatur.
Si qua vero de praedictis civitatibus , vel locis d
fregerit hanc treguam , praecipio ut restituat
laesis omnia abtata et damna, infra xv dies, et
insuper lib. centum imperiales mihi, vel certo
nunlio meo infra mensem , postquam fuerit re-
quisitus, pro poena persolvat. Quod si persona
specialis, vel personae hanc treguam fregerint,
praecipio, ut civitas, vel locus de cujus dislrictu
est illa persona , vel personae , restituat . taesis
omnia ablata, et damna illata infra xv dies. Sed
si talis persona fregerit treguam , quae non habet
unde restituat, de persona illius justitiam faciant
Quam si habere non possent, banno supponent,
nec relaxabunt bannum, donec satisfactum fuerit
» damnum passis. Praeterea, si quod castrum, villa,

» vel locus, vel persona alicujus praedictarum ci-
» vitatum , vel locorum treguam fregerit, ■ praeci-
» pio, ut civitas, vel locus, de cujus dtstrictu est
» illud ca6trum, villa, vel-locus, vel per&ona, quae
» treguam fregerit ; infra xv dies restituat damnum
» passis, omnia ablata, et damna. Quod si oivitas,
» aut locus, ad quem pertinet restitutio, infra xv
-» dies, sicut statutum est, eam non fecerit, ipsa
» civitas, vel locus, solvat nobis, vel certo nuntio
» nostro lib. eentum tmperiales pro poena infra
» unum mensem, postquam inde fuerit requisitus.
» Idem statuo de Marchione Montisferrati, et ejus
» terra, atque oranibus. Item praecipio, ut oranes
» captivi rustici , et alii qui ostiatim mendicant ,
» et omnes alii, quos Consules praedictarum civi-
» tatum, vet locorum cognoverint, vel bona fide
» crediderint ita pauperes esse, ut tn cap^ivitate
» se non possint de suo procuratore . j . v . . infra
» quatuor dies, postquam fuerint doni (dotni?)
» praefati Consules, libere, et absolute dimittantur.
» Omnes autem qui^umque fuerint capti infra tem-
» pus treguae, quam statui, absolute, et omni oc-
» casione remota libere dimittanlur tam pauperes,
» quam divites infra iv dies. Hanc enim treguam
» secundum praedictum tenorem, qualiter supra
» legitur, per omnia observari praecepit praefatus
» Dominus Drusardus. Haec sub debtto sacramenti,
» videlicet Mediolanensibus, Placentinis, Caesarien-
» sibus, Cremensibus, Grabadonensibus, Domaxinis,
y> Clavensibus, Papiensibus, Cremonensibus, Lau-
» densibus, Bergomensibus et Cumanis, qui ibi
» erant in sua praesentia, et juraverunt stare suo
» mandato, sicut instrumentis inde factis continetur.
» Actum in palatio Vercellensis Episcopi, praesentia
» Domini Alberti , Vercellensis Episcopi. Interfue-
» runt testes de civitate Vercellensi, Guido Advo-
» catus, Bemundius, Martinus Bicherius, Guillel-
» mus de Biogracano, Bombellus Bassanus, Nico-
» laus de Fontaneto, Joannes de Oliva, Arditio
» Alzatus, Landricus Caraira, et multi alii, qui ibt
» erant in plena curia. » Eodem anno Drusardo
item agente, pax inter civitates Lombardiae con-
flata est.

( MCXCV )

Insequens annus maxime calamitosus fuit totae
Italiae; namque longi, crebrique imbres, mixti ventis,
tonitribus, fulguribus, fulminibus, portentosis gran-
dinibus, foedaeque insuper fluminum inundationes
et profluvia fuerunt; unde hominum, et ferarum
strages, et summa annonae, reique frumentariae
difficuttns secuta est. Has aerumnas auxit insolens
et tremendum prodigium, quod non sine evidenti
significatione summae indignitatis , et irae Dei in
mortales contigit. Visi enim sunt corvi, aliaeque
aves per aera volantes rostris succensos carbones
tulisse, tectisque eos passim supposuisse. Ad haec
ni kal. augusti Legati foederatarum Civitatum in
conventu, quem habuerunt ad Burgum S. Donnini,

Digitized by

GooQle

«5

ANN. ALEXANDRINI

86

tale sacramentum conceperunt. « Ego juro omnibus
» Civitatibus Lombardiae, Marchiae, et Romaniae,
» me conoessiooes, promissiooes , et pacliones, quae
» in tabnlis pacis inter Legatos Imperatoris, et
» Moderatores, Legatosque Civitatum foederaUrum
» eomposiue continentur, ratas habiturum. »

( MCXCVI )

Proximus annus nihil memorabile habet praeter
insignem controversiam , et litem inter Caesarienses,
et Anselmum, Episcopum Astensem, de possessione
Quargnenti, quae, cum diu coram Imperatore agi-
Uta sit, neque unquam decisa, aut composito, tan-
dem ex delegatione Caelestini Pont Maximi, Ottoni,
Episoopo Derthonensi, ett oommissa.

(MCXCVII)

Postero anno, praetore Caesareae VermO Pusterla,
cive Medioi. Cum Otto, Episcopus Derthonae, Le-
gatus Pontificius, sententiam contra Gaesarienses ,
caiusa, de qua supra, tulisset, prOpterea iidem prid.
non. aprilis, procnrateribus constitutis Theobaldo,
ac Ruffino Scaccaveilo, UlosRomam miserunt, qui
Reipublieae nomine ab exeoutiorie praedictae sen-
tentiae ad Pontificem provocareot. Maedati tabulae
sunt isUe. « Anno Domini mcxcvu, iadict xv, die
» Veoeris, iv aprilis, praesentia testiura, qoorum
» toomina subter legontur. Dominus Vermus de Pu-
» sterla, Caestrepe Potestas, comunicato ejusdem
» civiUJtis coasilio, iri boc eonvocato, nomirie Com-
» muriis ■ constituit precuratores Dominum Thebal-
» dum,i et Dominunl JAuffibum Scaccavellum > et
» sindioos, ad appettandum ad Sedem ApostoKcam
»> ab executjone stotentiae possessienis Quargnenti,
» de quo quondam verlebatur quaestio inteSr Epi-
» scopOra Astensem aettirem, rit Cafesarienses , sub
» Demino Iroperatore, a Sumrob Pontificecbmtriissa
y> Domino Oktoni, Derthonensi Episcopo, eb ab om-
» nibus litferis, * Curia Romana directis eidem
» Episcopo ,. siw ab Episoopo Astensi impetaatis
» super faoto Quargneoti: et gfeneraliter ab dmni
» gr«Yaminey et > preeeepto > ;et interlocotione, et
» sentofctia^et interdicto, et prohibitione. Et eodem
» modo ad appeUandurii si qoid super proprietate
» fueriuei dkectuoa, site ab Astensi Episcopo, vel
» ejua nwuUb impetrattral, «t ad petendum apostolos
n cum inptaritia. > £t dicimus praediete omnia, veri-
»• Urte Jtacitoty peri mendacium, et per obreptipnem
» fbxe ab Astensi Episcopo impetrata. Et pro hoc
» facto pnaedictus Vor»nis, 'JPotestas Caesareae, no»
» , mine Communis ipsras[ Givitetis», unocinm specia*
» lem, et deJegatnm. a.d Sunnuum Pontificerii di»
» rexk ,i p«t hoaW >iuer, arripuit >' pro '■• redaijgujetido
» menJd^em>rescvipti 7 : <snie lifctemrumiimpetratarum,
»>et pro'«dmmissi»ne cognitionis hujusiJoausae.' fa-
» . ciejQcla. , Actnmi ia Gaesareb : felidter. . Is^us Domi-
» nus Vermus, t PotejteSrCaesareoe, nomiue Com-
» rauttis GiviUlSs , > istds proriuratores sive sindicos

i » constituit, et inde hanc cartem fieri rogavit, ut
» supra. Interfuerunt testes rogati Dominus Jaco-
» bus de Brixio Judex, et Oliverius de Pusterla,
» cives Mediolaneases , et Stephanus, Judex civitotis
« Gaesareae. » '

III kal. octobris Henricus Imperator Messanae in
Sicilia excessit ex rebus humanis. Quo mortuo num-
quam fere demceps Alexandria Caesarea est dicta,
neque voce, neque scripto, sed constantissime Ale-
xandria priore suo nomine resumpto.

III kal. novembris feedus, percnssum jam pridem
iriter Astenses, et Atexandrinos, hoc arino est in-
novatum, adjectis ad illud aliquot conventionibus.
Tabulae sunt hujnsmodi: « Anno Dominicae Incar-
» natioriis Mcxcvii, indictione xv, die Jovis, m kal.
b » novembris, in ecclesia S. Agathae de Uvitiis. In
» nomine Patris , et Filii, et Spiritus Sancti, amen.
» Forma pacti et sacramenti , facti inter Hastenses,
» et Alexandrinbs haec est In primis jurant Asten-
» ses, et in civitote Astensi habitontes a quatuor-
» dechn annis supra usque ad septuaginta, nisi
» parabola Consulatus , et Potestatum utriusque
n Civitotis, vel eoruin missi , ad hoc constituti ,
' u renianserit , bona fide et sine fraude, salvare, et
» custodire, adjuvare, et defendere universos cives
» Alexandriae, et ejus jurisdictionis , et in ea civi-
j) tote , et jurisdictione habitantes, et res eorura
» contra Marchionem Monlisferrati , qui nunc est,
» vcl pro tempore fuerit, et contra Comitem de
» Blandrato, qui nunc est, vel pro tempore fue-
C » rit, otrini occasione remeto, et contra quamlibet
n altam singularem personam , et contra omnes alios
homines'; ito quod nullum pactrim, nullus con-
m ventus , nuUus contractus , nulla eoncordia , qnod,
o»: quem, qulamve faciat Marehio Montisferrati cum
» .abquo ioco, vel cum aliqua civitote, vel cum
!» ^GquO homine, rvel curi> ahquibus, obstringat
Hasterisea, et Alexandrinos; ad. (at?) invicem
-n beneantuc se adjjnvare oontra Mirohionem Mon-
**■ tisfevriati, omni ocCasiotte rfemota , ihis exceptis,
m qui inferius eicipinnjtur, per terram etper aquam
•»i ift .orani eonnn jurudictione,' et alibi ubicumque
n poterunt bonia fide, omni tempore. Item jurant
•» ibona fide justitiam .facere < civibus Alexandriae,
» ejosqae jurisdictionis hominibus^ «t in ea civitate,
d m eiejus jririsdietmne habitanLibus, de ipsis Hasten-
»' sibus conquenenttbus. vel. de hominibus in Hasta
m et .ejus jurisdictione ihabitantihm, secundum jus
»■ et raores civitatis .Hastensis acriptos, vei appro-
» batos, et hoc jn «aecuiaribus .causis tantum. Item
■m eambium non ■> aocipient aliqua occasione ab ali-
» quo praedictomm, riep e<iam a principali <debi-
» i tone,. vel i fidejussodey sine licentia. Potestatis, vel
» Consnlatus^ qui: proi tempore fuerint in Hastensi
*• eivitote ,, quj nuUaienus dare possint licentiam
h;'.(jio) oarnbium capiendi ■', pix>pterqmvm a roo, yel
t>> principali, vel,A.<&dejussore a festo S. Michaelis
t> in antea ; scUiwt ab hinc, - usque ad Sanctum
» Michaelem, faoiati^ et teneat secundum fonnam
i> saeramenti sni regkainis. Ifcem jurant, quodnon

Sr

G. SCHIAVINAE

88

» vetabunt alicui negotiatori, undecumque veniat, a

» sive per terram , sive per aquam, quin eat, et

» redeat cum sua negotiatione ab Hasta Alexandriam,

» nisi fuerit de aliqua terra, cum qua Hasta, vel

» Alexandria guerram habeat, salvo interdicto ab

» Hastensibus facto, vel faciendo super quamlibet ne-

» gotiationem, et eo salvo, quod possint prohibere

» cuilibet negotiatori ire cum negotiatione sua per

» civitatem, et jurisdictionem eorum ad Hlam ter-

» ram, quae Hastensibus interdixerit suam negotia-

» tionem, et alienam per suam civitatem, et suam

» jurisdictionem. Item jurant , quod bona fide

» facient Alexandrinis bis in anno exercitum pro

» eorum Commune, et cum eorum Communi, cum

» militibus, et peditibus, cum sagittariis, si a com-

» muni Alexandriae, vel ejus nuntio, ad hoc consti- b

» tuto, fuerit eis requisitum, cum expensis et amis-

» sionibus ipsorum Hastensium, nec relinquent Ale-

» xandrinos in illis exercitibus infra mensem unum,

» absque voluntate Potestatis Alexandriae, vel Con-

» sulatus eorum, qui pro tempore fuerint, et Cre-

» dentiae eorum, simul coadunatae ibidem. Item

» jurant, quod non relinquent Alexandrinos in obsi- '

» dione alicujus castri, obsessi voluntate utriusque

» partis , absque voluntate illorum de Alexandria.

» Item jurant, quod venient in succursum Alexan-

» drinorum et auxilium eorum cum tot militibus,

» quot ab eis petierint , vel exegerint , si eos ha-

» buerint, et si eos tot non habueriut, venient cum

» ipsis omnibus, quos habuerint. Ethaec facient

» bona fide, et quoties Potestas , vel Consulatus c

» eorum Alexandrinorum eis mandaverit, t«1 du<-

» xerit , expensis, :et perditis ipsorum Hastensium;

» et hoc facient ad diem, et terminum, ab Ale-

» xandrinis eis praeGxum, bona fide, et sine fraude.

» Item jurant incipere guerram Marchioni Montis-

» ferrati , qui nunc est, vel pro tempore fuerit, et

» cuilibet alii singulari personae et omnibus aliis

» personis, quibus Alexandrini per Commune goer-

»• ram habent, vel habuerint, infra xxv dies pest-

» quam eis per Potestatem, vej Consulatum Ale-

» xandriae, vel eorum nuntium, ad hoc constitu-

» tum, denuntiatum fuerit; et, ea incepta, uherius

» facere vivam guerram per Gommune eorum, hec

» exinde pacem, nec treguam recredutjam abisque

» voluntate, et consensu Pbtestatis, vel Consulatus d

». Alexandriae, prb tempore existentis , et eorum

» Credentiae, per campanam coUectae, totius, vel

» majoris partis, his exceptis, qui inferius exci*

» piuntur. Item jurant, quod non permittent, eorum

» negotiatores ive cum negotiatione per stratas Mar-

» chionis Moutisferrati , qui nune est, vel pro tera-

» pore fuerit, quas nnnc habet, vel pro tempOre

» habuerit in terram ejus, ubi pedagium , vel the-

» loneum ab ipso Marchione, vel ejus nuntio acci»

» piatur, dnm ipsi Hastenses, vel Alexandrini

» guerram cum eo per Commune habuerint: et

» totam ittam negotiationem edrum, quae nunc est

» extra, bona fide facient domum redire, riec ul*

w> teriusjnegotrationem, vel alia, dutn guerra eorum,

» vel Alexandrinorum per Commune duraverit, per

» praedictas stratas redire per mensem. Item jurant

» renovare haec sacramenta in capite quinque an-

» norum, si a Potestate, vel Consulatu Alexandri-

» norum, pro tempore existente, per se vel eorum

» nuntium, ad hoc constitutum , eis requisitum fne-

» rit, vel ante, si Hastensibus, et Alexandrinis

» placuerit, et hoc facient, nisi voluntate, et pa-

» rabola Potestatis, vel Consulatus Alexandriae,

» pro tempore existentis, remanserit. Haec omnia

» jurant Hastenses attendere, et observare bona fide,

» et sine fraude, et malo ingenio, omni tempore,

» salvo eo, de quo ipsi Hastenses infrascriptis locis

» atque hominibus speciali juramento tenentur; qui

» sunt hi : Albenses, Vercellenses, Carienses, Der-

» thonenses, Episcopus Taurini, Otto de Rivalta,

» illi de Montecucco, Obertus de Coccona, illi de

» Castro Airaldo, Marchio de Saluciis, Savilianum,

» Romanisium , homines de Gorena , Pollentium ,

» Rubaldus de Braida, DominuS Vermus de Ceva,

» Marchiones Incisae, excepto Anrico, homines Masii,

» homines Lanerii, Dominis exceptis, homines Mon-

» taldi de ultra Tanaro, Henricus. de Mombersario,

» Tiburtius de Malamorte, et JanuenseS, et salvo

» Mediolano. Ita quod Commune de Hasta contra

» Commune Mediolani ex hoc juramento nullate-

y> nus teneatur. Et salvo eo, quod Potestas, et

» Consulatus Hastensis , et Alexandriae, pro tem-

» pore existens, in praedictis omnibus communt

» constlto, et eorum voluntate^ et eorum Credentiae,

» per campanam simul posttae, totios, vel majoris

» partis, possint addere, vel diminuere, ita quod

» de addito teneantur et de diminuto sint absoluti.

» Et sicut Hastenses jurant Alexandrinis nominibus

» istis, ita Alexandrini eodem modo in omnibus,

» et per omnta jurant Hastenstbus, et salvo qvod

» ex hoc jurejurando Commune Alexandriae contra

» Commune Mediolani nullatenus teneatur. Et salva

■» fidelitate Anselmi, et Dalphini, Marchionum de

» Boisco, et salva pactione Marcbionum de Gavio,
»- et Communis de Gavio, et salvo eo, de qtto Com-

» mune Alexandriae tenetur pactione, etsacramento

» Communis de Casstnis, et salva concordia civi<-

» tatis Januae, et Marehionum ; de> Ancisa (sic), et

» hominum de Masio. Haec omma iste 'DOminus

» Albertus de Fontana, Potesta» H^stensis, pro

» Communi Hastensium, Dominus Vermus de Pu-

» sterla, Potestas Aletandriae, p»o GclixMnmai |AIe-

» xandriae bona fide, et sine fraude : juraverunt

» super sancta Dei Evangeha observare, Ot facere

» tempore eorum regimiois, et facere jurare quisque

» eorum,, homines suae civitatis secundum formam

» praescriptam ; et facere^ jnrare Potestates, vel Con-

» sules, intrantes post eos, hoc idem observare.

» E* quod alios Potestates, et Cousuiatus hoe idem

» jurdre factent , ita ut, omnianno, Potestates, vel

» Consulatus, pro tenOpore exirtentes, futuros Con*

» sulatus , vel Potestates hoc sacramentum subire

» facient, et, sicut. supra tegitur, tn integrum.

» Praedicti Vermus de P,usterla , Potosias - AJexan-

Digitized by

Google

89 AlfN. ALEXANDRINI Q0

» driae, vice Communis Alexandriae , et Albertus a » driria civitate, et in tractatu processum, quod

» de Fontana, Potestas Hastensis, vice Communis » duo fuerunt ibi Electi, quamvis munus consecra-

» de Hasta, alter alteri stipulanti attendere pro- » lionis non acceperint, propter odium, et scanda-

» misit. Actum isto loco feliciter. Isti Yermus, » lutn, quod inde oriebatur, cum multae Ecclesiae

» Potestas Alexandriae, et Albertus de Fonlana , » Aquensis Dioecesis essent Alexandrinae Ecclesiae

» Potestas de Hasta, vice Communis utriusque Ci- » assignatae, praediclus Dominus Alexander ad pe-

» vitatis, inde duas cartas unius tenoris fieri ro- » titionem et suggestionem Algisii Mediolanensis

» gaverunt, ut supra. Interfuerunt testes rogati » Archiepiscopi de unione Alexandriae, et Aquensis

» Domini Oiiverius de Pusterla , Guifredus de Pu- » Ecclesiae incoepit pertraclare. Et praedictus Ar-

» sterla, Ebbus Frigidus, Burgundus de Domino » chiepiscopus , cum Alexandriam nequisset adire

» Edo, Arnaldus Bucca, Borellus, Arnaldus de Ruf- » personaliter, Modoetiensem Archipresbiterum illuc

» fino Bucca. » » statuit destinare ; sed, supervenientibus impedi-

» mentis, plenius negotium non potuit consumare.

» Sed idem Archiepiscopus, vocatis Mediolanum

( MCXCVin ) W ^ t I aen8 ' Episcopo, et quibusdam ejusdem civi-

6» tatis ciericis, Ecclesias praedictas univit, statuens,

» ut Aquensis Episcopus in Alexandrina Ecclesia

» Episcopalia ministraret, et Alexandrinus vocare-

Proximus annus , quo Praeturam Alexandriae » tur Episcopus , sibi jure Aquensis Ecclesiae ser-

rontinuavit idem Vermus Pusterla , rebus multis » vato : quae unio tamen non fuit effectum debitum

est nobiliUtus , tum maxime novis honorificis foede- » consecuta. Tandem dominus Papa Innocenlius

ribus percussis et veteribus innovatis. V enim id. » volens praedictam Civitatem honorare , Nobis

januarii Caelestinus, Pont. Max. , morte est absum- » commisit, ut juxta primum , vel secundum mo-

ptus. Postridieque in ejus locum subrogatus fuit » dum Alexandrinae Ecclesiae personam honestam

summa omnium Cardinalium consensione Lotarius ».in Pastorem, appellatione rejecta, sine

Anagninus, Cardinalis Ord. Canonic. Regularium » scandalo et enormi praejudicio provideremus. Et

D. Augustini, Lateranensium nuncupatorum, vir » nos securidum formam mandati Apostolici Ale-

sane disertus, qui Innocentius, III ejus nominis, est » xandrinos, tam. laicos, quam clericos, vocavimus,

appellatns. Eodem anno Atexandrini ex controversia, » et Episcopum Aquensem cum clericis, etlaicis,

qnae illis jam pridem cum Aquensibus intercesse- » quos viderit vocandos quique prae-

rat, de conjunctione Ecclesiarum utriusqne Civi^ e » sentiam venire tunc recusavit dicens, se hujus-

tatis, et translatione Episcopalis sedis Aquensis Ale* » modi negotium penitus ignorare ....... laicis

xandriam , ab Algisio Medioianeasi Axchiepiscopo » consilium veile habere. Nos postmodum eum vo-

Alexandri Romani Pontiflcis jussu . decrcta, num- » cavimus per litteras nostras et per sem

quam. tamen (qnamquam sint, qui secus sentiunt, » ad locnm, qui ei placuit, in domo S. Leonardi,

nec abs re, ut snpra meminimus), obsislentibus , » quae est Glangia de Sancto de Telieto, et ipsum

et repugnantibus Aqaensibus , executioni demandata, » honorare cupientes ultra locum supra scriptum

Legatos ad Innocentium Summum Pontificcm mi- » ei obviam ivimus : ubi Praepositus Aquensis et

serunt, ut sancitae jam conjunctionis , et traduetio- » quidam cum eo Canonicus, et duo laici erant,

nis praedictae, confirmationem impetrarent. Itaque » qui, statira ut nos. viderunt , coeperunt statim

Innocentius, qui Alexandrinis, cum jure/tum etiam » recedere , et ad nos veriire neglexeirunt. Et nos

ratione fidei, et clientelae, qua illos Roroanae Sedi » nuntios nostros ad eos destinavimus, sed tam cito

devinctos noverat, studebat, eorum Ecclesiae pro- » recesserunt , quod eos invenire non potuerunt :

spiciendi, et consulendi, negotium Opizoni, Epi- >> tamen retulerunt , quod illorum scutiferos inve-

scopo Derthonae , et Bono Joanni, Romanae Eocle- » tierunt, dicentes, quod ita festinabant Aquas ire,

siae Subdiacono, ac Vercellensi Carionico, dedit. d » ut Episcdpum ibi eligerent Dikerat enim Domi-

Qui, eo suscepto, diuque agitato, tandem, superatis, » nus Episcopus nobis quaerentibus, qnid hoe esset,

omnibus difficultatibus, et impedimentis ( quippe, » quod ad Domirium Imperatorem Philippum, et

praeter ipsos Aquenses, quorum causa agebatur, » ad Dominrim Papam appellaverunt, et mandatum

Papienses item, nonnullique insignes principes, qui ». nostrum formidaverurit audire. Ipse vero Episcoi

cum ittis foedere erant eonjuncti, ne quid novt fieret, » pus , : et nos timentes expensas illius religiosae

conabantur obstare), rem «n hanc senteritiari» sta^ » domus, una cum ipso Alexandriam accessimus.

tuerunt. ■. . • » Nps, itemm traefcatum habentes cum Aquensi Epi-

« Omnibus Ghristi fidelibus, ad quos lilterae no- » scopo, tam clero, quam populo Aquensi scripsi-

» strae pervenerint. Opizo, Dei gratia Derlhonensis » mus , ut,ad nos accederent, et illuc una cum

» Episcopus , et Bonus Joannes Subdiaconus Roma- » Aquensi Episcopo pro voluntale accederemus ad

» nae Ecclesiae, et Yercellensis Canonicus, in Eo, », qriem vellent locum eorum ; et nobis maridave-

» qui est vera salus, salutcm. i » runt, ut ad monasterium Sanctae Justinae, in

« Cum a bonae memoriae Papa Alexandro fran »;Aquensi Dioecesi ,constitutum , accederemus, et

» ctatum fuisset de instiluendo Episcopo in Akjmn- « iterum per administrationem S. Leonardi'

Digitized by

Google

9'

G. SCHIAVINAE

93

» de Telieto ad eos miseram, ut ipsi , babito ple- a
» nius consilio, et quod non facerent nos frustra
» laborare, ad praediclum locum accederent. Ve-
» nientes autem Praepositus, et quidam canonicus,

» et quidam monacus niger, qui fiiit quondam Abbas »

» S. Petri de Aquis, sed depositus, et quidam lai- »

» cus in continenti .... ad Dominum Papam ap- »

» pellaTerunt. Laicus vero Magister, Anricus no- »

» mine, litteratus, praedictam appellationem non »

» inficiens, in eadem appellatione perseverat, di- »

» cens, quod Dominus Papa, et Cardinales totum »

» mundum turbaverant , et quod personas Domini »

» Papae, et Gardinalium bene noverat, et quod »

» mala exempla erant orta ex clericis, et ab Eccle- »

» sia Romana. Nos vero talia audientes ab eis di- »

» scessimus Alexandriam, et illuc ad Nos accesse- b »

» runt Episcopus, et Archidiaconus, et Archipresbiler »

» et et unus Canonicus, et Abbas S. Petri »

» Aquensis, quae pars Capituli est, et Abbas S. »

» Justinae, et quidam alii forenses Archipresbiteri, »

» qui omnes dixerunt, utilitatem Aquensis Ecclesiae »

» se velle libenter tractare, et ad unionem facien- »

» dam consentire, et appellationi , factae a Prae- »

» posito, cum ipsam ignoraverint, nolle consentire; »

» et . . . . scilicet Bonifacius, Marchio Montisferrati, »

» . Otto de Caretto, et Cbmes de Blandrato, et multi »

» nobiles Castellani, et fere omnes Abbates, et Ar- »

» chipresbiteri hoc idem nobis instantissime con- »

» sulebant . . .' ne Aquensis Ecclesia omnino »

» destrueretur. Talem allegantes sint »

» de jurisdictione Episcopi, quoad spiritualia, et c »

» ipse sit eorum Dominus, et in omnes ejns ... w

» . . . . Papiensibus, et vexillum Papiensis Civitatis »

» in. turri , et palatio Episcopi, , et multae »

» Ecclesiae de Aquensi Dioecesi, Alexandrinae Ec- »

» clesiae, et ejus Electo olim assignatae fuissent. »

» Unde, suadenlibus, et consulentibus praedictis »

» Principibus, et Potestatibus, et Consulibus qua- »

» rumdam Civitatum , et consentiente Episcopo »

» cum praedictis Abbatibus, et Personatibus, et »

» Clericis ejusdem Ecdesiae Aquensis, habito pru- »

» dentium consilio 5 infrascriptae unionis processr- »

» mus, et unionem illorum Episcopatuum , Ale- »

» xandrini videlicet, et Aquensis, Apostolica freti » :

» auctoritate perfecimus, providentes personam ido- »

» neam, scilicet Aquensem Episcopum Alexandrinae d »

» Ecclesiae in Pastorem, ut Alexandrinus Episco- »

» pus , et Aquensis vocaretur, sibi jure in Aquensi »

». Ecclesia reservato, et nihil juris Eeclesiae Aquen- »

» sis diminuto nisi quod Alexandrina Ecclesia »

» prima sedes vocare,tur, et Aquensis Ecclesia »

jv secunda. » :■ »

» f Ego Opizo, hnmilis Derthonensis Episcopus, »

» subscripsi. ' - »

» f Ego Bonus Joarines , Domini Papae Subdia- »

» conus, subscripsi. » ; »

Huic istorum Legatorum decreto statim subscripsit »

Innocentius Pont. Maximus, qui eorum sententiam »

secutus, Aquensi clero, et populo, privilegium itf »

hanc formam concessit. ' • »

Innocentius Episcopus, Servus Servorum Dei,
Dilectis filiis Clero, et populo Aquensi
In P. P. M.
« Cum Beatus Petrus Apostolus ab ipso Jesu
Christo acceperit plenitudinem Ecclesiasticae Po-
testatis, dubitari non debet, quin Apostolicae
Sedis Antistes, qui B. Petri successor existit , de
rebus Ecclesiasticis disponendi plenam habeat,
et liberam facultatem: ipsa sibi Veritate dicente:
Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo
Ecclesiam meam : et portae inferi non prevale-
bunt adversus eam. Et tibi dabo claves Regni
coelorum, et quodcumque ligaveris super terram
erit ligatum et in coelis. Ex hac ergo Supernae
potestatis praerogativa processit , quod felicis me-
moriae Alexander Papa , Praedecessor Noster ,
attendens fervorem devotionis, et fidei quam ei
Alexandrinus populus, tempore gravis , et grandis
necessitatis , exhibuit, Apostolicae Sedis auctori-
tate decreverat , ut quoniam Alexandrinoruin ci-
vitas longe major est, etpopulosior, quam Aquensis,
Episcopalis sedes de illa, cujus dioecesi est con-
tigua, transferretur ad istam. Ipsi itaque per
honorabiles nuncios , tam clericos , quam laicos
ad nostram praesentiam destinatos , suppliciter
postularunt , ut , quod idem Praedecessor Noster
provida deUberatione decreverat, Nos , ejus ve-
stigiis mhaerentes, faceremus executioni deman-
dari. Volentes autem in tanto negotio cum debita
maturitateprovidere, prius duximus inquirendum,
utrum id absqne gravi scandalo sortiri posset
efiectum. Et quoniam ex hujusmodi translatione,
non ( solum vestra civitas , sed etiam Papiensis ,
quae Aquensis civitatis defensionem susceperat ,
scaadalizari plurimum videbatur, Nos, utriusque
partis procuratoribus in Nostra praesentia con-
stitatis , plenam concessimvs, audiendam ; qui ,
cum super hoc coram Nobis coepissent multipli-
citer altercari , partes nostras interposuimus ad
concordiam , statutum ' praedicti Praedecessoris
Nostri taliter moderantes, ut Alexandrinam , et
Aquensem Ecclesias uniamus, praesenti privilegio
staluentes , quatenus unus , et idem sit Pontifex
utriusque , unam , et eamdem'Pontificalem Sedem
obtinens in utraque. Ne autem unio confusionem
inducat , ad discernendum specialiter ihter eas ita
duximus salubriter decernendum, ut negotia, et
causae, quae ad Ecclesiam spectant Aqoensem ,
Episcopus agat cum consilio Aquenshtm Clerico-
rum ; quae autem ad laicos , cutn consitio laico-
rum , intra . civitatem Aquensem , vel ejus Dioe-
cesim m loco , tam ipsis laicis, quam eidem
Episcopo idoneo , et securo. Quae vero pertinent
ad Alexandrinam Ecclesiam , cum Alexandrini
Capituli gerat assensu. Habeat autem duplex si-
gillum , ab una parte continens imaginem , et
HtteraS Aquensis Episcopi > ab attera vero Ale-
xandrini. Cumque idem Episcopus scripserit de
Aquensibus reb^is, aut personis Aquensibus, scri-
bat se tantum Aquensem ; porro cum scripserit

g3 ANN. ALEXANDRINI 9 4

» de. aliis rebus , aliisque persoriis , si fuerit ia « ». istud venire praesumpserint , nisi a communione

» Alexandrina Dioecesi , scribat se tantum Alexan- » Romani Pontificis , suum correxerint praesum-

«• drinum: Si vera fiierit in Aquensi Dioecesi, sci*ibat » ptionis excessum, Episcopalis sedes de Aquensi

» 'se tabfum. Aquensem, et eieonverso, ut cum ejusr » civitate , sicuti praefatus Praedecessor noster de-

» dem sint dignitatis , neutri per alteram 'derogetur. » creverat, in Alexandriam transferatur. Si vero

» Chrisma vero uno anno conficiat apud unam Eo- » Alexandrini conlra idem statutum exeesserint ,

» cksiam, et alio apud alteram. Similiter fiiciat de » nisi ad communionem Bomani Pontificis salisfe-

» baptismo. Majores vero solemnitates aeque distri- » cerint de excessu , praescriptae unionis vinculum

» buat inter illas, ut, quas uno anno celebraverit w dissolvatur. Decernimus ergo, ut nulli omnino

» apud unam , aitero celebret apud alterartf. Prot* » hoininum liceat hanc paginam nostrae Constitu-

» prias autem solummodo celebret apud illam cnjus » i tionis infringere , vel ei ausu temerario contraire,

w sunt solummodo speciale&j Ordinationes vero cle* » salva semper in omnibus Apostolicae Sedis au-

» ricorum , quae pertinent ad Aquensem Ecclesiam, ». ctoritate. Si qua igitur in fulurum ecclesiastica ,

» in Aquensi faciat civitate, vel ejus Dioecesi, loco » secularisve persona sciens contra hoc priviiegium

» tamen idoneo, et securo., Apud ulramquei Eotle- » temere venire temptaverit , secundo , tertiove
» siam , vel ejus Dioecesim saltem per.anni ,medie"+ b » commouitus, nisi reatum suum congrua satisfa-

» tatem moretur , nisi forte necessitas, quae legem » ctione correxerit , potestatis , hohorisque sui careat

» non habet , exigat interdum aliter faciendum. » dignitate , reamque se Divino judicio existere de

» Castra vero Aquensis Ecclesiae , quae tenet EpL- » perpetrata iniquitate cognoscat et a SS. in0 Cor-

» scopus, per homines fideles, et non suspectas » pore, et Sanguine Dei , et Redemptoris Nostri

» Aquensibus faciat custodiri , et , si forte , quod » Jesu Chrisli aliena fiat, atque in extremo exa-

» absit , inter Alexandrinos et Aquenses scandalum » mine districtae subjaceat uitiohi. Cunctis autem

» oriretur , homines illorum castrorum non juvent » illud servantibus sit pax Domini Nostri Jesu Christi,

» Alexandrinos adversus Aquenses , nisi esset causa » quatemis, et hic fructum bonae aclionis percipiant,

» Episcopi specialis. Nolumus enim , ut , propter » et apud districtum Judicem proemium aeternae

» hanc unionem, altera Ecclesiarum , aut etiam » pacis inveniant. Amen, amen.

» Civitatum, auctoritatem , vel potestatem, jurisdi- f Ego Innocentius Cathohcae Ecclesiae Episcopus

» ctionem, aut dominationem habeat super reliquam, subscripsi.

» ne, quod ad unitatem provisum est , in contrarium f Ego Joannes tiu S. u Stephani in Caelio monle

» aliquando convertatur. Cum autem Episcopus ex subscripsi.

» hac luce migraverit, praedictarum Ecclesiarum c f Ego Cinthius tit. SM Laurentii in Lucina

» Canonici conveniant apud alteram , de qua inter Presb.« r Cardinalis subscripsi.

» se poterunt concordare, vel apud alium quemlibet f Ego Cong. 8 Sanctorum Joannis et Paulli Presb.« r

» locum , et, quem omnes concorditer , aut major, Cardinalis tituli Sancti Laurentii subscripsi.

» et sanior pars unius, ac major et sanior pars f Ego Greg.! Pre9b.« r Cardinalis

» alterius elegerint in Episcopum , ejus electio per subscripsi.

» Mediolanensem Archiepiscopum confirmetur, dum- f Ego subscripsi.

» modo nihil obsistat ei de Canonicis institutis. Si f Ego R subscripsi.

» vero secundum hanc formam convenire nequive- f Ego subscripsi.

» rint , aut eligant Electores , qui eis Episcopum f Ego Presb.»' Cardinalis subscripsi.

» eligant recipiendum ab omnibus sic electum, aut f Ego . tit. S. l > Georgii . . .

» ad Sedem Apostoficam dirigant procuratores ido- Diac» Cardinalis subscripsi.

» neos, per quos recipiant in Episcopum , quem f Ego Tull. Diac» Cardinalis

» Romanus Pontifex eis duxerit concedendum. De subscripsi.

» primo autem accessu Episcopi consecrati ad al- f Ego tit. S. Theodori Diac.« Cardinalis

» terutram praedictarum Ecclesiarum , aut etiam d subscripsi.

» Civitatum , hoc statuimus observandum, ut, sicut f Ego Ubert. tit. S. Angeli Diac» Car-

» Episcopi sibi successerint , ita vices alternent, dinalis subscripsi.

» quatenus, cum unus post consecrationem suam f Ego ... tit. SS. Sergii et Bacchi Diac* Car-

» primo receptus fuerit apud unam , reliquus post- dinaiis subscripsi.

» modum recipiatur primitus apud reliquam, invidia f Ego Joannes tit. SS. Cosmae el Damiani Diac»

» penitus relegata , ita dumtaxat, ut in iis, quae Cardinalis subscripsi.

» in utraque Ecclesia debet facere alternatim, in- Dato hoc privilegio bellum acerrimum inter Ale-

» cipiat ab Aquensi. Prohibemus ergo nequis in xandrinos, et Aquenses coeptum est, pugnantibus

» utraque praedictarum Ecclesiarum de caetero fiat Alexandrinis pro executione privilegii , Aquensibus

» canonicus, aut persona, ne propter hoc possit vero propugnantibus , ne eidem locus esset.

» aliqua controversia generari IX kal. martii Consules Lelmae suo, et Beipublicae

» acceptandam quia tamen privilegium meretur suae nomine, hoc se foedere et pacli vinculo, sacra-

» amittere , qui concessa sibi abutitur potestate , mento suscepto, Alexandrinis obligarunt , a quibus

» statuimus , ut si forsan Aquenses contra statutum inde in gratiam sunt accepti suam, ut sequentibus

Digitized by

Google

9 5 . i

tabulis apparet. a Anno Dominicae Incarnationis
» mcxcvih , indictione prima , die sabbati octava
» exeuntis februarii. In civitate Caesareae in Ec-
» clesia S. Petri , praesentia testium ad hoc spe-
» cialiter vocatorum. Consules de Lelma, videlicet
» Alexius de Ugone Bisusto, Bunicus de Lelma, et
» de Dominis, Rubaldus de Fobledo promiserunt
» per stipulationem , suo nomine , et nomine Com-
» munis de Lelma , tam rusticorum , quam domi-
» norum, et casteilanorum, quod custodient et sal-
» vabunt bona fide homines Alexandriae in personis,
» et rebus in loco Belcurae , et ejus pertinentiis ,
» seu poderio , et nomine rusticorum ubique , et ,
» si necesse fuerit, recipient homines Caesareae ,
» pro communi , vel pro diviso intra villam de Lelma,
» et in recepto , et omnem fortiam sibi dabunt ,
» excepta turri. Insuper quoque nullum malum tra-
» ctabunt, neque meditabuntur, vel aliquam lae-
» sionem inferent tam domini , quam rustici Alexan-
» drinis in Lelma, et in poderio. Praeterea aggeres
» et expeditionem, et gaitaro, et scaraguaitam Com-
» muni Alexandriae, quandocumque, et quotiescum-
» que Commune Alexandriae ab eis petierit, facient.
» Et haec omnia jam dicti Consules, et de Dominis
» Bubaldus de Pobledo , suo nomine , et aliorum
» sociorum suorum , et dominorum , et Communis
» villae de Lelma attendere, et observare omni
» tempore , sacramento corporaliter praestito , ad
» sancta Dei Evangelia juraverunt , et alios omnes
» et castellanum, et dominos , et rusticos bona fide,
» a quatuordecim annis supra, et a septuaginta infia
» idem jurare facient, et insuper decem lib. Papiens.
» ad praesens Communi Atexandriae praesliterunt,
» nomine Communis rusticorum, et dominorum. Et
» prbinde Dominus Jacobus, Vicarius Domini Vermi
» de Pusterla , Poteslatis Caesareae , praesentibus
» Ganduccio de Aureis, Johanne de Guasco, Oltone
» Lanzavetula , Guastavino de Boboreto , Ruffino
» de Beliano ejus consiliariis , primo communicato
» consilio per campanam collecto, ipsis ad partem
» Communis de Lekna .fiduciam in personis, et rebus
» tribuit , et in gratiam Communis Alexandriae eos
» recepit. Istus Dominus Jacobus una cum cojisi-
» liariis istis, et consules de Lelma, et de Dominis,
» et Bubaldus de Pobledo , inde duas cartas unius
» tenoris fieri jussenmt , et rogaverunt ut supra.
» Interfherunt testes rogati Anricus de Manzo ,
» Arlotus Cirimellus , Paganus de Puteo , Buffinus
» de Morleoco, Carolus Multonus, Benzo Levalo-
» culus. Actum in isto loco feliciter. »

Neque ita multo post foedus item, et societas pacta
est inter Hastenses, Vercellenses, et Alexandrinos.
Quam inde societatem Vercellensium Consules Com-
munis scilicet , et Justitiae appellati , m kat. apri-
lis , suscepto sacramento se observaturos polliciti
sunt , prout his tabulis habetur. « Anno Dominicae
» Incarnationis mcxcviii , indictione prima , die
»■ Lunae secundo exeuntis martii. In civitate Ver-
» cetlarum in domo Communis , praesentia testium,
» quorum nomina subter leguntuv. Consules com-

G. SCHIAVINAE

96

a » munis Vercell. , videlicet Bonifacius de Ugozono,
» Ubertus Bubeus de Arboreo, Bernardus Bellevog.' ,
» Brixianus Advoeatus , Archinus de Centorio. Itcm
» Consules Justitiae ejusdem civitatis , videlicet Ja-
» cobus Vicecomes , Joannes Oculus Bellus, Nico-
» laus Porcella, nomine Commusris Vercell. promi-
» serunt , et super sancta Dei Evangelia juraverunt
« attendere , et bbservare pactum , et societatem
» nuper factam inter Hastenses ,• et Vercellenses ,
» et Alexandrinos , prout in cartulis inde factis
w continetur. Isti Consules inde hanc cartam fieri
» rogaverunt , ut supra. Interfuerunt testes Dominus
» Vermus, Salvaticus de Hast, Jacobus Bovelus
» . de • Hast. >»

Ad hoc additur noVa societas , qua incolae Paci-

b liant iv non. Aprilis , dato sacramento cum Alexan-
drinis , Hastensibus et Verceliensibus juncti sunt
tali fbrma et modo. « Anno Dominicae Incarna-
» tionis mcxcviu, indictione prima, die Jovis, se-
» cunda intrantis aprilis. In campis Paciliani. Talis
» est forma, et pacti, et conventionis facti, vel factae
» inter homines de Paciliano, nomine Coorniunis ,
» sive universitatis ejusdem loci ex una parte , et
» ex aitera homines Aiexandriae, «t Hast, et Ver-
» cellarum pro Communi universilatis uniuscujusque
» istaruua civitatum; videiicet, quod universi de
» Paciliano, tam burgenses , quam domini , debent
» salvare, et juvare, et manutenere, et custodire,
» et defendere omnes homines istarum civitatum
» universatiter , et singulariter , et res eorum in

c » Paciliano, et ejus poderio et jurisdictione et ubique
» ad suum posse : et quod facient vivam guerram
» omnibus hominibus , et universaliter , et singu-
» lariter , et nominatim Marchionibus Montisfierrati,
» et hominibus de Casali , eorumque compltcibus ,
» et auxiliariis ; et exinde non facient treuguam ,
» pacem , pactum , collusionem aliquam neque
» treuguam , neque guerram recreutam , neque oon-
» venentiam, nisiconsensu, et parabola Potestatum,
» vel Consulum, pro tempore in islis civitatibus
» exislentium , et Credentiam , vei majoris partis ;
-* ita tamen quod consui, vel Potestas aficujus ci-
» vitatis praedictarum civitatum non possit conve-
» nentiam , vel consensum , vel parabolam dare sine
» consensu , et voluntate aliarum duarum. civitatum,

d » et duae non possint dare convenentiam vel pa-
» raboiam sine lertia. Et dabunt munitores, et ca-
» stra universaliter , et singulariter unicuique prae*
» dictarum civitatum , quocumque voluerint , ad
» offensionem, et defensionem, et tuitionem, et
» guerram faciendam cuicumque voluerint, excepto
» monasterio B. Ambrosii, cui exhibeant debitam
» reverentiam, et saiva fidelitate vassalorum Mar-
» chionuin , qui ab eis tenent feudum ante guerram
» inceptam, idest ante guerram Gamundii ; ita taroen
» quod nullo modo oflenderent aliquam praedicta-
» rum civitatum communiter, et singulaiiter , nist
» ad tuitionem Marchionum , et in terra eorum ,
» et alibi ubique tenebunt praedictis civitatibus,
» sicuti ceteri homines de Paciiiano ; et exercitum, et

Digitized by

Google

97

ANN. ALEXANDRINI

»

98

» communis de Hast , et de Alexandria , et ad uti-
» litatem Communis Alexandriae, et Hast, et tolum
» proficuum, quod de captione isti castri, et rerum
» in eo captarum, etj>rexione, sive incarceratura
» isti castri Marchionis processerit, debet esse
» Gommunis Alexandriae , et Hast. Et homines Ale*
» xandriae debent tenere milites ipsius Lanzae, qui
» capti fuerunt in ipso castro, in carcere nomine
» Communis Alexandriae et Hast , ct proficuum
» quod inde processerit , debet esse commune Com-
» munis Alexandriae et Hast. Et hoc totam istus
» Dominus Jacobus de Brissio nomine , ei Vice
» Communis AJexandriae promisit isto Domino Al-
» berto de Fontana, stipulanti nomine Communis
» de Hast, attendere , et observare. Istus Dominus
» Albertus , et consiliarii de Hast , item istus Do-
» minus Jacobus de Brissib hanc cartam fieri roga-
» vere ut supra. Actum in isto loco felicifcer. Inter-
» fuerunt testes rogati Benzo Levaloculus, Qbertus
» Soldanus, Paganus de Puteo. »

V kal. maji Judices, et Rectores civitalum Lom-
bardiae, Veronae initam societatem injer se ad an-
nos xxx futuros, suscepto sacramento juraverunt hoc
modo: « Anno Nativitatis D. N. Jesu Christi mcxcviii,
» indictione prima, die Lunae, nn exeuntis aprilis.
» In palatio Episcopi Vercellensis, et in Verona in
» praesentia Domini Corradini Ylasiensis Judicis de
» Verona, Domini Antonini , Domini Agni, Domini
» Fulconis Rami de Placentia , Domini Desiderii ,
» Domini Johannis de Guxao de Brixia, Zanelli de
» Rivalta de Mantua, Domini Petri Judicis, Ode-
» marii de Novaria, Domini Guidonis de Piravallo,
» Potestatis Novariae , Alemani , M. Barnabae de
» Rigio, Morani de Villa, Domini Panterii, Domini
» Uberti de Mandello de Mediolano, Domini Bar<-
» tholomaei de Vercellis, et aliorum complurium.
» Ibi Dominus ■ Martinus de Turri , Rector Medio-
» lani , Dominus Henricus Confalonerius , Rector
» Brixiae, Dominus Bonaventura, Judex Rector Man-
» tuae, Dominus Jacobus, Rector Vercellarum, Do-
» minus Gandulfus de Castellonovo , Rector Ve~
» ronae, Dominus Philippus de Sessi , Rector No-
» yariae , et Dominus Madius Carvisii juraverunt
» observare hinc ad xxx annos pro se , et nomi-
» natim Cumanis , si voluerint ipsi Cumani venire
» minus Albertus de Fontana, Potestas Hastensium, d » ad hanc societatem , et venerint , et fecerint hoc
» voluntate, et consensu consilii de Hast , qui erat
» ibi nomine Communis de Hast , promisit Domino
» Jacobo de Brissio, Vicario Domini Vermi de Pu-
» sterla, Po.testatis AJexandriae, nomine Communis
» ejusdem civitatis stipulanti , facta communione
» castri de Castagnolis, et rerum in eo captarum,
» qnod non faciet aliquod pactum, vel concordiam,
» vel conventiouem cum Marchione Lanza sine con-
» silio, et voluntate hominum consilii de Alexandria ,
» omnium , vel majoris partis , salvo jure Hast ; in
» medietate comitatus Laureti, si quod jus habet
» ia eo, et communiter debent istum castrum, et
» res captas habere, et ipsum Marchionem Lanzam
» tenere in carcere in civitate de Hast, nomine

expeditiones , et custodias facient unicuique prae- a
» dictarum civitatum. Hanc autem concordiam,
» conventionem, et pactum Ardicio Meglacius, Fi-
» landus Curtesus , et Guido , Consules Paciliani ,
» juraverunt super sancta Dei Evangelia, et omnes
» Communis Paciliani ; et promiserunt Alberto de
» Fpntana Potestati Hastensi ad partem Communis
» Hastensis , et Jacobo de Brissio, Vicario Domini
» Vprmi de Pusterla, Potestatis Caesareae, ad par-
» tem Communis Caesareae, et Consulum Vercel-
» larum, vice Communis Vercellarum stipulantibus,
» tenere firmum, et perpetuo attendere, et obser-
» yare , et non removere ullo tempore de cetero
» nec per se, nec per submissas personas. Et quod
» facieut jurare omnes homines Paciliani eamdem
» conyentionem , et hoc pactum tenere firmum , et b
» perpetuo observare, et attendere , et quod dabunt
» opem , et fortiam , et virtutem , ut perpetuo, ut
» supra legitur , attendantur , et observentur, salvo
» honore Monasterii B. Ambrosii de Mediolano.
» Istus Obertus Potestas Hastensis , et Jacobus ,
» Vicarius Vermi de Pusterla , Potestatis Caesareae,
» et Consules Vercellarum, et Consules Paciliani hanc
» cartam fieri praeceperunt, ut supra. Interfuerunt
» testes rogati Rolandus Bergognonus, Manfredus
» Cavazonus, Rolandus, Petrus, Notarius Caesareae ,
» Bajamundus Judex, Petrus Canefrus Alexandrinus,
» et multi alii , Vermus de Sancto Georgio. »

Per eos dies Alexandrini , et Hastenses ex foedere,
quo conjuncti erant , adorti sunt castrum Castagno-
larum, ditionis Marchionis Lanzae [suspicor ego hunc c
fiiisse Fridericum Lanceam Malaspinam, cui Hen-
ricus Imperator, Italia excedens anno mcxcvi, totius
Calabriae praefecturam demandavit], illudque ex-
pugnarunt, ac diripuerunt, capto Marchione, et
iis omnibus , qui ad loci praesidium excubabant.
Marchio , Hastam perductus , ibi in carcerem est
conjeclus ; milites vero Alexandriac vincti custodiae
traditi sunt. Proinde, quid postea de ipsis captivis
faciendum , atque ut partienda esset praeda, Prae-
tores utriusque civitatis statuerint, his tabulis ad
xvi kal. maji confectis notatur. « Anno Dominicae
» Incarnationis mcxcvIii, indictione prima, die Jovis,
» xv exeuntis aprilis. In villa de Castagnolis juxta
» Ecclesiam , sub territorio Potestatis de Hast. Do-

» sacramentum , hinc ad kal. septembris ; quod si
» distulerint , non teneantur per hoc sacramentum
» eis; et tum plus juraverunt, quod facient jurare
» omnes Consules , et Potestatem , et consiliarios
» Credentiae infra xv dies , ex quo intraverint suas
» concivitates , et omnes habilatores civitatum , at
» omnes burgesios civitatum , et omnes milites. de
» districtibus civitatum , quia consueverint admitti
» ad sacramentum ; hinc ad kal. augusti a xvi annis
» supra , et a septuaginta iufra , ut hic inferius
» legitur : Ego juro ad sancta Dei Evangelia de-
fendere, et adjuvare, et manutenere orones.civjis
hujus societatis, et qui ad hanc soeietatem, v«-
nerint in omnibus his , quae habent, et renfent-,

13

Bs pHsche
Staats ci^liothek

D

Digitized by

Google

99

G. SCHIATIPfAE

IOO

n . et possident , ubieumque contra omnes homines, a »

n qui non sunt , nec erunt de societate ; et si aliqua »

» civitas , quae est , vel erit hujus societatis guer- »

» riabit , vel guerriabitur cu^m aliqua , vel ab aliqua »

» persona, loco, vel civitate , quae non erit de hac »

» societate , ipsam civitatem societatis bona fide , »

» et sine fi-aude adjuvabo , cum persona, et rebus, »

» inspecta ratione facultatum , sicut visum fuerit »

» Rectoribus omnibus, et majori parti de ipsa ra- »

» tione facultatum. Et hoc attendam, et observabo, »

» donec illa civitas , vel locus, vel persona, quae »

» habuerit guerram cum illis de societate, ut dictum »

y> est, defecerit securitate sub Rectoribus plenarie »

» illis satisfaciendo ; et eorum praecepta per omnia »

» observabo , de justitia consequenda , et facienda »

n illi , contra quem discordiam , seu guerram ha- b »

» buerit. Et si sententia ab ipsis Rectoribus pro »

» illo de societate data fuerit , praedicto modo post »

» sententiam eum adjuvabo. Si autem contra ipsum »

» de societate sententia lata fuerit, eum de ipsa »

» re non tenear adjuvare. Et Rectores jurent de- »

» finire causas, lites, seu contenliones , quae ante »

» ipsos , illarum rerum occasione, deponentur infra »

» tres menses , bona fide , sine fraude , nisi causa »

» majorem dilationem exegerit , aut partium con- »

» cordia remanserit. Et si qua civitas societatis »

» cum aliqua de societate , occasione aliquarum »

» rerum, guerram, seu discordiam habuerit, ipsas »

» civitales compellam de concordia , seu justitia »

» facienda sub Rectoribus, mandatis Rectorum stare, »

» ct illam , quae mandatis Rectorum obedire vo- c »

» luerit , contra illam , quae obedire noluerit , adju- »

» vabo secundum praedictum modum. Et quod non »

» faciam concordiam , vel compositionem aliquam »

» cum Rege, et Imperatore , vel cum aliquo, no- »

» mine praedictorum, nisi concordia omnium alia- »

» rum civitatum, vel majoris partis, quae erunt in »

» societate. Et , si agnovero aliquid fieri, vel atten- »

» tari in detrimentum meae societatis , -meo Rectori »

» manifestabo , quam primum potero. Et omnia , »

» quae decernent Rectores secrela haberi , celata »

» tenebo ad utilitatem societatis. Et , si quid dimi- »

» nutum, vel additum fuerit in concordia Rectorum »

» omnium , vel duarum partium , observabo. Item »

» omnia praecepta, quae concorditer mihi fecerint »

» Rectores omnes , vel major pars , implebo. »Et d »

» si aliqua civitas , vel locus , vel persona fuerit »

» posita in banno a Rectoribus omnibus, vel ma- »

» jori parte , non traham eam, vel eum de banno, »

» donec satisfecerit Rectoribus omnibus de eo, unde »

» fuerit bannitus, vel bannita , et haec, et omnia »

» alia, quae in concordia omnium Rectorum , vel »

» majoris partis ordinata fuerint , observabo. Et »

» salvo quod per haec suprascripta quaeque civitas »

» hujus societatis non amittat , nec acquirat jus »

» aliquod contra aliam civitatem societatis. » »

Ad haec incolae Lanerii foedus cum Alexandrinis, »

et Hastensibus, sponsione invicem jurejurando fir- »

mata, ad vn kal. junii pepigerunt his verbis. « Anno »

» Dominicae Incarnationis mcxcv iii, indictione prima, »

die Martis sexto exeunte madio. In campis Ancisae
Petrus Bonus, Mainerdus Ferentus, Henricus de
Goxano, Consules de Lanerio, promiserunt Domino
Vermo, Potestati Alexandriae, et Domino Alberto
de Fontana, Potestati Hastensi , nomine Gommunis
Alexandriae , et Hast , et super sancta dei Evan-
gelia juraverunt nomine Communis Lanerii, cu-
stodire, et salvare, et defendere homines Aiexan-
driae, et Hast , et res eorum in Lanerio, et alibi,
ubicumque potuerint. Et quod facient jurare ho-
mines Lanerii, ab annis xv usque ad lx infra ,
hoc idem sacramentum ; et quoties homines Ale-
xandriae, et Hast mandaverint eis, ut veniant in
eorum expeditionem , debent eis mittere triginta
et novem pedites, et duos milites suis expensis
et amissionibus. Hoc idem debent facere, si una
praedictarum urbium mandaverit eis, ut veniant
in expeditionem ; nec debent eps relinquere in
expeditione , nec in obsidione castri , nisi abso-
luto , et parabola Alexand. vel Hast , vel illius
civitatis , pro qua ierint in exercitum. Et si man-
daverint pro succursu ambae istae civitates in
simul vel quaeque earum separatim, debent ve-
nire per commune, et stare si necesse fuerit per
quatuor dies suis expensis et amissionibus ; et
deinde , si steterint expensis Alexandriae et Hast,
debent stare ut illius civitatis , pro qua ierint.
Item, si quis Alexandrinus vel Hastensis captus,
aut disturbatus fuerit circa Lanerium per unum
milliarium , homines Lanerii debent eos excutere
per se, si potuerint , sine redemptione aliqua. Et
si Alexandrini , vel Hastenses vindictam facere
voluerint, homines Lanerii debent eos adjuvare
a domo sua. Item si Alexandrini , vel Hastenses
fuerint in terris Lanerii in expeditione, homines
Lanerii dabunt eis mercatum , et nominatim ad
Ancisam et ad Montembaruccium , et ab hodie
in antea non dabunt mercatum , nec auxilium
hominibus Montisbaruccii et Ancisae , nec homi-
nibus Marchionis Montisferrati , vel Quarteris
Alexand. et Hast, donec guerra duraverit, ex-
ceptis illis, qui habent terras in Lanerio, quibus
liceat eis reddere fructus , qui exierunt de terris
illoruro. Ilem illi , qui sunt vassalli Marchionis,
possint adjuvare Marchionem in terra sua, et in
poderio Alexand. et Hast., ita tamen, quod non
maneant in Lanerio pro offensis Alexand. et HasL,
nec redeant ad Lanei-ium cum praeda Alexand.
vel Hast, et possint deferre res eorum sibi ne-
cessarias , et scutiferis suis. Et haec omnia ista
promiserunt , et juraverunt nomine Communis
Lanerii , ut supra legitur , in integrum attendere,
salvo jurejurando , quod fecerunt hominibus Vi-
ginti. Ad invicem Dominus Vermus , Potestas
Alexandriae, Dominus Albertus de Fontana, Po-
lestas Hastensis , nomine Communis istarum ci-
vitatum, promiserunt custodire, et salvare homines
Lanerii in Hast, et Alexandria, et circumquaque
per quatuor milliaria , et in Lanerio , et ejus
jurisdictione , et res eorum similiter. Et de hoc

Digitized by

Google

101

ANff» ALEXANDRINI

» lenebuniur hominibus Lanerii , quod praedictum » Iuapeiatorem. Et haec omoia , ut sopra

» juramentum attendent , salvis suis speciaiibus ju-
» ramenUs. Isti Dominus Vermus , Potestas Alexan-
» driae, ei Dominus Albertus, Poteatas Hastensis,
» et Coosttles Lanerii hanc cartam fieri rogaverunt,
» ut supra. Interfuerunt testes rogati Petrus Ga-
» nefrus, Yermus Poliatu», BaJduiaus de Baxano,
» Theobaldus Vasonus, Rufiinua de Riva Judex. »

Iv inde idus junii Benifacius , Marchio Montisfer-
rati, infensissimus hostis Alexandrinorum, adversu*
eos societatem ciim Aquensibus junxit in hunc mo-
dnm et formam: • Anno Dominicae Iaearoattonia
» mcxcvih, indictione prima, die Veneria, dttode-
» cimo mensis junii. In loco Valentiae. Dommus
» BonUacios, Marchio Montisferrati , juravit manu

toa

tur i

ipse Marchio juravit observare in perpetuum y
» in pcaesentia Domini.Vermi, Marchionis de Bosco,
»>et Domini Benzonisr causstdici , et Guilielmi filii
» Dedonis de Belixia , et Gullieimi Petri Luponis
» nunciorum et procuratorum. Snper his, Doawni
» Ugoois Aquensis Eprscopi , Consulum et citlura
» • Aquemium. Pcaedictus Dominus Bonifacius Mar-
» chio haoc cartam fieri rogavit , ut suprajinter-
» £uere Dominus Albertus, Marchio Malaspma r Fetv
n rarius Vicecomes, Rauaerins de Grana, Guillelujus
» Capitaneus , et alii plnres rogati testes. »
■ Eodem anno, iu .soilicet non. julii , M»chio_es
Occimiani , donati ab Alexandrinis civitate, dederttnt
Ulis in clientelam, et fidem dimidinm aliquot oppir

sua propria ad Sancta Dei Evangelia esse civis b dorum et castrorum cum summa potestate, et im-

» Aquensis, et habttator civitatis, et quod ipse
» debet emere in ejus territorio tantam terram, in
» qua debet darfe quinqueceutum lib. den. honorum
» Papiensjiuai ; quam ipse Marchio non debet ven-
» dere, nec infeudare, nec uUo modo alieaare. Et
» debet ipsa terra empta esse usque ad Sanctum
» Martinum proximum , nisi quantum remaoserit
» per parabokm Consulum ipsius cWitattis per guer-
» ram , quam ipsa civitas modo hahet cum Alexan-r
» drints , vel per aliam , quam haberet in alio tem-
» pore cum Alexaadria. Ipse Bonifaetus Marchio ,
» vel ejus filius debet stare et manere in ipsa ci-
» vitate Aqui cum viginti muitibus , _isi quantum
» remanserit per parabohim Consuium ipsius civi-

perio ; moxque Alexandrini ea de cansa , et se. iu
eorum verba juraturos, et insuper auxilio affuturos
ad ea omnia, quae illis Marchio Montisferrati occu-
paverat, armis repetenda, et recuperanda pollkiti
suhL Pactionis hujus fcrma haeq es*: « Anno Do-
» minicae Incarnationis MCKCvni, mdietione prima,
». diesabbati, quinta intrantis julii , int eampis Castri
» Pomarii r ubi dicttur Campdgnolla, praiesentia te-
» stium ad hoc specwditer vocatorum, quorum nomina
» subter leguntur. Dominus Anselnmi , et Vermus
» Monacus, et Anseknus Camaranus , et Verjmas ,
» et Conradus fratres , Marchioaes de Occimiiano ,
» dederunt, et investiveront nomine recti, et iegithni
» feudi Dominum Vermum de Pusterla, Pofestatem

tatis, qui tunc erunt: et, si opus fuerit ipsi civi- c, » civitatis Alexandriae, nomine, et ad partem Com-

» tatt , ipse Marchio debet ire cum toto suo auxiho,
» et quod debet facere guerram de tota sua terra
» Aiexandrints , et omnibus aliis suis inimicts Aqui,
» et Domini Ugonis Episcopi , et quod debet jurare,
» defendere, et manutenere Aquensem Episcopum,
» et civitatem, et totum episcopatum. Et quod nou
» debet facere pacem , nec treuguam, nec guerram
» recreutam , nec cum aliis inimicis ipsius civitatis
» Aqui absque parabola eorum. Homines MarchiOnis
» citra Tanarum debent jurare adjuvare Dominum
» Episcopum Aquensem et totum episcopatum; et
» quod Marchio omnia, ut supra legitur, obser-
» vabit suo posse. Homines citra Tanarum, et ultra,
» quos Aquenses voluerint, debent adjuvare. Et in

» munis Alexandriae nominative de medietafte pro

» indiviso villae , et castri Provaschi , et totitis, quod

» habent uuvilia, et castro Videxoni, et Trexobii,

» et Aiicis, et Barberii cum onmi jure, et jurisdi-

» ctione, et honore, ipsis Marchionibus competen-

» tibus in jam dietis locis , ' et castris , et eoram

» territoriis, et pedagiis , et cunctis vasaUis, et

» feudis , et fideiitatibus, [et pedagiis], quae habent

» in dictis locis, e( castris, et homktibus, et mili-

» tibus, et dominis, qui habitant in praedictis iocis,

» et castris , seu qni feudum in praedictis loeis ,

» et castris ab ipsis Marchionibus tenent , et gene-

» ratim de medietate pro indiviso totius, quod ha-

» bent vei habere possent uitra Tanarum , seu

» communibus civitatis ipse Marchio debet dare d f> possident , vei ab aliquo detinetur, vel possidetur

» tantum, qnantum ditior domus, quae sit in Aquensi

» civitate, et consilium dare Cousulibus ipsius ci-

» vitatis, bona fide Credentiam tenere. Item si

» aliquis civis Aquensis querimoniam fecerit de

» aiiquo, qui moram facial in terra Marchionis, vel

» res aiiquas ibi habeat, vel per terram ipsius

» transitum faciat , de quo Aquensis civis justitiam

» habere non possit , Marchio debet ei denunciare,

» ut justitiam ei faciat ; alioquin res ilhus , quae

» sunt in terra sua , Marchio debet saxire , donec

» Aquensis civis justitiam consequatur; et de his,

» quae pertineant ad Aqnense Commune, vel ad

» Aquenses cives, per Consuies Aquenses [cives?]

» justitiam faciat. Et quod debet eos adjuvare versus

V eorum nomine, vei non eorum nomine, et de orani

» jure, et actionibus realibus, et personalibus, uti-

» libus, el directis , exceptionibus, et defensionibus,

d istis Marchionibus aliquo modo competentibtts in

» praedictis locis, et castris, et territoriis, et po-

» deriis eorum , et iu personis habitantibus in eis r

» tam domtuis , quam militibus , et justitiis , et

» ubicumque ultra Tanarum jacentibus, sibi reser-

» vantes in praedictam medietatem rerum jurisdi-

» ctiouem, vasallorum, pedagioruin, jnris et actio-

» num r nisi sola propria dominica, quae veniunt,

» et venire debent in eorum domibus, et fidelitatem

» Communis Alexandriae. Insuper quoque investi-

» verunt, et in stutm locum posuerunt istum Do-

14

Digitized by

Google

to3

G. SCHlAVlNAfc

» minum Vermnm ad partem! CommuniS Alexan- a- *

» driae , cedendo ei oinnia jura , et actiones , et »

» exceptiones sibi competerttes in medietate istarum »

» rerum omnium , personarum , et specialiter in »

» praedictis locis , vel alibi , occaskme ■ feudi prae» »

» dictorurn ' locorum , ita ut de caetero Commune »

» Alexandriae praedicta jura habeat, et possit ea »

» exercere pro ista medietate, pro indiviso;, et fide* »

» litates a vasaliis. consequatur, sicut ipsis Mar- »

» chionibus hactenus faciebant , seu fieri debebaht. *

» Et eodem modo Communi Alexandriae teneantur »

» vasalli , sieut hactenus ipsis MarchionibuS terie- »

» bantur, eo tenore, qiiod.a modo iu antea omni »

» tenipore habere , et tenere , ac titulo . recti , ac »

» legalis feudi possidere debeat Commune Alexan- »

» driae jam dictam medietatem pro indiviso prae- 5 w

» dictorum castrorum , atque locorum , et eorum »

» poderiorum, et pedagiorum, et jurisdictionum, et »

» omnium aliorum jurium, et actionum, quae ipsis »

» Marchionibus tam in personis, quam in rebus, »

» eompetunt ubiqne uitra Tanarnm , ut supra le- »

v gitur in integrum , et fecere exinde secundum »

» morem recti et legitimi feudi quidquid sibi utile »

w fuerit sine contradictione praedictorum Marchio- »

» num, et eorum haeredum. Citra Tanarum mittent »

» homines Alexandriae nomine Communis, et quos »

» Commune voluerit in forlia, et in castro, et in »

» viila de Occimiano ad faciendam guerram , et »

» pacem Marchionibus Montisferrati , et generaliter »

» omnibus hominibus, locis, castris, et civitatibus, »

» quibus Commune Alexandriae guerram facere vo- c »

» luerit , vel fecerit. Et semper mittent in ipsum »

» castrum, et fortiam, et villam de Occimiano mu- »

» nitum , et scalitum Commune Alexandriae, quando- »

» cumque , et quotiescumque requisili fuerint a »

» Communi Alexandriae , scilicet a Potestate , vel »

» Consulibus, qui pro tempore fuerint, vel eorum »

» misso. Et ipsi per se cum hominibus suis facient »

» deinceps vivam guerram Marchionibus Montisfer- »

» rati , et generaliter, et singulariter omnibus per- »

» sonis , viliis , oppidis , civitatibus , quibus Com- »

» mune Alexandriae guerram fecerit , ad diem, et »

» terminum , quo Potestas , vel Consules, qui pro »

» tempore fuerint , eis praeceperint ; nec pacem , »

» pactum, treuguam vei guerram recreutam exinde »
» facient sine parabola, et licentia Potestatis, vel d »

» Consuium Alexandriae, qui pro tempore fuerint, »

» et totius consilii per campanam collecti , vel ma- »

* joris partis. Praeterea secundum forinam prae- »

» dictam investiverunt nomine recti, et legalis feudi, »

» et pro indiviso de medietate earum rerum , et »

» rationum , quas Marchio Monttsferrati eis tenet, »

» Dominicis exceptis : et de medietate villae , et »

» castri Pomarii , et jurisdictionis , et honoris , et »

» castri , et villae S. Salvatoris , et jurisdictionis , »

» et honoris , et castri viliae Vignalis , et alterius »

» castri, quae Marchio tenet eis, Dominicis exceptis, »

» cedendo eodem Vermo ad partem Communis Aie- »

» xandriae omnia jura , et actiones utiies , et di- »

» rectas , reales , et personales , el exceptiones, eis »

104

competenties in praedictis locis, et castris, et per-
sonis in eis habitantibus, et eorum territoriis, et
poderils, et jurisdictione, et pedagiis in medietate,
et pro indiviso, exceptis Dominicis Marchionum,
ut de caetero per omnia Commune Alexahdriae
agere , et excipere possit contra quetnlibet pos-
sessorem , seu detentorem ipsarum rerum , seu
personarum , sicut ipsi possent , et per omnia in
eorum iocum sit , et cum nacti fuerint posses-
sionem ipsarum rerum , ipsam possessionem cor-
poralem Communi Alexandriae integram praesta-
buwt , et illibatam , si per Commuwe Alexandriae,
vel' auxilio Communis nacti fuerint ipsam posses-
siooem. Sin autem ipsi Marchiones per se , vet
per alios . homines suos possessionem ipsarum
rermn omriium, vel unius, vel plurium Communi
Alexandriae Marchiones tradere teneantur. Si vero
possessionem aliquo casu , vel tetnpore amiserint,
et eam per Commune Alexandriae , vel auxilio
Communis Aiexandriae recuperaverint , sit jus
salvum Communi Alexandriae vindicandi secundum
praedictam formam. Et simiii modo possessionem
jam dictae medietatis Marchiones Communi Ale^-
xandriae tradere teneantur. Et haec omnia pro-
miserunt per stipulationem sub hypotheca bono-
rum suorum eidem Domino Vermo , stipulanti
nomine Communis Aiexandriae , per omnia sic
attendere, et adimplere secundum tenorem prae-
dictom. Ad haec etiam debent esse cives et ha-
bitatores civitatis Alexandriae et expendere pro
civibus in fodro pro milie quingentis lib. Papiens.;
et sic attendere, et observare promiserunt, et
juraverunt: et, si ita non attenderent , ut supra
legitur in integrum, promisemnt eidem Domino
Vermo, nomine, et ad partem Communis Aiexan-
driae, dare nomine poenae duo millia marcarum
argenti ; et pro omnibus praedictis attendendis ,
et observandis , et pro ista poena praestanda ,
Ubertus de Foro , Nicolaus de Foro , Ubertus
Advocatus de Paciliano, Vermus de S. Georgio
constituerunt sese fideijussores , quisque in soli-
dum, rentmtiando novae constitutioni, et epistolae
D. Hadriaui , obligando pro pignore bona sua.
Ad invicem istus Dominus Vermus, Alexandriae
Potestas , pro isto feudo juravit quod faciet Com-
mune Alexandriae sic attendere. Et Commune
Alexandriae pro isto feudo jurabit eis fidelitatem
a quarto decimo anno usque ad septuaginta annos,
salva fidelitate Anselmi , et Dalphini Marchionum
de Bosco, et per singulos decem annos Consilium
Alexandriae totum , per campanam coliectum ,
bona fide, et sine fraude eamdem fideiitatem prae-
diclis Marchionibus , vel eor um haeredibus Com-
niune Alexandriae secundurn formam jurabil, saiva
fidelitate istorum Anselmi et Dalphini : et hoc
faciet , si a praedictis Marchionibus vei eorum
haeredibus fuerit requisitum , nisi remanserit pa-
rabola eorum: et Consuies, vel Polestas, qui pro
tempore fuerit, annuatim jurabunt istam fideli-
tatem, et praedicta omnia tempore sui regiminis

Digitized by

Google

io5

ANN. ALEXANDRINI

io6

» observare r quande facient saoranientum regiminis
» civitatis ; "et quccf facient semper singuKs amiis
» intraturos Consules, vel' Potestatem, idem sacra-
» mentum jurare ; et quod alios Consules , vel Po-
» testateih simile facient subire sacramentum :. et
» annuatim , quando Gonsules eliguntur in. civitate
» Alexandriae , unus eorum erit Consul Communis
» civitatis, et non justitiae ; et de hac guerra non
» facient homines Alexandriae, neque pacem, neque
» treuguam cum Marchioriibus Montisierrati , quin
» ponant istos Marchiones in. eadem pace, vel treugua.
» Et adjuvabunt eos bona fide ad recuperanda jura
» sua, et quondam possessiones suas^ quas.Marchio
» Montisferrati eis detinet. Item adjuvabunt istos
» Marchiones de omni guerra ,' salvis sacramentis
» Hastens. , et Januen., et Cassi»., et VercelL, et
» salvo Mediolano, et specialiter de gnerra, quano
» Marchiri Montisferrati inciperet super eos ; nec
» exinde facient pacem, treugnam, puctum, guer-
» ram recreutam absque istis Marchionibus, et non
» recipient homines eoriun de Occimiano, et Sar-
» mazza, et Mirabello, et Viooburono pro habita-
» toribusAlexandriae; et si reciperent,,terra eorum,
» quam habent in praedictis locis, reraaneat istis
» Marckionibus. Praeterea Comraune Alexandriae
» debet dare istis Marchionibus duo sedimina vacua
» in partibus duabus Alexandriae ultra Tanarum,
» et non in Pozoiasca. Actum in isto loco feliciter.
» Isti Dominus Ansehnus, et Vermus Monacus, et
» Anselmus Camar., et Vermus, et Conradus fratres,
» Marchiones de Occimiano , et Domiuus Vermus
» de Pusterla, Aiexandriae Potestas, ex parte Gom-
» munis Alexandriae, inde plures cartas unius te-
» noris fieri rogaverunt , ut supra. Interfuernnt
» testes rogati Baiduinus de Baxano , Theobaldus
» Guasonus , Obertus de Fantino, Vermus Plattus,
» Balduinus de Curte , Obertus Salvaticus , Raine-
» rius Marchio de Occimiano.

Per hos dies Burgenses S. Domnini , desciti ab
obedientia Placentinorum,' adhaeserunt Parmensibus;
propterea Alexandrini pro foedere, quo eisdem Pla-
centinis, aliisque Lombardis conjuncti erant, acciti,
ad expeditionem militum manum miserunt, qui ,
progressi una cum Brixianis , Novocomensibus, Ver-
cellensibus , Novariensibus , et Hastensibus sociis ,
oppidum obsidione cinxerunt. Verum dum in obsi-
dione supini, ac negiigentes omnes starent, nulluin
prorsus sibi imminere periculum rati , Parmensium,
Cremonensium, Regiensium, ac Mutinensium copiis,
quae illos de improviso sub lucem adorlae fuerant,
fusi , fugatique sunt. Interea Bonifacius , Marchio
Montisferrati , agrum Alexandrinum ingressus, longe,
lateque populalnr, casliis plurimis vastatis, ac di-
reptis. Alexaridrini item non minori animi ardore
succensi , modo illatam vim propellunt , modo in-
ferunt Uliusque imperiuin adorti , ingentem hominum,
et pecudum praedam inde abducunt ; mox requi-
siti, acceptis obsidibus, de pace cum Casalensibus,
VerceUensium clientibus, agunt.

(■ MCXCFX'- :)

Proximo, ir kal. aprilis , Praetbre Alexandriae
Vermo Maridello, induoiae constitutae sunt ad ceri
tum tempus inter Marchiones Montisferrati , Bonii
facium scilicet et Guillelmum ejus filium , atque
Alexandrinos , Vercellenses, et Hastenses, Mediola-
nerisibus, et Placentinis arbitris. Induciarum tabulae
sunt hujusmodi : « Anoo Dommicae Incarnationis
» mcxcix, die Dominico, iv kah aprilis, indictione
» secunda, in ripa Padi , nott lortge a Ponte de
» Sturia, infrascriptis jtestibus praesentibus. Cum
» Dominus- Bonifacius Marchio Monttsferrati , et
» Guillelmus, ejus filius, et plures de eorum curia,
» et pro efs «t una parte, et Potestas, et Credentia

& » ■ de Alexandvia, et Potestas, et Credentia de Ver-
» celUs , et Bajamonte de la PIa2ft, et VermuS Gar-
» dinus , et Jacobus della Curte , vel de Domino
» Roliata, nomine Potestatis, et Credentiae' de Hast,
» vice, et nomine Communium earum civitatum ex
» altera ])arte, jurassent sub *Gotecino Mainerio ,
» et Guiflredo Tragrossello , Ainbasciatoribus Me-
» diolani, et Antonio de Fontana, et Joanne de
» Bonamena, Placentinis Ambasciatoribus, qui eos,
» vice Communis Mediolani, et Communis Place»:
» tiae, receperunt, slandi praecepto, et praeceptis
» Communis Mediolaui, et illius Placentiae, et
» Rectorum earum civitatum , sive Nuntiorum de
» omnibus discordiis , quae inter ipsos patrem et
» filium ex una parte, et praefatos cives ex altera

o w parte vertebantur. Ipsi vero Ambasciatores Me*-
» diolani , et Placentiae colloquium ibi statueraut,
» ibi quoque collotpiio in simul collecto , praefato
» Marchione , et filio praesentibus ; :et jam dictis
» Ambaxatoribus de Hast , vice Communis, et Uberlo
» de Fantiiio , et Ruffino de Bellono Alexand. , ac
» Jacobe vice Comite, et Alexio de Benedicto Vercell.,
» Ambasciatoribus, ibi vice, et nomine earum ci-
» vitatum existentibus. Jam dictus Antonius , para-
» bola, et voluntate, ac etiam mandato praedictorum
»• Joannis, et Gorlaoini , atque Guiflredi, nomine,,
» et ex parte Communis Mediolani , et Communis
» Placentiae, imposuit , et districte sicut "potest,
» suepe dictis Marchioni , et filio pro se , et 'pro
»• tota eorum parte, et praefatis Ambaxiatoribns de

% » Ha9t, et de Vercellis , atque de Alexandria, no-
» mine ipsarum civitatum pro Communibus earum,
» et pro tota parte supradictarum civitatum, qua-
» tenus una pars pro se, et pro tota eorum parte,
» alteri parti , sive aliis partibus , et omnibus illis
» de sua parte , sive de suis ' partibus , amodo ad
» Octavam Resurrectionis Domiui proxim. , ad in-
» vicem firmam treguam in personis, et rebos te-
» neant, et observent. Et praefato Domino Bonifacio
» specialiter, ut det in virtute Communis Mediolani
» et Communis Placentiae, aut missis earum civi-
» tatum, Castrum' S. Salvatoris, et illud de Lugo,
» atque illud de Vignale , quandocumque voluntas
» Rectorum ipsarum civitatuin, vel earum missi
n fuerit ; salvis per omnia, et ex omnibus alia prae-

Digitized by

Google

107

G. SCHIAYINAE

10S

» cepta, quae volueriut partibus facere. Quibus au- a »

» ditis , et intellectis , istae partes ibi praesentes , »

» omnia servare diserunt, et promiserunt. Inter- »

» fuerunt Guido Maraerius, et Guidonus Incressus »

» de civitate Mediolani , Ardizzonus Gambarutus, »

» Ugocionus de Puteo, Joannes eius filius , Ruxantus »

» de Ruxantis de civitate Vercellamm, Petrus Pd- »

» cardus, Faba Piceus de Novaria, Fulcus de Ini- »
I» quitate de Placentia , Ramerius Grana , Otto de ' »

» Caretto, Gomesr Raiberius de Blandrate, Ferrarius »

» Rainerius Capitaneus , et Alexius de Valentia , »

» Andreas de Benzo de Aquis, Vermus Rodulphus, »

» atque Anselmus, qui dicuntur Pastores , et alii »

» quam plures testes. » »

rV imie kal. junii Innocentius Pont. Max. appro- »
bavit instituta Monacborum HumiUatorum Conven- h »

tualium, quos multo ante Johannes de Meda No- »

vocomensis, vir sanctitate et miraculis clarus, Regulae »

D. Benedicti adstrinxit. »

Pridie idus junii , exacto induciarum tempore, Me- »

diolani, in publico consilio, pax inter Marchionem »

Montisfefrati, et singularum civitatum legatos, Me- »

diolani, Placentiae, VeroeUis, Alexandriae, et Hast »

in conventiones , et pacta sequentia : « In nomine »

» Patris, Filii, et Spiritus Sancti. Concordia, et »

» societas inter Commune Mediolani, et Placentiae, »
» et Vercellarum , et Alexandriae, et Hast ex una . »

» parte, et ex altera Dominum Bonifacium Mar- »

» chionem Montisferrati, et Guillelmum fiiium ejus, »

» talis est. Scilicet: praedictus Marchio, et filius ejus »
» per se, et per omnes homines sui dislrictus, cuslo- c »

» dient, salvabunt, et manutenebunt omnes homines »

» praedictarum civitatum, et earum districtus suae »

» jurisdictionis , tam clericos, quam laicos, qui »

» stant , vel steterint ad* praecepta ipsarum civi- »

» tatum in personis, et rebus per totam suam »

» terram , et aquam , et districtum , et virtutem. »

» Item adjuvabunt omnes praedictas civitates , et »

» unamquamque earum de omni guerra, et omnibus »

» guerris, et discordiis, quas habent, vel habuerint, »

» vel alicui earum apparuerint, contra omnem per- »

» sonam, et personas, et civitatem, et locum', et »

» castrum , et villam , bona fide , et sine fraude ; »

» ita tamen, ut praedictus Marchio, et filius ejus »

» non teneantur hoc juramento adjuvare Alexan- »
» drinos, vel Hastenses, vel Vercellenses contra d, »

» Aquenses, et contra illos de Alba, et contra »

» Yporienses. Et eodem modo teneantur ipse Mar- »

» chio, et filius ejus Brixiensibus , et Cumanis , et »

» Laudensibus, et Novariensibus, quando ad hanc »

» societatem pervenerint , et eos recipere teneantur »

» in hac societate. Illud idem facient praedictae »

» omnes civitates , et unaquaeque earum eidem »

» Marchioni, et filio ejus, et suis hominibus, et »

» rebus , et eodem modo eos adjuvabunt , salvis »

» tamen sacramentis, quae Mediolanenses fecerunt »

» de societate facta cum Cumanis, Laudensibus, »

» et Novariensibus ; et salva societate Lombardiae, »

» et salvis sacramentis, quibus Placentini tenentur »

» Malaspinis, et quibus tenentur Bobio , et quibus »

tenentur Pontremolo. Et salva societate Lom-
bardiae ; et salvis exceptionibus, datis in scriptis
a Vercellensibus , et Alexandrinis, et Hastensi-
bus, quae sunt istae; videlicet: Hastenses vo—
lunt excipere, ut non teneantur pro hac socie-
tate adjuvare aliquem coritra omnes cives Ha-
stenses, habitantes in civitate, vel extra, et omnes
homines de posse, et virtnle, et jurisdictione
Hastensi , et Dominnm Hastensem Episcopum ,
et civitatem, et homines deAlba, et Carium ,
et Testonam, et Advocatos de Montecncco, et
Ubertum de Cocconato, et Henricum de Vilbdba,
et fratres, et Henricum, filium Marchtonis. Ardi-
cionis, Saulianum (sicj , Ramursium, Rubaldum
de Braida, Dominos, et homines de Lanerioj ho*
mines de Maxio, Marchiones Ancisae, Henricum
Montisborsarii, et filios, Dominos de Malamorle,
Grottum de Sawelio, Jacobum Corbellarium, Hen-
ricum Mastorchium, Obertum de Maricib, Joan-
nem de Paxiliano, Alexandriam, et homines Ale-
xandriae, et civitatem , et homines VeneeHarnm ;
et omnes praedictos homines et ioca excipinut
Hastensea, ut supra legitur, salvis pactis, et.con»
ventis eorum, et specialiter salva conoordia , et
pactione, eti societate ipsorum HastensMia, Ale-
xandrinorum, et VerceUensiiun, ita nt societas,
et concordia eorum stabilis, et firma semper per-
maneat : nec propter sacramentum istius socie-
tatis , nec propter aiiquod aiiud sacramentum in-
fringatur , nec removeatur ulio modo. Alexandrini
vero volunt excipere, ut civitas Alexandrina non
teneatur pro hac societale contra sacramentum,
seu pactum, quod fecerunt cum hominibus de
Cassinis, nec contra Dominum Anselraum, et Dal-
phinum, Marchiones de Bosco, nec contra Mar-
chiones de Occimiano, cives Atexandriae, neo
contra Marchiones de Ancisa, nec contra sacra-
mentum, seu pactum, quod fecerunt cum Mar-
chionibus de Gavio, nec contra CasteUanos de
Alicis , et Barberii, nec. contra Paxilianum , nec
contra aliquem civem Alexandriae, qui in civi-
tate habitet , vel extra , nec contra homines de
Bosco, nec contra homioes de Urba, nec contra
homines Frixionariae, Bassaragutii, Capriatae ,
nec contra homines de Lanerio, nec contra ho-
mines Ripaltae. VerceHenses autem volunt exci-
pere Dominum Episcopum VerceUensem, et so-
cietatem generalem Lombardiae, et speciatiter
Alexandriae , et Hast, et Novariae, et salvo Tau-
rino, et Yporea, atque Casale, et PaxUiano, et
omnibus civitatibus, et habitatoribus Vercellarum,
et vasailis, et iUis, qui sunt in jurisdiclione "Ver-
cellensi. Et hoc factum est salva omni commis-
sione, et omnibus commissionibus, factis in Com-
mune Mediolani, et in Commune Placentiae a
praedicto Marchione, et a Communi Alexandriae,
a Communi Vercellarum , et a Communi Hastensi
de omntbus discordiis eorum, secundum quod
in commissione, et commissionibus continetur.
Et si quid additum, vel diminutum fuerit in hac

Digitized by

Google

ANN. ALEXANDRINI

i io

» societate, vel pro hac societate per consilium
» Mediolani, et per consilium Placentiae commu-
» niter usque ad kal. januarii, id utraque pars
» teneatur observare , et attendere. Eodem modo
» praedictae omnes civitates inter se vicissim ad-
» juvare, et defendere teneantur , ut supra tenen-
» tur praedicto Marchioni. Et praedictam socie-
» tatem jurant, ut supra continetur, praedictus
» Dominus Bonifacius Marchio Montisferrati, et
» Guillelmus, filius ejus, et utramque praedictam
» societatem , ut supra legitur , juraverunt pro
» Mediolano Joahnes Rusca , Potestas Mediolani ,
» et pro Placentia Antonius de Fontana , et Joan-
» nes de Bonamena, legati Placentini, et pro Ale-
» xandria Guiiielmus Lanzavechia et Guido de Piora,
» legati Alexandrini, et pro Hast Magister Petrus
» Beccarius, et Homodeus Trosellus, legati Ha-
» steoses, et pro Vercellis Gullielmus Alzatus, et
» Joannes de Oliva, legati Vercellenses. Actum
» est hoc in Palalio Communis Mediolani coram
» magno consilio collecto , anno Dominicae Incar-
» nationis millesimo centesimo nonagesimo nono ,
» die Dominico, duodecimo die mensis junii , indi-
» ctione secunda : unde plures cartulae uno tenore
» scribi rogatae sunt. Interfuere Landrianus Teli-
» nus de Landriano , Traversa Volianus , Algerius
» de Vicomercato , Jacobus Pellucus , Guillelmus
» Brema, Arnaudus de Bombellis, Consules Medio-
» lani. Et Martinus de la Turre , et Bertramus
» Scaccabarocius, et Guiffredotus Granellus , et
» Gottecinus Mainerius, Roglerius de Lampugnano,
» et Baldicionus Stampa, et mulli alii , qui simi-
» liter utramque praedictam societatem juraverunt,
» ut supra. »

( MCC )

Postero anno Alexandrini partem eam populi
Quargnenti quae excepta erat a quadraginta familiis,
ad habitationem Alexandriae reservatis, etdeputatis,
ac de parte Episcopi dicebatur, jure itidem civitatis
suae donarunt, pactis tamen, et modis, qui sequen-
nbus tabulis, ad m kal. aprilis confectis, continentur:
« Anno Dominicae Incarnationis millesimo ducen-
» tesimo , indictione ni , die Jovis sexto exeimtis
» februarii. In castro Quargnenti, in plena con-
» cione campanis collecta, sub aspectu illius plebis.
» Forma pacti, et conventionis facti, factaeve inter
» homines Quargnenti, et homines de Alexandria,
» ibi existentibus vice Communis Alexandriae, Joanne
» Platto, Consule ipsius civitatis, et Gamnndio de
» Guffredo, ambaxiatore, cum Stephano de Domino
» Petro Bello, et ex parte Quargnenti existente Do-
» mino Anselmo de Foro, Potestate ipsius loci, est
» talis : scilicet , quod homines de parte Episcopi
» Hastensis faciunt sese cives Alexandriae , salvis
» rationibus Episcopi in suis hominibus hoc modo,
» quod ipsi simul cum hominibus quadraginta fami-
» liarum , qui sunt cives Alexandriae, debent facere,
» et facient de caetero communia onera civitatis

» Alexandriae , et nominatira fossatorum, muri por-
» tarum, et pontiura facendorum, equorum, armo-
» rum , fodri, et postremo guerrae, et pacis faciendae
» omnibus, quibus Alexandrini facere voluerint, et
» nominatim, et generaliter omnia communia bnera
» civitatis pro rfequali portione, quam facient ho-
» mines Solerii : eo excepto quod nemo de parte
» Episcopi cogatur, nec possit cogi ire stare Alexan-
» driae contra suam voluntatem; nec in hoc, quod
» faciunt , salvis rationibus Episcopi , non possint se
» excusare ab omnibus istis oneribus civitatis, licet
» Episcopus vellet ei contradicere, vel contradicet.
» Sed illi de quadraginta familiis semper, et quando-
» cumque hominibus Alexandriae placuerit, possint
» cogi ire stare Alexandriae, non patrocinante sibi,
» nec excusante ista pactione : et homines Alexan-
» driae debent tenere, defendere, et manutenere
» homines Quargnenti, locum, et eorum res, sicut
» horaines Alexandriae , et specialiter sicut homines
» Solerii ; et in omoibus excusare, in quibus homines
» Solerii, stantes ad Villam, excusantur. Actum in
» isto loco feliciter. Isti Consules , et Ambaxiatores
» Alexandriae , item Anselmus de Foro , Potestas
» Quargnenti, vice hominum Quargnenti, inde plures
» cartas ejusdem tenoris fieri jusserunt. Et omnia
» ista hoinines Quargnenti de parte Episcopi atten-
» dere, et observare ad sancta Dei Evangelia jura-
>» verunt. Interfuerunt lestes Carbonus, Anselmus
» Ainerius, Soldanus de Quargnento, Ubertus Ne-
» bula; et omnes homines de concione, sub quorum
» aspectu facla fuit, similiter hanc cartam fieri ro-
» gaverunt, ut supra. »

Hic animadvertendum est, quadraginta familias
Quargnenti ab Anselmo Hastensi Episcopo, anno
primo Alexandriae conditae , ad ejus urbis habita-
tionem promissas, ad hunc usque diem illuc non-
dum domicilium transtulisse. Proinde non esse eos
audiendos censeo, qui volunt, statim, designata urbe,
transmigrationem suscepisse.

Eodem anno novi motus, et turbae excitantur a
Marchionibus Montisferrali adversus Alexandrinos ,
et Vercellenses ; verumtamen bonorum hominum ,
et amicorum cura statitn sunt sopitae, et compressae.

( MCCI ) ,

Proxime sequens annus pacis bono, et otii Iran-
quiilitate insignis Alexandrinis fuit ; propterea illum
totum condendis novis legibus, et Reipublicae suae
stabiiiendae transegerunt.

( MCCII )

Postero anno v scilicet idus januarii, .Opizone
de Ossa Praetore Alexandriae , Consulibus autem
Oberto Natta, Ruffino Scaccavello, Vermo Lanza-
vechia, Oberto Fantino, Joanne Patto, Ruffino Griffo,
Joanne Gratono, et Alberto Balbo, Anselmus Cul-

/

1 1 1

G. SCHIAVINAE

I I 2

latius, Consul oppidi Montaldi, nonnullique ejusdem a
oppidi incolae , fidelitate jurata , foedus cum Ale-
xandrinis in hanc formam fecerunt. « Anno Domi-
» nicae Incarnationis millesimo ducentesimo secundo,
» indictione v , die Mercurii , nono exeuntis janua-
» rii , in Alexandria , in majori ecclesia sancti PetrL
» Anselmus Cullatius Consul de loco Montaldi,
» item Joannes Ferrarius , et Canigia, et Vermus
» de Amelio , omnes de jam dicto loco , nomine
» Communis ejusdem loci promiserunt, et fidelita-
» tem fecerunt, et super sancta Dei Evangelia ju-
» raverunt Domino Opizoni de Ossa , Potestati
» Alexandriae, stipulanti nomine Communis Ale-
» xaudriae , videlicet , quod de caetero erunt fide-
» les Communi Alexandriae, et quod salvabunt
» Commune Alexandriae , et eorum res , et bomines, b
» et eorum jura , et facient fossatum , et exerci-
» tum, et fodrum dabunt, et omnia alia munera,
» et onera sustinebunt, quae pertinent civitati Ale-
» xandriae, et facient guerram, et pacem de castro,
» et de viUa Montaldi, et de personis contra omnes
» personas, contra quas Commune Alexandriae vo-
» luerit, et loca , quotiescumque Communi Alexan-
» driae placuerit, in eorum voluntate. Et custodient,
» et salvabunt homines Alexandriae et eorum res ,
» et jura, et villas, et loca, et castra, quae ci-
» vitas Alexandriae possidet , vel possederit. Item
» facient jurare homines de jam dicto loco Mon-
» taldi , quod hoc idem attendent, et observabunt
» in perpetuum : et bona fide facient jurare homi-
» nes Vultignanae, et PontexeUi, et Molonensi hoc c
» idem attendere, et observare, et ratum, ac fir-
» mum tenere. Et haec omnia promiserunt atten-
» dere , salvo jure monasterii S. Martini de Foro.
» Ad invicem istus Dominus Opizo de Ossa, Ale-
» xandriae Potestas, nomine Communis Alexandriae,
» recepit eos nomine suo, et nomine bonorum ho-
» minum de jam dicto loco, in defensione, et in
» custodia Communis Alexandriae, et promisit eis
» nomine Communis istius loci de Montaldo, quod
» de caetero non dabunt curadiam , vel pedagium
» Communi Alexandriae, nec in eorum districtu.
» Actum in isto loco feliciter. Istus Dominus Opizo,
» et Anselmus, Joannes Ferrarius, Canigia, et Ver-
» mus de Amelio inde
» fieri rogaverunt , ut

» rogati Vermus de Feniculo, Ubertus de Fantino,
» Balduinus de Baxiano , Jacobus Thebaldonus ,
» Biifiinus Scaccavellus, Dominns Vermus de Ossa
» de Mediolano. »

Inde viii idus martii foedus , et amicitiae societas
inita est inter eumdem Opizonem, Praetorem Ale-
xandriae , nomine Beipublicae, et Ottonem, Mar-
chionem Carecti pro se, et Vermo Caevae, nec non
Anrico Pulzonis Marchionibus, invicem stipulantes,
sacramejito suscepto, in pacta, et leges sequentes:
m Anno Dominicae Incarnationis millesimo ducen-
» tesimo secundo, indictione v, die Veneris, vin
» intrantis MartiL In ecclesia B. M. de Alice. Haec
» est forma pacti, et concordiac, et juramenti ,

duas cartas unius tenoris
supra. Interfuerunt testes

» quod quaeve fit inter Domimim Opizonem de
» Ossa, Potestatem Alexandriae, nomine Communis
» Alexandriae ex una parte, et Dominum Ottonem
» de Carecto Marchionem, suo nomine, et nomine
» Domini Vermi de Ceva Marchionis, et Domint
» Anrici Marchionis de Pulzono ex alia partc.In
» primis igitur Dominus Otto de Carecto promisit,
» et super sancta Dei Evangelia juravit isti Do-
» mino Opizoni de Ossa stipulanti nomine Com*
» munis Alexandriae , custodire bona, et jura ejus-
» dem Communis , et omnes homines Alexandriae
» communiter, et separatim in personis, et rebus
» per se, et per homines suos reliquos ad suum
» posse. Item promisit facere guerram per se, et
» per homines suos ad suum posse, et speciaiiter
» a domo sua omnibus Marchionibus , Comitibus,
» et Castellanis, et villis, quibus Potestas Alexan-
» driae, vel Consules, pro tempore existentes, no-
» mine Communis Alexandriae, voluerint, et hoc
» infra octo dies , ex quo ei denuntiatum fuerit ab
» eis, vel ab eorum nuntio, et specialiter Aquen-
» sibus, et eorum terrae, communi, et diviso y et
» de praedictis guerris non faciet pacem, pactum,
» treguam , neque guerram recruentam sine volun-
» tate totius consilii, vel majoris partis Aiexandriae,
» campana collecti , et ab hodie in antea dabit
» opem , et fortiam , auxilium, et consilium, ut
» omnes homines Alexandriae habeant Episcopum,
» et Episcopatum, et nominatim Episcopum, et
» Episcopatum de Aquis. Et promisit, quod mittet
» homines Alexandriae in castro, et villa, et turri,
» et fortia castri de Pontibus ad faciendam guer-
» ram omnibus hominibus, et locis, quibus Pote-
» stas, vel Consules Alexandriae, qui pro tempore
» fuerint, voluerint, et nominatim hominibus de
» Aquis, et eorum terrae, secundum quod placuerit
» Potestati , vel Consulibus nomine Communis Ale-
» xandriae. Item promisit, quod singnlis annis faciet
» suis expensis Communi Alexandriae, duos exer»
» citus ubique, secundum quod placuerit Potestati,
» vel Consulibus Alexandriae, qui pro tempore
» fuerint in Alexandria, et cum Communi civilatis
» Alexandriae per dies xv, et erit de cetero civis
» Alexandriae, et dabit in domo, et terra in eadem
» civitate, et in territorio libras quadringentas
usque ad proximum festum S li Michaelis, nisi
remanserit parabola Potestatis Aiexandriae , vel
Consulum ; et pro istis libris quadringentis ex-
pendet in Communi Alexandriae, et pro ipso
Communi , et faciet jurare bona fide Dominum
Vermum de Ceva Marchionem, Dominum Auri-
oum de Pulzono, quod ratum, et firmum tene-
bunt , et attendent per se, et per homines suos
sicut supra dictum est, et sicut promisit , et ju-
ravit usque ad proximum S. Michaelem, excepto
quod Dominus Anricus non debet emere domum
in Alexandria , nisi voluerit: et excepto quod
Dominus Vermus de Ceva debet tantum dare m
domo, et terra lib. ducent. Papiens., et pro iUis
libris ducentis debet expendere 1 13 in Communi

d »

Digitized by

Google

u3 ANN. AL

» Alexandriae, et pro ipso Gominuni. Praeterea pro-
» misit, et juravit istus Dominus Otto, quod ab
» hodie in antea non faciet concordiam , vel pac-
» tum aliquod cum Aquensibus sine voluntate totius
»' consilii , vel majoris partis Alexandriae , cam-
» pana collectL Et pro his omnibus attendendis,
» et observandis obligavit isti Domino Opizoni,
» nomine Gommunis Alexandriae stipulanti, omnes
» rationes suas, et jura, quas, quaeve habet, vel
» habere posset in Dominum Dalphinum , et in
» omnia bona , quae sunt , vel fuerint , seu tenet
» ipse Dalphinus, Marchio de Bosco. Et, si contra-
» venerit, fecit finem, et liberationem isti Domino
» Opizoni de Ossa, nomine Communis Alexandriae,
» de omni jure, quod habet vel habere posset in
» istum Dalphinum , et bona ejus, quae sunt, vel
* fuerint,' seu tenet ipse Dalphinus, et nominatim
» in castro, et villa et curte, et jurisdictione Mon-
» tisclari , et quod faciet Dominum Anricum de
» Pulzono obligare totum, quod habet in castro,
» et villa de Bosco, et de Puzolo, et jurisdictione,
» et hominibus istorum locorum , et bona fide faciet
» Petrum, Marchionem de Pulzono, generum suum,
» obligare similiter ea , quae habet in istis locis ,
» sive castris, et villis de Bosco , et de Pulzolo.
» Et faciet filios suos jurare, et homines a xiv annis
» supra, et a lxx infra bona fide, quod homines
» Alexandriae , et eorum bona communiter, et se-
» paralim custodient , et salvabunt , et auxilium
» praestabunt ubique in personis, et rebus. Et hoc
» totum promisit, et juravit salva fidelitate Impe-
» ratoris, et salvo quod posset adjuvare Albenses
» domi eorum, et Januenses, et Dominum Anricum
» patrem suum. Versa vice Dominus Opizo de Ossa,
» Alexandriae Potestas, nomine Communis Alexan-
» driae promisit isti Domino Ottoni de Carecto
» Marchioni , suo nomine , et nomine istorum Mar-
» chionum, ipsos adjuvare, custodire, defendere, et
» salvare, et eorum bona, et jura, et terram suam,
» et eorum homines cum militibus, et peditibus
» nomine Communis Alexandriae, et pro Communi,
» et cum expensis Communis Alexandriae. Et quod
» Commune Alexandriae non consentiet, nec fieri
» permittet vitlam , vel locum a loco Bestagni su-
» perius, et S. to Stephano superius contra volun-
» tatem istorum Marchionum; et, si fieret, vel facta
» est, vcl fuerit contra eorum voluntatem, dabit
» opem , et fortiam , et consilium , ut destruatur.
» Item promisit , quod Commune Alexandriae faciet
» guerram a domo sua omnibus hominibus , ac
» locis , quibus ipsi Marchiones fecerint , et caput
» guerrae fuerit, et de ipsa non faciet pacem,
» pactum, neque guerram recreutam siue voluntate
» ipsorum Marchienum. Et faciet jurarc homines
» de consilio, quod ita habent attendere, ut supra
» legitur, et nuntio communis in concione. Et faciet
» jurare Potestatem, vel Consules futuri anni, quod
» ita habent attendere, et quod ipsi facient sequentes
» similiter jurare de cetero ratum, et futurum le-
» nere, ut supra legitur in integrum, salva fidclilalc

EX.ANDRINI 1 1 4

a » Imperatoris, Domini Dalphini deBosco Marchionis,
» et Domini Anrici, et Marchionum de Occimiano;
» et salva fideJitate Mediolanensium , et concordia
» Hastensium, Vercellensium, Januensium,, et Cassi-
» hensium: et sacrainenta debent renovari dc decem
» in decem annis , si utrique parti placuerit. Et
» haec concordia facta fuit praesentibus Ambaxa-
» toribus Alexandriae, qui cum Poteslate erant,
» videlicet Oberto Natta, Ruffino Scaccavello, Oberto
» de Fantino, Vermo Lanzavetula , Joanne Plalto,
» Ruffino de Griffb, Joanne de Gratono, Alberto
» Balbo, clavario Communis Alexandriae, qui ibidem
» juraverunt hoc totum , ratum et finnum tenere,
» ut supra legitur, in integrum. Actum in isto loco
» feticiter. Isti Dominus Opizo, Alexandriae Pote-
b » stas, et Dominus Otto dc Carecto Marchio, inde
» plura instrumenta ejusdem lenoris fieri rogave-
» runt, ut supra legitur, in iutegrum, Interfuerunt
» testes rogati Dominus Dalphinus, Marchio de
» Bosco, Obertus Canis , TJgo Frigidus, Durandus
» Vicecomes, isti Domini Ottonis de Carecto. »

VIII kal. maji Verinus, Marchio Caevae, pactio-
nem, et foedus suprascriptum , ab Ottone Carecto
Marchione nomine suo factam , sacramento suscepto,
tactis sacris Evangeliis, oomprobavit. Cui pactioni
eodem die eliam TJgo Carectus, Oltonis filius sub-
scripsit, jurans, se item, quaecumque pater suus
Otto promisit, omnino preastiturum modis, etformis,
quibus infra ; videlicet : « Anno Dominicae Incar-
» nationis millesimo ducentesimo secundo , indi-
c » ctione v, die Mercurii, vu exeuntis aprilis : in
» Alexandria, in pleno consilio, campana collecto.
» Dominus Vermus de Ceva Marchio promisit, et
» super sancta Dei Evangelia juravit , firmam , et
» ratam tenere, et attendere pactionem , et con-
» cordiam factam inter Dominum Ottonem de Ca-
» recto ex una parte, et ex altera Dominum Opi-
» zonem de Ossa, Potestatem Alexandriae, per se,
» et per homines suos, sicut Dominus Otto de
» Carecto promisit, et juravit prout cohtinetur in
» instrumento facto de ipsa concordia: cxcepto quod
» non teneatur contra Hastenses, et homines de
» Monte, et illos de Albingana, et illos quos secrete
» dixit Potestati : et inde istus Dominus Vermus
» hanc cartam fieri rogavit. Et ibidem , et eodeni
d » die Dominus Ugo, filius Domini Ottonis de Ca-
» reclo, promisit, et juravit ad Sancla Dei Evan-
» gelia attendere, et observare , prout conlinotur
» in isto instrumento coucordiae, et prout scit
» Dominum patrem suum Ottonem promisisse, et
» jurasse. Et inde hanc carlam fieri rogavit, ut
» supra. Interfuerunt testes rogali Simplex de Ca-
» nello, Manfredus de Sulerio de Hast , Ambrosius
» Notarius de Mediolano , Vermus Burrus Judex ,
» Albertus Balbus clavarius Communis Alexandriae,
» Obertus Canis, Guido de Linsignano, et Sivolto de
» Lanerio; Vermus Mastorcius, Anricus Simplex,
» Comes de Caneilis, Jordanus de Aliano, Ser Sivolt,
» Pelrus de Septem annis, Antonius de Calozio, Al-
» bertus de Canellis, Ser Raimundus [dc] Lamerio

i.)

i.5

G. SCHIAVINAE

116

» (sic), Bergognus Bixara, Vermus Sgacius de A-
» liano, Manfretlus Presbiter de Aliano, Brunus
» de Aliano, Plebranus de Viginti, Roglerius de
» Vitali, Pulzonus, filius Domini Ottonis, Arnellus,
» ejus filius, Jacobus Carena de Lamerio (sic),
» Bonifacius Ardanisius, Ruffinus Croza, Vermus
» Croza, ejus frater, Guertns Croza , Anricus Ma-
» storcius, Gandulphus Bellus de Calamandrana ,
» Otto Corbellarius, Ser Guido Carena de Lamerio,
» Surdinus de Canellis, Brunus de Calozio, et Ste-
» phanus de Lincighano. »

Caeterum, pendente adhuc lite inter Alexandri-
nos , et Episcopum Haslensem de possessione Quar-
gnenti, causae cognitio commissa est Bernardo Balbo,
Episcopo Papiae. Cum autem Alexandrini commis-
sionis litteras , ipsumque Bernardum suspectum
haberent, propterea tam parte Cleri, quam populi
universi , xm hal. junii Albertus Archipresbiter
S. Dalmatii Maringhi , actor, et procurator generalis
constitutus, ab eodem Bernardo ad Summum Pon-
tificem appellavit, litteris dimissionis petitis , ut se-
quentibus tabulis apparet: « Anno Dominicae In-
» carnationis millesimo ducentesimo secundo, die
» Lunae, xm kal. junii, indictione v, in Papia
» infra Palatiurn Domini Episcopi Papiensis. Do-
» minus Albertus, Archipresbiter Ecclesiae S. Dal-
» matii de Alexandria , missus, et procurator totius
» Communis de Alexandria in spirituali , et saeculari
» causa, sicuti per publicum instrumentum apparet,
» ad appellationem faciendam ad Sum. Pont. a
» Domino Episcopo Papiensi, pro causa, quae ver-
» titur inter Episcopum Haslensem, et homines
» Alexandriae civitatis de loco, et Ecclesia Quar-
» gnenti , cum instantia appellavit , et apostolos
» postulavit. Praedictus Archipresbiter hanc cartam
» fieri rogavit, ut supra. Interfuerunt testes rogati
» Saracenns de Burgo, Otto de S> Trinitate, no-
» tarii; et Raimundus Catelanus, et Rainerius de
» Alexandria, filius Henrici Calcamugii. »

XIV kal. augusti Praepositi Templorum, Cathe-
dralis scilicet, et SS. Laurentii et Clementis, Ale-
xandriae, una cum Praetore ejusdem civitatis, rursus
Albertum , Archipresbiterum S. Dalmatii creant
procuratorem , qui nomine tam Alexandrini cleri,
quam populi, super omnes eorum causas a S. Sede
Apostolica Papiensi Episcopo commissas, ad eam
ipsam Sedem provocet , rationibus jam adduclis
supra , promittentes se inde factam appellationem
ratam habituros, ut sequentibus tabulis plenius no-
tatur: « Anno Dominicae Incarnationis millesimo
» ducentesimo secundo, indictione v, die Veneris,
» xiii exeuntis julii , in Alexandria , praesentia te-
» stium, quorum nomina subter leguntur. Dominus
» Ugo Canefrus, Praepositus majoris ecclesiae S.
» Petri, et Dominus Assalitus Praepositus Sancto-
» rum Laurentii, et Clementis, et Dominus Opizo
» de Ossa, Alexandriae Potestas, conslitnunt Do-
» minum Archipresbilerum S. Dalmalii de Maringo
» sindicum, et procuratorem ad appellandum super
n oinnes causas, a Sum. Pont. Domino Episcopo

a » Papiensi cpmmissas., pertinentes ad civitatem Ale-
» xandriae tam ad derum, quam ad populum, eo
» quod habent litteras commissionis suspectas, et
)> praefatum Episcopum similiter suspectum, et pro-
» mittunt, quod habebunt firmam , et ratam appel*
» lationem, factam a praedicto Archipresbitero. Et
» inde hanc cartam fieri rogaverunt, ut supra.
» Interfuerunt testes rogati, Burdonus de Papia,
» Albertus Corsicus , Olto Passantus ambo de Ale-
» xandria. »

Postridie ejus diei ibidem Albertus, Archipresbi-
ter, Papiae, in aedibus Episcopi, pro jure, et po-
testate, sibi publico mandato facta, adversus eum-
dem Bernardum Episcopum ad Maximum Pontificem
appellavit , provocavitque , ut his tabulis patet :

b « Anno Dominicae Incarnationis millesimo ducen-
» tesimo secundo, indictione v, die Sabbati, xm kal.
» augusti. Infra lobiam Domini Bernardi, Papien-
» sis Episcopi, et ante ejus praesentiam Dominus
)) Albertus, Ecclesiae S. Dalmatii de porta Marenci
» Archipresbiter, sindicus, et procurator a Clero,
» et a Potestate Alexandriae , nomine Conhnunis ,
» clericorum , et laicorum ipsius civitalis constitu-
» tus , prout in quodam publico instrumento appa-
» rebat, viva voce jam dicto Domino Bernardo,
» Papiensi Episcopo, appellavit ad Summum Pon-
» tificem super litteris commissionis, quas jam prae-
» dictus Episcopus habuerat ex delegatione Summi
» Pontificis, et specialiter super causa Quargnenti,
» tam. spirituali, quam etiam temporali. Hanc qui-

c » dem appellationem fecit praefatus Procurator, eo
» quia jam dictus Dominus Episcopus suspectus est
» Ciero, et Poteslati Alexandriae , et cum instantia
)> apostolos postulavit. .Praedictus Archipresbiter
» hanc cartam . fieri jussit. Inlerfuere Robertus de
» Ponzio, et Jacobus de Madria, et Lanfrancus de
» Pasquali, testes. »

Pridie idus augusti Puncius , Marchio Pulzoni ,
oppignorata fide, se concordiam, superiore mense
martio ab Ottone Carecto Marchione, nomine suo,
Alexandrinis promissam , servaturum pollicetur his
verbis. « Anno Nativitatis Dominicae millesimo du-
» centesimo secundo, indiclione v, die Martis, xn
» exeuntis augusti, in Alexandria, in Ecclesia S.
» Pelri, in pleno consilio , campana collecto. Do-

d » minus Puncius, Marchio de Pulzono promisit,
» et super sancta Dei Evangelia juravit attendere,
» et observare per se, et per homines suos con-
» cordiam, factam inler Dominum Opizonem de
» Ossa, Potestatem Alexandriae, nomine Communis
» Alexandriae ex una parte, et Dominum Ottonem
» de Carecto ex altera, sicut ipse Dominus Otto
» promisit, et juravit, prout continetur in instru-
» mento facto de ipsa concordia : excepto , quod
» non tenetur emere domum , nisi de lib. xxv cum
» Domino Anrico, ftatre suo , et Petro, suo con-
» sanguineo ; et istus Dominus Otto eodem modo
» se, et sua obligavit pro ipso Puncio, sicut obli-
» gavit pro se, et inde hanc cartam fieri rogavitj
» itf supra. Interfuerunt testes rogati, Ambrosius ,

Digitized by

Google

U7

ANN. ALEXANDRINl

118

» Ubertus Canis , Petras Scriba , Dominus Dal-
» phinus etc. »

V idus septembris, Opizo, Alexandriae Praetor,
nooiine Reipublicae fundum ia territorio Bergolii
cum lapidibus aliquot emit de pub. ab Vermo de
Piro , Burgoliensi. Emptioais tabulae sunt baec :
« Anno Dominicae Incaraationis millesimo ducente-
» simo secundo, indictibne v, die Lunae, ix intrantis
» septembris. Vermus de Piro, de Porla Bergolii,
» veodit tibi Opizoni de Ossa, Potestati Alexandriae,
» emenli , nomine Coinmunis Alexandriae, viginti
» et duos sextarios terrae, et, si plus est, vel minus
» infra terminos demonstratos ; quae tcrra jacet in
» territorio Bergolii in valle Viniversi, cui cohae-
» ret, ab una parte, terra isti Vermi venditoris ;
» a duabus Ottonis de Ceva, ab alia Manfredi de
» Panito, finito prelio bonorum denariorum Papien-
» sium lib. viginti, de quo pretio tolo istus Vermus
» vcnditor proooisit islo Domino Opizoni, stipu-
» lanti nomine Communis Aiexauciriae, istam ter-
» ram cum lapidibus, qui sunt in ea terra, et sub
m ea terra omni tempore, et ab omni homine per
» se, et per baeredes suos, aut cui Commune AJe-
» xandriae dederit , et nominatim ab uxore sua ;
» sub poena dupli, cum stipulatione subnixa, de-
» fendere (dependere?); e* pro evictione: Anricus
» Pennatius, et Carlevarius Sarzarion. constituernnt
» se fidejussores sub dupla. Actum in Alexandria
» feliciter. Isti Vermus venditor, et Anricos [et]
» Carlevarius fidejussor. haoc cartam fieri rogave-
» runt, ut supra; tali modo tamen fuit facta ista
» venditio , et quod istus Vernras debet gaudere
» terram laboratoriam , quae erit in ista terra, et
n arbores, quae in eadem fuerunt, vel sunt. Inter-
» fuerunt testes rogati Quelfus Morellus dePapia,
» Rufiinns Pia, Albertus Passacurtesius , et alii
» plures. »

( MCQII )

Postero, v idns Februarii, Alexandrini, Ruffino
de Mandello Praetore, jus sibi ex dono acquisiverwnt
in coatiH, et castro Aquesanae. Acquisitionis labulae
talessunt, « Anno Dominicaelncarnationismillesimo
» duoentesimo Lertk», «ndictione vi, die Dominico,
» nono intrantis febcuarii. In Ecclesia S. Joaonis
» de concbis. Dominus Jordanus de Alliano, Gul-
» lieLmus de Alktno, Dominus Manfredus, Presbker
» de Aiiano r Vermus Mussus de AHano, Domnms
» Vilabs de Viginti,. Ogterius Devisius, Albertus
» de Camellis, Jacobus Corbelkurias, Petrus de
» Septewi aiura,, Rnffinns Cocfaio«terius r Surdinus
» de Canellis, Vermus Mastorcins ,. Nieolaus de Cac
» nellis, Manfredus La«4wus««s r Anricus Mastor-
» rius, Ansaldieus de.CaraeHis, Swaufi Calamaacurana,
» Ruffinus, Croaa, Otto GorbeBsopius,. Gajwktl&fl de
», Caiamandrana, Guetcius de- Grozik», Albettu*. de
» Besco> Serip*** de GaAamandrana, Ogterius, de
» Bosce^ SiwUftor dfl Laneriis, Barttanktus die La-
» neriis,, AJbentns Dardaawius , . Jaeobos Amertns

a » de Maxio, Boriifacius Dardanisius, Ruffinus de
» Alice, Guido de Lintignano, Obertus de Linti-
» gnano, Vettnus Lisna de Alice, Bonifacius de
» Verdobio, Rubaldus Bursa de Alice, Stephanus
» de Lintignano , Petrus de Lintignano , Anricus
» Vetulus, Guido Carena de Lanerio; omnes isti fe-
» cerunt donationem, datum, et investituram Ruffino
» de Bellono, Consuli Alexandriae, nomine Com-
» munis Alexandriae, et Vermo Sclaxio de Aliano,
» et Alberto Moicio de Lanerio, et Oglerio Rato
» de Calamandrana, Consulibus de Aquesana, suo
» nomine, et omnium bominum de Aquesana, qui
» sunt cives Alexandriae, vel erunt, de toto hoc,
» quod habent, quod sit contile loci , vel fortia ;
» renunciando omni juri, quo aliquo modo possent

b » se se tueri, in scriptis, et sine scriptis; et omne
» jus, et actiones reales, et personales, utiies, et
» directas, sibi competentes nomioe contilium , vel
» forliarum , sive castrorum , si de his contilibus ,
» fortiis, et castellis aliquid alicui alienaverint ali-
» quo modo, venditione, donatione, vel quovis alio
» modo, nisi Communi Alexaodriae, vel consortibus,
» qui sunt de concordia Alexandriae, ut possint
» Commune Alexandriae, et consorles Aquesanae
» ea capere , tenere , petere , et defendere ab om-
» nibus tenentibus, et possidentibus. Et istum Ruf-
» finum de Bellono nomine Communis Alexandriae,
» et istos Vermum Sclaxium , Albertum Moicium ,
» et Oglerium Ratum, Consules Aquesanae, suo
» nomine, et consortum, qui sunt de concordia

c » Alexandriae , in locum suum ponunt , et procu-
» ratores in rem suam faciunt ad agendum, exci-
» piendum, petendum, et defendendum, si extra
» id, quod scriptum est, feceriot. Et isti Consules
» eodem modo, omni suo juri , quo se tueri possent,
» renuntiantes, fecerunt donationem, datum , et
m investituram Ruffino de Bellono, Consuli Alexan-
» driae, nomine Communis Alexandriae, etnomine
» omnium coosortum de Aquesana, qui sunt de
» concordia Alexandriae, de oinni suo contili, fortia,
» et castello, et eodem modo in suum locum po-
» suerunt, et procuratorem in rem suam fecernnt.
» Et ibi omnes isti, quisque, manu propria facta
» donatione, et investitura, et dato in manibus isti
» Consulis Alexandriae Ruffini de Beliono, et isto-

d » rum Consulum de Aquesana, et consortum, qui
» suat de conoardia Alexandriae,. ut supra, pro-
» misit, e* super sancta Dei evangelia juravit, quod
» nemini alienabit eontile , ve* fortiam loci , vel
» lecum , nisi Communi Alexandriae , vel consorti,
» qui sit de soeietate Alexaodrioe seeundum para*
» bolam Fotestatis, vel Coasuium et totius Con-
» silii Alexamdriae, per campanam collecti, et sine
» parabokt Potestatis, vel Consuhutt Aquesanae. Et
» inde amnes isti publtcuoi instrumentum fieri prae-
» ceperunt: mtesfuetrnnt lestes rogati Arkrttus de
» Lauerio, Arnaldns dc Maxio, AnsaJdus de Bubbio,
»• Anrieas Ferrus r Englerius Cavexana. »

Sequenti iade die idem jus< eonliuis, et castri
Viginfci assecuti sunt Akxandrini, cuju» acqaisikionis
1«

Digitized by

Google

n9

forraa his tabulis constat :

Eodem anno .

G. SCHIAVINAE

, et In

iao

a »

» dictione, die Lunae, x intranlis februarii. In castro

» de Viginti. Bosso Traversagnus, Anselmus Tra-

» versagnus, Bajamontus Marchisius, Nicolaus Ru-

» beus , Ascherius , Anricus Pulzonus , Arnellus

» Bergognus, Roglerius Vitalis, Murvellus, eodem

» modo omni suo juri renuntiantes , quo se tueri

» possent, fecerunt donationem , datum , et inve-

» stituram Ruffino de Bellono, Consuli Alexandriae,

» nomine Communis Alexandriae, et nomine om-

» nium consortum de Aquesana, qui sunt de con-

» cordia Alexandriae, de omni suo contili , fortia,

» et castello ; et eodem modo ipsum in locum suum

» posuerunt, et procuratorem in rem suam fecerunt.

» Et ibi omnes isti , quisque manu propria , facta

» donatione et investitura, et dato in manibus istius b

» Ruffini Consulis Alexandriae, ut supra legitur,

» promisit ,

»

Ambaxiatori Communis Mediolani, stipulantibus
nomine Communis, et negotiatorum Communis
Mediolani, et nomine infrascriptarum civitatum
omnium , quod custodient, et salvabunt in rebus,
et personis, stratam usque a poderio Papiae, et
usque in poderium Gavii, et per aquam, et per
terram , capiendo pro pedagio uniuscujusque
somae, quae sit hominis, vel hominum istarum
civitatum in eisdem civitatibus , vel earum juris-
dictionibus habitantium, per Alexandriam trans-
euntis, et per stratam, seeundum quod fuerit
statutum ; tenendis tantum denar. duodecim Pa-
piensium; omnibus aliis dacilis, et pedagiis re-
molis. Pro quo pedagio promiserunt jam dicti
Consules nomine Communis Alexandriae praefatis
Ambaxiatoribus , nomine Communis jam dictarum
» oivitatum stipulanlibus, emendare, et resarcire
» omne damnum, quod in strata alicui in persona,
» vel rebus a ' scaccatoribus, vel raptoribus uni,
» vel pluribus constaret esse datum, usque a po-
» derio Papiae usque ad poderium Gavii. Et prae-
» terea retinere pontes, vel portus, per quos strata
» bene valeat pertransire. Intelligitur autem strata
» esse longa unius milliarii ab utraque parte. Liceat
» vero stratae, sive negotiatoribus, quando volue-
» rint , ex quo in civitatem Alexandriae intraverint,
» transire per quem pontem voluerint, scilicet Ta-
» nari, vel Burmiae, dum tamen omnes in uno
» tempore teneant unam stratam, sicut fuerit prae-
» ordinatum a negotiatoribus Communis Mediolani,
c » et tamen salvo quod super haec statuerint vo-
» luntate utriusque partis in addendo, vel etiam
» minuendo. Et inde isti Consules, et Ambaxiatores
» duas cartas ejusdem tenoris fieri rogaverunt, ut
» supra. Interfuerunt testes rogati Nigrinus Babo,
» Rolandinus Bulla, Praedonus, executores Com-
» munis Alexandriae. »

V kal. martii , superiorum Populorum , Aque-
sanae scilicet, et Viginti, exemplum secutum est
Caloccium. Incolae namque illius oppidi, contile,
et castrum suum, seque, atque jus omne, qoo se
penitus sponte privarunt, in Alexandrinos, obligata
fide, transtulerunt, modo, et forma, qu&bus sequen-
tibus tabulis apparet : « Eodem anno, et iridictione,
» die martis, iv exeuntis februarii , io Alexandria.

et super sancta Dei evangelia juravit,
quod nemini aliquo modo alienabit contile, vel
» fortia, loco vel locum, nisi Communi Alexandriae,
» vel consorti , qui sit de societate Alexandriae, sine
» parabola Potestatis, vel Consulum , et totius con-
» silii, campana collecti, et sine parabola Potesta-
» tis, vel Consulum Aquesanae. Et inde omnes isti
» publicum instrumentum fieri praeceperunt. Inter-
» fucrunt testes rogati Guareinus de Villanova,
» Vermus Aresca, Guido Confectonus , Ugo Panza,
» Oliverius. »

Adjicitur ad haec promissio, qua se Alexandrini
eodem die Mediolanensium legatis obligarunt. Ni-
mirum iv idus februarii, Consules Alexandriae in
publico conventu , habito in Basilica calhedrali suae
civitatis, polliciti sunt Pelro Petrasanclae, Leonardo
Crucejo, et Albertono Avanzono, legatis Mediolani,
se tutaturos, et defensuros viam inter Papiam, et
Gavium, tam aqua, quam terra, ab omni grassa-
torum et id genus facinorosorum hominum infesta-
tione, damnumque omne, quod per eamdem viam
transeuntes negotiatores, sive in rebus, sive in ca-
pitibus patientur, resarcituros ; pontes refecturos ,
et portus suis locis facturos, modo tamen sibi certum
vectigal, et portorium in singula hominum capita,
et jumenta veterina, ac clitellata merce onusta, per
eamdem viam , atque adeo per Alexandriam iter
habentia, exigere liceat.

Tabulae promissionis hujusmodi sunt in hunc d » Otto Papinus de Caloocio, Jacobus Danisius, Ber-

modum. «Anno Dominicae Incarnationis millesimo

» ducentesimo tertio, indictione sexta, die Lunae,

» x inlrantis februarii in Alexandria , in Ecclesia

» majori S. Petri, et in consilio, ibi per catnpanam

» collecto. Consules Alexandriae-, scilicet Dominus

» Ubertus de Foro, Dominus Ubertus Natta, Do-

» minus Vermus Plattus, Balduinus deTurri, Ruf-

» finus de Cornilia, Mussus de Sambuello, Joannes

» Grattonus, Iacobus Thebaldonus, Manfredus de

» Guaschis, nomine Communis Alexandriae, et totius

» Consulatus, promiserunt Domino Petro de Petra-

» sancta, et Domino Leonardo de Cruce Ambaxia-

» toribus Communis Mediolani, et Domino Alber-

» tono Avanzono, Cousuli negotiationis Mediolani, et

gognus Bizarra, eodem modo qualiter supra, fe-
'cerunt donationem , investiiuram , et datum de
omni suo contili, fortia, 1 et loco Consulibus Ale-
xandriae, et eodem modo attendere et observare,
qualiter in supradictis cartis, super sancta Dei
Evangelia jucaverunt et hanc cartam fieri roga-

verunt, ut supra.

XII kaii aprilis, nobilissimum foedus, sacramento
firmatuHo, initum est inter Alexandrinos, et Der-
thonenses, quod deinceps bona fide servatum est:
praeter [qtiam (?)] cum, per factiones, modo Guel-
phi, modo Gibellini alterutrius civitatis^praevalen*
tes, io adversarios suos bellum susceperunt. Eo
namque vinculo nexi, vicissim civitattr dfcnati sunt,

Digitized by

Google

121

ANN. ALEXANDftlNI

I 2 2

consociatisque armis, insigni vicinorum hostiura ,
ac Gnitimorum populorum jactura, longe, lateque
utraque civitas imperii sui limites protulit. Quamvis
poslea neutri, ob civiles discordias , comparata sibi
communi virrute, felicitate, et potentia longe lae-
tari , ac frui licuit. Tales enim sunt hujusmodi foe-
deris tabulae. « Anno Dominicae Incarnationis mil-
lesimo ducentesimo tertio , tndictione vi , die
Dominico, xi exeuntis martii. In civitate Dertho-
nae , in pleno consilio , campana collecto. Haec
est forma concordiae factae inter homines Ale-
xandriae, sive Caesareae, et Derthonae. Scilicet
quod homines Alexandriae jurant, et promittunt
esse cives de caetero Derthonae , et quod manu-
tenebunt, salvabunt, et gubernabunt, et custo-
dient civitatem Derthonae, et omnes homines in
ea habitantes, ut proprios cives; et omnes pos-
sessiones eorum, munitiones, et castra , quae,
quasve nunc tenent, et possident, ct quae, et
quas secundum infrascriptum modum de caetero
acquisierint , et omnes homines, qui sunt, vel
erunt de jurisdictione, et dislrictu eorum, ut pro-
prios adjuvabunt, manutenebunt , defendent, et
salvabunt: et pro eis facient pacem, et guerram
omnibus hominibus, et locis, quibus ipsi facient,
emendo equos, et arma, et faciendo exercitus, et
cavalcatas secundum quod pro se fecerint, et eis
placuerit. Et quod non facient pacem, treguam,
vel guerram recreutam, quibus guerram fece-
rint, sine eis. Et cum Potestas , vel Gonsulatus
in Alexandria fuerit, Gonsul, vel Potestas jurabit
regimen utriusque civitatis, aequaliter, et com-
muniter, et omnes, qui eorum jurabunt sequel-
Jam , Potestatis, vel Consulum Derthonensium
sequellam jurare facient. Versavice homines Der-
thoiienses promittunt, et jurant esse cives Ale-
xandriae, et quod manutenebunt, salvabunt, gu-
bernabunt, et custodient civitatem Alexandriae ,
» et omnes homines habitantes in ea, ut proprios
» cives, et omnes possessiones eorum , munitiones,
» et castra, quae, quasve nunc tenent, et possi-
» dent, [Et quod Alexandrini pacem, vel guerram,
» vel fossata, vel communia Alexand. faciunt, et
» facere debent, vel facient per conventiones , et
» cartas inter se factas, et babitas (?)] et quae,
» quasve de cetero acquisierint secundum infra T
» scriptum modum, et omnes homines, qui sunt,
» vel erunt de jurisdictione , vel districtu eorum ,
» ut proprios adjuvabunt, et manutenebunt , de-
» fendent,. et salvabunt, et pro eis facient pacem,
» et guerram omnibus hominibus, et locis, quibus
» ipsi facieot, emendo equos, et arma, et faciendo
» exercilus, et oavaJcatas, secundum quod pro se
» fecerint, et eis placuerit. Et quod non facient
» pacem, treguam, vel guerram recreutam, quibus
» guerram fecerint, sine eis. Et cum Potestas, vel
» Consulatus in Derthona fuerit, Corisul,,vel Po-
» testas jurabit regimep utriusque Civitatis aequa-
» liter, et communiter, et omnes, qui eorum ju-
» rabunt sequeUam, Fotestatis^ vel Conauhtm Ale-

a » xandriae sequellam jurare facient. Et specialiter
» promittunt, et jurant, quod adjuvabunt Alexan-
» drinos ad acquirendum Episcopatum Aquensem,
» et qnae in eorum privilegiis continentur, et ad
» acquisitum [ad] manutenendum., et retinendum.
» Modus acquisitionis talis est : videlicet quod :
» quidquid Commune utriusque Civitatis insimul
» acquisierit, commune erit, et aequa lance divi-
» dent, defendent, et manutenebunt; quidquid vero
» acquisitum fuerit per Commune utriusque civi-
» tatis in toto Comitatu, et Episcopatu Derthonensi,
» vel extra , quod Episcopus vel Civitas Derthonae
» consueverit tenere a lx annis infra, totum Der-
» thonae sit acquisitum, et quidquid in Episcopatu,
» vfcl Comitatu Aquensi, vel Alexandrino, vel extra,

b » quod Episcopus, vel Civitas, vel aliquis de Ale-
» xandria consueverit tenere a lx annis infra, per
» Commune utriusque Civitatis fuerit acquisitum ,
» totum sit acquisitum Alexandriae , et quod aliunde
» fuerit acquisitum , sit commune ulriusquc Civi-
» tatis. Et haec omnia, ut supra legitur, omnes
» cives utriusque partis a xiv annis supra, et a lxx
» infra singulis annis jurabunt semper de caetero
» ita tenere, et observare; et si quid additum fuerit
» a Communi utriusque civitatis, de eo tenebuntur,
» sicut de superioribus capitulis. Hanc vero con-
» cordiam , et conventionis formam Consules Der-
» thonae cum universo consilio atlendere, et ob-
» servare, ex parte Communis Derthonae promiserunt
» Manfredo de Guaschis, Consuli Alexandriae , et

o » Andreae de Ottone Bello, et Stephano de Domino
» Petro Bello, Ambaxiatoribus Alexandriae, stipulan-
» tibus ex parte Communis Alexandriae. Et praeter
» promissionem omnes Consules, et Consiliarii, qui
» in consilio erant, juraverunt super Sancta Dei
» Evangelia istam concordiam , et formam conven-
» tionis attendere, ct observare hominibus Alexan-
» driae, et ratam, et firmam tenere. Et inde omnes
» unanimiter publicum instrnraentum fieri jusserunt.
» Consules vero sunt hi : Sigibaldus de S. Busco ,
» qui sacramentum fecit in civitate Alexandriae
»)■ eum Domino Oberto Cane, qui nomine utrius-
» que Civitatis jurant. Promissionem vero fecit cum
» aliis in civitate Derthonae in pleno consilio, Gui-
» dotus Fallavellus, Joannes de Bercholoso, Allue-

d » rius de Ossona, Bulgarus - de Salis, Bulgarus
» Suavis, Cunradus de Sarzano, Vermus Gravonus,
» et Albertus Barata. Consiliarii vero sunt hi, salvo
» tamen errore, si qui sunt Consules ex his, qui
» inter ■ Consules uon sint positi, et e converso^; si
» qui sunt positi inter Gonsules, qui non sint Con-
» sules^ Guillelmus de Ambrosio, Azoronetus, Ber-
» nardus de 'Guidobono, Obertus Scopellus, Guido
» Carolns, Opizo de Pauco sale, Guido de Vuderta^
* Pefcrus Judex, Anricui l SuaVis, Rubaldus de Mon-
» temerlo, Nicolaus de Armelina, Gilius de Calci-
» naria , Rubatdus Gafforius , Aimiricus de Ambrosioj
» Joannes Judexj BazaccuS Guidobonus, Gheriuus
yy Carolus, Belengerius de Abello, Contus, Reitanus,
o Gulli^lmus de Fantis, Gaxanus Mussus , Petfus

Digitized by

Google

133

0. SCUIAVINAE

«*4

Fallavellus, Bernardus de Petro Joanue, Bergo- a
gnonus de Carlasco, Manfredus de Bavo, Azo
Borrellus, Joannes de Mediolano, et Bonacursus
de Montemorisino, Guascus Fajlavellus, Opizo de
Bajo, Albericus Suavus, Rainerius de Carlasco ,
Gandulpbus Mussus, Idus Suavus, Carlevarius de
Mediolano, Ubaldus de Ecclesia, Anricus de

Pertusioi Anricus de Lanterio, Rai-

nerius de Bassignana, Rodulphus de Calzinaria ,
Petrus de Ecclesia, Petrus de Carlasco, Ruflinus
Muffonus, Benzo Paschemasnata, Joannonus Ma-
laparola , Lambertus Ruffinus de Abello, Lanfran-
cus de Serravallis, Anselmus Rovetus, Sedazius,
Anricus de Carlasco, Salvaticus, Lanfrancus, Gul-
lieimus de Malpaxuto, Albertus de Pagano, Rove-
tus Paschemasnata, Albertus de Campo, Anricus b
de Buxetto, Petrus Saxus, Petrus de Caropo, Bo-
nifacius de Porta, Joannes Granonus, Rubaldus
Malpaxutus, Opizo de Caicinaria, Albertus Carolus,
» Joannes de Calzinaria. Interfuerunt testes rogati,
» Officiales Communis , scilicet Martinus Saltarius,
» et Vicecomes Scriba. »

Ad haec , cum Vermus , Marchio Montisferrati ,
Bonifacii filius , vidisset Alexandrinorum potentiam » Cravexana, et Domino Manfredo de Salutiis, et

» a Domiuo Ottone de Bosco, et ab illis militibus
» suae curiae omnibus , quibus Commune Alexan-
» driae voluerit. Insuper Dominus Vermus istus
» jurabit adjuvare, et manutenere in slatu civitatis
» civitatem Alexandriae, et ejus cives , et eorum
» bona ab omni homine, et civitate, et loco, excepto

» et deliberatam ab omni homine, loco, et civitate,
» et specialiter a Nicoloso de Janua , sahro jure
» antiquorum vassalorum. In aiia medietate nihii
» requirere debent homines Alexandriae. Et pro
» isto feudo jurabuot homines Aiexandriae a xt
» annis supra, et a lxx infra, fidelitatem praedicto
» Domino Vermo, more genlilium vassalorum, contra
» omnem hominem, salvo Imperatore. Ita tamen,
» quod pro Imperatore non teneantur guerriare
» Marchionem : et saivo Mediolano, et civitate Der-
» thonae, et loco Cassinarum, tali modo, quod ho-
» mines Alexandriae pro hac fidelitate non teneantnr
» Marchioni contra praedictas civitates, et locum,
» nisi cum veuerit super terram Marchionis ad
» guerriandum. Praeterea istus Dominus Vermus
» faciet finem, et remissionem Communi Alexandriae
» de oinnibus rationibus , et jure , quas , quodve
» habebat in locis, ex quibus fundata est Alexan-
» dria, et in hominibus, et rebus ipsorum univer-
» saiiter, et specialiter, et in ipsa civitate Alexan-
» driae , et in quondam habitis ex regalibus reddi-
» tibus , exceptis vassalis. Et omnia ista faciet
» juraroento confirmari a Domino Bonifacio de

in dies magis , magisque crescere , atque adeo eo
usque pervenisse, ut invidiosa, suspectaque finitimis
omnibus populis haberi coeperit, ipse etiam, quam-
vis , paullo ante novo inito foedere , sibi eos , ac
Mediolan., Placentinos, et Vercell. communiter con-
ciliasset , in varias tamen suspiciones , et timores

incidit. Itaque , ut se tandem ab hujusmodi curis c » Imperatore, nec tainen pro eo debebit eam guer-

» riare, sed bona fide ipsam cum eo concordare.

» Item teuebitur dare opem, et consilium, et fortiam

» per se, et per homines suos bona fide Communi

» Alexandriae ad habendum Episcopum, et Episco-

» patum. De facto vero Marchionum de Occimiano,

» eliget duos homines ex sua parte, et Marchiones

» duos ex sua, qui debebunt ees concordare bona

» fide, si poterunt, et, si non poterunt, faoiet ra-

» tionem sicut debuerit, et uti debuit. Item de

» facto illorum de Foro, eligent illi de Fono unum

» militem de curia Marchionis , et alium de Ale-

» xandria, qui ambo sint vassali Marchio-nis, et qui

» teneantur bona fide eoa concordare ; quod si

» facere non poterint, rationabililer determinent

» illa civitate, intus, et. extra, et specialiter dabit, d » infra duos menses, ex quo fuerit requisitum ab

eximeret, et quos nulla vi umquam prius coercere
valuit, gratiis, et donis cumulatos demulceret, atque
ex amicis amiciores faceret , xn kal. septembris ,
sua, et patris sui vice, cum eis iterum honorificen-
tissimis, et iiberalissimis conditionibus pacem ita
pepigit. « In nomine Domini Domini N. J. C. amen.
» Haec est forma concordiae faciendae inter Doroi-
» num Vermum , Marchionem Monlisferrati , suo
» nomine, et vice Doroini Bonifacii , patris $ui, ex
» una parte, et Cqmmune Alexandriae Civitatis ex
» alia. In prirois Dominus Vermus Marchio dabit,
» et investiet Commune Alexandriae, nomine gen-
» tilis, et recti feudi medietatero omnium regalium,
» quae Doininus Imperator quondaro babebat in

» et reroittet Cororouni Alexandriae totam investi-

» turam Consulatus, et Potestariae, quam investi-

» turara ipse dabit in feuduro Coromuni Alexandriae,

» si eidem Commuro placuerit, et de voluntate

» ipsius Corarounis fuerit ; al^am vero medietatero

» in se retinehit. Ite,ro dabit medietatero totius

» Sexadiae, videlicet medietatero pro indivisQ Se-

» xadii, et Ritorti, et Castri novi, et utriusque

» Carpeneti , et Carmorini a cum oroni honore > et

» integritate , secundum quod ipse , et pater ejus

» visi sunt tenere, et possidere in caste^s,, villis,

» et vassallis, hominibus, nerooribus, terris cultis,

» et incultis, venationibus , pascuis, aquis adnotan-

» tiis (sic), et montib.us, et aliis rebus^ eipeditam,

» illis de Foro, nisi ooncordia partium remansent.
» Et omnia ista proroittit attendere, et observare
» bona fide, et istum feudum defendere ab omni
» homine, loca, et Civitate Communi AJexa»driae
» suh bypotheca suorum boeorum. Item faciet co> (
» piaiu Communi Aiexandriae privilegioruw, et in-
» strumentorum suorum , ad regaba pertmentium ,
» ad utendum, si fuerit neoesse, et ad exemphmdum.
» Item tenebitur Marchio, quod non posset dare,
» vel alienare aliquo modo, seu in feudum dare
» alicui, nisi Coromuni Alexandriae re», qaos in
» se retinebit Alexandriae , durante ooncordia. Et
» omnia ista promittet, et jurebit ad Saocta Dei
» Evangeha, suo nomine, et 9«mine paim smat-

Digitized by

Google

ia5

ANN. ALliXANDRINI

126

» tendere, et observare. Homines vero Alexandriae a »

» promittent , et jurabunt , quod non recipient ali- >>

» quem hominem , vel aliquos de terra Marchionis »

» pro habitatore, vel vicino scienter. Et si aliquis »

» iret itluc ad habitandum , dabunt ei licentiam , »

» infra dies xl, ex quo fuerit eis requisitum. Item »

» infra duos menses, ex quo fuerit requisitum eis ab »

» eo, vel ejus nuntio, dimittent ei illud jus quod »

» cognoscunt per se , vel rationabiliter poterunt »

» ostendere se habere in Castelleto. Item quod fa- »

» cient jurare illos , qui sunt , vel pro tempore »

» fuerint, quod non fecerunt fidelitatem Marchioni, »

» si fuerit ab eo, vel ejus nuntio requisitum. Item »

» si habuerint Poteslatem , non civem Alexandriae, »

» quod facient jurare salvare Marchionem in per- »
» sona , et rebus. Die Jovis , xi exeuntis Augusti. b »

» In valle Granae, praesentibus Lantelmo de Moiza, »

» Vermo de Summaripa, Conrado de Lanerio, Fer- »

» rario de Valentia , et Magistro Alexio , testibus »

» rogatis. Dominus Vermus Marchio istus promisit »

» suo nomine, et nouiine patris sui, Domino Gui- »

» doni de Plovera , Consuli Alexandriae, nomine, »

» et vice Communis Alexandriae stipulanti, Domino »

» Gisulpho Acerbo, Ambaxatoribus Communis Ale- »

» xandriae, et super sancta Dei Evangelia juravit »

» attecdere, et observare omnia, quae in hac forma »

» continentur, et sicut in ipsa continetur. Et per »

» virgam , quam in manu sua tenebat , Dominum »

» Guidonem de Plovera, nomine et vice Communis »

» Alexandriae investivit de isto feudo, suo nomine, et »
» nomine patris sui Domini Bonifacii, et eidem nomine c »

» Communis Alexandriae bonasuaobligavit. IstusDo- »

» minus Verraus Marchio , et Guido de Plovera, et »

» Gisulphus Acerbus, Ambaxiatores Communis Ale- »

» xandriae, inde duas cartas ejusdem tenoris fieri »

» praeceperunt. Anno Dominicae Incarnationis mil- »

» lesimo ducentesimo tertio , indictione vi. » »

Sequitur foedus , et amicitiae societas , quam iv »

non. septembris Albenses inierunt cum Alexandrinis. »

Tali quippe vinculo inter se juncti sunt, ut alteri »

alterorum Civitatis cives facti , mutuum auxilium , »

cum belli , tunc pacis tempore , sibi se invicem »

praestituros polliciti sint in hanc formam. « Anno »

» Dominicae Incarnationis millesimo ducentesimo »

» tertio, indictione vi , quod fuit tertio die intrantis »
» septembris. In nomine D. N. J. C, et suae SS. mae d »

» Matris Mariae, et Beati Petri Apostolorum Priu- »

» cipis , et S. Laurentii Martyris , et omnium San- »

» ctorum. Hominibus pateat universis, quod pactum »

» uuitatis, et amicitiae perpetuae inter Commune »

» Alexandriae, et Commune Albensium secundum »

» modum infrascriptum jusjurandi vinculo firmatum »

» est. In primis enim in pleno consilio, per cam- »

» panam collecto , et consilio consiliariorum , qui »

» intererant, nomina quorum infra scripla reci- »

» pientur (sic). Albenses Consules , videlicet An- »

• » selmus Bompetrus, Ogerius Cunradengus, et Vul- »

» manus Capra in vice, et nomine totius Comraums, »

» et universitatis Albae se constituere cives Ale- »

» xandriae , et omnia infrascripta Petro Faulino , »

Consuli Alexandriae, et Bulgaro de Aureis, Am-
baxatoribus Communis Alexandriae, in vice et
nomine ejusdem Commuuis stipulantibus , atten-
dere, et io perpetuum, et semper observare, et
rata habere promiserunt. Commune Albae habebit
domum, vel tcrram in Alexandria de lib. ducent.
Papiensis monetae. Ad invicem Commune Alexan-
driae debet habere domutn , sive terram in Alba
de lib. cenlum Hastensis monetae. Item quolies
Commune Alexandriae in se fodrurn accipiet
pro Communi , Commune Albae dabit fodrum
Communi Alexandriae de lib. ducent. Papiensis
monetae, tantum seinel in anno, ita tamen quod
fodrum non excedat quantitatem sex denariorum
pro qualibet libra. Ad invicem quoties Commune
Albae in se fodrum accipiet pro Comrauni, Cora-
mune Alexandriae debet dare Communi Albae
fodrum de lib. cc Hastensis monetae, tantum
semel in anno , ita tamen , quod fodrum non
excedat quantitatem sex denar. pro qualibet libra.
Item quoties Commune Alexandriae fecerit mili-
tiam pro sua guerra, vel suis guerris, quam vel
quas iniret consilio Consilii Albensis , congregati
per campanam, vel majoris partis Alben., teneatur
facere tot milites , quot faceret pro sua guerra ,
vel suis guerris , si Communi Alexandriae pla-
cuerit, et inde Albenses fuerint requisiti a Con-
sulibus, vel a Potestate Alexandrinorum , pro
tempore existentibus , vel existente , per se , vel
suos nuncios, vel per suum nuncium consilio
Consilii Alexandriae , per campanam collecti , to-
tius, vel majoris partis. Ad invicem quoties Com-
mune Alben. faciet militiam pro sua guerra, vel
suis guerris , quam , quasve incepisset consilio
Consilii Alexandriae, congregati per campanam,
totius, vel majoris partis ; et hoc usque ad centum
milites, vel plures, sive minus, semper Commune
Alexandriae lenetur facere bis tantum, si Alben-
sibus ptacuerit , et Cotnmune Alexandriae fuerit
requisitum secundum praedictum modum. Neque
Albenses plures milites facere teneantur pro Ale-
xandrinis, quam ipsi Albenses facerent pro sua
guerra, vel suis guerris , Hcet Aiexandrini fecerinl
uiille milites, vel eo amplius, sive minus. Haec
eadem omnia ex utraque parle attendantur , et
observentur de guerra, et guerris, quae inceptae
fuerint super Alexandrinos ab aliis , vel super
Atbenses. De guerra vero, et guerris Hastcus. in-
ceptis super Alexandrinos, vel Albenses, vel super
utrosque ; et de illis, quas Alexandrini inciperent
consitio Consilii Albensis secundum praedictum
modum : de aliis .guerris, et de eis, quas Albenses
inciperent Consilio Consilii Alexandrini, secundum
formam praedictam. De aliis guerris Albenses tc-
nentur Alexandrinis facere tot milites , quot fa-
cerent , si guerra , seu guerrae , essent propriae
Coinmunis Albae. Ad invicem debent facere Ale-
xandrini Albensibus. Item Commune Alben. te-
nelur ad invicem custodire, et defendere ad suum
posse, salvis pvaedictis capituiis de militia, Com-

Digitized by

Google

1 37

G. SCHIAVINAE

128

» muue Alexandrinorum , et Alexandrinos , et ves

« suas , et terram eorum , de qua sunt saxiti , vel
». investiti , et eam , de qua eruut, conlra omnem

» hominem, et universitatem , praeter eos, qui infra

» excepti sunt , de quibus observetur , sicut infra

» dicitur , a sua domo , et domo Alexandriae , et

» ubicumque potuerint bona Ode. Ad invicem Ale-

» xandrini debent facere de Albensibus, et eorum

» rebus , et de terra eorum, et de ea, de qua sunt

» saxiti , vel investiti , et de ea , de qua erunt. Item

» Albenses pro guerra, et guerris inceptis-secundum

» praedictam formam , ab Alexandrinis , vel super

» Alexandrinos , vel ab Albensibus , vel super Al-

» beoses , tenentur facere suis expensis, et de con-

» stationibus, semel in anno unum exercitum Ale-

» xandrinis, si consilio Alexandrinorum, per cam-

» panam congregato, toti scilicet , vel maiori parti,

» placuerit, et ipsi inde Albenses fuerint requisili

» a Potestate , vel Consulibus Alexandriae , pro

» tempore existentibus, per se, vel suos nuncios,

» vel per suum nuncium. Et postquam ipsi Albenses

» cum exercitu suo cum Alexandrinis adjuncti fue-

» rint, non recedent de cxercitu illo usque ad dies xv

» sine licentia, vel absolto Potestatis, vel Consulum

» Alexandriae , pro tempore existentium ; et exer-

» citum facient Albenses , quoties fecerint Alexan-

» driui , sicut dictum est, cum suo Communi. Ad

» invicem Alexandrini hoc idem totum debent atr

» tendere Albensibus. Item de guerris incoeplis

» secundum istas formas neutra Civitas faciet pacem,

» vel treguam recreutam sine consilio totius consilii

» alterius Civitatis, congregati per campanam, vel

» majoris partis. Item quoties Albenses cum suo

» Communi venerint in servitium Alexandriae, vel

» tantum cum Communi suorum militum, si praeda

» tunc ibi caperetur , Albenses inde habere debue-

» rint partem quartam, Alexandrini partes tres: si

» vero sine Communi venerint aliquot milites, praeda

» per inilitem dividatur. Ad invicem quoties Ale-

» xandrini cum toto Communi , seu tantum cum

» Communi suorum militum in servitium venerint

» Albensibus, Albenses inde habeant tertiam partem,
»' si praeda ibi tunc caperetur, Alexandrini duas

» partes; si vero sine Communi aliquot milites

» venerint, praeda per militem dividatur. Item si

» Albenses , pro Communi , vel diviso, in servitium

» Alexandrinorum venerint, omnes capti de inimicis,

» qui tunc caperentur, Alexandrinorum sint. Idem

» ad invicem observetur, si Alexandrini in Alben-

» sium servitium ierint. Item si aliquis, vel aliqui

» de hominibus Alexandriae capti fuerint, et AI-

» benses cambium , seu cambia.haberent, pro captis

» Alexandrinis deliberandis , ipsi Albenses reddere

» teneantur. Hoc idem totum ad invicem Alexan-

» drini Albensibus debent ohservare. Item omnes

» credentias , quas Alexandrini duxerunt Albensibus,

» ut privatas teneant, Albenses bona fide eas pri-

» vatas tenebunt. Et si ab eis Alexandrini consi-

» lium vel consilia postulaverint , ipsi Albenses eis

» bona fidc darc tenentur. Haec eadem omnia Ale-

a » xandrini Albensibus ad invicem debent attendere,
» et observare. Item amicitias omnes, quas Albenses
» de cetero accipient, tam pro Alexandrinis, quam
» pro se acceperint , quantum ad amicitiam , et
» quantum ad hoc, ut teneantur salvare, custodire,
» et defendere Alexandrinos in rebus, et personis,
» et terram ubicumque , secundum suum posse ,
» scilicet non ad hoc , ut teneantur ipsis Alexan-
» drinis fodrum dare, et communia suae civitatis
» facere ; ad invicem Alexandrini debent attendere
» Albensibus. Item tenentur Alexandrini, quod non
» acquistabunt terram Communis Albae , neque
» terram , quae ab ipso Communi , vel pro ipso
» Communi leneatur , [neque lerram ab eo , vel
» pro eo teneatur (?);] neque etiam acquistabunti

b » terram circa Albam ab octo milliaribus versus
» Albam. Item si aliquis Albensis offenderet aliquem
» hominem Alexandriae, Albensis idem bannum
» accipere teneatur, inde ac si aliquem hominem
» Albae , ac in Alba habilantem , offendisset ; ad
» invicem Alexandrini Albensibus debent hoc totum
» attendere. Item si Alexandrini , vel Albenses irent
» in servitium alicujus amici sui , vel amicorum
» suorum , vel loci , vel locorum , et aliquis , aut
» aliqui propter hoc inciperent, seu facerent guer-
» ram super aliquam istarum civitatum, super Ale-
» xandriam videlicet, vel Albam, teneantur Albenses,
» et Alexandrini de ipsa guerra vicissim se adju-
» vare, tamquam si illa guerra esset incohata cum
» consilio , et voluntate utriusque Civilatis secun-

c » dum modum praedictum. Item si aliquod supra-
» scriptorum capitulorum , vel infrascriptorum ab
» Albensibus, seu Alexandrinis non observaretur,
» aut si inter unum commune, et alterum aliqua
» discordia oriretur, quod absit, per duos Albenses,
» et per duos Alexandrinos, ita quod ulraqne Ci-
» vitas suos eligat, infra xx dies, postquam electi
» fuerint, definiatur; et postquam concordabitur ,
» infra xx dies ex utraque parte observetur, et
» capitulum concordalum ita observetur, et firmiter
» atlendatur, ac si ab initio, et semper esset ple-
» narie observatum. Item haec omnia ista Albenses
» tenentur Alexandrinis bona fide attendere , et
» observare, salva fidelitate Imperatoris , salvo Guil-
» lelrao , Marchione Montisferrati , et salvo sacra-

d » mento, quo tenentur Domino Ottoni, et Domino
» Henrico , Marchionibus de Carecto, et Domino
» Manfredo de Salutiis, et illis de Braidi, et iliis
» de Bacinii. Item haec omnia ista, et infrascripta
» Alexandrini Albensibus tenentur bona fide atten-
» dere , et observare , salva fidelilate Imperatoris ,
» et saivo sacramento, quo tenentur Gullielmo, Mar-
» chioni Montisferrati , Domino Dalphino , et Do-
» mino Anrico, [et (?)] Marchionibus de Occimiano,
» et salvo Medioiano, et salvo sacramento, quo te-
» nentur civitali Derthonae , et loco Cassinarum.
» Item si aliquis , vel aliqui de exceptatis ab Ale-
» xandrinis falleret eos, et veniret contra eos, Al-
» benses teneantur juvare, et defendere ipsos Ale-
» xandrinos secundum suunv posse conlra eum, et

Digitized by

Google

139

ANN. ALEXANDRINI

i3o

» contra eos, qui fefellissent Alexandrinos. Ad in-
» vicem tenentur Alexandrini Albensibus contra
» eosdem, qui fefeilissent. Item si aliquis, vel aliqui
» de exceptalis ab Albensibus falleret eos, et ve-
» niret contra eos, Alexandrini tenentur Albenses
» juvare , et defendere bona fide secundum suum
» posse conlra eum, et eos, qui fefellissent Albenses
» secundum. formam praedictam. De aliis guerris
» ad invicem Albenses debent attendere, et obser-
» vare Alexandrinis contra eosdem, qui fefellissent.
» Item de guerris non inceptis secundum praedictas
» formas neutra Civitas teneatur alteri, nisi voluerit.
» Item pro guerris inceptis secundum praedictas
» formas Albenses tenentur facere suis expensis, et
» de coostationibus equitationes Alexandrinis, quo-
» ties a Potestate vel Consulibus Alexandriae, pro
» tempore existentibus , per se , vel suos nuntios ,
» vel nuntium. inde fuerint requisili ; neque de
» equilatu recedent sine licentia, seu absolto Pote-
» statis , seu Consulum Alexandriae , pro tempore
» existentium. Hoc idem totum Alexandrini dcbent
» vicissim attendere, et observare Albensibus. Haec
» suprascripta, et infra, per singula capitula debent
» juvare Albenses, et Alexandrini, qui sunt de aetate
» xv annorum usque in aetatem t.xx annorum bona
» fide, et sine fraude, semper, et in perpetuum
» observare. Et haec sacramcuta de quinque in
» quinque annis debent renovari , si una Civitas ab
» altera inde fuerit requisita. Ilem si his aliquid
» additum fuerit , vel dirainutum consilio Consilii
» Albae, et Alexandriae, per campanam congregati,
» totius, vel majoris partis, de addito Albenses et
» Alexandrini teneantur, et de diminuto sint abso-
» luli. Haec omnia ista confessi sunt praedicti Con-
» sules Albae se invicem , et nomine Communis
» Albae in integrum Alexandrinis jurasse attendere
» et observare. Praeterea dicti Consules Albenses
» statuerunt nomine Communis, et dictis Ambaxia-
» toribus Alexaudriae attendere proniiserunt, quod
» in capitulo Albae poni facieut, quod praedicta
» omnia ab Albensibus Alexandrinis perpetuo ob-
» serventur, et quod illud capitulum nullo tempore
» delebilur : et hoc capitulum observare, et omnia
» praedicta attendere, Consules, et Potestas Albae,
» pro tempore existentes , jurabunt, et nunquaui
» contraveuire. Aclum Albae feliciter, super voltas
» S. Laurentii , ubi omnes consiliarii , qui inter-
» fuerunt , npmina quorum infra leguntur , omnia
» supradicta juravere. Iuterfuerunt ibi rogati testes
» Gerardus de Alaria , Joannes de Marcenasco ,
» [Consules (?)], Henricus Saltarii, sive executores
» Communis Albae. Noraina quorumdam consiiia-
» riorum , qui juraverunt, sunt haec: Guillelmus
» de Poblicis, Nicolaus Scriba, Obertus Guercius,
» Otto Surdus^ Bonifacius Riualius, Simondiis Ce-
» soldo, Obertus Constantinus , Anselmus Zeratus,
» Petrus Beltramus, Gullielmus de Pruneto, Hen-
» ricus Censoldus , Bonifacius de Strata , Jacobus
» " Capra, Oglerius Gemtus, Laurentius MiUus, Petrus
» de Nualliis, Ubertus Mussus, Gullielmus Mussus,

a » Oglerius Baxacanus, Pelrus de Purcili, Henricus
» Marescottus, Otto de Ecclesia, Obertus de Raco-
» nisio, Opizo Malettus, Albertus Alfredus, Phaloppus,
» Manfredus Fuaccia, Joannes de Vinclis , Petrus '
» Bonus, Nuderieto, Cismondus Cerratus, Alberlus
» Curradengus , Burgo Cerratus , Oglerius Judex ,
» Jacobus Pultilia, Otto Bonus, Enricus Sclassus,
» Arnaudus Butaccids , Girardus Constantius , Al-
» bertus Teberge, Petrus Mango, Gullielmus Ma-
» lettus, Rubaldus de Poblicis, Ruffinus de Funciis,
» Henricus Castaldus, Gullielmus Crispus, Peregrinus
» Africanus, Jordanus Oclerius, Caper Gumbertus
» Spanrius , Albertus Clericatus , Otto Beccarius ,
» Manfredus Colurabarius , Simeon Pistator , Gul-
» lietmus Furbitor, Gullielmus Medispes, Rodulphus

b » de Bona, Gullielmus Buccardus, Petrus de Cuneis,
» Henricus de Annella, Bonifacius Bargerius, Nico-
» laus Grattapaieas, Manfredus Ferramenta, Mascarus
» Fazilius, Cunradus de Cunradengis, Gandulphus
» Regisolus, Rubaldus de Rasgio, Ogerius Becsolus,
» Paganus de Argnello, Nicolaus Beccarius, Henricus
» de Infantibus , Heurieus Rubinaudus , Sicardus
» Nudimentonis , Henricus de Castro , Girardus
» Mollus , Nicolaus de Monzio , Petruccius, Cunra-
» dengus , Joannes AUeum , Mascarus de Strata ,
» Joannes Fantinus, Ogerius Balduinus, Leo de Sa-
» viliano, Thebaldus de Niglano, Lotterius, Ogerius
» Capra, Gullielmus Bellatius, Andreas de Zachara.
» Bonifacius Pailerius, Notarius, praecepto, et volun-
» tate Guliielmi, Alexandriae Notarii, qui praedictum

c » instrumeutum, sicut dicebat, tradideral, scripsit,
» et interfuit. Alexandriae vero Consules, Balduinus
» de Turri, Ansehnus de Sambueilo, Conradus de
» Occimiano , Guido de Plovera , Ruffinus de Bel-
» Jono, Guilielmus Peilatus, Jacobus Thebaldonus,
» Obertus Tondanus, Paganus de Puteo, et Ruffinus
» de Curtilia in pleno consilio, per campanam col-
» lecto, et cousilio Consiliariorum, qui interfuerunt
» in Ecclesia B. Petri, die iii intrantis septembris,
» nomine Communis Alexandriae, haec omnia prae-
» dicta praeter capitulum, quod in capitulo Alexan-
» driae debet poni , quod promiserunt, die quiuto
» intrantis Septembris attendere, et observare Ru-
» baldo Cerrato, Consuli Albensi, Anseimo Censoido,
» et Rogerio Carroso , Ambaxiatoribus Communis

d » Albae, et nomine ejusdem Communis stipulan-
» tibus , promiserunt , et alii praedicti Consules
» Alexandriae, se. jurasse ita attendere confessi sunt,
» statuentes, ut ipse Bonifacius instruroentum con-
» cordiae istae traditum in Aiexandria propria manu
» a praediclo Guiiielmo in Alba propria manu sori-
»• beret^ et quod subscriberet instrumento, a prae-
» diclo Bonifacio scripto , et ipse subscriberet ih-
» strumento, ab eo Gullielmo scripto, et utrumque
» instrumentum eamdem firmitatem obtineret , ac
» si quisque iustrumentum a se traditum propria
» manu subscripsisset. »

Sexto idus septembris Alexandrini , vix domina-
tione accepla , adepla necdura possessione , jurium
medietatis oppidi Sezadii , recens dono a Marchio-

17

Digitized by

Google

G. SCBIAVINAE

i3;

nibus Montisferrati acquisitorum, ea universa Hen-
rico Calcamugio Firuffino, ejusque aliquot consor-
libus in fidem dederunt ," et clientellam , Cunrado
de Occimiano Consule, nomine AJexandrinae reipu-
blicae stipulante. Quod his proxime sequentibus
tabulis apparet. « Anno mcciii, indictione sexta, die
» Lunae, octavo mensis septembris. Dominus Cun-
» radus , Consul Alexandriae/ nomine, et vice Com-
» munis Alexandriae, et voluntate suorum sociorum
» consulum, et totins consilii, congregati in Ec-
» clesia majori S. Petri, nomine, et vice recti, et
» gentihV, et honorabilis feudi investivit Henricum
» Calcamuggium , Jacobum de Guidone Tigna, et
» Guidonem de Domina Bona omnium illarum pos-

» sessionum, rerum, et quod ipsi, et ante-

» cessores ipsorum eis consueverunt tenere a Mar-
» chione Montisferrati in. medietate pro indiviso
» Sezadii , cum omni honore, et integritate, in ho-
» minibus, terris cultis, etincultis,hemoribus,pasquis,
» aquis, et omnibus aliis rebus, ut teneant de cae-
» tero nomine Communis Alexandriae, nomine recti,
» gentilis , et honorabilis feudi , ipsi , et eorum
» haeredes, sicut a Marchione Montisferrati tenere
» consueverant olim. »

Decimo autem quinlo kal. octobris Gullielmus ,
Bonifacii Montisferrati Marchionis filius, procurato-
res, et actores suos instituit "Vermum, Rodulphum,
et Anselmum Pastores , qui vice sua Alexandrinos
in fiduciariam possessionem immitterent dimidii op-
pidi Sezadii; dein, tabulis altts confectis, caeterorum
municipiorum in foedere, a Vermo fratre superio-
ribus diebus cum ipsis Alexandrinis percusso, [pro-
missorum,] nempe medietatis Casarum novarum de
Sezaina, Castri novi, utriusque Carpeneti superioris,
et inferioris , et Ritorti , atque ab eis sacramentum
fidelitatis exigerent. Tabulae mandati, et procura-
tionis factae pro institutione Sezadii sunt istae.
« Anno Dominicae Incarnationis mccih , indictione
» sexta, die Mercurii , xiv exeuntis septembris. In
» Pozolasca. Dominus Guillelmus, Montisferrati Mar-
» chionis filius, constituit suos procuratores, vide-
» licet Vermum Pastorem , Manfredum Pastorem ,
» Rodulphum Pastorem, et Anselmum Pastorem ad
» ponendum Commune Alexandriae in possessionem
» feudi de terra Sezadii, et ad recipiendum fideli-
» tates cum Domino Alexio Judice, et ita praecepit
» hanc cartam fieri. Testes Dominus Opicius de
» Placentia, Vermus de Aquabella, et alii quamplures
» rogati fuerunt. »

Plane iidem procuratores eodemmet die, in exe-
cutione suscepti muneris, ipsam praedictorum op-
pidorum partem cum annexis juribus, ut supra,
Ruffino Cornaliae, Consuli, et Ugoni Urticae Legato,
suae Reipublicae nomine stipuiantibus, et recipien-
libus, jure beneficiario concesserunt. Tabulae autem
institulionis Sezadii ita se habent: « Anno Dominicae
» Incarnationis mcciu, indictione vi, die Mercurii,
» xiv exeuntis septembris. In castro Sezadii, prae-
» sentia bonorum hominum, Dominus Vermus Pa-
» stor, Rodulphus, et Anselmus Pastores, procura-

a » tores Domini Vermi , Marchionis Montisferrati ,
.» dederunt, et investiverunt Dominum Rufiinum de
» Cornalia, Consulem Alexandriae, et Ugonem Ur-
» ticam , ejusdem civitatis Ambaxiatorem, nomine,
» et vice Communis Alexandriae, et nomine recti;
» et legitimi feudi de medietate castri isti, et villae
» pro indiviso, cum omni districtu , et jurisdictione,
» et cum omni honore, ad istum castrum, et villam
» pertinetftibus aliquo modo ; tali modo, quod Com-
» mune Alexandriae habeat, teneat, ac possideat
» ita libere, sicut Dominus Bonifacius, et Vermus
» ejus filius , Marchiones* Montisferrati , quondam
» tenere , et possidere visi sunt. Actum isto locp
» feliciter. Isti Pastores inde hanc cartam fieri
» rogaverunt, ut supra. Interfuerunt testes rogati

b » Jacobus Punzellonus, Manfredus Urtica, et But-
» tinus de Montebaruccio , Albertus Fava, et An-
» selmus Baterius. »

Sequuntur tabulae , quae institutionem Casarum .
-Novarum continent, quarum tenor talis est. « Anno
» Dominicae Incarnationis mcciii, indicticne vi, die
» Mercurii , xiv exeuntis septembris. In villa de
» Casis Novis, praesentia bonorum hominum. Do-

' » minus Vermus Pastor, Rodulphus Pastor, et An-
» selmus Pastor, procuratores Domini Vermi, Mon-
» tisferrati Marchionis, dederunt, et investiverunt
» Dominum Rufiinum de Cornilia, Consutem Ale-
» xandriae, et Ugonem Urticam, ejusdem civitatis
)> Ambaxiatorem , nomine, et vice Commuuis Ale-
» xandriae, et nomine recti, et legitimi feudi, de

c » medietate castri isti , et vitlae istae pro indiviso,
» cum omni districtu, et jurisdictione, et cum omni
)> honore, ad istum castrum, et villam aliquo modo
» pertinentibus , tali modo, quod Commune Alexan-
» driae itn libere habeat , teneat , et possideat de
» caetero , sicut Dominus Bonifacius , et Vermus ,
» ejus filius, Marchiones Montisferratt quondam te-
» nere visi sunt. Actum isto toco. Isti Pastores inde
» hanc cartam fieri rogaverunt ut supra. Interfue-
» runt testes rogati Jacobus Punzjillionus, Manfre-
» dus Urtica, Vermus, et Babbo. »

Mox aliae tabulae annectuntur , quibus Alexan-
drini Domini Castrinovi instituuntur , et sunt, ut
infra ; videlicet : « Anno Dominicae Incarnationis
» mcciii, indictione vi, die Mercurii, xiv exeuntis

d » septembris. In Castronovo , praesentia bonorum
» hominum. Dominus Vermus Pastor, Rodulphus
» Pastor , et Anselmus Pastor, procuratores Domini
» Vcnni Montisferrati Marchionis, dederunt, et
» investiverunt Dominum Rufiinum de Cornalia ,
» Consulem Alexandriae, et Ugonem Urticam, eju*-
» dem civitatis Ambaxiatorem, nomine, et vice Com-
» munis Alexandriae , et nemine recti , et legitimi
» feudi, de medietate isti castri, et villae pro iu-
» diviso , cum omni districtu , et jurisdictione , et
» cum omni honore , ad praedictum castrum , et
» villam aliquo modo pertinentibus, tali modo, quod
» Commune Alexandriae habeat, teneat, ac possideat
» ita libere, sicul Dominus Bonifacius, et Vermus,
.» ejus fitius, Marchiones Montisferrati , quondain

Digitized by

Google

* 33 AK». ALEXANDKINI ^ 34

m *enwe-,et pfcssiderej visi> suaU Acfcum «sto loob fe- a » et Rodulphus Pastor, et Anselmus Paslor, pro-

» liciter. Ifcti Pastoresi. inde hanc caxtam fieri roga- » curatores Domini Vermi Montisferrati Marchionis

» .Yeiftftt>'*ft supra. Itrterfiiernnt tesles rogati Carolus » dederunt, et invesriverunt ' Domin&m Ruffihum

» ^aStamoglia, Otto Morarius, et Jomellus ileGas* » de Covnaha, Gonsqlem Alettradriae, et dofclnum

» $iai*. »l> • " » ' Ugdnem Urticani,ejusoWCivitatis A^

• Tahu)a«inMitutioni&Gar(jendltsuperiocissaathujus »' haaune et vtye Communis Alexjmdriae, et tibmirte
tenoris. «: Anno Bominicae Tncarnationis tvtcoiiij, in^ » recti et iegitimi feudi, de roedieiate castri et
» dicMone VI, diei Merf uru , xiv exeuntis septembri&« » yillae Ritorti , pro indiviso , cUm omni lfbhore,
» In ca$tAp Garpeueti SupeVioris, praeseritia bono- » . et districtu, et jurisdictione , ad praedidttnri pa^
» rura. horoinum. Domjnus Verrous Pastor, RoduU ». strum , et villam aliquo «aodo pertinentibus, tali
» phus, Pastor , et? Anseluiris Pastor , prdeuratores » modo , qiiod Commune Alexandnac ita libere
» . Doo?iniVe«ni Montiaferrati Marchkrais, dederunt, » habeat, teneat, et ppssideat de caetfefo , sieuti
» et . investiveruat Dominum Ruffinum de Cornaliay » Dominus ♦Bbnifacius, et Vermus ejus filhis, Mbn-
» Cpnsulem: Alexandriae>. fit Ugonem Urticam, ejus* » tisferrati Marchibues, quotulam tenere, +t pbssi-
»f ;<lem civltetis A«itesia^Qebin^ nomine, et vice Comr » idere visi siint. ■< Actura istb loco feliciter. Isti Pa-
» munis.Alexaiidriaef, et noinine recti, >et; legitimi & y stores indebanc carlam fieri rogavernnt, ul sopra'.'
» feudi de mexJietalecafitri, eA.viUae: is^i Carpeneti, v Idterfueruni testes rogati Johannes.de Casteliefto,
>>' pro ioijiwbd, c»m t o»ni «lifitrictu, efc jumsdictiojie, • »i Bernardus Punzeflonus,' Nicolaus Zvtcpa, Bttnibtus,
» e.t c»«A- nwjnliiboob*^, ,ad prafedicturo castruu>, et » iet Anricus Funzeltbnns. » ' '

» tillaro aliquo m«io jpertinentibus ^ tali modo , [Hoc ipso annb Otto ChiHinus Jales}' Vir ntuft&nW

» quod Comniu^e Alexandriae ita Ubere habeat » vtrtunim commenBatione probatus, ex Episcop. Bobii,

» teoeat, et possideat dfe eaetero , siculti. Dominus Geauae .Archiepiscbp. remuneratus esti] "" : " r ' ■'

» Bonifacips,' - e4; Yerhjus ; ejjia filius , Marcbiones .'>.'■■ '■'>''

»/;iy|6hti0&Ki»li ^.'iqaittidiiBii^teriere^ tt posfiidere "visi ' • • . t : :...;) .,

«nfiont^ :AcUim: in,- Mta»i Jaco-^falicitor.Msti P^astores ^ ' '•( ; MCCrV ■ )' ■ -

» in4e Banc : cartam 'fieri rogaverurtt, ui supra. In- ...)•,' , <r -" ' () 1

» tecfuerunt testesi vogati Jacobus. Punzellionus, . Initio anni sequeniis, v'(vi?) sciUcetiidu» Januarii,

» M^Janfredws lUrtica, et Bahbo ; Jacbb«« ;Rocca,.Ni-- Verraus, Marchio Montisfemtti, cerbos '^ho* p^ocu'-

d. tolaiis.iderRiviUa^UgoiIUbij^RuffiimsRbeicapalia, satores dreovit qui via«i,i'qua per;>terri«biia A)e-

» Pipiqus. d«, Recosiji efe r R«du]pbn& rde. iRivalta^ » xandriae et Montemferrata»- itqr', ihstitiiepewt7'>et
Qu*e; «enpi /enmplecAunt-ufl ios\itutlo4ena CacpeinetiyC ordinarent, positis in ea vecligalibus, iis modis, et

mb>oH8 [«WMiflupsa^i ^itaibalae sunt ia haac verba ^ formis, quibus ex sequebtibus^tabulis elicitur. « Anno

■ AoBft i)bbii^'fte!j*i^ainaUqnlsiMCc^ » Dondnicae Incarnationis mcciv, indictione vu,

» :W, dieoMercwuii^ jmVJeaeuuiis septanEdaisMn. «a- »-.'dcta.vn..die. tntnante januario, ; 'Domiiius Vetrtus ,

» «trb GaciJen^eti lnjinoris.j. IpKaesentia. baaocum ho- » MarcKio 'Monkhferrati , constitnit Dommtmi B»^

»1 teiaunft/DoroHBUs; Venmus) Pastor, RoduJphus Pa- >J dulphum Paslorem, et Dominum Muttnm de Fe-

»; stori^ «tnAttielmus. Pastor,^ procuiwtares domini » dizauo suos nuritios, et prooni-atores ad ordiriatid$\n

w.lVeiwioMonlisfeiiptj iWaccbianis dederu^t,iiet 3n~. »i.s'tra*am iper AltKandrjam y et ejus poderium , >eil

». ,Ves*iven*at,;Do>ni»um ,B»ffinum Comalianij, ;Can- i per terram isti MhrcbiOnis, 'etad pedagiutri coif»^

» sidem. Alexandiiae>:et Ugbnem:Urticam, ejusdem » stitnendum, et ordmaadam^ ; atque jurandum : tet

» ;Ciivi*atis Ambasial*rfcm, njomine, et vice Coiumnnis » quidquid indc ipsi fecerint," ratum habere , fet

» AJexM^r > iae.,,:et 'nbAWde;jrec(iy et legituni >feudi, » firmtim. promisit, ac si ipsemet in propria persoua

». de wedielate castrj iWi Garpedeti , ,et. vdlac, pro » fecisset , iri omnibns, et per bmnia. Actuta Novis

»..iitdiyiisp,,i«om onpdai districtu, et jwmdictione, . et »;' ieliciter. Jnternaernnt testes rogati Cnido de Plo*

» cum, ojnni b.oilQre|, adi cistum casknam et vUJfem » vera ^ Domious Albertus Balbns, Dominus Man-
» aJiquc wodo pgrtinenjtrous, tali uiodo quod Cojn- d ». fredus Pastor, Dominus Jacobus Pectenarius, et

» tnune' Alexandria*! ita, libere habeat , teneat , et » plures'alii. »' ; "■ ■ '" '

» possideat de caeUiro^.sicuti Dominiis Bonifaeins, ' Hoc ebdem anno Dominus Jacbbus Tigna [et ('?)}

» et Dominus Veimus^ ejus filius, Marchiones Mon- Firuffinus dominationem Sezadii suscepit. Exstant

» tisXerrati, quotidain tenere, et possidere visi snnt. tabulac a Laorentio Berherib , tabeilione publieo ,

» Actnm jsto. loco feliciter. Isti Pastores inde hanc ea de re confectae. His , et aliis i*ebus gestis (nempe

» cartam Geri , rbgaverunt , .ut supva. Interfuerunt excursionibus , et rapinis utrinque mter Alexandri-

» testes rogati Jaoobus,, Punzellonus , Mantredug nosy et Aqnenses factis), annus iilustris fuit. Caete-

» Urlica, Vermus de B 'bbo, » Adjuhguntur tandem riim longe illustrissimus habitus est ctade, et di-

his ocunibus tabulae quae od institujionero Retorti reptione Costantinopoiis, a Latinis pridie idus aprilis

attinerit, et sunt in hauc foimain : « Auno Domi- facta , Murzuflo Imperatore e*abto. In cujus plane

» nicae ioearnationis mccih, indictione vi> die Mer- urbis eversione , cum vis muxiraa sacrartrin reli-

» curii., xiv eseuntis seplembris, in vifla castri quiarum, pretiosissimaque suppcllcx vapta ad extetaS

» Ritovti, praesentia bbnorura homimtm., quorum gentes transierit, AJexandrini frustum ligni verae

» nominn subler lejg«ntyv, Dominus Vennus Pastor, Crucis Christi , illinc delattun , dono ndepti sunt.

is

i35

G. SCHIAVINAE

( MCCV )

a hl

Proxijnus annus, Praetore Alexandriae Amizone »

Butraflb, nibil tulit meraorabile, praeter remissionem, »

et condonationem vectigaljs, et portorii Felizani, »

ejusque territorii; quatri remissioriem [vn idus Martii], »

Vermus Marchid Montisferrati fecit eidem Amizoni, »

nomine Alexandrinae reipublicae stipulanti ; suntque »

hujus rei tabulae in haec verba. « Anno Domini , »

» mccv, indictione vm, die Mercurii, nono intrantis »

» martii, in Alexandria, in ecclesia raajori S. Petri, »

» in pleno consilio , ibi per campanam collecto , »

» Dominus Vermus , Marchio Montisferrati fecit »

» donum Domino Amizoni ButrafTo , Alexandrino »

» Potestati , nomine, et ad partem Communis Ale- »
» xandriae , et specialitet negotiatorum, qui sunt , b »

» vel pro tempore fueririt in Alexandria, de. pedagio »

» Felizani , promittens eidera Domino Amizoni, sli- »

» pulanti nomine Communis Alexandriae, et spccia- »

» ltter negotiatorum, quod non auferet de caetero, »

» vel auferri permittet pedagium hominibus Alexan- »

» driae in toto districtu praefati loci Felizani, neque »

» per aquam , neque per terram. Et hanc cartam »

» fieri jussit. Interfuerunt testes rogati , Dominus »

» Tagliaferrus de Mediolano , Obertus Salvaticus , »

» Otto Scriba, Magister Syrus, Jacobus Guercius, »

» Vermus Praedarus , Andreas de Ottonebeilo , »

» Petrus Ferrarius Scriba. » »

[Ad haec se invicem bello et pugna lacessunt »

Alexandrini , et Aquenses.] »

c »

( MCCVI ) »

»

In sequenti anno, vn kal. maji, Praeturam Ale- »

xandriae administrante Petro Petrasancta Mediola- »

nensi , Ugo Turvellus Episcopus Alexandrinus et »

Aquensis, ex privilegio Innocentii Pont. Max. , ac »

idem Praetor , ac Consules , Legatique ejusdem civi- »

tatis inducias , ab Uberto Viceconrite , Mediolani »

Praetore, indictas, et pactas cum Petro Nigro, Aquensi »

Praetore, ac Consulibus Aquarum, et Papiae,.dato »

sacramento , servare promiserunt , ut liquido his »

tabulis apparet : « Anno Nativitatis Domini mccvi , »

» indictione ix, die Martii , vu kal. maji, in terri- »

» torio Bassignanae infra ripam Tanari , praesentia, »
» et ordinamento Domini Uberti Vicecomilis, Po- d »

» testatis Mediolani, Dominus Ugo, Alexandrinorum, »

» et Aquensium Episcopus, promisit Domino Petro »

» Nigro , Potestati Aquens. , stipulanti nomine , et »

» vice Communis de Aquis, et omnium de eorum »

» parte, per se et per totam suam partem atten- »

» dere, et observare sub poena quingent. marcharum »

» argenti treguam illam , quam Dominus Ubertus »

» Mediolanensis praeceperit, et slatuerit: et castel- »

» lanos et homines suos jurare faciet praedictam »

» treguam firmam tenere in voluntate jam dicti »

» Potestatis Mediolanensis. Et omnia praedicta ju- »

» ravit attendere per Scopellum de Guagnono , »

» nuntium suum. Insuper Dominus Petrus de Petra- »

i) sancla, Alexandriae Potcstas, nomine Communis »

Alexandriae, consensu, et vorantate Ambaxiatorrira
ejusdem civitatis, scilicet Joannis de Guasco, et

Guastavini , et Jacobi Gueroii , ' et

Guillelmi de Rainardo, promisit Petro ; Nigro ,
Potestati Aquens., nomine Communis de Aqttis,
et suae partis , praedictam treguam tenere , et
faciet Dominum Episcopum , et castellanos , et
hbmines praedicta omnia attendere» in voluntate
praedictr potestatis Mediolarii. Versa quidem vice
jam dictus Petrus Nigrus, Potestas Aqutfns., no-
mine Commanis de Aquis pro tota eonim parte
promisit tsto Domino Episcopo, isuo nomine, et
nomine totius suae partis, strb eadem poena quin-
gentarom marcharum argentij praedtctam treguam
attendere, «t observare. 'Et haec omriia promisit
attendere, et super sanoia Dei Evangelia juravit,
consensu , et voluntate Ambaxiatorum de Aquis.
Hi sunt Jacobus Boccaciu*', el Belerngeritrd de
Seremdica, Wilielmus Serdodo, qui juravere 1 prae-
dicta omnia attendere, et nurnquam contrarenire.
Insuper Dominus Jacohus Buttigella, et Bernardus
Isetnbardus, Consules Communis Papiae, promi-
serunt , consensu, et - volwntate Ambaxiatorum
ejusdem civitatis; hi sutvt Gualfrcdus de Ttirri-
cella, et Oliverius IsembaTdns, et Dominufe Rai-
nerius de S> Nazario ; is^li Domino Episcopo
stipulanti omnia attendere , et facient Aquenses
omnia praedicta attendere, et observare. Insuper
promisit, et juravit uua pars aheri restituere, et
emendare omnia danma, et omnia facta, et omnes
ofiensiones, habita, et facta a die Jovis proxime
praeterito, citra, et per tottim i}>sum di«m Jovis,
secundum mandatum praedictum Potestatis Me-
diolani. Insuper Dominus Ubertus antedictus prae-
caepit , et statuit praediotis partibus, ut praedictam
treguam teaeant in eundo, et redeundo, in per-
sonis , et rebus usque ad kal. febmarii proximi.
Item praecepit, et statuit, quod incarcerati di-
mittantur utraque parte, faciendo tamen idoneam
securitatem redeundi in carceribus usque ad me-
dium januarii proximi , solvendo tamen guardias
retro factas usque ad hanc diem , et homines ,
et castella, et loca in tali statu, et in tranquilla
tregua permaneant usque ad praedietum terminum
kal. februarii tali modo, quod una pars alteri
nullam offensionem inferat, nec se intromittat
de hominibus, nec de casteltis, neque de villis,
neque de locis, quae altera pars teneret ullo
modo usque ad istutn tenninum. Et st discordia
orirelur de facto guardiae, seu pensionem carce-
ratorum , sive manulevatorum , seu securitatum
eorum , sicuti ambaxiatores, qui venerint Aquis ,
statuerint , ratum habeant pro utraque parte. Item
praecepit utrique parti , ut praedicta omnia at-
tenderent, et observarent sub debito sacramenti,
quo tenebantur , et sub eadem poena quingen-
tarttm marcarum argenti, una pars alteri, inter
se vicissim promissa , prout supra legitur , rato
manente pacto ; et omnia praedicta praecepit et
statuit praedictus Dominus Uberlus, salvo tamen

Digitized by

Google

ANN. ALIULANnillNI

i38

» eo , quod a se fo^efc additutn , vel deminutum. a
» Praedicti; Dominus Ubertus, et alii iriter se! con-
» trahentes hanc cartam fieri rogaverant. Interfuere
» Dominus Albertus de Fontana , et Dominus Ja-
» cobus de Bassignana, et Dominus Thebaldus Mala-
» conrigia, et Dominus Ugo de Camerano, lestes. »

( MGGVII )

Qui proxiroe insecutus, nonis Scilicet jnnii-, Ale-t
xandrini Consules, Bonifacius' Inverardus, Guido Brur
gnonus, et Jacobus Guerclus, nb Guidone de Saneto
Nazario , jaomrae Commuois Alexandriae Cmerunt
castrum, et oppidum Pon^ani, modo, et forma quibui
continetur his tahulis. « Anno Dominieae Incarna- b
» lionis hccvii, indictione x, die Martis v intrantis
» jnnii. In Alexandria. Domirtus Guido de Saucto
» Nazario, suo nomine, et nOmine Rainerii, fratris
» sui , dedit, et cessit sine defensione Domino Bo-
» nifacio de Inverardis , et Doiuino Guidoni de
» Brignono , et Domino Jacobo Guercio , Consu-
» libus Alexandriae, nomine Cojnmunis Alexandriae,
» ante solutionem sibi factam , jura , et -acliones
» reales, utiles, et directas, quae, quasve ipsi ha-
» bebant super castellum Ponzani, et tpsius villae,
» et territorium , et jurisdictinnem intus , , el foris
» pro lib. trecent. quinquag. una denai'iornra Pa-
» piensium bonorum ; tali roodo , quod Cororoune
» Alexandriae possit acquirere, et cxperiri, et exci-
» pere, et replicare, et tueri, sicut ipsi poteraiit. c-,
» Et posuit eos nomine Communis Alexandriae in
» locum suum, et, post hpc datum, fuit confessus
» se accepissc ab eis nomine suo , et ftatris snis
» istas libras trecent. quinquaginta unam denario*
» rum Papiensiutn bonorum, renunciando expeptiont
» non numeratae pecuniae. Istus Guido hanc cartam <
» fieri rogavit , ut supra. Interfuerunt testes rogati
» Dominus Guido de Plovera , Magister S.irus , et
» Dominus Obertus de Fanonio. »

Inde v idus augusti ,. in territorio Augustae Ba-
cienuorum ,- sequestribus et avbitris Arnaldo Bom-
bello , et Arnaldo de Superaquas , Legatis Medio-
laui, Ugo Turvellus Episcopus, atque Alexandrini ,
post varias ultro , citroque habitas djsceptationes ,
tandem foedus , et pacem cum Aquensibus , et d
Papiensibus secundum tabulas paullo ante confe-
ctas in haec pacta stabiliverunt , et juravernnt.
« In nomine Domini, amen. Anno Dominicae Na-
» tivitatis mccvii, die Jovis, ix mensis nugusti, inr
» dictione x, in territorio de Bassegnana, in pratis,
» quae sunt juxta mansionem de Rivo de Pulverio
» coram Dominis Arnaldo de Bombello, et Arnaldo
» de Superaquas, Ambaxiatoribus Communis Medio-
» lani ad hoc specialiter destinatis , ipso Domino
» Arnaldo de Superaquas concionante, de voluntate,
» et consensu praedicti Domini Arnaldi de Bom-
» bellis, et eo praesente ordinanle , juravit ad Saneta
» Dei Evangelia Dominus Ugo, Aquensis, et Alexan-
» drinus Episcopus, pacem, et concordiam Papiens.,

» et hominibus Aquensis urbis, ct corum partibus

» per se, et homines suae partis , sicut per eirinia

» continetur in scripto uno, cujus tenor talis erat: -

» Tn nomine Domini, amen : In nomine Domini

>> nostri Jesu Christi, amen. Super discordiis, quae

» vertuntur inter Aquenses , et Papienses ex una

» parte, et Alexandrinos , ct Episcopum ex altera,

» talis est concordia, vjdelicet: ut utiio, seu con-

» cordia facta per Dominum pwpam Innocentium ,
» ■ secnndum privilegium ipsius Doiairu Papae, sive

ft secundiim modum ipsius jirivilegii, perpetuo firma

» .servetur', . et Ulibata. Itera castrum de. Castelleto

» reddatur Episcopo Aquensi, prinsquam facta fuerit

)> pax, et jurata, ita taraen, quod hominibus ipsius

»i castri fiat finis, et pax de omni eo , quod occa-

» sibue illius castri , vel falli, quod factum dici
» . potuisset de ipso castro, vel pro tpso castro hinc

» retro (sic). Ilem de omnibus maleficiis, iriter ipsas

» partee usque nunc habitis, vel factis, vel de om-
» . nibus damnis, datis ab unh parte in aljam ,. fiat

» finis, et pax, et refulatio. Item hominibus Vidi-

» xoni, et Cavatorii, qui iverunt habitare in civi-

» late Aquis a tempore praesentis guerrae infra ,

» remitlantur sacramenta, quae fecerunt Aquensibus,

»r : et ab illis. sacrabieiitis absolvantur omnino prius,

» et sit illis hominibus Vidixoni , et Cavatorii libe-f

» rutri arbitrium habitandi, seu doiniciiium mnlandi

» ubicumque voluerint , sine alicujus partium im-

» pedimento, et contradictione. Illa qnoque: jiii-a ^

» quae Dominus Episcopus habet in jwaedictis iocis^

» vel eorum tcrritoa-iis , debeat babere quiete , et

» illi hotnines eorumdem iocorum similiter sua jui-a,

» quae in eis locis, vel in eorum territoriis habent,

» debeatit habere quiete. Et si inde lis esset, vel

» discordia, debeat esse in Communi; Mediolaoi ad

»' cognoscendum, et decidendum jure, vel per !con-

» ventionem , quae fiat voluntale paitium ; quae

» cogtntio litis debeat esse, visis discordiis, iri loc6

» Cassini , vel alibi , si partibus placuerit fore co-^

»' gnoscendum. [(?)] Diio viri eorumdem locoruin

» veniant ad causam pro se, et reliq^iis, ubi fuerit

» locus statutus voluntate partiura, sine dispendiis

» judicaturarum, et victualium Potestatun?, ct setv

» vientium suorum. Causae debent habere initium

» usque ad kal. januarii sub Cotrimuni Mediolani.

» In hoc quidem promittit Communc- Papiae, quod

» non jiraestabit consiiium, vel auxilium aiicui ho--

» mini ipsorum locorum contra cognitibuem , vel

» sententiam Mcdiolani, vel Aquensium , aut aliis

» subvenientibus, vel juvantibus illis, rusticis oontra-

» veuientibus. Vicissim Alexandrini proraittunl rion

» pi*aestare juvainep, vel defensionem, vel consilium

» Episeopo , nec siio Successori^ nec Ejjiscopatui ,

» nec subvenienlibus , nec juv^-vtitibus Ejiiscopum

» ^iontra cognitionem, et sentcntiam Mediolan. ; et

» insuj>er sic juribnnt Aquenscs .'omnes ab annis

» quatuordecim supra , et octuagirita infi-a , quod

» sic erit. observa.tum. Nec adjnvnbunt ipsos Jwwnjncs

» de Vidoxorio ,. et Cavatorio , ,si veiiiro volnerint

» contra coguitioncm vel sejiite'ritia>ri' Mediolan. Prae-

Digitized by

Google

G. SGBIAVIiNAE

i3g

» dictam pacexn, el concordiam, et unionem jurent a<
» attendere Aquenses, principaliter jSro se, et sua
» parte, Episcopo, et AJexandrinis, et eorum parli.
» Ex altera parte Dominus Episcopus principaliler
» Aquensibus, et Papiensibns, et eoruin parti toti,
» per se , et suam partem , et ejus successores.
» Praeterea Papienses jurent hanc pacem per se ,
» et suam partem attendere, et facere Aquens. ipsam
» pacem , et concordiam bona fide, et sine fraude
» attendere Domino Episcopo, et Alexandrinis, et
» eorum parti. Et si Aquenses contravenient, quod
» eos non adjuvabunt, nec defendent. Versa vice
» jurent Alexandrini ipsam pacem, et concordiam,
» et unionem per se , et suam partem attendere ,
» et facere Dominum Episcopum, et per se, et ejus
» successores, et Episcopatum ejus, attendere bona b
» fide , et sine firaude. Et si Dominus Episcopus ,
» vel ejus successores contravenirent , quod eum,
» vel eos non adjuvabunt, nec defendent; salvo
» omni jore, quod Episcopus habet in civitate Aquis,
» vel in cjus Episcopatu. Ista jurent omnes atten-
» dere in perpetuum, ita quod ob aliquam discor-
m diam, vel litem, quae oriretur inter partes , non
» rumpatur pax, nec guerra inde fiat aliquo modo.
» Et ita promittant partes , et jurent. thsuper ju-
» ravit ipse Episcopus, quod faciet bona fide suos
» homines suae partis per omnia praedicta jurure.
» Praedicti Dominus Episcopus , et Ambaxialores
» hanc cartulam fieri praeceperunl. Interfuere jte-
» stes Gualfredus de Torricella, Petrus Ramfredus,
» Guasconus de Beccaria, Assatitus de Sancto Na- tf»
» zario, Alcherius Trovamalla de Papia, et Guasta-
»' vinus, et Rainerius Nahus ; Ruffinus de Bellono ,
i> Ruffinus Scaccavellus, et Rufinus de Marenco de
» Alex. ; et alii plures testes. »

Id foedus sequenti' die Alexandriae in templo
maximo D. Petri iisdein pactionibus confirmalur.
ConfirmatioQis tabulae quoniam ' eaedem sunt cum
superioribhs, illas propterea, operae parcens, rnrsus
hic non appono: tanturn additum prooemium adscrt-
bam, quod id paulo ab alio snperiore diversum ha-
betur , estque tale. « Anno Dominicae Incarnatiouis
» mccvii, die Veneris, decimo augusti, indictione x.
» In ecclesia S. Petri de Alexandria, in praesentia
» Dominorum Arnaldi de Bombello, et Arnaldi de
» Superaquas, Ambaxiatorum Gommunis Mediolani d
» ad hoc specialiter destinatorum. Dominus Ugo ,
» Aquensis, et Alexandrinus Episcopus, ex parte
» ipsius Episcopatus fecit pacem , et finem , et re-
» futationem per se, et suos successores, et suos
» homines , el suam partem Magistro Henrico, Con-
»• suli urbis Aqueusis, nomine, et vice Communis
» ipsius urbis, prout per omnia continetur in in-
» strumento pacis , et concordiae , cujus tenor talis
» est » videlicet etc. Sequnntur paclorum, et con-
ditionum formulae, quae petendae sunt ex tabulis
supradictis. Hoc anno , et deinceps per annos
aiiquot , Alexandrini , praeter fas , et conlra sacra-
mentum susceptum, intermiserunt solutionem census,
debiti Romano Pontifici, ratione clientellae.

1.4»

Hoc anno Bonifacius Marchio Montisferrati ex
hac luce migravit : cui successit Gullielmus filius.

"" (Mccvni ) :' : • ■

Proximus annus maxime memorabilis Alexandrinis
fuit, compendio, et acquisitione frusti Ligni Sanctis-
simae Crucis Jesu Christi Redemptoris nostri, quod
quinto anno ante captum in eversione Constanti-
nopolis, dum Latini, sacrae expeditionis duces, ex-
actis Graecis, illorum imperio potiti sunt, Opicius
Reversatus xn kal. januafli dono dedit Aiberto Fon-
tanae, Alexandriae Praetori, qui illud nomine Reipu-
bltcae accepit. Donationis hujus tabulae sutit in hunc
modum. - « Haec est forma, et instrumentum dd-
» nationis, factae per Dominum Opicinm de Rever-
» satis Domino Alberto de Fontana, Potestati AJe-
» xandriae , nomine Communis Alexandriae de vera
» Cruce. Quod instrumentum esl in campanili Com-
» munis Alexandriae. Anno Dominicae Incarna-
» tionis mccvih, indictione xi, die Dominico , xi
» exeunte decembri. Ih Alexandria, in ecctesia ma-
» jori S. Petri, in pleno consilio, ibi per campanam
» collecto. ' Dominus Opicius de Reversatis dedit
» Domino Alberto de Fontana, Potestati Alexandriae,
» nomine Communis Alexandriae recipientii,'Cruee«i
» unam cuta caxa una, in. qua, erttt; quae caxa erat
» lateribus, et.desuper, argeuto"undique cobperta
» cum pallio Uno' roxatd; jq qua cruce erat- quasi
» 'in ihedio alia Crux parva posita cum argento,. et
>v firmata; in qua erant' quatuor perlae^ appositae :
» et quod illa parva CrUx erat de Irgno verae Crucis,
» quam' Crucem ipse" Dominus Opicio dicebat se
» detulisse a civitateConstantinopbli. Et eam lucratus
» fuerat', quando illa civitas fuerat capta. Dedit
» autem suprascriptus Opicio islud dohum tali modo,
» quod spectaret soluhtmodo ad Cowimhhe' Aie'xan- (
*" driae,'et quod Episcopus, vel allquis clericus,
» seu Ecclesia Alexandrina noh : habeal'' jus , ' Vel
» privilegium aliquod circa ipsum dortrim. Et inde
» hano chaftam fieri rogavit. Interfueruht 'ttsles 1
» scilicet 1 Guido de Plovera, Magister' Sirite, Mar-
» cahtonius, Gullielmu$, et Stephaniis judices. •»•'•

Pretiosum , et salutare hoc lignnm, mhltls 'inirit-i
cnlis insigne, adhuc asservalUr Alexandriae stimma
religione, in templo maximo, in arca nivea phlchro
opere fabrefacta, atque marmoreo parieti infixa, iu
qua etiatn insunt alia nobilissima pietatis recoiidita
monimenta, utpote una ex spinis coronae, qtta ipse
Salvator Christus in passione sua est redimitus. Ttem
ampulla cum aqua, quae de ejnsdeni Chrbti, iii ctuce
pendeiitis, latere profluxit; aliaque nonnulla, quae
omnia quotannis, stalis diebus, magno tolius civitatis,
et adjacentiutu populorum concursu, ac frequentia
monstrantur, et coluntur. Lignum eniin, cum prius,
idest ab ihilio, quo donalum Alexandrinis fuit, ad
nostram aelatem, die sancto Veneris, ante solemne
festum Resurrectiotiis Dominicae, peractis Diviuis
offiiiis mane exponeretur , statimque reponeretur ,

Digitized by

Google

.41

ANN. ALEXANDRINI

142

tandem anno humanae salutis sexcentesimo sexto a
supra millesimum , consilio Petri Georgii Odescal-
chi, Givitatis Episcopi, hnjusmodi expositio in diem
IV [V?] non. maji, qui dies plane Inventioni ejusdem
Sanctissimae Crucis sacratus est, translata, novo,
et honorificentiore ritu coli coeptum est: nempe illo
super altare majus collocato , totus dies ille in eo
venerando, partim organis, aliisque concentibus
musicis, ac partim precibus, piisque sermonibus, de
ipsa Cruce habitis, transigitur, donec expleto die,
sub vesperum videlicet, habitis supplicationibus per
urbem , sacrum illud pignus in loco suo reponitur.
Spina autem, quae feria secunda post celeberrimum
Paschalis festum pariter exhiberi consueverat , ea ,
hoc tempore, die Veneris Sancti ostenditur, ac
protinus devota pompa circum templum in ipsam b
arcam cum Cruce reconditur, caeteris reliquiis
interea sede sua non amotis. Clauditur arca un-
decim clavibus modo, antea novem tantum erant.
Octo totidem nobilibus, et originariis familiis civi-
fatis sunt traditae, noua Praetori: atxluae, ut postea
additae sint, dicetur paullo infra. Familiae penes quas
illae habentur, hae sunt: Trotta, Ghiliina, Squarza-
fica , Pectenaria , Calcamugia , Robuta , Colla , et
Arnutia postrema, quae in locum Palmae familiae
extinctae , empta clave a Caesare Palraa , in hoc
munere successit. Anno namque mdlxxvii, xi kal.
februarii, cum casu Caesar, qui unus ex ea gente
adhuc reliquus erat , ex ruina coliapsae domus cu-
jusdam oppressus occubuisset, insignis Palma familia
in illo prorsus defecit. Itaque paullo ante ab eodem, c
qui jam satis copiosum patrimonium prodegerat,
et venalia omnia habuerat , Joannes Franciscus
Arnutius clavem, residuum opulentae haereditatis,
vili coemit, utpote sex aureorum nummum pretio.
Caeterum cur in istarum potius, quam in aliarum
familiarum manus claves devenerint, plane igno-
ratur. Suspicor enim ego ( nam nihil comperli ha-
beo; conjectura tantum utor, nec propterea falli
me opinor fsicj) familias has per ea tempora, aut
reipublicae praefuisse,- aut sortito ad munus illud,
quod perpetuum decretum fuit, prodiisse. Jnvatque
banc posteriorem meam opinionem antiqua consue-
tudo, quae Alexandriae ante annum octogesimum
octavum supra millesimum quingentesimum, quo
anuo forma reipublicae immutata est, in creandis d
magistratibus, et publicis ofliciis distribuendis in-
violate consueverat servari, ut scilicet ad munia
ea commuuia, Virt nunquam ex una tantum populi
parte, sed ex utraque totidetn ex communi, quot
ex populari, ductis sorlibus, legerentur, quemad-
modum hic factum conjicimus, ubi videre licet,
ex octo familiis de universae reipublicae corpore,
quatuor utrinque delectos. Duae autem claves, quae
recens sunt additae, illae anno mdxc factae sunt ad
claudendum novuui operculum, quod arcam, quae
cum altare eo loci, ubi hoc tempore conspicitur,
trnnslata est, obducit, et vicem iconis eidem altari,
supra quod est arca reposita, praestat, moxque
assiguatae attera Episcopo , altera collegio Canoni-

corum ejusdem templi. Suam Octavius Paravicinus
Cardinalis, et Episcopus^ Aemilium Invitiatum cu-
riae episcopalis quaesitorem (fiscalem eum appel-
lant ) virum , cum genere, tum juris utriusque
scientia clarum, donavit. Quae ad collegium per-
venit, illius mensarii cura perpetuo suo in tabu-
lario asservatur. [ Ad haec annus rernm omnium
ubertate insignis fuit. ]

( MCCIX )

Postero anno, Praetore Alexandriae Gullielmo de
Abbiate, Consules Aquenses promiserunt procura-
toribus Alexandrinis, se se observaturos quidquid
ex sententia , signo populi Albensis signata, decre-
tum, additumve ad eam fuerit a Nicolao de Foro,
Praetore Albae, voluntate credentiae Albensis, sub
poena in eadem sententia non parenti proposita ,
ut his tabulis , vn hal. aprilis datis , continetur.
« Anno Domini mccix, indictione xn, die Jovis, vi
» exeunte martio. In Aquis in refectorio S. Mariae,
» praesentibus Anselmo Bonpetra de Alba, Anselmo
» Cerrato, Ambaxiatoribus Albae, et Bernardo, no-
» tario Albae, Arnaldus de Meladio, Otto Moren-
» gus, Laurentius de Cavatorio, Ubertus Moicius,
» Belengerius de S. Andrea, Arnaldus Bruma, Con-
» sules civitatis de Aquis, nomine, et a parte Com-
» munis ipsius civitatis, in pleno consilio, voluntate
» consilii, promiserunt stipulanlibus UgOni Claro,
» Judici , Alberto de Borrello, sindicis , et procu-
» ratoribus Communis Alexandriae, nomine, et a
» parte ipsius Communis promissionem recipientibus,
» attendere, et observare ea, quae in scripto sen-
» tentiae, sigiliato sigillo Communis Albae, contine-
» buntur, et quae in eodem scripto a Domino
» Nicolao de Foro, Albensi Praetore, voluntate
» Albensis Credentiae, lotios, vel majoris partis,
» addentur , sub ea poena, quae in eodein scripto
» continetur. Et inde isti Consules hanc cartam
» fieri jusserunt. Actum in eodem loco feliciter. »

Tertio inde id. aprilis idem Nicolaus, Albae Prae-
tor, coram Legatis Aquensibus, et Praetore Alexan-
driae, lata sententia adjudicavit, Ugonem Turvellum
Episcopum honores omnes, et jura habere Aquis,
quae prius habebat, quam inde ob controversiam,
inter Alexandrinos, et Aquenses ortam, discessisset:
sententiae hujusmodi tenor talis est: « Anno Domini
» mccix, iudictione xn, die sabbati, xi intrantis
» mensis aprilis , in pleno consilio Albae super
» voltas S. Laurentii, in praesentia Domini Ugonis
» Turvelli, Episcopi Alexandrini, et Aquensis. Item
» praesentibus Oberto Moicio , Gonsule de Aquis ,
» et Jacobo Buccacio , Oberto Mantea , et Ottone
» Rapa de- Melacio, civitatis Aquensis Ambaxiato-
» ribus; item Domino Gullielmo de Abbiate, Ale-
,» xandriae Potestate. Dominus Nicolaus de Foro,
» Albensis Potestas , pronunciavit , et dixit dicto
» Consuli de Aquis, et Ambaxiatoribus ejusdem ci-
» vitatis , ut dictus Dominus Ugo habeat de cae-

Digitized by

Google

i43

G. SCBUVINAE

'44

tero in civitate Aquensi omnes honores, rationes, a » fraude, ubicumque, ad suum posse. Eodem modo

» et jura, quos , quas, quaeve habebat in eadem
» civitate per annum unum , antequam ipse de
» Aquis pro discordia Alexand. et Aquis. exiret. Et
» inde Dominus Galbonus. ..... ad honorem Do-

» mini Episcopi, et Communis Alexandriae, et Aquis,
» mihi Vermo, publico notario, publicum ut face-
» rem instrumentum praecepit. Actum in isto loco
» feliciter. »

Nec mora; aliud nobilissimum foedus initum inter
Alexandrinos, et Aquenses, sequestribus Albensibus;
quorum nomine Nicolaus de Foro , eorum Prae-
tor, sententiam ex compromisso, factoin eos tulit in
haec verba: « Anno Domini ab Incarnatione mccix,
» indictione xn, iii id. aprilis. Cum Alexandrini ,

Alexandrini teneanlur versus Aquis. Item Aquen-
» ses teneantur facere vivam guerram, et pacem,
» et exercitum, et cavalcatam pro Communi Ale-
» xandriae de guerris speciaUter Alexandriae, et
» suorum civium , contra omnem personam , et
» omnes personas, et civitates, et loca, cui , vel
» quibus civitas Alexandriae guerram faciet, vel
» cmn quibus guerram haberet ,. secuodum volun-
» tatem , vel praeceptum Potestatis, seu Consulum
» Alexandriae, pro tempore existentium, .et totius
» consilii Alexandriae , vel majoris partis, congre-
» gati per campanam, infra xv dies, priusquam
» (postqiiam) a praedictis Consulibus , sive Pote-
state Alexandriae pro tempore existentibus , vo-

et Aquenses sese compromisissent in Dominum b » luntate totius consilii Alexandriae, vel majoris

Nicolaum de Foro Albens. Potestatem , vice, et
» nomine Communis Albae , stare mandatis , seu
» praeceptis , quae eis faceret , secundum quod
» continebatur in duobus instrumentis factis a Ni-
» colao Notario, nominatus Dominus Nicolaus, vo-
» luntate Consiliariorum Albensium, congregatorum
» per campanam in simul, ita pronuntiavit; vide-
» licet : quod facta fine, et renuntiatione , et pace,
» atque transactiooe ab Alexandrinis versiis Aquen-
» ses , et ab Aquensibus versus Alexandrinos ad in-
» vicem, de omnibus guerris praeteritis, et offen-
» sionibus, et damnis datis, sive factis in personis,
» vel rebus ab alterutra partiuui versus alteram ,
» perusque ad praesentem diem , lali modo, quod
» neutra partium possit exinde aliquatenus ab al- c
» tera conveniri, salvis omnibus, quae in infrascri-
» ptis capitulis continetur, Civitas Alexandriae, et
» civitas Aquis sint una, eademque civitas; et qui
» Consul, vel Potestas Alexandriae fuerit, sitConsul,
» vel Potestas Aquis. Similiter qui Consul, vel Po-
» testas fuerit Aquis, sit Consul vel Potestas Ale-
» xandriae; ita tamen quod Consul, sive Potestas
» Alexandriae debeat cognoscere solummodo de ju-
» stitia in suo foro. Similiter Consul, sive Potestas
» Aquis de justitia tantum in suo foro cognoscat.
» Et utrique civitatum liceat eligere Potestatem,
» vel Consulatum, qui regat suam civitatem, dum-
» modo non eligat Potestatem, vel Consulatum sive
» rectorem de aliquo loco, qui sit inimicus, vel

partis per se, vel per suum Nuncium, eis dictum

» fuerit, vel mandatum. Nec de ea guerram (guerra)

» facient, pacem, seu treguam, vel guerram re-

» cregutaui , vel possam in fraudem, sine licentia

» totius consiKi Alexandriae, vel majoris partis,

» congregati per campanam. Alexandrini vero te-

» neantur - quod si ab aliqua persona , vel perso-

» nis, vel civitate, sive loco, aut partibus civitatis

» suae inciperetur guerra, vel fieret Aquecsibus,

» vel damnum eis illatum fuerit, et tunc Alexan-

» drini infra xx dies, quo guerra incoepta, vel

» damnum illatum fuerit Aquensibus , nec possent

» facere damnum restitui Aquensibus , vel eis inde

» justitiam fieri , vel ad voluntatem Aquensium

» concordari, ita quod faciendo fieri justitiam, lis

» infra praedictos xx dies debeat contestari, et prius

» litem contestatam infra xl dies ei debeat difli-

» niri. Tunc pars ea infra xx dies prox. prius latam

» sententiam , nisi Aquensibus satisfactum fuerit ,

» facere vivam guerram ei personae, vel personis

» et civitati , et loco, et civitatibus, sive locis, qui

» guerram Aquensibus incoepissent, et damnum

» sive injuriam intulissent (sic). Et quod de ea non

» facient pacem, vel treguam, seu guerram recre-

» gutam , vel possam in fraudem sine voluntate

» totius consilii Aqui , vel majoris partis , congre-

» gati per campanam. Item si Aquensibus guerra

» oriretur, sive fieret pro guerris, quas pro Ale-

» xandriuis facerent, sive pro guerris, quas volun-

» contrarius Alexandrinis, vel Aquensibus. Et neutra d » tate , et consilio utriusque civitatis, Alexandriae

civitatum salarium, sive pretium Potestatis, vei

» Consulum alterius civitatis solvere, vel fodrum

» dare alii leneatur. Item qui fuerit de consilio

» Alexandriae, sit de consilio Aquensi. Similiter,

» qui fuerit Aquis sit de consilio Alexandriae. Et

» ubicumque sit in alterutra civitatum, cum audiunt

» signum consilii , vel inde fuerit requisitus, ire ad

» consilium teneatur : et quod ibi dixerit, vel audi-

» verit, tenere secretum , si ei injunctum fuerit,

» aut ei secretum suadebitur obtinendum. Item te-

» neantur Aquenses adjuvare, salvare, defendere,

» et manutenere singulariter, et universaliter in

» personis , et rebus homines Alexandriae, et ejus

» districtus , et jurisdictionis, bona fide, et sine

» scilicet, et Aqui, inciperent, vel facerent, te-

» neantur Alexandrini, quod non facient pacem,

» vel treguam , vel guerram recregutam , aut pos-

» sam in fraudem sine voluntate totius consilii

» Aqui , vel majoris partis , congregali per cam-

» panam. Item si Aquenses communiter, vel divi-

» sim de aliquo, vel aliquibus juslitiam, seu ratio-

» nem exigerent, et per homines Alexandriae con-

)) sequi nou possent, tunc teneantur Alexandrini

» juvare eos exinde , tamquam cives Alexandriae ,

» in civitate Alexandriae habitantes de suo jure.

» Item si castrum , vel villa, vel aliquis quaestus

» exponeretur venalis civitati Alexandriae, vel civi-

» tati Aquis a Cassinis supra in Episcopatu Aqnensi,

Digitized by

Google

*45

APHf, ALEXANDRiNI

(46

» una teneatur associare altfe|?am, i» eo, 4*cift>dura. a » apnd Aqui ad octavam S, MichaeKs, duraturas

» quod voluerit soivere de pretjo, u$que in dh»i-r

» diuro, si yero cjvi|a& Afexatidriaie, vel civitas.

» Aqui aljo modo a Ce&sinis sopra in Episcopatu

» Aqueusi' attjuireret cas^ruua, vel vijlam deiocfeps,

a aut aliquam acquisitionerp fiujeret, «aedietaS sit

» alterius. Item si aiterutra supradictarum, civitaT

» tum pro Gommiuii cepbrit |n aliquo tetnpore pe-

» cuniaro , vel exactioaetn aliquam, seu aiiquod

» servitium in Episcopatu , vtl iu iocis vel terrU

» propriis Aquensis Ecciesjae, sive in lpcis, quae

» tenet, et possidet , aut tenere, seu possidere vi-

» detur Aqueosis Episcopus, medietas, sit alterius.

» Item cum Alexandrini , .et Aquenses ibunt in exer-

» citum, medietaS horoinum Episcopatus bona fide,

» post ectayam. spatio quattuor dierum^ nisi justo
». impedimento, yel absolutione Aquensium reman-
»' serit. Alexandrini quidem per totum annum non
» teneeotur, ueque debeant dare pedagiuun, vel
» cnradiam aliquam Aqui, nisi. pristinum pedagium
» Episeopi cdnsuetmn. Siroiliter, et Albenees non
» debeant dare pedagium, vel curadiaua. Aqui in
» toto annO, niai .quantum Alexaadrioi dabunt; oum
» Albenses sint cives Alexandriae. Aquenses vero
» non debeaat to Aiexaudria dare, nec.ab eis ac--
» cipiatur pedagium , vel curadia aliqua, nisi pe-» :
» dagium pristinum Marchioois antiquitus consue-
» tum. Iteta Aqueuses non debeaht dare pedagium,
» vel: ouradiam da Alba, nisi quantum Alexandrini

» et convenienter, secuudum quod utraque civitas b » darenl. Si autem Akxandrini invitarent, seu re-

» inde 30 comordaveri t , vadat cotu Ai.exaodrinis >

» et alia medietas in simul cum Aqnensibus. Item

» teneantur Aquenses absorvere , et dimittere bona

» fide, et sine fraude, omni fortia , molestia , et

» seductieae cessante, orones bomines de Gavatorio,

» et omnes? homines de Videxono , . qui in dictis

» locis eraut soliti habitare, eo tempore, quo se-

» cesserunt communiter ab ipsis locis cum omnibus

» quirerent in usum exercitnm, vel expeditionem

» Aquens., orones caipti, qui de adversariis cape*

» reutur, sint Aiexandrinorum. Eodem modo s»

» Aquenses in usum exereitum , vel expeditionem

» invitarent seu requirerent Alexandrinos, omnes

» capti de adversariis sint Aquensium. Venim st

» alterutra civitatum captos habeeet, pro quibus

» una vel altera suos captos cives posset idoneo

» eorum rationibus, et possessionibus , ul ad illa » cambio recuperare, dare alteri teneatur , si fuerit

» loca revertanlur habitare statim (?) ibi salvo )ure » exinde ab altera requisita. De praedis et captis

» cujuslibet pro diviso Consul. Aquen. singulariter, » vero, ad quas, quosve capiendos Alexandrini, et

» et eos facient ad illa loca reverli habitare usque » Aquenses universaliter pro communi simul inter»

» ad proximam octavam S. li Joannis de Junio, nisi » fiieriut, quinta pars sit Aquensium, reliqua sit

» absolutione Potestatis Alexandriae, et totius consilii » Alexandrinorum. Sin aliter interfuerint, seoundum

» Alexandriae, vel majoris partis, congregati per c » quantitatem, seu numerum peditum, et militum

» campauam, steterit. Neqne eos homines, priusquam » Utriusque civitatis, quae tune capta fuerit, divi-

» ad iHa loca reversi fiierint habitare, de cetero in

» cives recipient, nec eos per sacramentum , vel

» alio modo, Aqui habitare consentient , nec>co-

» stringent. Tamen si quis homo de praedictis locis

» vellet paoifice dimittere, et relinquere terras, et

» possessiones, quas haberet in ipsis locis, liceat

» ei habitare Aqui, vel quo voluerit, et Aquensibus

» liceat eum recipere in hunc modum , ita quod

» Domini possint terras, et possessiones ejus de

» Videxono, et Cavatorio accipere, et possidere, si

» voluerint, absque molestia, et ejus coutradictione.

» Aiexandrini vero teneantur, quod homines de Vi-

» dexono, et de Cavatorio occaxione guerrarum prae-

» danlur. Item Alexaodrini, et Aquenses pariter

» teneantur prohibere, quod nullus locus de novo

» fiat ab ooto miiliaris prope civitatem Aqui, nisi

» fieret voluntate , et eonsilio utriusque civitalis ,

» Alexandriae scilicet , et Aqui. Item filii Martini

» de Melacio ita teneantur Alexandrinis, ut Aquen*

» ses tenentur Alexandrinis, secundum formam sci-

» licet istius instrumenti. Alexandrini vero teneantur

» filiis Martini de Melacio, ut Alexandrini secun-

» dum forroam praedictam Aqnensibus tenentur.

» Item si quis habitator Alexandriae ferutam, vel

» aliquod maleficium , quod absit, commiserit in

» civem habitatorem Aqui, teneantur Alexandrini

» teritarum , sive offensionum , et praecipue quia d » ita de eo malefactore vindiclam facere , seu poe-

» nam capere, quemadmodum si in civem habita-

» torem Alexandriae commisisset. Eodem modo

» Aquenses versus Alexandrinos exequi, et atten-

» veniant habitare Aquis, aliquatenus non offendent,
» neque talionem seu malum ghierdonum eis ob
» id retribueut. Item Alexandrini teneantur facere
» ita quod Domini Morbelli restaurent hominibus
» Videxoni totum damnum , quod eis intulerunt ,
» priusquam Aiexandrini, et Aqnenses in Albensibus
» compromiserunt. Aquenses autem teneantur bona
» fide, et sine fraude dare operam, consilium, et
» auxilium , quam citius polerunt, ut Aquensis Eo-
» clesia, et Alexandrina Ecclesia pariterad unionem
» perveniant ; tamen quod civitas Alexaodriae praeter
» ipsam unionem, in civitate Aqui nullam habeat
» jurisdictionem , seu domiuium. Et Commune Ale-
» xandriae teneatur annuatim facere fieri nundinas

» dere teneantur. Item si Commune Alexandriae
» causam, seu placitum habuerit coram Potestate,
» vel Consulibus Aqui, nullam judicaturam, vel
» datam inde solvat. Similiter si Commune Aquis
» causam seu placitum habuerit coram Potestate,
» vel Cousulibus Alexandriae, nuilam judicaluram,
» vei datam inde soivat. Item si aiiqua discordia,
» quod Deus defendat, inter Commune Alexandriae,
» et Commune Aqui oriretur, per Episcopum ipsa-
» rum civitatum , aut per canonicos majoris eccle-
» siae utriusque civitatis , si Episcopo carerent ,

19

Digitized by

Google

»47

G. S(JflIAVINAE

i48

» intra xl dies definiatur; et terminelur. Hsec
» omnia, qualiter superins continentur, juramento

»

teneantur Aquenses versus AlexandrinoS, in poena
» mille marcbarum argenti, solvenda Communi
» Alexandriae, nisi attenderent, in perpetuum exe-
» qui, et observare, et attendere bona fide,- et in
» contrarium non venire ; et , quod ita facient ,
» omnes cives habitantes Aqui, a xiv annis supra,
» usque in lxx, bona fide, jurare, quod supradicta
» omnia per singula observabunt ; et annuatim in
» capitulo, sup. a quod jurabunt Potestas, vet Consu-
» les Aquenses, fieri (poniy facient, qnod haec
» omnia in integrum, et inviolabtliter in omnibus,
» et per omnia ab Aquensibus versus Alexandrinos
» in perpetuum observentur, salvo Domino Impe-

a » stati Aiexandriae, ibi praesenti, nomioe Cotnmu-
» nis Alexandriae recipienti , praecepto Domini Dal-
» phini Marcbioois; Domini eorum, et Dominae
» Joannae uxoris ejus, salva ratione dotis suae,
» sicut continetur in inStrutrifento dotati, hoc raodo:
» scilicet, quod erunt fideles Potestati , et Consu-
» libus, qui pro tempore fuermt, de Communi
» Alexandriae, et adjuvabunt, et manu ' tenebunt ,
» et salvabunt personas Potestatis, et Consulum, et
» Commune Alexandriae ab omni homine; et non
» erunt in consilio, velfacto, quod Potestas Ale-
» xandriae, vel Consul perdat vitam, sensum, vel
» membrum, vel honorem, vel in carcere detineatur
» contra voluntatem suam. Et si audierint aliquem,
» vel aliquos velle hoc facere, bona fide, et sine

ratore. Eodem modo Alexandrini versus Aquenses b » fraude prohibebunt, ne fiat. Et si prohibere non

» juramento teneantur in poena mille marchamm

» argenti, solvenda Communi Aqui, nisi attende-

» rent , in perpetuum exequi , et observare, et at-

» tendere bona fide omnia, quae superius conti-

» nentur, et in contrarium non venire: et quod

» facient ita jurare omnes cives habitantes Alexan-

» driae a xiv annis usque in lxx, bona fide, quod

» supradicta omnia in integrum per singula obser-

» vabunt. Et annuatim in capitulo sup. a quod ju-

» rabunt Potestas, vel Consules Alexandriae, poni

» facient, quod haec omnia in integrum et invio-

» labiliter in omnibus , et per omnia ab Alexan-

» drinis versus Aquenses in perpetuum observentur,

» salvo Domino Imperatore, et salvis Mediolano ,

» Placentia, Derthona, et Alba. Haec omnia pro-

» nunciata fuerunt supra ecclesiae S. Laurentii voltas

» in civitate Alba, praesentibus testibus Ogerio Rato,

» Henrico Simplice de Calamandrana , Bonifacio AI-

» bense Archidiacono, Oberto Manfogo, Rivalgario,

» et Rufiino de Placentia, Guidone Vaditio Gullia,

» Henrico Ghiselberto, Yillelmo de Vineis, Gurardo

» de Alaira. »

( MCCX )

»
»
»

c »

Proximus annus, qui fuit a Redemptore Christo
nato ducentesimus decimus supra millesimum, Gui-
fredoto Grassello Praetore Alexandriae, habitus est
prae ceteris insignis , abrogatione Imperatoris Oc-
cidentis. Nam cum Otto Imperator, recens Augustus d
crealus, contra fidem Innocentio P. M. datam, Ro-
manam ditionem invasisset, nec inde precibus, nec
minis ab ea desistere voluisset, illutn propterea
Innocenlius , sacra detestatione percussum , imperii
dignitate privavit, populisque sacramenti religione,
quo illi tenebantur, exsolutis, in ejus locum Fri-
dericum, Siciliae Regem, substituendum curavit.

Eodem anno, iv non. octob., incolae oppidi Montis
Clari fidem in imperia Alexandrinorum jurarunt in
haec pacta. « Anno Dominicae Incarnationis hccx,
» indictione xui, die Dominico, quarto mensis octo-
» bris. In castello Montis Clari. Infrascripti homi-
» nes de loco Montis Clari fiecerunt, et juraverunt
» fidelitatem Domino Guifredoto Grassello, Pote-

» poterunt, Potestati vel ConsultbUs, Vel Consilio

» Alexandriae quamcitius poterunt, manifestabunt.

» Item non erunt guida, vel spida ad damnum

» Communis Alexandriae. Et possessiones , quas

» Commune Alexandriae nunc habet, aut pro tem-

» pore acquisiverit , vel tenuerit, adjuvabunt ad

» manutenendum , et defendendum bona fide, et

» sine fraude. Et si sciverint, aliquem velle auferre

» eis, quam citius poteront, Potestati , vel Consu-

» libus, vel Consilio Alexandriae denuntiabunt. Et
Credentias, quas Potestas, vel Consul Alexandriae
sibi dixerit, tenebunt privatas, secundum quod
eis dictum fuerit. Nomina illorum, qui jurave-
runt, sunt haec : Seramaldus de Mirbello, et
Ubertus Butacei, Anricus Cavallus, Minvirinus,

» Obertus de Costa, Rubeus Bertaevagae, Arnaldus

» Brissii , Vermus Liviarolius , Marencus, Vermus

» Rivatre, Joannes Camarascus, Joannes Ricininus,

» Ugo Tortus, Albertus Dominae Ardellae, Joannes

» Bulaccius, Carlevarius, Obertus Rogna, Obertus

» Sclapetus, Jacobus Panis, Arnaudus Panis, Botaccius

» de Villa, Joannes de Divina, Joannes de Lamatre,

» Marlinus Tarmarinus, Petrus Grassus, Petrus de

» Beorcio , Bertolotus, Arnaldus Cortexanus, Ugo

» de Plaxana, Paulus, Joannes Constantius, Albe-

» ricus Toroxanus, Vermus Belende, Odizzonus

» Gafforus, Anselmus Cartaxonus, Ogerius Piscator,

» Anricus Silvestri, Joannes Sclapatus , Obertus

» Dominae Carlae , Vermus de Monte , Anricus

» Bacalarius, Riccius Capellus, Vermus Butaccius,

» Petrus de Tomagis , Vermus Picinus , Guido Fre-

» xanus, Odonus Vigorosi, Jordanus Teste, Gan-

» dulphus Caruffae, Rodulphus Raviolus, Baratta,

» Joannes Lavaidus, Mascarus, Anricus Braccus,

» Mascarus Friuriolus, Anricus de Tesino, Albertus

» Trexanus, Jordanus de Baudis, Andreas Torus,

» Testafera, Turribanus, Gratianus, Anricus Ge-

» sulphus, Andreas Paganus, Anselmus Corsus,

» Anselmus Bondellus f Joannes Frazii , Joannes

» Servadei, Andreas Butaccius, Ruffinus Balbus,

» Rodulphus Butaccius , Bosso , Petrus Mangia-

» ferrum, Anricus Merlanlus, Petrus Calvus, An-

» selmus Selvanus, Ogerius Varrus, Petrus Espus,

» Obertus Bussulanus, Albertus Miliascus, Anricus

Digitized by

Google

»49

ASfl. AHX.ANDJLINI

i5o

» de Potna, AcriciM Gaflfbras; istua Dominttf Dal- * oroneosiujn, BettaJiam nuncup^tum, suscepta. Quippe

» pbinus, et.Dotpina Joahna jugales nanc eartam
» fieri, jussecuut. Et isti homines ., qui juijawerunt
n fidelitatem, singuli beae oarmm fierL regaveruni*
» Interfuerunt teatea Domiaus GuhnaoW dn Brti-
» goono, Petrus Guaeaans, Ainaldaq Amstina. »

V idos novemb. Baraita de Fprey Astor ReitMt-
blicaerjUexanuwneey acQepfeilatiooeni lapuUberto de
Bnrgo, ProcuraJori Aquhnsi, .occasione csntae pecut
niarum suaunae,,,q«am ulem Ubertus sibi, nomine
suae cmtatis, peudity etinl ex sequentibus tebulis.
apparet. «. Annc Donnni 111001, indiotieaexrii, die
» lunae, octavo intrantis novembris. In Alexandrja.
» Dominus Barutta de Foro confessus fuit se rece-

ii,.duw.> coneociajtis, arhiis cum Mediolanensibus ,
Novoeomensibus > Dewbanensjbus,. Vercellen&ibus ,
Bergomatibus, et LaudcnsibMs, agros Cremehsem ,
et Cremonensem itJtgtessi, esseut,- illosque longe,
lateque popuiatif essent, consert» cum hostibus mftnu
maleque pugnata pugna iv non. jun. ab UUs fdede
pmfligativ sunt. Eodein anno pUures ex nobilioribus
A4exandtinis ciyibus , litteria Innocentii Pont» Max.
aeoensi ad crucem suscipiendam, in Siriam profe*
cfturi se *e acoiaiejJunt. < • >.

(MCCXIV)

» pisse solutionem totius dehtti ab Uberto de Burgo, , <i. . .

» Sindico Gommunis civitatis Aquis, nomine ipsius 4 j. In seqaenti auw Alexaadrini nova habendo de-
» Communis, et se quiefchm.et solntum «rocavit de lectui operam doderun* , ut «dtersus Benuacmm

» toto debifto quadringeatBrum Jibrarum minus )ib.
» excepbs ltb* cenixim qaadeaginta duabus, quas
» ipse Ubertuaj jstns cdnfessus est remansisse de
» debito jwaedietp ; et pronnisit eas ipse -Ubertus
» nomine iparos iCommanix a prokunis kal. decentb.
» ad aoum nnnm aclvere. Et.ab illo termino in
» antea lireal etdena Bacattae istos deuartos mu<-
» tuare. Et m ilus.lib; cxui valeat instrnraentum
» isti debiti, quod remanet penes eumdem Barattam,
» et in aliis onanino stt cassum, et inutile, et nullius
» moraenti. Inde hanc cartam fieri rogaveruut. In-
» terfiierunt testes rogati Rainaldus de Exi tl » , Ruf-
» finus de Gualla, Nicobus Pellatus, Veao Gua*
» stavinus. » .

(MCGXI) . ... :/

Insequens annus nulla re memorabdt Aleaandri-
nis, quod sciasa, insignis fuU, bac una eicepta ;
quod eorum civitas jusstt Oltonis, in cujus fide_, et
offiaio erat , novis praesidiis aucta , et firmata est.

( MCCXII )

Postero, Alexandrini legatos miserunt Pacmam,
et Laudem ad cnnventum, illuc ab Ottone Impe-
ratore indictum. Interim Gremonae a Gerardo Cesio,

Marchienem MQnjiflferrati beiUum susotperent.

[Perhaec temporaflorerecoepifcin Umbria opinione
sanctitaMs . FrancfispuS Assisii , honestis parentibus
natus, qui, spreltis humaiis rebus, bbnorom operum,
vitaeqMe severioris excmplo «a- ehristianae sancti+
tatis experjmenta dedit in terria, ut dein mortuas,
clarus, piodigiis, inter Divos meruerit in ceelis re«-
ferri.i Nimirum hic, cum, peragrata magna Italiae
parte, iu uUeriorem Galliam praedkwtionis causa
piofectionem suseepissct, Alexandriam divertk, ubi
propter illystrem famam, quae dd illo! jam pridem
per tolam fere Europam vulgata erat, a nobilioribus
civ.i tatis certatim quandiu illic sacrU concionibus et
v Domae legis preeceptis tradendis addictus perman^
sit-, est omnibus eximiae reverentiae officiis cultUs,
eti Jiberatissimei tractatas. Et saae quidem in hujus
yiri gratiam Deua apud eam civitatem mioifica al»-
quot sigiia et pnrtenta edidit; nempe trahsmutatio-
nem orurie capi (?). cum coxa in piscem, ut eo
orteutQ mendici cujusdam hnpudentiae, et temeritati
pccurreret, qui Frandisco immerenti imponere, et
ex! re bona maculam ei lentaverat inurere, idque
incassum ; quando callide consutus et instructus
dolus, et machina mendico ipsi postmodum in com-
tnmeliam , et Viro Dei summam laudem, et gloriam
.oessit, sicut plenins habetur in Chronico Franci-
scano, ubi de hoc, atque alits etiam miraculis agitur.
Aliud praeterea haud minus celebre portentnm

Novariae Episcopo, ponJttficioLegato, diroanathemate d Francisci merilis apud Alexandrinos factum traditur,

icti (sic) sunt , quod ctun Mediolanensibns, aiiisque
Gisalpinis populis, spreto Friderico contra. Pontificts
jussa, partes Ottonis Imperatoris, exandorati, et im-
pietatis damnati, tuerentur. Eodem anno iidem Ale»
xandrini, conjuncti cum Ptacentinis, ac Mediolanen-
sibus, imperium Macchionis Mpntisferrati contra
foedus, paullo ante. cum eo icliim, agrumque Pa-
piensem, cis, et ultra Padum adorti sunt , ibique
cuncta caedibus , et rapinis compleverunt.

1 (MCCXm)

Qui proxime sequitur. annus clarus fuit Alexan-
drinis memorabili clade ad Boiesinam, oppidum Cre-

quod ita se habet. Vetus fama est sub iisdem die-
bus, quibus Franciscus Alexnndriae agebat, in ejus
civitatis tractu, loco plane sylvestri, et undecumque
vepribns impletisque virgultis obsito, et conveslito,
consedisse lupam , quae , editis Ulic catulis , totam
victniani praeda ferarum , et multornm hominum
caedibus, infestam haberet, et puerorum praecipue,
quos ea identidem, aut in agris sine dnce errantes,
aut iutra urbis septa, quae plerumque, urgente
fatne, noctu, atque etiam interdiu , ingrediebatnr ,
intercoeptos, foedeqee jugulatos, ac dilaniatos, ra-
ptim in lustra ad cubile suum cum catulis vorandos
deferebat : nulla^ mterea vi, aut ingenio praevalente
ad tamfbnestam, et crueutam bestiam conficiendam.

20

Digitized by

Google

i5i

G. SCHIAVINAE

«5*

Quae postremo precibus, et jussu Francisei, cujus a
opem, et auxilium in tanto discrimine Tersantes Ale-
xandrini implorarunt , adeo mitis, et cicur focta est,
ut oblita omnino pristinae et naluralis suae ferita-
tis , sponte se se in pueri imbelHs manus tradiderifc
in hunc modum. Erat illis temporibus quidam pa-
terfainilias, professione agricola, qui puerum ha-
bens , cum eo simul a teneris villaticum canem ad '
bovum, et reliqui armenti, villaeque suburbanae
suae custodiam aluit ; tantaque intercessit pnero
cum bellua familiaritas , et sociulis consuetudo, Ut
saepe in illum per lusum insiliret, ac quoquo vellet,
perinde ac si jumentum esset, gestaretur. Hic puer
certo die forte ab schola liber, urbe egreditur, quo
canis, quem pater suus secum in operas duxerat,
solatio uteretor, dumque festinans ad patrem, qui b
tum proxime civitatem ciiltu terras exercebat, ac-
currit, ecce sibi procul in se venieatem lupam con-
spicit: Ratus eam socium canem suum esse, cui fera
erat persimilis, obviam ilfi laetabundus procedit,
assecutam complectitur, palpat, adulatur, et auribus
apprehensam, more suo confestim insilit, acquie-
soente, e.t nihil prorsus decretante fera, atque, iti-
nere retrorsum converso, intra civitatem sessor puer
perducit, toto interea obstupescente, etadmirante,
ac prae summa laelitia, et gaudio gestiente populo,
qui ad tam insolens, ac prodigiosum spectaculum,
et optatum de fera reportatum triumphum visendum
concurrerat ( nam pridie ejus diei Franciscus mi-
seratus casus Alexandrinorum, de quibus beneme-
rendi erat studiosissimus , actis Deo precibus lupae, e
ut absenti, mandaverat, ut, truculentia deposita,
deinceps non Alexandrinis modo, sed omnibus etiam
obsequens, et innoxia fieret; cujus praecepto postea
obediens fuit). Caeterum puer ut Alexandriam dorso
lupae sic sedens est ingressus, recta domum suam
perrexit, ubi tandem illud ipsum animal, cane, et ar-
mento sociis, quoad vixit, de publico alimentum sumsit,
nulla prorsus in quempiam amplius ab eo exercita
feritate. Visitur adhuc repraesentata , et expressa
haec historia in supero limine ostii turris Basilicae
Alexandriae in marmorea tabula, rudi schemate
facta, et sculpta, quae licet nullibi scripta appareat,
illa tamen a majoribus nostris quasi per manus
tradita ad nos pervenit.]

d

( MCCXV )

Proximus annus nobilitatur excisione et eversione
Casalis Sancti Evasii, et opulenta praeda ex eo facta:
iv namque non. august. Alexandrini auxilio Mediola-
nensium, Vercellensium , atque Derthonensium, qui-
buscum societate conjuncti erant, adjuti duce, et
imperatore Thoma, Ailobrogum comite, oppidum
illud dura obsidione presserunt, atque expugnarunt,
ac diripuerunt, direptumque solo aequarunt, nulla
Dei, Sacrornm templorumque ratione habita; quin-
immo, illis disjectis, et evuisis funditus, eorum the-
sauros, et sacram omnem suppellectilem , quae pre-

tiosa erat, cum tribos Sanctisaimorum Martirnm
corporibus, Evasii, Natalis, et Projecti, Alexandriam
transtuierunt, pubUcb inde «dicto oaventes, ne deiu-
ceps locus ilie amplms coieretur. Visuntur adhuc
Alexandrise hujus Casalensis rumae , et oiadis duo
monimenta , qaae de turrtbns templi D. Evasii sub-
lata in vetaa templum' prius D. Petri, postmodum
in novum, qood nunc est, atque in festigvo tur-
rium, quae» mediae et reliquis aitiores suot, ad
posterorum memoriam coUocata, habentur : suntque
Angeius, et) Gallus ex Orioalco nobilL arttficio eon-
flati [quibus 'dignoscuntur veutorum ortus]. •••

(iMCCXVI)

I V

Postero anno Aiexandrini, dum una cum Medio-
knensibus, Piacentkiis ^ . Novocomensibus , Vercel-
lensibus, et Novariensibus, ia fines CremOnensium
populabundi ingruissent, bis veao, eodemque prope
tempore inter vieos Jovis altae f et Azanelli , acie
profligati sunt. Hoc ipso anno sdl mirifice ofoscu-
ratus est Xvu kal. augusti Innooentms Pon*. Max.
Roma egressus , dum Genuenses Pisatris studet con-
citiare, populosque universos 1 Gailiae Cisaipmae per
btteras suas, et mmcios, ad societates, et foedera
inter se conjungenda cohortatur, ne sacrae expedi-
tioni impedimento aliquo eorum discordiae essent,
Perusii in morbum incidit; ex quo inde feto functus
est. In>.ejus locum postridie ejus diei Honorius III
vir Romanus, Americus antea dictus, ex nobilissima
Sabella gente ortus, suffectus fuit. Mense octobri
Alexandrini cum reliquis sociis reparata acie, in
Parmenses , et Papienses irruperunt , oppidaque
illorum honnuila , expugnata , ac direpta, igne in-
jecto, succendernnt, abducta inde copiosa hominum,
et peoudum praeda.

( MCCXVII )

Insequenti mense junii, Praetore Alexandriae
Vermo Mandello, Mediolanenses, Placenlini, Novo-
comenses, Novarienses, Derthonenses, Alexandrini ,
Marchiones Salinarum, et Malaspinae, socii, com-
munibus viribus, infestis animis, et armis, collatis
signis, Cremonensium fines ingressi, oppida Issium,
Trigoium, Soresinam, Grugnitortum , Casaie Mora-
num, vicos Jovis altae, S. Viti, Azanelli, Cignoni,
Bordalani, Gussoli, Curtis de Ruschis diruerunt,
atque depraedati sunt , commissoque cum Cremo-
nensibus, eorumque sociis proelio, magna utrinque
facla caede, repulsi sunt, statimque trajecto Pado,
occurren.tia quaeque oppida omnia belii clade va-
starunt.

XIV kal. augusti, Populus Uxezii castrum suum
cum omni jurisdictione, et imperio ultro donavit
Vermo Mandello, Alexandriae Praetori, vice, et loco
suae Reipublicae stipulanti, et accipienti, rnrsusque
Vermus idem castrum ipsimet populo, fidelitatis

Digitized by

Google

i33

AN«. ALEXANDRINI

r54

sacwmaento .suscepto, jnre.beaeficiario coneessit, ut a
babetur his tabulis. « Anno Bominicae Incarnatio-
» nis jmoqxvh,, indictiOne v, die sabbati , %m exenntis
v augusti. : In «Alexandria. Baklus Rugna Consul, et
» . Anseimus de Cocolo, Manfredus Rugna, Joannes
» Turoulatus, Ofcho. Gavilius, Petrus Gavilius, An-
o ricus, et Rainerius fratres, iteat Jacobus filius
o Petri GaviHi, Manfredns frater lOttanais Gavilii ,
» Albertus, de Mobio,-: Rolandus, Obertus <de Gosta,
» Petrus de Stella r Oddo deSafea, Petrus Benziua,
» Vermos gener ejus, item Ruffiqus de Runchis,
» Oddicas ejua.filhis, Anricus Scazza, Vermus Befia,
» Anricus Rubaldi Gislandi.. Omnes isti suo nomine,
» et nomine vicinorum^ scilicet Anrici Torcnlaris,
» Gandulphi de Gassjna, Jaannis Cataxii, et fratris
» Guidonis Moriscaliae, Gandulphi Gnarachi, Ugc* &
» nis Guarachi, Petri de Costis, Guidonis Abbati,
» Ansehni Roncati , Anriei fratris, Joannis de Clusa,
» et Petri fratris, et Anselmi, Joanbis filii, Bojani
» Ogierii, Vermi Pennatii, Joaonis de Costa, Vermi
» de Mobio y et.Ruffini Belkrii : omnes isli mera,
» et spontanea voluntate inter vivos habita, et non
» .coacti, quisque pro se singulariter, et^generaiiter
»:feoerunt putam, et meram donationem irrevoca»
» bilera Domino Vermo de Mandello , Alexandriae
» Potestati , recipienti nornine Couununis Alexan-
» driae, de omnibus terris auis, possessionibus, ne»
» moribus, pratis, terris coltts, et ihcultis, rupibus
» et ruinis , paludibus , aUuvionibus , ubicumque sint;
» et habeant, separalim, ac dirisim, communiter,
» in loco, territorio, cnrte, seu jurisdictione castri, c
» seu loci Uxezii, renunciaodo legi, qua cavetor,
» ne donatio facta valeat ultra quingentos solidos ;
» ita quod Dominus Vermus nomine praedicti Com*
» mnnis Alexandriae, habeat, leneat, et possideat
» omnia ista, et faciat exinde quidquid veloerit
» jure proprietario sine.omni sua, et haeredum suo-
» rum contradictione , et eo modo, ut nullo tem-
» pore liceat eis nolle, quod voiuerunt, sed stabile,
» immutabile, et firmum persistat ; et ibidem inve-
» stiverunt [quilibet (?)] praedictum Dominum Ver-
» mum de omuibus istis, et se se possessores de
» omnibus praedictis, quae ad se pertinent, sin-
» gulariter, vel communiter, ejus nomine constanter
» promittentes , quod bona fide operam dabnnt, ut
» praedicti absentes eamdem donationem faciant d
» eidem Potestati , seu Commnni Aiexandriae de his
» omnibus quae ipsi habent, et ad eos pertinent
» singulariter, vel communiter, in eodem loco, ler-
» ritorio, euria, et jurisdictione. Item ibidem Do-
» minns Vermus de Mandello, Alexandriae Pote-
» stas, nomine Communis Alexandriae, dedit, et
» concessit omnia praedicta, de quibus fecerunt
» donationem, eis in feudum in masculis, et foe-
» minis, ipsis, et haeredibus suis, singulariter, et
» communiter. Et ipsi juraverunt ei fidelitatem,
» promittentes ipsi dare nomine Communis Alexan-
» driae lib. xv denariorum Papiensium nomine fodri,
» ad festum S. Martini. Et si convicini sui hauc
» donationem fecerint , et . ad hanc concordiam "ve-

» nerint, proBMserurrt dare singulis annis fJib. xx
» dicto Commani pro fodro ad dictura terminauK
». 'Et.isi praedieti absentes convicini, qui sont-in
i loqo Uvadae, similem donationem non. fecerint,
i) Potesta&, nec Gommune, nonteneatur eos juvare,
a ■■ uec manutenere. Item promiserunt facere . exer«
» citum, et guerram, et fbssata ad tibitum Pote-
» statis, et Consulum, pro tempore existentium,
» et eius suocessorum, et caussari, et^acitaresub
»• eo^ sobjieientes se omnino ipsius jurisqictioni. Et
» omnia ista juravernnt attendere, et ebservare, et
b nnllo niodo cootravenire per se, nea per sub-
» missam persenam, et omnia; qnae in sacratnento
» fidttiitatis continentur. Et Potestas promisit per
» se, et successores, nomine, et parte Communis
a Alexnndriae , eos matintenere , et juvare, tamquam
». vasaflosj domtnicos homines, in personis, et rebus;
» et indetstns Dominus Potestas dnas cartas ejnsdem
» tenoris fieri. jussiL Item omnes easdem fieri ro-
» > gaverunt , ut supra. Interfuernnt testes rogati
» Ruffinns de Griflo, Guido de Ploveria, Ugo Clarus,
» Philippus, et Ubertos Judex. » .

Inde ir idus octobris Vercellenses amicitiam cum
Aiexandrinis in has conventiones, «t pacta jure ju-
rande firmarnnt. Anno Dominicae Incarnationis
mccxvii, indiotione v, die Jovis, xn intrantis eeto*
bris.. In Ecclesia S. Joannis de Moirano. In nomine
Domini Nostri Jesu Christi, Amen. « Coneordia,
» et societas facta inter Commnne Alexandriae, et
» oommune Vercellarum , talis est. Videlieet : quod
» Commune VerceUaram , et homines illios civi-
» tatis Vercell., et jurisdictionis, et districtns , et
» ■ virtutis ipsius oivitatis, tam intra, quam extpa,
» guardabunt, et salvabunt, et manutenebunt ,
» atque defendent Commune Alexandriae, et omnes
» homines, et personas civitatis Aiexandriae, et
» ejus jurisdtctionis , et virtutis , et districtus , et
a eorum possessiones, et jura, qua$, et quae babent;
» et de caetero habebunt, et distringent, et distrin»
» gentur per Commnne Alexandriae. Item Com-
» mune, et homines Vercellarum , et ejus jurisdi-
» ctionis, et districtus, guardabunt, et salvabunt,
» atque defendent omnes homines civitatis Ale-
» xandriae, et ejus jurisdictionis , et districtus, et
» eorum possessiones, et jura, et res, quas, etquae
» habent, et de caetero babebunt in tota sua vir*
» tute, scilicet Vercellis, et jurisdictione, et districtu,
» et Episcopatu, nec inde (?) distringunt^ vel pro
» tempore distringentur. Item quod Commune, et
» homines Vercell., et jurisdictionis civitatis VerceU.
» adjuvabunt Commune , et homines Alexandriae,
» et ejus jurisdictionis, et districtus, cum personis,
» et rebus, et omni sua fortia de omni guerra, et
» guerris, banno, et bannis, discordia, et discordiis,
» quas, et qnae habebunt ipsi Alexandrini, et quae,
» et-quas ipsis Alexandrinis de caetero apparuerint,
» vel habuerint aliquo modo, sive incoeperint, sive
» contra eos incoeptae fnerint, contra omnem ho-
» minem, et homines, personam, et personas, ci-
» vitatem, et civitates, locnm, et loca, castrum ,

Digitized by

Google

i55

G. SCHIAVINAE

i$6

w.-et castra , universitetein, et uniyersitates, donec a.
» .guerra illa, et discerdia, seu bannom duraverit;
» -. exeeptb quod VercelL, et Cotnmune VerceU. non
» teneantur adjuvare Commuhe Alexandriae , vei
»■ homines jurisdiclionis, et diatrictus Alexandriae
» contra Pap ienses , vel pro eis guerram facere
» contra Papienses, vel contra bomines Papiae, vel
» jurisdiclionis, vel districtus; ;sed teneantur Ver-
»; celienses, quod non facient societatem aliqaana
» cum Papiensibus, vel hominibus Papiae, vel ju-
>) risdictionis , vel districtus, contra Commune Ale-<
» ; xandriae, vel homines jurisdictionis , vel districtus
» : Alexandriae, nec esse debeant pro Communi, vel
» diviso pro eis cootra Commnne Alexandriae, vel
» horoines jurisdictionis, vei districtus Alexandriae.
» Et quod facient . guerram a domo sua, et a domo b
» Alexandriae cum omni sua fortia, faciendo exer-
» citus, et cabalcatas ad voluntatem Rectorum Ale-
» xandriae, qui pro tempore fueriot, et atio modo,
» sicut melius fieri potest, guerra illi homini, et
» ^ominibus, personae, et personis, civitati, et civi»
» tatibus, loco, et locis, castro, et castris, univer-
» sitati , et universitatibus , cui , vel quibus Com-
» mune Alexaadrjae faciet, etfecerit, et cum quo,
». vel quibus guerram, vel discordiam aliquo modo
» habuerit. ubicumque, cum a Rectore, vel Recto-
» ribus Comrounis Alexandriae, vel eorum nuntiis
>> requisitt fuerint. Rector, vel Rectores Communis
» Vorcell. donec guerra iUa , vel discordia , seu
» bannum duraverit , nec propter aliquod bannum,
» vel propter aliquod : dictum , vel faclum , quod c
» ppsset dici, vel, fieri, vel cogitari ab aliqua per-
» sona aliquo . modo, vel aiiqua occasione, seu excu-
» satione, praetermittant , quin praedicta omnia
» adimpleant, et observent, et attendaut secundum
» praeceptum, et praecepta Rectoris, vel Rectorum
» Alexandriae , qui pro tempore , fuerint , vel sui
» missi , donec guerra , et bannum , seu discordia
» duraverit-; nec facient ipsi Vercellenses pacem,
» vel treguam, vel guerram recreutam, donec guerra,
». et discordia duraverit, sine parabola , et volun-
» tate Rectoris , seu Rectorum Alexandriae data ,
» consilio collecto ad campanam , toto , vel majori
» parte. Et si Commune, et bomines Alexandriae
» inceperint , vel . fecerint guerram pro Communi ,
» aut horoinibus Vercell. ad postulationem Com- d
» munis ipsius civitatis contra aliquem hominem,
» vel homines , civitatem , vel civitates , locum ,
» vel loca, castrum, vel castra, universitatem, vel
» universitates ; aut contra Commune , et homines
» Alexandriae , occasrone Commuois , et hominum
» Vercell. incepta fuerit guerra aliqua, non possit,
» nec debeat Commune, et homines Vercell. facere
» pacem , nec guerram recreulam , seu pactum
» fraudulentum sine voluntate, et parabola Rectoris,
» et Rectorum Alexandriae , data cum consilio ,
» vocato ad campanarn, toto, vel majori parte. Et
» quod non faciet Commune Vercell. pacem, sive
» societatem, seu concordiam, vel contractum ali—
» quem cum aliqua persona v civitate, vel civitatibus,

» loco , vel locis , castno , ye\ castris y nnhenkate ,
» vel universitatibus , quae cit. tiontra hanc con-
» cordiam , vei societatem. Iteni non eront Ver-
» celiemseS pro communi , vel .drvigo , in coosilio ,
» • vei facto , fceu opese r quod < civitas -,> >vei terra
» Alexandriae , seu hpmines Alexandriae pvoicom-
» , muni ; vel dinriso , . tcadantur , vei obsideantur,
» , vel; oonabnatfantur , . aot cpod vfeniant in: Virtutem,
» sea fortiam alicujus. inimioi civitatis f vfci Com-
v iinunis Alexandriae.,; vcl> hominum Alexandriae
» pro Communi, vei diviso. Item quod Rectores
» VeroeiL,.et Consules Jostitiae iltiua civitatis, qui
» pro .tempore fuerint, dicent, et dicere teneautur
» harainibus Alexandriae , et ej«s jurisdictionis , et
» virtutts, et districtus, ad justitiam de illi» causis,
» tam civilibus , quim crimimlibns , quae sub eis
» vennlabnntur, vei fient ; siouti tenebunt, vel te»
» nebuiitur dicere, et facere 7 et. dicent, et fecient
».i hominibus . Vercell. Et si Gomraune Alexandriae
n dederit, vel diffidabit alicoi civitati, vei civita-
» tibus, ioco , vel locis, castro, vel castris , per-
» sonae , vel persbnis , quae ■ non sint de crvitate ,
» vel jurisdictione Verceil. , universitati, -vei uoi-
» versitatibus , teneatur Commune VeroeU. simile
». bannum., vel diffidanUam eisdem infra xv dies,
» rex quo a Rectoribus Alexandriae, - vel eorum
» nuntiis. requisiti fuerint Rectores VercelL (sic)
» et eos expeliere de civhate, et jurisdictione Ver-
» celL , vei capere teneantur. Et , si fuerint de
» jurisdictione Alexandriae, teneantur eos capere,
» si tamen requisiti fuerint a Rectore Aiexandriae,
» sive ejus nuntio , in tota sua ■ terra , et jurisdi-
» ctione , et captos tenere , et ipsos > si requisiti
» fuerint, Communi Alexandriae , vei suo nuntio,
» consignare infra octo dies , postquam requisiti
» fuerint a Communi Alexandriae , vel suo nuntio.
» Item teneantur Rectores, vel Consules Vercell. ,
» et omnes homines iliius civitatis , et districtus ,
» et jm-isdictionis vetare stratam , et vetatam te-
». nere guerreriis, duraqte guerra , infra octo dies,
» postquam a Rectoribus Alexandriae , vel eorum
» nuntiis, Rectoribus Vercellensibus requisitumlueri t.
». Et quod non dabunt aliquod mercatum, vel aii-
» quam negotiationem alicujus rei guerreriis civi-
» tatis Alexandriae, quos habebunt, vel dari per-
» mittent , seu portari, vel duci per eorum terram,
» vei per aquam, durante guerra. Et quod bona
» fide prohibebunt, et operam dabunt , quod per
» eorum fortiam aliqua negotiatio per aliquem hc-
» minem eis non detur, vel ducatur, durante guerra,
» infra octo dies , postquam a Rectoribus Alexan-
» driae , vel eorum nuntiis Rectores Vercellenses
» requisili fuerint. Item Coramune et homines tam
» civitalis , quam jurisdictionis , non vetabunt ho-
» minem , neque homines , aliquem , vel aliquos ,
» qui non sint de jurisdiclione Vercellensi, venire,
» et redire per civitalem Vercellensem, et jurisdi-
» ctionem illius civitatis in subsidium, et auxiiium
» Communis , et hominum Alexand. pro guerra , vei
» defensione facienda, nisi fuerit guerrerius Com-

Digitized by

Google

AlfN» ALE3UBDRIN1

» munis Vercell. vel beon. sine fraude' illiiis civi- a

» tatis ; v*A nisi fuerit honro >, qui vulherasset, vel

» cepisset, vet vevbecasset aliquem kpmihem civi-

» tafcis, vel jurisdibtionis Verfcett., aut sui districtus.

» Itebr Gommime, et ' homines yercell. proliibebunt,

» et non ^permittent ,< aliiquem hointnem , vel ho»

» mines venire ad offifensionem , seu pro ofiensione

» Commuois , et hominum 1 Alexandriae per suann

» terram, e* jurisdictionem, et prdhikebunt, etnon

» permittent aliquem, vei aliqubs per suam terram,

» et jurisdictionem transire, qbi redirent ab offen-

» sione CommUnis, et-<bominum Atatandfiae. Prae-

» dicta autem omiiia ita acta sunty quod VerceU.

» lenses non teneantur Papiens. vel hominibus

» jurisdtctionis Papiae , pro Conamani Aiexandriae

» bannum, sive dHfidantiam dare, nec ees capere, h

» nec de Vercellensi jnrisdictione expellere , nee

» stratam , vel mercatum eis vetare , vel vetatum

» tenere, riec teneantur prohibere, vel operarn dare,

» quod per eorum fortianl aliqua negotiatio per

» aliquem hominem eis non detur, vel dncatur. Et

» si aliquis, vel aliqui de< civitate, vel jurisdictione,

» seu virtute Aleiandriae veniret pro vicino civi-

» tatis, vel Communis Vercell., pro observandis

» iis, quae superius Jeguntur, vel vobmtate pro-

» pria , et captus , vel capti merint , debeant , et

» teneantur Cemmune , et homines Verceil. prius

» dare operam. bona fide exigendi , et eacutiendi

» eum, vel eos, tamquam.suum, vel suos, dando

» iUi , vel iUis convenientein , vel cenvenientes ,

» inscontrum, vel- inscontros , si de inhnicis, vel c

» hominibus adversae partis , tunc habuerint , vel

» postea habebunt, iiisi remanserit parabola Rectoris,

» sive Rectorum civitatis Alexandriae , data cum

» consibo Credentiae totius, vel majoris partis,

» vocatae ad campanam, et colleetae sine fraude.

» Et si in servitio iUius civitatis iverint Vercellenses,

» et prexooerium, sive prexonetios adversae partis,

» pro servitio iUius civitatis ceperint, ipsum, seu

» ipsos, Rectori, seu Rectoribus Communis Ale-

» xandriae bona fide , et sine fraude dabunt, et

» dari facient Rectores VerceUenses. Item teneantur

» VerceUenses , et Commune Vercell. , quod non

» possint, nec debeant aiiqnid addere, vel mutare,

» vei minuere in aiiqua societate , vel sacramento

» prius facta, vel facto, quod veniat in aliquo contra d

» aliquod capitulnm hujus societatis, vel concordiae.

» Item teneantur Vercellenses recipere in hac so-

» cietate , et concordia Medioianenses , si ad hanc

» societatem , et concordiam venire voluerint , et

» quandocumque voluerint. Item teneantur Ver-

» ceUenses simui cum Alexandrinis recipere Ha-

» stenses in hac societate, et concordia, secundum

» iUum modum, et formam, qui, et quae magis

» placuerit majori parti Credentiae utriusque civi-

» tatis. Et per hanc concordiam, et societatem per

» omnia, sicnt supra legitur attendere, et obser-

» vare in perpetuum , jurare debent Potestas , seu

» Rectores VerceU. et omnes homines civitatis Ver-

» eeil. , qui consueverant facere sacramentum , ab

»58

» arinis xviii supra , ,et a lxx infra , si reqnisiti

» fuerint. Et praedicta omnia 'atteudere, et obser-

» vare teneantuD Gomninne.,>et ) ,bomines i Vercel-

» ienses bona fide , nisi. llemariserit parabol» Po-

»- testalis , vel Recjtoxis Alexandriae, qui prb tem-

» pore Juerit , data consiiio illius civitatis toto , vel

» majori parte, collecto ad campanam sine fraiide.

»- Et si ad unum> tantum , vei tantos illa parabola

» data fuerit, ad illom tantum, vei tantos teneantur

» aUendere, et abservare. Et in sacramento regi-

» minis Rectoris , seu Rectorum , et Consulum Ju-

» stkiae iHius cititatts , contineatur , et scriptum

» sit, quod terieantur hanc ; concordiam , et socie-

» tatem servare, skut supra legitur. Et quod facient

» sequentes Rectores, et Consules Justitiae simile

»' saoramentam faoere. Et singulis quioquenniis

» teneantur , Rector, ■' seu Rectores Vercell. fieri , et

» renovari facere sacramenta hujus societatis , et

» couecordiae , secuhdum quod superius legitur , si

» requisiti fuerint. Et si aliquid additum, vei mu-

» tatum, vel diminutum fuerit consilio majoris

» partis Credentiae civitatis Alexandriae et Vercel<-

» iarnm, coilecto ad sonUm campanae sine fraude,

» teneantur de addko et mutato ,. et de dimiauto

» non teneantur. Et praedicta omnia, ut supra acta

» sunt , salva fideiitate Domini Ottonis Ioaperatoris,

» et salva fidelitate Domini Episcopt Vercellensis ;

» ejt salvis sacramentis Mediolan., et Comilis Sabau-

» diae, et Novariae, et Iporegiae, et salvis Tauri<r

» nensibus pro eorum speciali guerra , et salvis

» sacramentis , facns Domini TorceUi, et Cuniollo-

» rum, et sacramentis, factts hominibus PaciUani,

» promiserunt , et juraverunt ad Sancta Dei Evan-

» gelia attendere , et observare Dominus Obertus

»' de Ozano, Potestas Vercell. Item Sulamont. Fe-

» dericus de Tizone, Ubertus de Saliigia, Joannes

» de Ruza, et Albertus Tetaveja, Ambaxiatores Cod>

» munis Vercellarum. Item ibidem Rolandus de

» Vialardo ; omnes banc cartam fieri rogaverunt ;

» ut supra. Interfuerunt testes rogati Azulinus, mUes

» Potestatis Alexandriae, Otto Factus, et Guado

» Canis. »

Nec mora : ipsomet die , et eodem plane loco ,
iterum foedus, et soeietas inter jam dictos Vercel-
lenses, et Alexandrinos , novis additis pactionibus,
coritracta est , cujus fonna sic habelur : « Anno

» Dominicae Incarnationis mccxvii , indictione v ,

» die Jovis, xu intrantis octobris. In Ecclesia

» S. Joannis de Moirano, scilicet in sacristia , stetit,

» et convenit inter Commune Alexandriae ex una

» parte, et Commune Vercellarum ex altera, quod

» si Commune Alexandriae, et Commune Vercel-

» larum simut, vel separatim aliquod acquistum de

» caetero fecerint, vel factum habent, praeterquam

» in locis, et in castris inferius exceptis inlra Pa-

» dum , et Tanarum , usque ad Montilium , et a

» MontiUo inzusum a Curte , sive inzusum usque

» in Tanarum, et Padum versus Alexandriam, de

» casfro aliquo 3 vel villa aliqua , vel poderio , vel

» jurisdictione , vel districlu, vei aliquo jure., vel

Digitized by

Google

G. SCBIAVINAE

i5g

» promissione, vel obligatione ^oiendi exercitus , a »

» vel iter, vel babakata, vel munitiones, vel »

» defensiones aliqoas , vel faciendi guerram , scu »

» pacem, vel dandiy vel concedendi, vel non ve- »

» tandi aliquod iter , vel vfam , vel castrum , vel »

» vUlam, Vel fortiatn scaritam, vel guernkam, vel »

» de jure, sive de acquisto aliqao, seu Hcentia fa- »

» ciendi locum, vel villaro, vel fbrtiam, seu castrum, »

» aut munitionem aliquam, vel dando fodro, vel »

» banno, vel quacumque alia re mobili ; quod ilhid »

» totum inter praedictas civitates sit commune , »

» qubcumqne modo acquisitum fuerit, vel sit prae- »

» terquam de exceptatis, sive precio, sive dono, »

» sive per fortiam, sive quocumque alio modo. »

» Et si alterutrum Commune praedictarum civi* »
» tatum , aliquid de praedictis per se separatim b »

» acquisierit , vel acquisitum habet , praeterquam »

» de exceptatis, quod pro medietate pro indiviso »

» debeat , et teneatiir cedere jura de illo acquislo* »

» et acquisita alicui civitati , et vacuam possessio- »

» nem illius acquisti tradere pro medielate ; quod »

» si non fecerit, intelligatur hoc ipso acquisitum »

» alteri civitati pro medietate: et Liceat propria »

» auctoritate intrare possessionem illius rei ; nta »

» tamen quod praedictae civitates non possint , »

» nec debeant aliquid de praedictis rebus precio »

» acquirere sine communi voluntate , et consensu »

» totius Credentiae utriusque civitatis, vel majoris »

» partis. Et id , quod sic acquisierint , teneant » .

» inter eos commune, nec alienent, nisi intra se, »
» sine consensu utriusque civitatis. Item convenit c »

» inter eos , quod neutra praedictarum civitatum »

» possit , vel debeat aliquam societatem de caetero »

» facere cum aliquo loco, vel locis, persona , vel »

» personis existentibus , vet fortiam , vel jurisdi- »

» ctionem aliquam habentibus inter praedictos con- »

» fines , siue consensu Credentiae utriusque civi- »

» tatis , vel majoris partis , praeter quam cum in- »

» ferius exceptatis. Item convenit inter eos, quod, »

» si praedtctae civitates aliquid de praedictis acqui- »

» sitis fccerint, quod sit locus , vel castrum , vel »

» fortia , quod bona fide venient in concordia de »

» ilio castro, et fortta custodienda, et quod omnes »

» expensas , quae ibi fient , et necessariae fuerint »

» pro villa , vel castro , vel fortia custodienda , et »
» pro munitionibus , seu defensionibus faciendis , d »

» bona fide facient , et solvent , quaelibet (sic) pro »

» medietate. Et si una civitas pro parte alterius »

» in praediclis rebus acquisilis aliquas expensas »

» fecerit pro illis rebus muniendis, et defendendis, »

» et custodiendis , quod alteri civitati debeat , et »

» teneatur illas expensas reddere cum expensis, et »

» guiderdonis, quae fierent, vel darentur pro illis »

» petendis, et recuperandis, usque ad eum modum, »

» et quantitatem, ad quem, vel quam venerint in »

» concordiam de praediclis mimitionibus, et defen- »

» sionibus , et custodiis faciendis et habendis ; et »

» de iis faciendis bona fide in concordiam venire »

» debeant. De praedictis aulem acquisitis faciendis, »

» et communicandis excipiuntur ex parte Communis »

VeroeU. Paciliimum cum tota cuxte, etrterritorioy
et . jurisdictione, ^n quUods Commune Aiexaadriae
aliquo: tempbne. ahquid aequiiere non . possit, vel
aliquod aoquist um . habere, > vel ' jurisdidtienam. ali-
quam. Et si qood.jus Cbmmune AJexandriae babet
in praedictis lodis , vet eomjHunibus eonum , vel
in hnminibus, cessit, et dedk iCommuni VeneeU
larum, et remisit. Item exoipitur , YeurutB cum
tota curte, et territorio, et caminum p»o ea pacte,
quam ibi habet Alberttts. de Guarnerio , et filii
Ardiciontis ; et. Gabianum pit> ea parte, quam ibi
habet Albertus de Guarnerio, et> uepotes ejus ,
filil quondaru Enstachii ; et Fonssturiae cum tota
curte , et territorio, .. et villis suis ; in quibus ca-
stris, et. villis, et cUvtihus Commune Alexandriae
aliquid aoquurere non possit , vel aliqued acquistum
habere; sed liceat Communi VerceUarnm prae-
dicta acquirere, nec teneatur iUud Communi Ale-
xandriae communicace. Ex partc vero Alexandriae
excipiuntur Solerium, Quefrgnentum, Morscastrum,
Pezetum, Cenzanum, Viarisium, Altavilla, Mons-
magnus pro parte, quam ibi habet Dominus Ar*
naldus Thebaldonus; in quibus castris, et villis,
et eorum curtibus Commune Vercellarum aliquid
acquirere non possit, vel aliquid acquisitum ha-
bere ; sed liceat Communi Alexandriae praedicta
acquirere , nec teneatur illud Communi Vercel-
larum communicare. Item convenit inter eos, quod
neutra praedictarum civitatum sine consensu totius
Credentiae , vel majoris partis , alterius civitatig
possit, vel debeat recipere pro habitatore, vel
cive aliquem in praedictos confines habentem
castrum, vel viUam, vel fortiam aliquam in toto,
vel in aliqua parte , - vel jurisdictione aliqua.
Item neutca praedictaruin civitatum possit, vel
debeat aliquem alium existentem inter praedictos
confines, non habentem castrum, vel viUam ,
vel jurisdictionem , vel fortiam in toto , vel in
aliqua parte , recipere pro habitatore, vel cive ,
nisi ipse iverit cum tota familia sua in ipsa
civitate , et in eorum locis francis : et de mo-
bilia , quam secum portaverit , vel babuerit ,
faciat, et habeatur tamquam civis. De poderio
vero qtiod reliquerit , vel habuerit , in villa ,
nihil faciat pro civitate. Et si postea redierk
ad villam ad habitandum , non habeatur exinde
pro habitatore, vei cive. Si tamen vdla tempore,
quo redierit ad villam, vel postea, fuerit acqui-
sita, liceat tamen Communi Vercellarum recipere
pro habitatore, vel cive quosHbet , quos voluerit,
de villis , et castris , exceptatis ex parte Com-
munis Vercell. Idem liceat Alexandrinis de villis,
et castris excepalis ex parte sua. Item Alexandrini
non possint, nec debeant recipere pro vicinis ,
nec habitatoribus infrascriptos , vel eorum hae-
redes ; scilicet Gavarium , filium Anselmi Muffi ,
Joannem Occam , et nepotem ejus Fridericum :
Anricum Crozam, Ferrarium Bazanam, Ruffinum
Mutfum , Guazzum Muffum , et filios quondam
Rolandi Muffi: Ascherium Crozam, et Ruffinum,

Digitized by

Google

i6i

AHW. ALEXANDRINI

162

n fratrem Ferrarii Bazanae, Calderium, filium Ro-
» landi Platti , Petrum, fratrem ejus, Ruffinum Lu-
» pum, Mantaoriuin , fratrem ejus, Azonem Dentum,
» Ferrarium , filium Donnae Danzei , Carlevarium,
» fratrem ejus , Rainaldum de Donna Virde , et
» MufFum, fratrejn ejus : Anricum Grassum, et filiura
» ejus : Brunellum, et fratrem ejus. Et, si reciperent
» aliquem alium secundum modum superius nomi-
» natum , quod sit , vel fuerit de loco Paciliani ,
» non intelligantur Alexandrini propter hoc aliquod
» jus habere , vel acquirere in Paciliano , vel ejus
» curte, et territorio. Et quod nullatenus in prae-
» dicto loco Paciliani , et ejus curte, et territorio,
» possint aliquod jus habere, vel acquirere per ho-
» mines Paciliani , vel per quoslibet alios. Liceat
» tamen Communi Vercell. recipere pro civibus ,
» vel habitatoribus supradictos, et eorutn haeredes,
» et quoslibet alios, qui sunt, vel fuerunt de loco
» Paciliani , et similiter quoslibet, qui sunt, vel
» fuernnt de loco Casalis S. Evasii, et cum eis con-
» traclum, et concordiam facere novam, vel de novo,
» vel secundum quod eis placuerit. Item convenit
» inter eos, quod concordia facta, sive contractus
» factus inter Commnne Mediolani , et Commune
» Vercell. , et Commune Alexandriae , de castris ,
» et villis, et de dominio, et hominibus Torcelli,
» et Cuuiollorum , rata , et ratus permaneat , nec
» propter hanc concordiam, et contractum in prae-
» dicra coucordia , et contractu , et in praedictis
» castris, et villis, et territoriis, et eorum domiuiis,
» et hominibns aliquid rernoveatur, vel mutetur, vel
» tiitelligatur in aliquo removeri , vel mulari , vel
» addi, vel diminui, nec per hanc concordiam, vel
» contractum intelligantur homines Vercell., et Ale-
» xandriae adstringi, vel teneri Communi Mediola-
» nensi, vel Communi Atexandriae, vel Communi
» Vercell. , vel dominis, et hominibus Torcelli, et
» Cuniollorum de praedictis castris , et villis , et
» eorum territoriis, et Dominis, et hominibus; et ita
» per omnia, utsupra legitur, promiserunt vicissim,
» et juraverunt attendere, et observare bona. fide,
» et sine fraude in singulis oapitulis, in perpetuum,
» *ut supra legitur, per omnia, ntsi remanserit con-
» sensu , vel veluntate Credentiae illius civitatis
» totius, vel majoris partis. Dominus Obertus de
» Ozano, Potestas Vercell., item Sulamontrus, Fri-
» dericus de Tizone, Ubertus de Saluggia, Joannes
» de Ruza, et Albertus Tetaveja, Ambaiiatores Com-
» munts Vercell. Item ibidem Rolandus de Vialardo;
» et inde i?tus Potestas, et Ambaxiatores, et Ro-
» landus de Vialardo, omnes, hanc cartam fieri ro-
» gaverunt, ut supra. Interfiterunt testes rogati
» Azulinus r mi!es Potestatis Alexandriae, Otto Facttts,
» et Guido Canis. »

XVI kal. novembris iidem Vercellenses, et Aler
xandrint auctiora, et ampliora imperia sua fecerunt
emptiooe communi castrorum Cutiiollornm , et
Torcelli , ut tabulis sequentibus patet. « Anno In-
» carnattonis mccxvii, indictione y, die Martis, xv
» exeuntis octobris, tn Alexandria, in ecclesia ma-

a » jori, in pleno oonsilio per campanam collecto.
» Dominus Vermus de Torcello, filius quondam Fa-
» xati , suo nomine, et fratrum suorum, et nepotum,
» fuit confessus, quod Commune Vercellarum sol-
» verat sibi , et fratribus et nepotibus illas libras
» m. m. m. denarior. Papienstum , quas Commune
» Vercell. suo nomine, et nomine Communis Alex.
» eis promiserat pro pretio castrorum Cunioltorum
» et Torcelli, et occasione illius operae, et pro hoc
» vocavit se solutum, et complete pagatum a Com-
» muni Alexaudriae de medietatc praedictoruin de-
» nariorum , et de omni eo , quod Commune Ale-
» xandriae, sive Commune Vercellar. pro Alexan-
» drinis versus eos teneretur occasione damni , et
» guasti. Item quod recepit a Communi Vercellarum,

b » suo nomine, et Alexand. triginta milliaria lapidum,
» et calcem , et libras triginta quinque denar. Pa-
» piensium ad reficiendum murum inferioris Cuniolli.
» Item quod si reperiret , quod deberet complere
» opus illttd pro istis denariis, inde vocavit se com-
» plete pagatum , ita qttod praedictae civitates ei
» non teneantur in aliqtto pro illo opere complemlo,
» faciendo inde finem, et refutationero, et pactttm
» de non petendo Communi Alexandriae, rationes
» quod non possit dicere, quoniam Commune Vet cell.
» suo nomine, et Communis Alexaudriae m.m.m. iib.
» satisfecisset usque ad hanc diem. Et promisit qaod
» faciet fieri eamdem confessionem , et refutationem
» suis fratribus, et nepotibns, quem fiuem, et re-
» futationem, et confessionem fccit Domino Vermo

c » de Mandello, Potestati Alexandriae, reeipienti 110-
» mine, et vice, et a parte Communis Aiexandriae
» in plenoconsilio,per campanam collecto. Etibidem
» fecit fidelitatem isto Potestati, recipienti vice, et
» nomine Communis Alexandrjae, de dictis castris,
» sicuti fecerat Communi Vercell. Et inde hanc
» cartam fieri rogavit , ttt supra. Interfuerunt testes
» rogati Bellivolus <le Bellano, et Jacobus de Laris,
» Ambaxiadores Vercell. Item Petrus Scottus , et
» Bellivolus Notarius. Item Dominus Jacobus Pelu-
» chus, judex Potestatis Alexandriae, Aznlinus, ejus
» miles , Albesius Saltarius. »

Jus etiam acquisiverunt Alexandrini ex donatione
sibi tacta v. id. decemb. in parte oppidi Ripaltae
ab ejusdem oppidi Dotninis , Vermo Praetore pu-

d blico nomine stipulante, modo et fofma, quibus infra.
« Anno Dominicae Incarnationis mccxvii, iudictione v,
» die sabbati, ix intrantis 'decembris, in Alexandria.
» Nicolaus Guercius de Rivalta, et Calvus, ejus nepos,
» filius cpjondam Vermi Buchaeyetulae, fratris quon-
» dam isti Nicolai, mera, et spontanea voluntate fe-
» cerunt donationem inter vivos Domino Vermo de
» Mandello, Potestati Alexandriae, nomine, et vice
» Communis Alexandriae recipienti, de tota sua parte
» castri, hominum, curtis, sive curiae, contilis, et
» jurisdictionis, et honoris Rivaltae, quae est octava
» pars totius , ei plns , sicuti tenebant , et possi-
» debant , et visi sunt tenere et possidere , et de
» medietate pro indiviso turris novae, quae est in
» ipso castro, ita ut Dominus Vermus istus, efc ejns
21

Digitized by

Google

i63

G. SCHIAVINAE

i6{

» successores pro Coramuni Alexandriae, et noraine

» Gommunis teneant, et possideant omnia ista per

» alodium et jure proprietario ; de quihus omnibus

» isti donatores constituerunt se se possessores pro

» Gommuni Atexandriae : quam donationem fecerunt

» renuntiando omni juri [legi\ et juri, quo cavetur,

» donationem non valere ultra quingentos solidos,

» nisi actis publicis fuerit insinuata. Eteampromise-

» runt defendere, et disbrigare ab omni homine, et

» manutenere. Et omnia ista rata , et (irma omni

» tempore tenere, et attendere, et numquam con-

» travenire per se, vel per alium super S. Dei

» Evangelia corporaliter juraverunt. Et inde hanc

» cartam fieri rogaverunt, ut supra. Interfuerunt

» testes rogati Ugo Glarus, Magister Syrus, Domi-

» nus Rainaldus Provincialis, et Jacobus Guercius. »

Hac donatione sequuta , protinus idem Vermus ,
Alexandriae Praetor, nomine Reipublicae, jura eadem
omnia dono accepta , donatoribus ipsis , fidelitalis
sacramento suscepto, redonavit hoc modo. « Anno

» Dominicae Incarnationis mccxvii , indictione v ,

» die sabbati , ix intrantis Decembris , in Alexan-

» dria. Post donationem factam a Nicolao Quercio

» de Rivalta , et Catvo , filio quondam Vermi Bu-

» chaevetulae, fratris quondam isti Domini Nicolai,

» Domino Vermo de Mandello, Potestati Atexandriae,

» nomine Communis Alexandriae , de sua parte

» castri , et vHlae , et turris , et caeterorum , sicut

» in carta inde facta continetur , idem Dominus

» Vermus de Mandello , nomine , et a parte Com-

» munis Alexandriae , et voluntate consilii , cam-

» pana collecti , dedit, et investivit nomine recti,

» et gentilis feudi Nicolao Guercio de Rivalta , et

» Calvo , filio fratris ejus isti , de tota sua parte

» castri, villae, et hominum, et curtis, sive curiae,

» et contilis, et jurisdictionis, et honoris Rivattae,

» quae est octava pars totius istarum rerum, et plus;

» et de medietate Turris novae pro indiviso, sicut

» ante. donationem visi erant tenere et possidere.

» Et isti Nicotaus et Calvus fecerunt sacramentum

» fidelitatis isti Domino Vermo, sicut mos est va-

» sallorum. Et promiserunt , et juraverunt , quod

» non vetabunt praedictum castrum neque turrim,

» guarnitum , neque scarritnm Commuhi Alexan-

» driae , vet nuntiis Communis -ad hoc constitutis ,

» nec id fieri ab aliquo patientur. Et quod dabunt

» praedictam partem castri , et turris Potestati, vel

» consulibus Alexandriae quotiescumque , et quan-

•» documque votuerint, et petierint, qui pro tem-

» pore fuerint. Et quod facient pacem, et guerram

» de castro, et turre, et hominibus ad voluntatem

» Potestatis, vel Consulum Alexandriae, pro tempore

» existentium. Et quod non facient pacem , neque

» treguam, neque guerram recreutam sine parabola

» consilii Alexandriae, caropana collecti, totins, vel

» majoris partis, et quod existent fideles Communi

» Alexandriae in omnibus, et per omnia. Et si ita

» non attenderint, faciunt datum , finem, et refu-

» tationem isto Domino Vermo nomine Communis

» Alexandriae de toto hoc , quod habent , et visi

a » sunt habere in castris , et villis utriusque Gar-
» paneti , et contili, et territorio, et jurisdictione,
» et omnibus atiis rebus. Et omnia ista juraverunt
» attendere , et observare , omnia sua bona inde
» pignori obligantes ; et inde duas cartas ejusdem
» tenoris fieri rogaverunt, ut supra legitur. Istus
» Dominus Vermns , Alexandriae Potestas easdem
» fieri jussit. Interfuerunt testes rogati Ugo Clarus,
» et Magisler Syrus , Dominus Rainaldus Provin-
» cialis , et Jacobus Guercius. »

Sane erant per haec tempora omnes fere civitates
Galliae Cisalpinae, si non omnino a tumultibus, et
seditionibus otiosae, at non tamen iis bellorum ae-
stibus , quibus paullo ante , agitatae ; quippe , su-
scepta libertate , hoc unum illis studium fuit , ut

b inter se foederibus consociarenlur, et imperii quo-
que sui terminos proferrent, Quod plane consilium
etiam secuta sunt oppida permulta , eorumque do-
mini plures , qui , ut tutiores , ac munitiores ab
inimicorum suorum injuriis essent, adjacentibus se
se civitatibus, aut in fidem et clientelam, aut dono,
aliove modo , tamquam pignori dabant. Hujusmodi
autem minutorum populorum , et atiorum vis in-
gens proxime exactis diebus, in imperia Alexandri-
norum juravit , quod plurimis tabutis ea de re con-
fectis supra testatum habetur. "Postremo aliquot
hujusrnodi municipiorum domini, [nempe Canella-
rum, Freni, Sexami, Munaschae, Luvazoli, et Sancti
Martiani] ultro jurium municipalium partem eidem
Vermo, Alexandriae Praetori , pretio accepto, cer-

c tisque praescriptis conditionibus , et pactis , tradi-
derunt , ut infra : « Anno Dominicae Incarnationis
» mccxvii , indictione v , die Veneris , [x] exeuntis
» decembris. In Alexandria in majori Ecclesia S. Petri
» in pleno consilio per campanam collecto , prae-
» sentia testium , quorum nomina subter leguntur.
» Dominus Anricus, filius quondam Domini Ottonis
» Chechil. , confitendo se fore majorem xxv annis
» et corporaliter jurando, vendit in alodium, et jure
» proprietario Domino Vermo de Mandello , Pote-
» stati Alexandriae ementi, et recipienti nomine, et
» vice Communis Alexandriae, quintam partem terri-
» torii de Canetlis , et totam suam caminatam ,
» tjuartam parterti Turris mezanae de Canellis ,
» et quartam partem castellaniae Freni , et totum

d » hoc, quod habet in Sexamo, Munascha, et Lu-
» vazolo, et in Sancto Marciano, et in Mascua, et
» totum hoc , quod habet , vel visus est habere ,
» et possidere in toto consortili de Canellis, et in
» omnibus aliis locis, in castellis, curtibus, et pa-
» latiis, domibus, et sedirainibus castrorum, et vit-
» larum, in villis, fimdis, territoriis, et curiis, in
» terris cultis, et incultis, castagnetis, et nemoribus,
» silvis, venationibus, pratis, pascuis, rupibus, et
» ruinis, aquis, aquarum decursibus, aquaeductibus,
» patudibus, et alluvionibus, piscationibus, et mo-
» lendinis, in hominibus, et in dominio hominum,
» in vasallis, et vasallHs, in fidelitatibus hominuro,
» et vasallorum, in familiis, et servis, et ancitlis ,
» et libertis; in gastaldis, et gastatdiis, in quartis,

Digitized by

Google

iQ5

AN«. ALEXANDHINI

iS6

» et in qiuntis ; in fictis , et couductionibos , in a »

>> aportis,. et in amissis, et in omnibus redditibus, »

» et ecclesiis , et monasteriis , et advocatiis cum »

» omoi contili, jurisdictione , et honore , et peda- »

» giis , et cum ouinibus aliis rebus , quae haberi , »

>» jet possideri, et quasi • possideri possunt. Et per »

» hanc cartam venditionis ei tradit nomine isti Com- >>

» munis Alexandr,iae , constituendo se se possesso- »

» rem de .oinnibus istis rebus in integrum nominc »

» Coinmunis Alexandriae, finito pretio deuar. bonor. »

» Hastens. lib. ceatum , et viginti, de quo precio »

» istus veuditor vocavit se quietum, et complete »

» pagatum, renuntiando exceptioni non numeratae, »

» et non solutae pecuniae. Quam venditiouem , et »

». tradiliouem , et quasi facit istus Anricus, sciens, »

» res praedictas longe plus valere ; et totum, quod b »

» plus valent , donavit isto Domino Yermo , no- »

» mine Communis Alexandriae, renuntiando exce- »

» plioni, et deceptioui dupli , vel pturis, et juri, »

» et legi, qna cavetur ultra quingentos solidos do- »

» nationem non valere , et auxilio minoris aetatis , »

» et omni auxilio, et exceptioui cohaerenti rei, et »

» personae. Quam venditionem , ut supra legitur , »

» in integrum, istus Anricus promisit isto Domino »

» Vermo, Potestati Alexandriae, slipulanti nomine, »

» et a parte Communis Alexandriae, defendere per »

» se et haeredes suos, sibi, et successoribus suis, >>

» nomiue Communis Alexandriae, omni tempore, et »

» ab oinni homine sub poena dupli , cum stipula- »

» tione subnixa, obligando pro pignore omnia sua »

» bona. Et omnia ista istus Anricus super sancta c »

» Dei Evangelia juravit altendere, et observare, et »

» rata, et firuia tenere, et nullo tempore, nullaque »

» occasione contravenire per se, vel per alium ; et »

» quod non vendidit , nec alienavit res praedictas »

» alicui personae, vel Joco in tolum, nec in partem. »

» Et inde istus Dominus Anricus venditor hanc »

» cartam fieri rogavit , ut supra. Interfuerunt testes »

» rogati Dominus Jacobus Pelluchus Judex, et Do- n

» winus Anselmus (Azuliuus ?), miles Potestatis Ale- »

» xandriae, item Bonifacius de Verdobio, Joannes, »

» et Rubaldus notarii ; item Prodomus , Buttinus , »

» , Muffus, Alexius, et Barbarealus, publici executores. » »

Eodem die Ruffinus Croza, suo, et Vermi fratris »

nomine, vendidit eidem Vermo Praetori, vice Rei- »

publicae Alexandriae stipulanti, universa jura, quae d »

sibi competebant in oppidis Calamandranae, Sexami, »

S. Marciani , et Soirani , quorum inde oppidorum »

custodiendorum, et defendendorum curam rnox do- »

natores ipsi susceperunt his pactis, et conditionibus. »

« Anoo Dominicae Incarnationis mccxvii, indictione v »

» die Veneris, x exeuntis decembris, in Alexandria, »

» in ecclesia majori S. Petri , in pleno consilio , »

» per campanam collecto, praesentia testium, quo- »

» rum nomina subter leguntur. Dominus Ruffinus »

» Croza, suo nomine, et nomine Vermi fratris sui, »

» vendidit in alodium, et jure proprietario Domino »

» Vermo de Mandello, Alexandriae Potestati, ementi »

» nomine, et a parte Communis Alexandriae, quartam »

» partem Garbazolae, et medietatem turris de Gar- »

hazela pro se,' et pro Vermo frMre suo, et sua
nomine et Vermi , et Guercii fraCrum suorum.<
Item vendit medietatem pro indiviso Palatis a
parte turris Caiamandtanae , et totam turrim
castri mezaoi de CaJamandttana. • Item nominfl
Guercii medietatem caminatae de Sexamo, et> suo
nomine, et fralrum suortup, partem turris de Se-,
xamo, et totum, quod habent , et visi sunt ha->
bere , et tenere , et posgidere in castro , et villa
S. Martiani, et Soirani, et in eorum territorUs,
et curiis , in terris cultis, et incultis, castagnetis,
et nemoribtis, in silvis, et venationibus, tn pratis,
et pascuis, rupibus, et miinis, aquis, aquarum
decursibus , aquaeductibus., paludibus , alluvio-
nibus, piscationibus, et molendinis ; in hominibus,
et dominio hominum, et vasallorum , in familiis,
et servis, et ancillb, et libertis, in arimanis, et
arimaniis, in masuris, et teneturis, in gastaldis,
et gastaldiis, in quartis, et quintis, in fictis, et
conductionibus, in aportis, et amissis, et in om-
nibus redditibus, in monasteriis, et ecclesiis, et
advocatiis, cum omni contili, et jurisdictione , et
honore, et pedagiis, et cum omnibus aliis rebus,
quae haberi , et possideri , et quasi possideri
possunt. Et per hanc cartam venditionis ei tradit
nomine isti Communis Alexandriae, constituendo
se possessorem , et quasi possessorem , de om-
nibus islis rebus in integrum, nomine CommUnis
Alexandriae, finito precio denariorum bonor. Ha-
stensium lib. octoginta quinqne; de quo pretio
istus venditor se solutum, et compiete pagatum
vocavit, renuntiando exceplioni nob numeratae,
et non solutae pecuoiae , quam venditionem , et
traditronem , et quasi fecit istus Ruffinus Croza ,
sciens, res praediclas looge plus valere ; et totum,
quod plus valent , donavit isto Dotnino Vermo ,
nqmine Communis Alexandriae, renuntiando ex-
ceptioni, et deceptioni dnpti, vel pluris, et juri
et legi , qua cavetur , ultra quingentos solidos
donationem non valere , et omni auxilio , et exr
ceptioni cohaerenti rei, et personae ; quam ven-
ditionem, ut supra, in integrum, istus Dominus
Ruffinus, suo nomine, et istorum fratrum, pro-
misit isto Dosnino Vermo, Potestati Alexandriae,
stiputanti nomine, et a parte Communis Alexan-
driae, defendere et per se, et haeredes suos, sibi,
suisque successoribus, nomine Communis Alexan-
driae omni tempore , et ab omni homine , sub
poena dupli cum slipulatione subnixa, obligando
pro pignore omnia sua boua. Et omnia isla ju-
ravit attendere , et observare , et rata , et firma
tenere , et nullo tempore , et nulla occasione
contravenire per se, vel pcr alium. Et quod non
vendidit, nec alienavil res praedictas alicui per-
sonae, vel loco, in totum, nec in partem. Et inde
istus Dominus Ruflinus Croza venditor hanc car-
tam fieri rogavit , ut supra. Interfuerunt testes
rogati Dominus Jacobus Pelluchus Judex, Dominus
Azutinus miles Potestatis Alexandriae. Item Boni-
facius de Virdobio, Joannes, ct Rubaldus notarii,

22

Digitized by

Google

167

» Prodromus, Muffus, Buttinus, Alexius, et Barba-
» realus, publici executores. »

Hoc facto, statim idem Ruffinus Croza, mandato
dominorum alterius partis oppidorum Sexarai, Ca-
lamandranae, Canellarum, et Garbazolae, jura etiam
universa, quae singuli habent in dictis oppidis,
eidem Vermo , Praetori Alexandriae, stipulanti , et
ementi vendidit ; eorum insuper oppidorum, et ju-
riurft possessionem tenere nomine Alexandrinae Rei-
publicae juravit. Venditionis aulem hujusmodi ta-
bulae sunt in hunc modum. « Anno Dominicae In-
» carnationis mccxvii, indictione v, die Veneris, x
» exeuntis decembris, in Alexandria, in majori ec-
» clesia S. Petri, in pleno consilio Alexandriae, per
» campanam collecto , praesentia testium , quorum
» nomina subler leguntur. Dominus Ruffinus Croza,
» nomine filiorum quondam Jacobi Dominae Maxi-
» millae, vendidit in alodium, et jure proprietario
» Doinino Vermo de Mandello , Alexandriae Pote-
» stati ,-ementi , et recipienti nomine , et a parte
» Communis Alexandriae, medielatem caminatae de
» Sexamo pro indiviso , a parte turris , quae est
» istorum fratrum , et eorum partem turris de Se-
» xamo , et tertiam partem medietatis Palatii de
» Calamandrana , quae medietas continuatur cum
» medietate Palatii ipsius Domini Ruffini , et fra-
» trum : et generaliter totum quod habent , vel
» habere, et tenere visi sunt in istis locis, et ca-
» stris , et in omnibus aliis Iocis totius consortiiis
» de Canellis, scilicet castris, turribus, villis, do-
» mibus, et sediminibus castrorum, et villarurn, in
» villis, fundis, territoriis, et turriis : in terris cultis,
» et incultis , castagnetis , et nemoribus , silvis, et
» venationibus, pratis, et pascuis, rupibus, et ruinis,
» aquis, et aquarum decursibus, et aquaeductibus ,
» paludibus, et alluvionibus, piscationibus, et.mo-
» lendinis ; in hominibus, et dominio hominum, in
» vasaliis , et vasalliis, in fidelitatibus homiimm, et
» vasallorum , in famulis , et servis , ancillis , et
» libertis , in arimanis, et arimaniis, in massuris,
» et teneluris, in gastaldis, et gastaldiis, in quartis,
» et quintis, in fictis, et conductionibus, in aportis,
» et amissis , et in omnibus redditibus : in mona-
» steriis, et ecclesiis , et avocatiis, cum omni con-
» tili , et jurisdictione, et honore, et pedagiis, cum
» omnibus aliis rebus , quae haberi , et possideri ,
» et quasi possideri possunt. Et per hanc cartam.
» venditionis ei tradit nomine isti Communis Ale-
» xandriae , constituendo se possessorem , et quasi
» possessorem de omnibus istis rebus in integrum
» nomine Communis Alexandriae finito precio denar.
» bonor. Hastensium libras viginti octo ; de quo
» precio istus Dominus Ruffinus Croza vocavit se
» quietum , et complete pagatum , renuntiando ex-
» ceptioni non numeratae, et non solutae pecuniae;
» propterea promisit isto Domino Vermo, stipulanti
» nomine, et a parte Communis Alexandriae, quod
» faciet istos fratres , hanc venditionem ratam, et
» firmam lenere, et facere cartam venditionis de
» islis rebus eo modo, et forma, qua ipse Dominus

G. SCHIAVINAE

168

a » Ruffinus fecit Communi Atexandriae de venditione
» rerum, quas vendidit ipsi Communi , in consor-
» tili de Cauellis , cum fuerint quatuordecvm an-
» norum ; et si hoc facere non posset , promisit ,
» et super S. Dei Evangelia juravit ei, nomine isti
» Communis, restituere totum istum precium.Et
-«•pro his omnibus attendendis, et observandis, iste
» Dominus Ruffinus ponit , et obligat omnia sua
» bona. Et inde Bernardus de Manrico in omni
» causa fideijussor exstitit , obligando pro pignore
» omnia sua bona. lstus venditor cum isto fidejus-
» sore inde hanc cartam fieri rogavernnt, ut supra.
» Interfuerunt testes rogati Dominus Jaeobns Pel-
» luchus Judex, et Domiuus Azulinus, miles Pote-
» statis. Item Bonifacius de Virdobio, Joannes, et

b » Rubaldus notarii, item Perdomus, Buttinus, Muffus,
» Alexius, et Barbarealus publici executores. »

Istorum factum imitatus Otto Corbellarius jura
pariter, ad se super castris praedictis Calamandra-
nae, Soirami, et Canellarum spectantiaj Vermo Prae-
tori vendidit eodem modo, et forma, quibus sequen-
tibus his tabulis continetur. « Anno Dominicae
» Incarnationis mccxvii, indictione v, die Veneris,
» x exeuntis decembris, in Alexandria, in ecclesia
» majori S. Petri, in pleno consilio, per caropanam
» collecto, praesentia testium, quorum nomina subter

. » leguntur. Dominus Otto Corbellarius vendit in
» alodium, et jure proprietario Domino Vermo de
» Mandello , Alexandriae Potestati , eroenti, et re-
» cipienti nomine , et a parte Communis Alexan-

c » driae quartam partem Garbazolae, et medielatem
» turris castri Mezani de Calamandrana , quae di-
» citur Corbellariorum , et totam snam partem de
» Calamandrana, et totam suam partem de Soirano,
» et totum, quod habet, et habere, et tenere visus
» est , et possidere in praedictis locis , et in om-
» nibus aliis locis totius consortilis de Canellis ,
» castris, turribus, domibus, et sediminibus castro-
» rum, et villarum, in villis, fundis, et territoriis,
» et turriis, in terris cultis, et incultis, castngnetis,
» et nemoribus, silvis, et venalionibus , pratis, et
» pascuis , rupibus , et ruinis , aquis , et aquarum
» decursibus, aquaeductibus, paludibus, et altuvio-
» nibus, piscationibus , et molendinis, in domibus,
» et dominio hominum et vasallorum , in famulis,

d » servis^et ancillis , et libertis, in arimannis , et
» arimauiis, in massuris, et teneturis, in gastaldis,
» et gastaldiis, iu quartis, quintis, fictis, et condu-
» ctionibus, in aportis, et ammissis, et in omnibus
» redditibus, in monasteriis, et ecclesiis, et advo-
» catiis, cum omni contili, jurisdictione , el honore,
4) et pedagiis , et cum omnibus aliis rebus , quae
» haberi , et possideri , et quasi possideri possunt.
» Per hanc cartam venditionis ei tradit nomine isti
» Communis, constituendo se possessorem, et quasi
» possessorem, de omnibus istis in integrum, no-
» mine Communis Alexandriae, finito precio dena-
» riorum bonorum Hastensium libras quadraginta
» quatuor. De quo precio istus Dominus Otto ven-
» ditor se quietum et complete pagatum vocavit,

Digitized by

Google

169

AN!t. ALEX.ANDRINI

170

renuntiando omni exceptioui non numeratae, et a r> et aquaeductibus, paludibus, alhivionibus, pisca-

» non solutae pectraiae datae isto Domino Vermo
» coram testibus ; quani venditioaem, et traditionem,
» et quasi facit istus Dominus Otto , sciens , res
» praedictas longe plus vatere : et totum , quod
» plos valeat, donavit isto Domino Vermo, ndmine
» Gommunis Alexandriae , remmtiando exceptioni ,
» et deceptioni dupli vel pluris, et legi qua cavetur
» ultra quingentos solitlos donationem non valere,
»-et omni auxilio, et exceptioni cohaerenti rei, et
» personae ; quam conditioncm, ut supra, in Inte-
» grum , istus Dominus Otto Corbellarius promisit
» isto domino Vermo de Mandcllo Potestati, stipu-
» lanti nomine, et a parte Communis Alexandriae,
» defendere per se et haeredes suos , sibi et suc-
» cessoribus suis nomine Communis Alexandriae > b
» omni tempore , et ab omni homine , sub poena
» dnpli , cum stipulatione subnixa , obligando pro
» pignore omnia sua bona. Et oronia . ista super
» sancta Dei Evangelia juravit attendere et obser-
» vare, et rata, et firma tenere, et nullo tempore
» nullaque occasione contravenire per se, nec per
» alium; et quod non vendidit, nec alienavit res
» praedictas alicui personae, vel loco, nec in totum,
» net: in partem. Et inde istus Dominus Otto Cor-
» bellarius hanc cartam fieri rogavit , ut supra. In-
» terfuerunt testes rogati Dominus Jacobus Pellu-
» cbus, Judex, et Doininus Azulinus, miies Potestatis.
» Item Bonifaeiiis de Virdobio, Joannes et Rubaldus,
» Notarii. Item Prodomus, Buttinus, Muffus, Alexius,
» et Barbarealus , publict executores. » c

Hoc ipso die idem ettam fecit Henricus Danisius,
suo , et Jacobi , fratris sui , nomine ; jus namque ,
et iurisdictionem omnem, quam uterque habebat
in oppidis, Garbazola, Canellis, Luvazolo, S. Mar-
ciano , et Muasca , praedicto Vermo , Alexandriae
Praetori, venditavit hoc modo. « Anno Dominicae
» Incarnationis mccxvii, indictione v, die Veneris,
» exeuntis decembris , in Alexandria , in ecclesia
» majori S. Petri, in pleno consilio Alexandriae, per
» campanam collecto, praesentia testium , quorum
» nomina subter leguntur. Doniinus Anricus Dani-
» sius, suo nomine, et Jacobi fratris sui vendit in
• » alodium, et jure proprietario Domino Vermo de
» Mandello, Alexandriae Potestati, ementi, et reci-

»

» tionibus, et molendinis, in hominibus, et dominio
hominuro, in vasallts, et vasalliis, in fidelitatibus
hominum et vasallorum, in famulis, et servis, in
ancillis, et Kbertis, in arimanis, et arimaniis, in
massuris, et teneturis, in gastaldis, et gastaldiis,
in quartis, quintis , fictis et conductionibus , in

» <apertis , et admissis , et in omnibus redditibus :

» in monasteriis , et ecclesiis , et advocatiis cum

» omni contiti , jurisdictione , et honore , et peda-

» gtis, et cum omnibus aliis rebus, quae haberi ,

» vel powideri , et quasi possideri possunt, et per

» hanc cartam venditionis ei tradit, nomine isti

» Communfis, constituendo se possessorem, et quast
»■ possessorem de omnibus istis in integrum nomine

» Communis Alexandriae, finito precio denariorum

» bonorum Hastensium lib. septuag. sex; de quo

» pretio istus Dominus Anricus se quietum et com-

» plete pagatum a isto Domino Vermo, coram te-

» stibus vocatis , renuntiando evceptioni non nume-

» ratae, et non solutae pecuniae ; quam venditionem,

» et traditionem, et quasi facit istus Anricus, sciens,

» res praedictas longe plus valere, et totum, quod

» plus valent , donavit isto Domino Vermo , no-

» mine Communis Alexandriae , renunciando exce-

» ptioni , et deceptioni dupli vel pluris , et legi ,

» qua cavetur ultra quingentos solidos donationem

» non valcre, et omni auxilio, et exceptioni cohae-

» renti rei, et personae; quam venditionem, ut su-

» pra, in integrum istus Dominus Anricus promittit

» isto Domino Vermo, Potestati, stipulanti nomine,

» et a parte Communis Alexandriae defendere pro

» se, et haeredes suos, sibi, et suis successoribus

» nomine Communis Alexandriae omni tempore, et

» ab omni homine, sub poena dupli , cum stipu-

» latioue subnixa

» bona sua.

» super S. Dei Evangelia juravit attendere, et ob-

» servare, et rata, et firma tenere, et nuUo tem-

» pore , nu)laque occasione contravenire per se ,

» nec per alium. Et quod non vendidit, nec alie-

» navit res praedictas alicui personae vel loco in

» totum , nec in partem. Et inde istus Dominus

» Anricus hanc cartam fieri rogavit ut supra. Inter-

» fuerunt testes rogati Dominus Jacobus Pelluchus,

, obligando pro pignore omma
Et omnia ista istus Dominus Anricus

pienti nomine, et a parte Communis Alexandriae d » Judex, et Dominus Azulinus, miles Potestatis. Item

» Bonifacius de Virdobio , Joannes , et Rubaldus ,
» notarii. Item Prodomus, Buttinus, Muffus, Alexius,
» et Barbarealus, publici executores. »

Eodem anqo Alexandrina Respublica lite egit cum
Firuffinis, Sezadii Dominis, tributum sibi debitum
pendere detrectantibus. Claruerunt per haec tempora
bellica laude Manfredus Trottus, et Conradus, atque
Otto Lanzavegii, viri longe Alexandriae principes.

» quartam partem Garbazolae, et medietatem turris

» de Garbazola, et totam suam partem, et fratris,

» turris, et Palalii de Canellis, quae dicitur Balbo-

» rum : et totam suam partem , quam habent in

» turri, et caminata Luvazoli, et toturo, quod ha-

» bent in villa, et castro S. Marciani, et in Muasca,

» et generaliter totum, quod habent, et habere, et

» tenere visi sunt in islis locis, et in omnibus aliis

» locis totius contilis de Canellis , in castris , tur-

» ribus , domibus , et sediminibus castrorum , et

» villarum, in villis, fundis, et territoriis, et curiis,

» in terris cultis , et incultis , castagnetis , et ne-

» moribus, silvis, et venationibus, pratis, et pascuis,

» rupibus , et rninis , aquis , aquarum decursibus ,

( MCCXVIII )

Proximo anno, 111 hal. februarii, cum Alexandriae
bona, sacris templis et Sacerdotibus Alcxandrinis ad-

Digitized by

Google

G. SCHIAVINAE

173

dicta, 111 censum publicum relata essent,-vique comr a »

,peliereutur ipsi Sacerdotes, illorum ratione, ad tri- »

Jjuta persolvenda, et onera quaeque, prout reliqui »

prophani cives , contra fas , et sacrorum canonum »

scita, sustinenda, clerus hanc injuriam, et vexatio- »

nem apud Petrum Carrariam, civitatis Praetorem, »

et Achtnum, ejus judicem, deploravit; qui, habita »

cle negotio deliberatione , et consultatione , in pu- »

Jdico consilio sollemni stipulatione promiserunt, sese >>

praestaturos, quamdiu cum imperio Atexandriae ste- »

terint, quaecumqne ipse clerus, collegium canoni- »

corum cathedralis, atque Abbates de Tilieto, et S. An- »

dreae de Sexto mandassent, facturosque iasuper, ut »

populus universus idem servaret, ut apparet his >>

tabulis. « Anno Dominicae Incarnalionis Mccxvnr, »

» indictione vi, die Martis, secundo exeuntis januarii. b »

» In Alexandria. In majbri ecclesia S. Petri, consilio »

» Alexandrino, catnpana ibi collecto. Dominus Petrus »

» Cararia, Potestas Alexandriae, etDominus Achinus, »

» ejus judex, in fide, et anima sua promiserunt, quod, »

» tempore eorum regiminis, attendent, et observa- »

» bunt , et attendi , et observari facient a civibus »

,» Alexandriae praeceptum, et praecepta, unum, vel »

» plura, quod quaeve sibi fient generaliter, vel spe- .»

» cialiter a clero , et capitulo Alexandrino , et ab »

» Abbatibus S. Andreae de Sexto, et Tilieti, secun- »

» dum formam inferius scriptam , quae talis est. »

» [Forma sacramenti, quo se obligarunt cives versus »

» clerum est in hunc modum : ] Ego de consitio Ale- »

» xandriae juro ad Sancta Dei Evangelia de ex- »

» actione, ecclesiis, et clericis Alexandriae, et mo- c »

» nasteriis, et Abbatibus de Tilieto et S. Andreae »

» de Sexto a civibus Alexandriae iliata, quod ego »

» stabo ad mandatum , et mandata Ecclesiae , et »

» praedictorum Abbatum sine lenore, et sine con- »

» ditione in rebus, et personis generaliter, et spe- »

» cialiter tam clericorum, quam Ecclesiarum. [No- »

» mina civium, qui suprascripto Consilio interfue- »

» runt, et tactis Sacrosanctis Evangeliis ad ea omnia, »

» quae in eo agitata sunt, servanda se obstruxe- »

» runt:] Et haec sunt nomina illorum, qui tunc »

» infrascripto consilio aderant, et qui secundum »

» formam, superius scriptam, praedictum praece- »

» ptum et praecepta, unum vel plura ad sancta »

» Dei Evangelia in eodem consilio attendere jura- »

» verunt : Dominus Bulgarius de Ganduccio , Do- d »

» minus Baynaldus Trottus Judex, Dominus Guido »

» de Plovera, Auselmus Balbus, Buffinus Blancus, »

» Baratta de Foro, Ubertus Bestanus, Mazonus de »

» Uviliis, Oglerius Jacobi Guidonis Tinie, Ubertus »

» Lumburicius, Ser Scopellus, Acatus, Balduinus de »

» Ottone bello, Daonus Lanzavetula, Opizo de Foro, »

» Beloardus Gattus, Ghigus Acarinus, Bogerius de »

» Plovera, Guaschinus de Enverardis, Laufrancus »

» Orius, Buffinus Grandus de Guaschis, Botacius »

» Spand'denar (?), Albertus, Pelatus, Bava, Stepha- »

» nus Platus, Albertus Bunellus, Carlus Bainardus, »

» Martinus Impazatus, Joannes Ardengus, Dominus »

» Philippus Judex, Buffinus de Foro, Joannes Pec- »

» lenarius, Noddus, Albertus, filius Jacobi de Oc- »

cimiano , Opizo de Girardo , AnseJmus Straoa y
Henricus Collus, Petrus CapeJJ»s, Opizo Spand'dor ,
Albertus Trottus, HehricHS Pomexanus, Girardu»
Squarzaficus, Galiafdus SquarzaficUs , Baineriu»
Squarzaficus, Vermus Busbara, Balduinue Lodula^
Sylus Grasstts , Henricus Balhus , Guilielmus . . . ,
Faxanus , Guilielmus de Guala , Suzo Pilus , U-
bertus. de Foro , Anselmus de Buba, Caleari^s ,
J^azar, Jacobus de Sacco, Oglerius Grillus, Obettus
Ferrarius de Valenza, Obertus Ganeffrus, Jacobus
de Guidone Tigna, Buffiuus Dominus, Ruffinus
Trottus, Mulacius, Petrus Guasonus, Anselmus
Henrici Balbi, Ruffinus Mille Solis, Oddonus de
Domino Edo, Gulia, Dominus Petrus Fantinus,
Manfredus Urtica , Vermus Pelatus , Vermus
Spand'dnr, Namphus, Carlus Notixius, Jacobus
Guazardus, Amicus Domine Ghyle, Vermus Fe-
niculus , Verinus Grossus , Jacobus Spand'dnr,
Gambera, Carlinus Belengerius, Businus, Vermus
Laber, Buffinus de Affrica,Dominus Magister Sylus,
Arnaldus de Foro , Muruellus. Levaoculus , Gua-
gnonus, Jachellus, Thebaldus Bubeus, Ser Pro-
vincialis, Baldezonus Patera, Belengerius Niblus,
Butiricius, Durnaxius, Boza, Rodulphus Zuve-
nomus, Turellus, Buflinus Vetulus, Nattade Urso,
Guido Domine Bone, Anselmus de Foro, Ugo' Coxa,
Ugo de Enverardis, Dominus Bufinus de Griffo,
Anricus Guerra, Anricus de Manzo, Bainerius
Nanus, Anselmus Piutus, Otto Rubeus, Casagnus,
Bubeus de Botta, Facius de Mulinario, Ruffinus
de Paona, Bernardus de Marenco, Ruffinus Gua-
scus, Jacobus Lanzavetula, Bernardus Guascus,
Jacobus Pectenarius, Nicholaus de Ascherio, Ruf-
finus Gattus, Obertus Cirexia , Albertonus Guerra,
Rodulphus Javo, Nicolaus Go, Guilielmus Gan-
ducii, Gamundinus, Ruffinus, Paulus, Florius,
Belengerius Acerbus, Bufinus Ardengus, Albertus
de Ganducio , Vermus Taurus , Ruffinus Duca ,
Vermus Barocius , Bubaldus Nizia , Anselmus
Balbus, Bollandus de Besto, Gamundius de Quar-
gnento, Dossus Scriba, Cavalc', Gulphus, Petrus
Lodula, Anricus Balbus, Albertus Balbus, The-
baldus Pelorcius, Jacobus Enverardus, Girardus
de Sotto, Buffinus de Benzone , Ruffinus Guercius,
Guilielmus Nanus, Arivertus, Johannes Grottonus,
Girardus de Parma , Rubaldus Bagaxolus , Otto
Bavar', Buffinus de Hencis, Albertus de Puteo,
Jacobus de Lisalve, Lanfrancus de Enverardis,
Dulius, Lanfrancus Bruxatus, Tidixius Porrate,
Palearius , Tebaldus Calcamugius, Oliverius Li-
gerius, Brucius Saccus, Gandulfus Boverius, O-
bertus Porcellana, Nicholaus Carlonus, Arnaldus
de Bauschio, Ruffinus Bugerrio, Manfredus Te-
baldonus, Homobonus de Castronovp, et Bossus
Beccharius. Et ibidem stalim, et incontioenti post
promissionem, factam a Potestate, et Judice, et
post sacramentum, corporaliter praestitum a sin-
gulis suprascriptis consiliariis , Dominus Vermus,
Abbas de Tilieto, pro se, et Abbate S. Andreae
de Sexto, et rapilulo Alexandrino, et Hospitali,

Digitized by

Google

«7 :

AXPf. ALEXANDRLM

» sive Hospitalibus S. Johannis, praecepit dicto Po- a
» testati, et suo judici, et toto consilio supradiclo
n sub debito promissionis , et praestiti juramenti ,
» ut de cetero in perpetnum nullam exactionem ,
» taleam , collectam, seu fodrum in rebus, et per-
» sonis ecclesiasticis generaliter, vel specialiter sine
» tenore contra voluntatem clericorum et ecclesia-
» sticarum personarum facient. Et hoc totum fecit

» salvis aliis » [Desideratur conclusio et finis

hujusmodi tabularum. ]

XVII kal. maji, Petrus Caraira, Alexandriae Prae-
tor, nomine et vice tolius Reipublicae Alexandrinae
procuratores instituit Ruffinum Griffum, et Nata-
dursum ad exigendum ab Aquensibus certam pe-
cuniarum summam , in hunc modum : « Anno Do-

i 7 4

» habebat subdole, et exinde contrahebat cum va-
» sallis praedictis ex parte D. Summi Pontificis ,
» et Domini Imperatoris, et Comrounis Aquis. et
» in sacramenlo, qno Aqnensibus tenebantur ipsi
» Alexandrini, ne inquietaret, et ne caperet jus ,
» quod ibi habebat Commune Aquis, maxime cuin
» leneretur defendere, et conservare. Et quod illud
» castellum, sive turres, quas habebat, Communi
» reddere, el Aquis. Unde cartam fieri rogavit, et
» jussit, praesentibus et rogant. testibus Presbitero
» Anselmo , Uberto Mantea , Magistro Henrico ,
» Henrico Butaz Vastapalea , Ogerio Arario , et
» Gusberto. »

Idem Ubertus de Burgo , Consul , et Henricus
Botacius, Legati Aquenses, x kal. novemb. eam-

» mini mccxviu, indictione vi , die Dominico, xv b dem querimoniam repetiverunt, postulantes dictam

» intrantis Aprilis, in Alexandria, in pleno consilio,

» campana collecto. « Dominus Petrus Caraira, Ale-

» xandriae Potestas , voluntate praedicti consilii ,

» totius, vel majoris partis, constituit Ruffinum de
» Griffo, et Natadursum, nuntios, et procuratores
» Communis Alexandriae ad petendum et exigen-
» dum, et ad recipiendum lib. centum Papienses,
» quas Commune de Aquis Communi Alexandriae
» dare debet. Et quidquid ipsi fecerint in recipiendo,
» et finem faciendo, ratum et firmum habebunt. Et
» inde iste Potestas hanc cartam fieri jussit. Inter-
» fnerunt testes Anricus Mascarus, Balzanus et
» W. Peterius, et Pista Ruza, et Rainerius de
» Felgarolio. »

Per hos dies cum Aleiandrini castrum cum tur-
ribus Meladii, oppidi ditionis Aquensis, ab Theo-
baldo, et Jacobo Camere sive repraesentata pecunia,
sive gratuiia concessione, sive alio modo acquisitum,
communissent, Obertus de Burgo, Aquensis Consul,
in publico foro ejusdem oppidi, coram Petro Car-
raira, Alexandriae Praetore, aliisque permultis sa-
pientibus, et principibus viris utriusque Civitatis,
Alexandriae scilicet, et Aquarum , multis verbis
graviter de vi, reipublkae suae temere illata, et
juris sui violatione conqueritur, factumque hujus-
modi improbans , quod contra sacramentum , ab iis-
dera Alexandrinis in proxtme inito foedere susceptum,
esset, omnino injuria occupata omnia Aquensibus re-
stituenda esse contendit. Hujus veroquerelae et con-

arcem, sive castellum Meladii , sibi jure debitum,
reddi, ut his tabulis conspicitur. « Anno Domini

» mccxviii, indict. vi , die Martis , nono exeunte

» octobri, in majori ecclesia Alexandriae. Fuere in

» consilio Alexandriae , per campanam congregato,

» Ambaxiatores Aquenses, scilicet Ubertus de Burgo,

» Consul Aquens., et Henricus Butaz, qui Potestati

» Alexandriae, scilicet Petro Carrariae, et ejusdem

» civitatis consiliariis reducentes memoriae, qnod

» alii ambaxiatores ex parte Aquensis Commnnis ,

» videlicet consules, jam Alexandriam venerant, et

» Potestatem , et consiliarios ex parte Communis

» Aquensis rogaverant, amonuerant, et dixerant,

» prout inelius poterant, ut castrum Meladii eis

» deberent reslituere , quod contra jns et etiam
» contra conventionem , et paclum , et fidem con-
» ventionis acceperant , ita taliter ex parte ejusdem
» Communis Aquensis eamdem faciunt ammonitio-
» nem eisdem. Et ad meraoriam reducendaro, iidem
» ambaxatores- jussere inde cartam fieri. Interfuere
» testes W. Scriba Carleus rogatus, et Dulio, Cla-
» varius Alexandriae. »

Ad haec Alexandrini, qui, sexto ab hinc anno ,
causis ibidem posilis , communione christiana pri-
vati (na) fuerant, resipiscentes tondem, Rainaldum
Trottum , et Ghisulphum Acerbum , viros alioquin
prudentia et auctorilate graves , ad Summum Port-
tificem Legatos Roraain misernnt , ul , re cum eo
composita , in niorum societatem restituerentur ;
tentiones sic se habent. « Anno a Nativftate Christi d qui profecti , jurata Pontifici obedientia , xv kal.

» mccxviii, indictione vi, die Sabbati, vm intrantis
» septembris, in platea S. Crncis de Melaz, con-
» stitutis ibi plurimis Aquarum et Alexandriae sa-
» pientibus , surrexit Ubertus de Burgo , Consnl
» Aquensis , et pluribus verbis praemissis de tenore
» concordiae Alexandrinorum, et Aquerisium , et
» de multis sewitiis, quae prius concordiam Aquen-
» ses fecerant Alexandrinis; propohens quoque, et
» rememorans excessum, quem Thebaldus, et Ja-
» cobus Camere de Melaz fecerant de castello, et
» turribus de Melaz , contra Aquenses, unde Com-
» munis Aquis erant vasalli , et quas turres Aquen-
» sibus denegabant, contradixit Petro Carairae,
» Alexandriae Potestati , qui illas turres munitas

decerabris ab illo ad Bonifacium Abbatem, eti Va>-
saHum, Praefectum, Priorem dictum coenobili mo-
nachorum de Tilieto, sequentes mandati tabulas re-
portarunt. « Honorius Episcopus, servns servomm
» Dei, dilectis fratribus Abbati, et Priori.de Til-
lieto Aquensis Dioecesis, salutem et apost. berie-

» .

» diciionem. Vobis dedisse recolimus in mandatis,

» nt ab Alexandrinis satisfaciendi de offensis prae-

» teritis, ac standi mandalis nostris rcciperetis vice

» nostra juratoriam, et aliam quam prudentia vestra

» expedire cognosceret, cautionem, quam inde fieret

» nobis per litteras intimantes. Cum ergo iidem

» cives standi mandatis nostris praestitcrint in ma-

» nibus nostris juramentum , nihilominns castnim

Digitized by

Google

■75

G. SCHIAVINAE

» de Boscho propter hoc vobis , nomine nostvo , a

» pignori obligantes, sicuti litterae vestrae nobis

» exhibitae continebant, ac dilectos filios Rainal-

» dum Trottum , et Ghisulphum Acerbum , viros

» itaque (utique (?)) providos, et fideles ad nostram

» praesentiam destinarint, tam ad observantiam

» mandati, quod eis faciendurn duximus, quam ad

» solutionem census, quem debent Apostolicae Sedi,

» se huiniliter offerentes, discreiioni vestrae, prae-

» sentium auctoritate, mandamus, quatenus Alexan-

» drini personaliter accedentes, excomrnunicationis,

» et interdicti sententias promulgatas in ipsos , pro

» eo quod resistentibus parti Regiae contra prohi-

» bitionem Apostolicam adhaeserunt, vice nostra

» sublato appellationis obstaculo, relaxetis, et injun-

» gatis eisdem sub debito praestiti juramenti, ut b

» contra prohibitionem nostram , vel successornm

» nostrorum , nulli praesumant de caetero adhae-

» rere ; salvis aliis mandatis , quae ipsis propter

» hoc duxerimus facienda , ad haec iidelitatis jura-

» menta recipiatis nostro nomine ab eisdem ; et

» annuum censum lib. xxv Papiejisium pro trede-

» cim annis, quibus in eis solutione cessarunt, exi-

» gentes, et recipientes abipsis, conservetis ipsam

» pecuniam diligenter, quousque super hoc recepe-

» ritis nostrae beneplacitum voluntatis. Cum autem ,

» quae premisimus, fuerint adimpleta, cives ipsius

» loci reddatis de bona voluntate, et gratia nostra

» securos, publice denuntiantes eos sub speciali

» Apostolicae Sedis protectione manere, tamquam

» Ecclesiae Romanae fideles ac filios speciales. c

it Datum Laterani xv hal. decembris, Pontificat.

» nostri ann. iii. »

Eodem anno populus, et incolae omnes S. Georgii,
oppidi Montisferrati conspiraverunt in Alexandri-
nos, et Vercellenses.

( MCCXIX )

Insequenti anno, xi kal. apriiis, Praetore Alexan-
driae Guifredo de Pirovano Mediolanensi, Bonifacius,
et Vasallus Delegati Pontificii in cansa reconcilia-
tionis Alexandrinorum , acceplis ab Honorio litteris
mandati, ea de re protinus universa juxta illarum
pracscriptum executioni demandarunt. Ii namque d
annuos census, qui adhuc erant in nominibus Pon-
tificis, exegerunt, civesque tandem, post juratam fide-
litalem , ab anathemate , et interdicto expiatos , in
gratiam Rom. Ecclesiae susceperunt. In cujus rei
teslimonium sequentes tabulas acceptilationis, abso-
lutionis, ac datae recens fidei confecerunt. « Anno
» Dominicae Incarnationis mccxix, die Jovis, de-
» cimo exeuntis Martii, in Alexandria, praesentibus
» Anrico Sacco, Clavario Communis Alexandriae,
» Uberto Scriba , et Domino Rainaldo Trotto, Mo-
» naeo Puteo, Vermo Rainardo, Anrico de Manzo,
» Alberto de Borello, Ruffino de Ottone Bello, An-
» selmo de Farro, Belengerio Niblo, Baldazono Pa-
» tara, Domino Roglerio de Bolazzo, Arderico de

176

» Carrecto de Mediolano, et Domino Joanne de
» Canova, judice Potestatis Alexandriae, testibus
» rogatis, Dominus Frater Bonifacius, Dei gratia
» Abbas, et Dominus frater Vasailus, Prior Mona-
» sterii de Tilieto , a Summo Pontifiee delegati >
» cujus commissionis tenor talis est etc. » ( Lit-
terae pontificiae hujusmodi mandati petantur supra,
ubi separatae sunt appositae): « fuerunt confessi,
» et contenti se recepisse, et habuisse a Domino
» Guifredo de Pirovano, Potestate Alexandriae, vice,
» et ex parte, et nomine Communis Alexandriae
» libras cccxxv. denar. Papiens. pro censu, qnem
» civitas et Commune Alexandriae dare, et solvere
» tenebatur praefato Domino Papae, sive S. Ro-
» manae Ecclesiae, pro tredecim annis praeteritis,
» videlicet lib. xxv pro quolibet anno, omni excep-
» tioni non numeratae pecuniae renunciantes , et
» quod homines Alexaudriae juxta mandatum , et
» voluntatem ipsius Papae, fidelitatem praestite-
» mnt, et fecerunt jam dicto Domino Papae, et
» S. Romanae Ecclesiae, secundum quod ipsi Do-
» mino Abbati , et Priori fidelitatem ipsam reci-
» pere fuerat a Summo Pontifice injunctum. Qui
» etiam Dominus Abbas, etPrior ibi praesentialiter,
» praedictum Potestatem , et civitatem , et cives Ale-
» xandriae reddidit de bona gratia, et voluntate
» Summi Pontificis, et S. Romanae Ecclesiae se-
» curos, qnod crunt sub protectione Sanctae Ro-
'» mnnae Ecclesiae, utpote fideles, et filios speciales,
» et quod eos absolverant ab omni sententia ex-
» communicationis, et interdicti. Et inde hanc car-
» tam fieri jusserunt, ut snpra. »

Interea Alexandrini contendentibus , inter se Ot-
tone, et Friderico de imperii possessione, suspicantes
fieri posse , ut atiquando hac de causa furentibus ,
bellorum aestibus , ipsi prae caeteris Cisalpinis po-
pulis, fortunis, atque libertate periclitentur, missis
ad Honorium , Romanum Pontificem litteris, ab eo
postularunt, ut quoniam jam pridem Romana« Ec-
clesiae vectigales facti , in verba Alexandri prius ,
mox in sua juraverunt, velit civitatem suam habere
commendatam , et suo fnlcire patrocinio. Quibus
litteris mox Pontifex benigne tale rescriptum res-
pondit. « Honorius Episcopus, servus servornm Dei,
» dilectis filiis Potestati, et Populo Alexandriae salu-
» tem, et Apostoiicam benedictionem. « Sacrosancta
» Romana sedes devotos, et humiles filios ex as-
» suetae pietatis officio propensius diligere consuevit,
» et, ne pravorum hominum molestiis agitentur, eos,
» tamquam pia mater, snae protectionis munimine
» confovere.' Eapropter, dilecti in Domino filii,
» vestris justis precibus inclinati , civitatem vestram,
» et personas consistentes in ea, sub B. Petri, et
» nostra speciali protectione suscipimus, et prae-
» scntis scripti patrocinio communimus, districtius
» inhibentes, ne quis vos, et civitatem eamdem prae-
» sumat indebite molestare. Nulli ergo omnino ho-
» minum liceat hanc paginam nostrae protectionis,
» et inhibitionis infringere, vel ei ausu temerario
» contraire. Si quis autem hoc attemptare praesum-

Digitized by

Google

i 7 7

ANN. ALEXANDBINi

178

» pserit, indignationem Omnipotentis Dei , et Bea- q.
» torum Apos^olorum Petri et Papli ejus se noverit
» incursurum. Datum Romae apud Sanctum Petrum,
» xii kal. maji. Pontificatus nostri anno m. »

Nec mora ; Honorius his datis litteris ad Alexan-
drinos , alias etiam ad eosdem transmisit , quibus
Ulos mirificis laudum preconiis commendatos , ad
obedientiam, et fidem Romanis Pontificibus servan-
dam, fidelitatisque sacramentum posthac nemini ,
ipsis insciis , et inconsultis, dicendum, hortatur, in
haec verba. « Honorius episcopus, servus serrorum
» Dei, dilectis filiis PoteStati, et populo Alexandrino
» saLutem , et apostolicam benedictionem. Devotio-
» nem vestram in Domino laudibu» commendamus,
» quod vos meinores, qualiter pro Apostolicae sedis
» , honore fuit civitas vestra constructa, unde a felicis b
» recordationis Alexandro Papa praedecessore no~
» stro, cujus tempore facta est, Alexandria nomen
» assumpsit, et eidem sedi postmodum se constituit
» censualem, recognoscendo eamdem specialemEc-
» clesiae Romanae filiam; nunc fidelitatis juramen-
» tum nobis, et eidem Ecclesiae praestitistis, pro-
» pter quod eo magis ad honorem, et commodum
» vestrum, et civHatis ejusdem iatendiams, volentes
» ipsam speciaii nostva protectione muniri, quo
» pienius ad aes, et praedictam Ecrlesiarn since-
» ritatis, et devqtionis exhibuistis affectum. Quocirca
» universitalena vestram rogandam duximus, et hor-
» tandam, per Apostolica scripta jnandautes, qua-
» teuus in devotiooe, ac fideiitate Sedis Apostolicae
» persistentes, nulli absque speciaii mandato nostro c
» fidelitatem de caetero faciatis. Datum Roooae
» apud S. Petrum, xu kal. maji, Pontificatus nostri
» anno 111. »

(MCCXX)

Proximo aorio, miUesimo ducentesimo vigesimo
a Virginis part^i, cum Fridericiis Imperator siri*
gulas civitates Louabardiae ad fidelUatem sibi juran-
dam, et imperio suo parendum ohstringere cona^
retur , Alexandrini , ne fidem , et sacrameutum ,
Sanctae Romantae Ecclesiae jaro pridem daUtm , et
nuper repetitum, temere violarent, Honorium Pon^
tif. ea de.causa conauluerunt; qiii, hoc rescripto
ad eos xi kal. septembris dalo, quid ab illis fieri d
yoluerit, decrevit. « Honorius Episoopus, servus
» $ervorum Dei, dilectis filiis Potestati, et popule
» Aie^andrino, salutem, et Apostoiicam benedictio-
» nejjd. Devotioois vestrae litterasf palerna beoigni-
» tate reeepirous* et earum eenorem Iprospesimus
» ,dUigenter, fidelitatem vestram. dignis ih Domino
»,la«dibus c^mmendantes, quod v©s r ,tamquam de-
» !Wti et, fidaies Ecoiesiae RCmanae 'fiiii ., commit-
», tatls.. Super eo igitur, creod aosLrae iroluntalis
». scire. bBneplacitum: petislis, : uiruu* videlyset voa
* yelimus cuna. alib amicisi vwstris )de LoroJ&ardia
» ,6*rissimo Cbristo FUio ,nosta*o Frjderico, iilu-
» Stri SiolUae Regi, w» RoeqaflHra; Imperatorem
» eleoto , fidelrtatis jurameatmi praes*are, si ab eo

» fueritis requisiti, vobis duximus praesentibus re-
» spondendum, quod si alij cives Loinbardiae dicto
» Regi fidelitatis praestiterint juramenta, sustine-
» mus ad praesens pro parte nostra , ut, si ab tpso
» Rege fiieritis requisiti , juretis eidem, salvis. tamen
» in omnibus fidelitate, ac jure Sacrosanctae Ro-
» manae Ecolesiae Matris Nostrae. Datum Recanate,
» xi kal. septemb. Pontificatns nostri anno iv. »

Eodem anno vi id. novemb. Conradus Episcopus
Spiren., et Meten., scrinii Friderici Imp. Praeiiectus,
et in lota Italia legatus, Jaoobusque Taurmens. Pla-
centiae in Episcopio praeceperunt Praetori, et Legatis
Alexandriae, ne Aqueosibus, minusque eorum Epi-
scopo moiestiam ullam in rebus et capttihtts in-
ferrent PraecepU hujusmodi tabulae taks sunt:
« Auno Domini mccxx, indictione vm, die Veneris,
» x kal. novembris, in palatio Episcopi Placentini,
» praesentibus Ruffino de Uvilus, Arnaudo Rapa,
» et Domino Manfredo de Uxezio, testibus rogatis:
» Episcopus Meten. , et Spiren. , Domint Rcgis Can-
» cellarius, et Jacobus Taurin., videntes, et reco-
» gnoscentes, Doininum Regem recepisse civitatem
» Aquensem, Episcopum ejusdem, et Episcopatum
» in suam protectionem, et defensionem, praece-
» pere, ex parle Regis, Potestati, et Ambaxiatoribus
» Alexandriae, ne aliquatenos ofienderent dictam
» civitatem Aquensejn, Episcopum, nec 'Episcopa-
» tum in rebus, vel personis. Unde Dominus An-
» selmus, Episcopus Aquensis, hanc cartam fieri
» rogavit. »

[ Per id tempus- expugnata in Oriente a Christianis
Damiata , quae veteri vocabulo Amalphis dicitur, et
est civitas munitissima, Aegypti ad Pelusium Nili
hostium posita. Joannes Columna , Cardinalis et Le-
gatus Pontificius inde Romam nobUe spolium, co-
)utnnae scilicet^ ad quam alligatus Jesus Christus,
Salvator rioster, crudeiissimis flagris a Judaeis caesus
fuit, revexit; eaque adbuc in templo S. ae Praxedis
reposita summa veoeratione colitur.]

(MCCXXI)

: Postero apno, xiv kalend. aprilis, Ugone Praea-
Uone Alexandriae Praetore, curante Maphaeo de
Curtenova ,judice, et ejusdem Ugonis vices gerente,
leges quaedam, municipales, et deereta approbata
sunt, et in codicem relata. Inter quae habetur hcc,
quo sancitum est, incolas universos eorum muni-
cipiorum, quorum subsidio, et opera, Alexandrina
Respublica crevit,.in cives esse cooptandos, et ad
munera , et honores eivitatis admittendos, dummoio
onera pubiipa ictun reliquis civibus sustinuerint. Pe-
ereti formula haec est. « Anno nccxxi, indictioncix,
i die Jovis, xm exeuntis martii, praesentibus Do-
» mino Arnaldo Trotto, et Petro Ferrario, testibus
» ad hoc rogatis. Dominus Maphaeus de CurUnova,
V . judex Communis , Alexandriae, et vices gereis Do-
»! mini Ugonis Praeaieonis, Potes*talis Alexandriae,
» jussu ipaius Potestatis praecepH mihi "Vasallo,

i3

Digitized by

Google

»79

G. SCHIAVINAE

ido

» publico notario, ut infrascripta capitula Statulo- a infecerant ) gravis subsecuta est pestilentia , qua

» rum autenticarem , et in publicam formam redi-

» gerem, ita quod perpetuo valeant, tamquam ipsum

» autenticum; forma ejus scripturae talis est etc.

» Item statuimus, quod omnes portae

» civitatis Alexandriae, de qnibus ipsa civitas est

» constructa, et ordinata, et ampliata, videlicet,

» porta Gamundii, Marenghi , Bergolii, Roboreti,

» Fori, Uviliarum , Solerii , Quargnenti, Portae-
»novae, et nostrae partis Boschi, et ipsa civitas,

» et omnes homines habitantes in eadem civitate,

» et in praedictis portis, et qui de caetero habi-

» tabunt, sint communes, et ipsa civitas, et portae

» praedictae, et homines, qui habitant in Alexan-

>) dria, vel de caetero habitabunt in Alexandria,

» vel istis portis , sive qui de caetero de ipsa b »

» civitate, vel portis fuerint, sint communicati in »

» omnibus honoribus, et oneribus, ad ipsam civi- »

» tatem de caetero pertinentibus , ita quod honores »

» omnes civitatis debeant, et introitus omnes habere, »

» et onera civitatis sustinere. Et omnes expensas »

» facere communiter de caetero, ita tamen, quod »

» quaelibet porta de praedictis portis debeat sol- »

» vere debita sua , quae hucusque fecerit (?), et »

» debitorum suorum praedictorum onera sustinere. »

» Et hoc capitulum Potestas, vel Consules atten- »

» dere teneatur, sive teneantur, et observare, et »

» facere jurare sequentem Potestatem, vel consu-

» latum sine tenore hoc capitulum attendere, et
observare, et sic de caetero. Et hoc capitulum

inde multa hominum miltia de medio sublata sunt.

( MCGXXIII )

Proximus hac re solum memorabili insignis fuit,
quod, cum adhuc inter Alexandrinos , et Aquenses
leviores quaedam lites, et controversiae, cum aliis de
causis, tum etiam [occasione] de conjunctione aliquot
castrorum agitarentur, propterea vi idus novembris,
publico Aquensis Senatus decreto, lecti sunt Legati
cum summa potestate , qui cum Alexandrinis transi-
gant, et controversas res omnes decidant, prout
apparet ex sequenlibus tabulis. « Anno domini
Mccxxiii, indictione x, die Martis, septima junii, in
ecclesia S. Mariae Majoris de Aquis, Magistro
» Henrico, Ogierio Scriba , Uberto Mantea testibus
» praesentibus rogatis , Consules Aquenses, sciticet
» Dominus Belengarius, Jacobus Boccacius, et Ar-
» naidus Brunae, et ejusdem civitatis consiliarii, ad
» sonum campanae in praedicta Ecclesia insimul
» congregati, concedunt, et donant Consuli de Porta,
» et Henrico Botaccio , Ambaxiatoribus Communis
» Aquensis Hcentiam, et potestatem perficiendi , et
» ad concordiam deducendi lltes, et? controversias,
» vertentes inter Commune Alexandriae, et Com-
» mune Aquis, occasione unionis castrorum, et qua-
» cumque atia occasione, et de his ponendo se in
» Dominum Guiffredum de Pirovano, promittentes

» teneatur Potestas, vel Consules facere autenti- c » quidquid per eos foctum fuerit, vel gestum, ratum

» habere, nomine, et vice Communis Aquensis. Et
» inde isti Consules, et consitiarii hanc cartam fieri
» jusserunt. »

» cum in libro Communis clavato, et dare aulen-

» ticatum cuilibet postulanti; et facere jurare emen-

» datores futuros palam in consilio, quod capitulum

» istud observabunt, et integrum tenebunt, et ap-

» ponent in statutis, et illud totun} capitulum, vel

» capitula, superius, et inferius scripta, Potestas,

» vel Consules, seu rectores Alexandriae attendere,

» et observare teneantur, et facere jurare sequen-

» tem Potestatem, vel Consules, seu rectores Ale-

» xandriae futuros, attendere, et sic deinceps in

» perpetuum. Et nullo tempore possit aliquid aliquo

» modo fieri, quod sit vel veniat contra istud ca-

» pitulum. Et si factum est, vel fuerit, sive facta,

» iilud, sive ea, Potestas, vel Consules, cassare te-

)i neantur, et facere cassari. Et istud omni tem-

» pore in suo robore permaneat sine tenore. »

( MCCXXII )

Qui autem insecutus est annus, prodigiosus, idem-
que calamitosus fuit, non Alexandrints modo, sed
to\i fere Italiae; nempe stella crinita apparuit, terra
hoirende contremuit, locustarum vis magna virore
agrcs omnes privavit, Tanarus, et Burmida (quod
retiqqis etiam Lombardiae fluminibus contigit) ita
intunuierunt, ut inundatione, et illuvie sata vicina
bene multa prostraverint , et prope corruperint ,
unde paullo post fames publica, et ex fame, atque
adeo ex locustarum foetore ( mortuae enim aerem

( MCCXXIV )

Anno inde sequenti, ad vn kal. Augusti, Petro
Petrasancta secundo Alexandriae praeturam gerente,
Aquenses foedus cum Alexandrinis renovarunt ra.
has conditiones, et pacta. « Anno Domini mccxxiv,
» indictione xn, die Veneris, xxvi julii, in refectorio
»• canonicae Aquensis, in pleno consilio Aquensis
» civitatis, tam majorum, quam popuiarium, per
» campanam collecto. Ubertus de Burgo, et Nepos
d » Maraudi, Consules, et rectores ejusdem civitatis,
» et eorum assessorum : Arnaudus Domini Beneonis>
» vice, et nomine dicti Communis, dicto consilio
» affirmante, et nullo contradiceatey promiserunt
» super Sancta Dei Evangelia joran te6 , Domino
» Provinciali, judici Communis Alexandriae, et Do^
» mino Ruffino Guasco , et Domino Bernardo>de
» Marenco, ambaxiatoribus, nuntiis, et procurato<-
» ribus Communis Alesandriae , nomine, et vice
» Communis ejusdem stipulantibus, saivare, defen^
» dere, et manntenere civitatem Aiexandriae oum
» omnt honore, jurisdictione, et integritate, in qua
» modo est , contra ■■ omnes personas T « t loca , ; ssivo
» omni jure> quod ipsi Aqoenses habent in MehuHo,
» et salvo Domino Imperatore, Episeopo Aquensi,

Digitized by

Google

i8i

ANN. ALEXANDRIM

r8a

» et Marchionibus de Ponzono, et Cassinensibus , a » et Boerae notario, et Roffino de Guioto [Guasco]

» nisi praedictus Episcopus, et Marchiones, et Cas-
» sinenses per se, vel per alium Alexandriae guer-

» ram fecerint infra dies prius amouitionem

» Aquens. nolint cessare, quod Aqueus. non debeant
» prius amonitionem dictuin Episcopum, et Mar-
» chiones, et Cassinenses adjuvare, vel oifendere
» contra Commtine, vel pro Commuoi Alejjandriae.
» Et hoc si Episcopus, vel Marcbiones, seu Casr
» sinenses per se , vel per alium , vei aliquod Com-
» mune, auctoritate eorum, Gommune AJexandriae

testibus. In majori ecclesia .$. Pelri Alexandriae,
» in pieno consilio, campana coltecto. Dominus
» Petrus de Petrasaucta, Alcxandriae potestas, dicto
» consilio contirmante, et nnllo contradicente, vice,
» et nomine Communis Alexandriae promisit , et
» super sancta Dei EvaugeUa juravit Ub.erto de
» Burgo, consuli, et Arnaudo Brun.a, ambaxiatori,
» vice, et uomine , Couimunis, salvare, defendere,
» et manutenere cititatem Aqnensem, cum, omni
» bonore, jurisdictione , et integrifcatt, in qua modo

» guerizarent. Si vero Alexandrini per se, vel per .» est, contra oioaes personas, et ioca, salvo Doinino

» artinm, eoram auctoritate, Epispopo, et Marchio- » Imperatore, et Marebione, Montisferrati, et salvis

» nibus, et Cassioensibus guerrain, moveuent , tunc » jurataentis, quae fecerunt, quibas tenentur Me-

» Commnne Aquis possit supradictos ad juvare. Item » diolanensihus, Derthonensibus, Veroellensibus, Ha-

» sub eorum jnramento promisere mittere Romam b » stensibus, Alhensibus, et Valentianis, et Cassi-

» pro unione restaoranda , prima vice expensis

» Communis Aquis. Item quod non facient copjura-

» tionem cum aliqua persona, vel persoois, loco,

» vel locis,, nisi salvis juramebtis., et pactis factis

» cum Alexandrinis; item quod faeient guerram,

» cavalcatam , et exercitum , emendo equos, et arma

» convenientes et convenientia homini, vel homi-

» nibus, loco, vel locis, qui Alexandriam guerri-

» zarent. Item quod non facient pacem, treguam,
ji, yel possam in fraudem, nisi sicut Alexandrini fece-

» rmt. Item quod non auferent, vel «uferei per-

n miitent alicut.de Alexaodria pedagium in Aiquis,

>> vel «jus districtu. Item quod non saxibunt , vel

» saxiri permittent in Aquis, vel ejus districui aji-

nensibus, salva unione, sicut eontinetur in pri-
vilagio, £>ot0 per Domimmi Papnm Inhocentium
inter Aquenses, et Alexandrinos^ et Eeclesiam Ale-
» xandnnam, et Aquensem. Item quod non facient
» conjurationem aliquam cum aliqna persona, vel
» personis, Iqco, vel locis» ntsi salvis juramentis ,
» et pactis factis Aquensjhus. Item promisit sab
» eodem jupamento liioere . gueriam , cavaleatam,
» et exercitum, emeodo equos et arma, convenieu-
» tes, et convenientia homiui , vel hominibus, loco,
» vel locis, qui Aqueaaes gnerioareot. Item, quod
.» non facient pacem , treguam , vel possam in fran-
» dem, ni$i sieut Aquenses feeerint. Item quod.non
i> auferet, nec auferri. permittelt pedagium abeui
» quem de Alexandria pro aliquo debito, oisiexpr.es- c » de Aquis, in Alexandria, vet ejus districtu, Item
» sim fiierit obligatus pro illo debito. Qtne autem » quod non saxibit, veL saxiri pcrmittet in Alesao-
» praedicta orania pmne6 de consilio, qni ibi ade- j> dria, vel, ejus districtu, aliqnem' de Aquis pro
» rant, quifuSet manu propria ad S. Dev Evangelia » aliquo debito, nisi expressim fuerit obligatus pro
» promisit, et juravit attendere; quorum nomina » iUu tlebito. Quae autein enmia praedicta, omnes
» sunt haec : Ubertus de Burgo, Nepos, coiwules, ( ». de consiho, qul ibi aderant, quitibet manu pro-
» Arnaudus judex , Aicardus a Folle , Manfredus n pria promisit , et super. S. Dei Evangelia atten>
j> Bocaz, Saccus , Petrus Roha, Ubertua ■ Magistri f » dere juravit; quorum nomina sunt haec. Aaset-
» Henrici, Pilus. Gaje, Jacobus Guastarava, Ubpn- »> mus Toppus de .Foro, Manfredus Lanzavetula,
» tus Agredi, 0tjfco Planus, Belengerius, Luno, Mussus p Dominus PhUippus judex, Gruia Guastamaha ,
» de Porta, Henricus Abbatus, Vermua Bosiaaas, » Florius Nicia, Rkffinus de Pragona, Ubertus dte
» Mussus Cutis, Jacobus de Ploxano, Vermusf^uou^ » Foro, Ubertus Squarziofious, Bonus Joannes de
» dam Belengerii Mohnariiv Joannes Christiaau», » Roba, Bubulchus Acarinus, Cassagnus Belenge-
» Bounaldus Lovagius, Bessptus (?) Guastapalea, M rius de TaJiolis, Bernardus de Marenco, Paiea-
» Vincentius Messoirolus ; Gosbertus, Vassallo* Ra- -n riu? de Bnsoo, Anselmus de Botto, Ganducinas
» zulphus, Ainardus, Jacobus Xorel, Ameli, Nicola d » de.-CiaiMiktciisj Anricu» Farolius, Alcolnorius, G»a-
v Balioous, Ogerius Atane, Aielmus Folei^a» Ro-. » seua de Boni&uiis, Qbertusi de Ser Ot., Otto

» dulphus De Lisalvt , Henricus Piper, . Qtto Mo-
» reno, Oculus Aposloli, Henricus Blanohus, Ver-
» mus Serdo, Arnaudus Brune, Dominus Belenge*
» rius, Arnaudus Serra consul, Uberlus Mantea,
» Petrus Scriba. Interfuerunt lestes rogati, ut supra
» legitur, Henricus Barilis, sapiens homo, Ansel-
» mus Truira, Bastardus, Bernandi de Marenco,
»; Qttolinus Met. et Henrious Cons>g. >i . • .

Neque ita multo poSt idem foedus A^exandri»e ab
Alexandrinis est repetitum versus Aqueoses, io eam-
dem prope sententiam; estque hujusmodi;- « Eodem
» anno, die Mercurii, cdtuna juUi, praesentibus Ar-
» mano Capellario, notario , Scobo de ImWavato ,

.» Sappa, Laurentius Scarabellui, Otto de Rubeo,,
» Rullinus Cremonensts, Odeionus Beocaritts^Bosso
j) Faber, Picius de Foro, Henricus Balbns, Rulinue
» Grulus, Manfredus dei Guagnono, Vermns Gua-
» scus, Ubertus de Ucimino, Wilteimus de Aqris,
» Ubertus Restanus, Anricus Nanus, Obertus juJex
^) de SerOt;, Johaaues Ardengus, Ogerius de Pajino,
o) Ubertus Scaccavellus , Oglerius Grillus, Grissus
•» : Rubaudi Cane, Gerardus Nicia, ThebaudiK Ru-
* 'ibeufi,,,Dominus Otto Rubeus, W. de Gardftcio,,
» Ruffinus de Bogerio, Jacobus Guercius, Mt^lacius,
jAuratius Cista , Guido Donnae bonae, Ruffinus
» GUascus, Rainerius Nanus , Jonnnes B. P , W.

2i

Digitized by

Google

i83

G. SCHIAVINAE

184

» Rainardus, Anricus Muttus, Ubertus Lambolicus,
» Anricus Donnae Ghislae , Carolus Rainerdus, An-
» ricns Bavosius, Albertus Freppus, Otto Viciatus,
» W. Taurus, Ruffinus Clarus, Otto Ravatius, Raine-
» rius Willielmini Nani, Joannes Nicia, Bernardus
» de Pilo, Dolius Girard, Ser Otto, Ubertus Guao-
» nius, Bernardus Curdus, Belengerius Niblus, Otto
» de Ser Otto, Anricus de Pilo , Ubertus Sachel,
» W. Cassagnus, Anricus Grandus, Ugo deGazono,
» Bonus Joannes de Gras., Tibaudus Natta, Pal-
» merius de Puteo, Arnaudus de Rasco, W. Baro-
» cius, Anselmus Picius, W. Anricus Straneus,
» W. Guercius, Jacobus Pelorcius, Mainfredus Ti-
» baudonus, et Nicolaus Callotius. -Et inde tam
» Consules praedicti, quam Potestas, et utriusque
» civitatis consiiiarii jam dicti, ut supra, jusserunt
» cartam fieri. »

Sub idem tempus, cum populus Fiblinarum Ale-
xandrinorum imperio, certis conditionibus , sese
subjecisset, nec conventis cum eis staret , prdinde
requisitus est, ut pacta inita , et jurata servaret ,
tributumque, quod fodrum dicunt, penderet. Pacto-
rum, et conventionum hujusmodi tabulas confecit
Petrus Carellus pub. Alexand. tabellio. Mentio hac
de re habetur in libro legum municipaiium , et de-
cretorum Alexandrinbrum.

Eodem anno Joanninus Quascus, Patritius Alexan-
drinus, vir summa religione, et pietate praeditus,
dimidium fortunarum suarum, quae multis latifun-
diis constabant, donum dedit monachis S. Stephani
Bergolii, ordinis Divi Augustini, quos servos appel-
lant; residuum vero excitando, dotandoque xeno-
-dochio, Divo Antonio Abbati consecrato ad peregri-
nantium quorumcumque hospitium , et ad aijmenta
singulis per triduum suggerenda, levavit. Id sacer-
dotium datum est in commendationem ' perpetuo
sacerdotibus, institutum D. Antonii professis, ea lege,
ut ex praediorum fructibus, hospitalitas modo, quo
supra dictum est, sustineretur, reiiquum , quod ex
illis superfuerit, in commendatarii usrim verti liceret.
(Hoc tamen tempore a Monachis D/Antonii ad in-
quisitores haereticae pravitatis deereto Sum. Pont.
est devolutum). < '•■ •

Ad haec inter Alexandrinos, et Geririerises dissfc-
duim , et discordia haud ievis excitata est, quae
dcinceps non ita faciie sedari potuit. Nairi cum Ge-
nuenses veteris cujusdam juris praetextu oppida Ca<-
prittae, et Arquatae sibi arrogassent, Alexandrini,
in quorum fide ea, pro inita cum illis populis so-
cietate, stabant, e dignitate sua minime .esse exi-
stimantes, tam insignem injuriam inultam pati, de
itiis bello repetendis consilium coeperunt. Itaque
coatractis, quara maximis potuerunt, copiis, cum
ex ^uis, tum ex Mediolanensibus, et Derthonensi-
bus,foederatis sociis, Capriatam infesto agmine adorti
suntj diuque oppugnarunt. At cum nihil«se illtc
proficere conspexissent ( valido enim Genuensram
praesidio tenebatur), illius agro longe lateque po-
pulato, inde irrito conatu discessenmt. Fatna inte-
rim hujusmodi vastationis Genuam perfertur. Quare

a Ansaldus Bononia, illius civitatis praetor, sepositis
omnibus publicis negotiis, nulla mora interposita,
assumpta secum expedita, florentique armatorum
manu, damna accepta uiturus fines Alexandrinorum
hostiliter ingreditur, primoque impetu Montaidel-
lum , aegre tunc munitionibus fultum , aggreditur,
nulioque prope negotio, capit, diripit, ac diruit.
Mox circumvicina ioca percurrens, ea omni belli
ciade confecit. Quod factum Alexandrini graviter
ferentes, revocatis actutum auxiliariis sociis, Tassa-
roium invadunt, momentoque temporis «xpugnant,
igneque injecto succendunt. Nec mora; Arquatam
aciem promovent, quod oppidum, dum, adhibitis
tormentis et machinis, acriter concuttunt, admo-
nentur Ansaldum, qui jam praeda oriustus Genuam

b se receperat, cum justo exercitu Vullabium adven-
tasse, iterque maturare, ut vim clientibus suis illa-
tam propelieret; proinde Alexandrinorum subsidia,
quae ipsis hostibus inferiora, et numero et viribus
erant, saiuti ac incolumitati suae consulentia, omisso
incoepto, ad sua profectione, fugae prope persimili,
revertuntur.

(MCCXXV)

Eo verOj qui *proxime insecutus est annus-, Pe-
trus cognotnento Bomts, longe princeps municiptt
Gavii, quod consilium inierat prodendi ?dem rim-
nicipium Alexandrinis, et Derthonensibus, hostis a
Genuensibus judicatur, bonis ejus omnibus pro 5 -

c scriptis. Statimque Ubertus, advocatus, rerum Ge-
nuensium cis jugum praefectura insignis, et Petrus
Ventus praetor Capriatae cum magna peditum, atque
equitum vi, ad Capriatam cbacta, fines Derthonen-
sium hostiii animo ingressi sunt, dumque milites
Praecipiano oppido exjjugnato, ac direpto, proeda
onusti domum suata rtevtertuntur, in insidias, quas
iliis Alexandrini, et Derthonenses tetenderant, pro-
iapsi, foede profligantur. Capti ex its plures fuerunt:
pedites quadringenti , equites vero viginti septem ,
quorum maxhna pars cives erant Genuenses, cru-
«leliter caesi sunt. Reliqui, qni superstites super-
■fberant, trepida foga Gavium se receperunt.

; XVIII kal. juirii PhiKppus Sappa , NoVariensis ,
Episcopi Meten., ac Spirens. legatus, chirografo suo

d confessus est, Petrum Fantinum, actorem, et p^ro-
curatorem Alexandriae, mandatis, et praeceptis suis
paruisse; remque pubiicam Alexandrinam riumquam
exiiio ulio damnatum fuisse. Fidei et testificationis
hujustnodi tabulae hae sunt : videlicet « Anno Do-
» minicae Tncarnationis mccxxv, indictione xm, die
» Martis, xiii exeuntis mensis Junii. Tn Solario, quod
» esi juxta scalam palatii Communis Novariae, Do-
n minus Philippus Sappa, civis Novariae, delegatus
» a Dom. Spir., ac Meten. episcopo, Domini Fri^
» derici Imperatoris cancellario , et totius Italiae
» legato, fuit confessus, et protestatur, quod Petnis
» Fantinus, Communis Alexandriae sindicus, steterat
» suis praeceptis usque ad hanc diem pro Communi
» Alexandriae et specialiter de judicatura. Et quod

Digitized by

Google

i85

ANN. ALEXANDIUNI

186

» Gbmmune Alexandriae non erat in aliquo banno, a
» per se, in quo posuisset ipsum Comraune. Et
» praecepit mihi infrascripto Jacobo de Moicia, ut
» canzellarem omnia scripta, quae inde fecerat, et
» abbreviarat, et, si quod instrumentum inde ap-
» pareret, sit cassum, et irritum. Interfuerunt te-
» stes Petrus de Dorata, filius qnondam Dorati, et
» Petrus Palaxius, filius quondain Giberti Palaxii. »

Inter haec Genuenses, spumantes, et frementes ira
ob recens acceptam cladem, animum ad ultionem in-
tenderant; cumque neque snae, neque auxiliariorum
copiae ad hostilis exercitus vim sustinendam (Me-
diolanenses namque , Alexandrini , Derthonenses ,
Vercellenses , aliique Galliae Gsalpinae popuii ex
foedere arma in eos conjunxerant ) sibi satis visae
essent, oblata Hastensibus ingenti pecuniae summa, b
eos pertentarunt , ut sumptis armis praedabundi in
Akxandrinum agrum irrumperent. Qui, pollicita-
tionibus, et pecunia aUecti , nulla habita ratione fidei
datae et icti toties foederis, conditionem acceperunt.

Alexandriae per id tempus factionum semina, quae
pridem iacta, erumpere, et passim pullulare, atque
incrementa facere coeperant. Divisi inter se cives ;
praevalebant Gibellini , quod eorum causae favebat
Fridericus. Putei, qui inter Guelphos principem
Alexandriae locum tenebant, [Per id tempus simul-
tates Gueiphorum, et Gibeltinorum, qpae nuper ex
Germariia traductae fuersnt, adeo Italiam vexare,
et conficere eoeperunt (Gibellini namque pro Im-
peratore, Guelphi vero proi Pontifice pttgnabant);
ut ubieuraque locorum factiosi, stndio tuendae par- c
tis, cni adhaeserant, alroeiu» , quam parerat, et
viros christistnos deeebat, in caedes tnutuas, nulla
habita ratione propinqurtatis, et conjumctioais san-
guinis, irru*bant> (sic). Alexandriae, quae civitas
etiam in pafetes divisa evat, praevalentibus Lanza-
vegiis, MerSanis, et aliis, quod eorum causae fa-
vebat Imperator, 'Guaschi, et Putei, qui kiter Guel-
phos prineipem locum iUic teaebant ,] urbe relicta,
«um ea bonorum parte, quam secus adsportare
4>oterant, Hastam .profeoti sumt, ubi, dicto militiae
sacramento ( populus enim ille validum jam exsuis
exuhbus connarat eaereitum.iid Aleiandrmam expe-
diti*nem in Genuensittmrgratiam ) arma adversus
patriara rfuscepartttt; Hastenses, istorum et suornm
subsidio fbeti, aeiemi in Alexandrinos;rdiquos dire- d
aerumV vix<|ue ad oppidim» Quatordanum pervene-
runt, cum n»n Jopgwi hostiies copias consistere-,
pugnam. eixspectape oo»peaeirattt. (Tantos quippe
Hastensram coutra, isej psetuBj e* apparatus belUj
Afoxandrihi ex varips .maatiis inteUenerant; proinde',
ae dte imfwoviso intepeepti oppirmerentur , illis ioc-
culrere statuerunt ) Avidum certaminis erat,utrun>
que agmen. Duces utrinquei suos quisque paulatim
prOeedere jusserunt, ordinesque explicari ) singulos
interea nomine compeUandd,' benigne ikortando, mo-
nendo, ut,; virtutis memwes, viriliter -agerent. Nec
mora, castra.castris approaimarpnt! Itaque, signo
dato, concarsum esfc, r tantoq«e ardore per iliquot
horas aequo marte: it«8 gesta ,f»it, '»* a quibusvi-

ctoria staret discerni nequaquam posset ; quae tan-
dem ad Alexandrinos, Derthonenses , reliquosque
socios inclinavit. Victi igitur acie Hastenses terga
verterunt; eos fugientes insequuntur victores. Multi
ex iliis caesi; capti vero, et Alexandriam perducti
circiter centum quinquaginta. Qui autem fuga sa-
lutem sibi pepererunt, iis perfuginm fuit castrum
Quatordarum, ubi deinceps tamdiu inclusi, obses-
sique detenti sunt, donec, jussu Medioianensium le-
gatorum, in quos judicium, et arbitrium controver-
siarum componendarum omnium rejectum fuit, icto
foedere, datisque Alexandrinis quinquaginta obsi-
dibus, inde libere exire, et qnicumque proficisci
voiuissent, sunt permissi. Gaptivi in vincula Alexan-
driae coniiciontur, dataque postmodum pecunia sunt
redempti, et dimissi.

Mense Augusti, GulIielmusMallonius, etFridericus
Grillus, dum ad stipendia pendenda Quaestores Ge-
nuensium praesidiis cis jugum cum ala equitum
ducenlorum proficiscuntur, Bosum (sic) improviso
adorti coeperunt, et populati sunt , copiosa inde
praeda abdocta. Caeterum hic admiranda est Ha-
stensium inconstantia , et fidei levitas. Nam eodem
anno, vn scilicet idus septembris, quo die foedus
pepigerunt cum Alexandrinis , contempta jusjurandi
religione, denuo susceptis armis, cum ipsis et Der-
thonensibus prope Calamandranam congressi sunt,
primoque impetu profligati , parte eorum foedisskne
coesa, parte in fugam conjecta, reliquis, qui octin-
genti numero fuerunt, captis, et in teterrimum car-
cerem Aiexandriae detrusis; horum aliqui, soluto
convento pretio, vinculis sunt exempti, et dimissi:
plerique, quod obstinati ploris pecuniam, quam caput
fecerunt, in vinculis macerati mfserrime interierunf:
Alexandrini hac potiti victoria, Hastensem agrum
ingressi, foede illum ferro atque igne vastarunt. 1

Sequente octobre Jacobus Pieamiiius, Quaestor
Genuensii, itidem ad stipendia soivenda militibus,
qui Genuense imperium oitra jugum praesidio cu-
stodiebant, concedens, ab Alexandrinis ac Dertho-
nensibus observatus, param abfait, quin media via
interceptus, insidiisqne interclusus, in illorum po-
testatem devenerit; verum, equi, quo insidebat, per-
nieitate ab ilio periculo est subtractus. Gomites aute*
ejus omnes ad unum in potestatem AtexandrinoruAr
devenerunt.

•o . - •• ■ ' ':•■•'. v»:-

. - • (Mccxxvi ) » :■: i • : -

f . > ■ i ■ ■ • : • • ■'

Proximp anno ineunte, Alexandria, atque adeo pars
inaxima Italiae in santtna trepidatione stetit,bpinione l
belli, quod fama erat populis conjuratis imminete.;
Nam Fridericus intelleeta tanta, tamque repentina
ahimorum atque armorum ceitione contra se fecta,
posthabita omoi cura, totus [se] per dies aliqu>t in
comparando bellico apparatu, efe novis copiis sup^
plendo exercitu stetit; ipse iri Apulia, Heirieus
autem ejus filius in Germania, utrique se acangen-
tes, ut in Lombardiam descenderent , et coojunetis
ftgmintbus signa' i» rebelles mOverent. Gontra vei o

Digitized by

Google

187

Lombardi, de libertate solliciti, etiam ipsi paristudio,
et animi ardore accensi in ea comparanda incubuere,
quae ad omnem hostilem impetum sustinendum
necessaria sibi fore censerent, ne, si de improviso
deprebensi, expugnarentur, rursus servili jugo dare
colia adacti essent. Atque in primis consilium ce-
pere ut, veteri societate inter se renovata, primo
quoque tempore alpium transitu Henricum prohi-
berent. Itaque, vi nonas martii, procuratores , le-
gatique singularum civitatum foederatarum , quae
ejusrnodi foedus probarunt, apud Mosium, munici-
pium Mantuanum, convenerunt, ibique in aedibus
D. Zenonis has tabulas, saoramento firmatas, edide-
runt. « Cum Fridericus Imperator Augustus Lom->
» bardis, Marchianis, Romanioiis, et eorum amicis
» potestatem olim concesserit foederis inter se te-
» nendi, et quoties vellent, renovandi pro libertatis
» suae defensione, prout in tabulis scriptis Gon-
» stantiae continetur: atque eamdem postea Hen-
» ricus, ejus filius, et Otto Ioaperator confirmarint;
» ob eam rem N. et N. legati, ac procuratores
» Mediolani, Bononiae, Placentiae, Veronae, Brixiae,
» Mantuae, Vercellarum, Laudis, Bergomn, Taurini,
» Alexandriae, Vicentiae, Patavii, et Tarvisii inter
» se foedus feeerunt,. idque ad annos xxv observa-
» turos nomine suarum civitatum jurarunt. Sacra-
» mentum autem, a rectoribus foederis concipien-
» dum, erit hujusmodi: Ego N. Rector hujus, vel
» ; illius civitatis per S. Dei Evangelia juro, me bona
» fide functurum officio mihi commisso, et cum ce-
» teris rectoribus consensurum in iis, quae ad liber-
» tatem et commodum ipsorum foederatorum perti-
» nere videbuntur, daturum que operam, ut haec bona
» fide serventur; neque in eorum damnum enun-
» ciaturum, neque aiiquid adversus eos capturum.
» Lites, ad me, et coliegas meos delatas, intra xx,
» dies juste terminaturum , «t ante finem muneris
» roej sucqessorCm miht proctiraturum, libertatem
» foederatorum pro viribus meis coBservalurum,,
» nec quemquam , nisi ex commnni Rectornm con»
», sensu , viola turum- » Hutc foederi etiam Boni&cius;
Marchip Montisferrati, subscripsit. Quibus rebus actis,
illico ei univevsis copiis vix maxima fortissimorum
wiiitum < seleCta est, quae ad aljrium radtces pro*
%U, quaqua transitus in Itaiiam esset, aditum
Henrico interclusit. Inde, nonis junii, Rectores fbe-
derati Mantuam conventum indixerunt, ubi postmo-
dum legati earumdem civitatum in multas leges ,
et decreta, singuli nomine suae Reipublicae, jurave-
runt Pro Aiexandrints autem ibidem praesentes
fuecurit Guido Ploveria, et Joannes Ardicus , qui
perimie ac reliqui legati jurejurando sese obstrin-
xerunt ad ea oeania servanda, quae in illo consessu
sanoita sunt ; qaae isie> se habent u Nemo ex civi-
» tatobus foederatis Imperatoris Friderici aula^ aut
» aur\corum ahquoi utetur, neque injussu Reotorom
» ad tos scribet. Praetor a foederatis, nisi ex nu-f
» mero foederatorum, non adsciscetur, msi aut Ro-
» . manug, aut Venetus. Nequis qnid ab Imperatore,
» aut a suis capiet. Si quis foederatum aliquem

G. SCHIAVINAE

t88

0 » violarit , perpetuo exilio mulclabilur, aeque con-
» stitui (restitui?) poterit, nisi major pars Rectorum
» assentietur ; qui secus fecerit , iram foederatorum
» subibit. Nulli cum alio pacisci in damnum foede-
» ratorum licebit. Qui a foedere publico discedet,
» pro publico hoste habebitur. Si qua civttas bello
» externo opprimetur, reliqui omnes auxilium ferre,
» et, si feuda , aut possessiones ademptae snnt,
» ad ea repetenda adesse Rectorum arbitrio tene-
» buntur. Neme ex foederatis intra anrnim Praetor
» Gremonam, Parmam, et Mutinam ibit; qui secus
» fecerit, bona sua amittet. »

Haec dum ita a Lombardis agitantur, anxius.
Fridericus infelici rerum suarum successu , statuit
in praesentia foro uti, et moUiter sibi cum hoste

b agenduro ; praesertim quod vires , quibus . tantae
multiludini Lombardorum armatorum posset resi-
stere, non haberet. Propterea missis ad ilios Rectores
legatis viris principibus, oonatus est ipsos bknditiis,
spe, pretio et promissis iniducere ad coeptum con-
stlium mutandum , et oblatam sibi ultro a ise gra-
tiam recipiendam. Qui tamen, cumtenacius ia sua
sententia persistentes, nihil eorum, quae petiissent
(124) iegati, facturos se, disserte negavissent, tam
audaci , et arroganti responso exasperatus Fridericus,
aiio se vertit, et quae neque illeeebris, neque pre-
carto minusque armis facere poterat, ea, inermis
qutdero, sed insigni cma dedecoris, et infamiae
nota adversariis tam pet-vicacibus inusta , adersus
est. Erat tunc temporis- Friderico inter snos con*

o siharios Episcopus Ascalingii (iquae est civitas no-
bilissima Germaniae, vulgo Hildemshem nuncupata),
a Pontifice mandata habens de ipao Friderico im-
periique juribus patrocinio sao sartis tectis ab omni
periculo conservandiS) ne, ea perturbata , Fridericus
a belh* orientaiis cura suscipienda distraheretur.
Hunc, requisivit Fridericus , • ab' eoque fiagitaytt , ut,
pro potestate^ sibi facta, laberonti itnperio mature
suocurreretu Qai piane Episoepus, ste iostaote, et
urgeate summo studio Im.pevatore^ v. id. juhi apnd
Burgum S. Domnint in- Templo jmaximo, coram no|»
btltssimo Prmcipum, cum sacrorum , tutn propha*
nerum coetu, ac infinita prope hominutn omnis
erdinis ;mnltttudine, eenjuratos< omnes Divini juris
censura, crimine unpietotis ■ ddaanaviti, Quo feeto,

d ipso scilicet in eo die, Tridericus pariter ia ees
suae indignationis tefa oantopfit. Quippe iilo^ pre*-
soriptos, honoribus qdibxtscunqne privatos, hostes
judicavit modis, et finrrm», ^rt ex eequentibusi tabulis
ipsius Friderict, ad Episeopum ± et clerum i , pbpu-
kmquejNovwomensefttidatast, apparet.' cc-Frtderioei,
» Dei gcatoa. Romanpniin IrnpCratctr semper Augu-
» «tus-, Hiernsaiem, aciSiciHae Rex, elc; etCi Ve-
»- aerabili Ept8.fopo, clei^jiiplotestati , consiKo, Ao*
» thrae Gtmununi Gumavum y fidelibns spis, gratiam
» suam , et bonam vbbhts^bm, Exspectaviimts ^a-
» ctebus, ut Lombardi oo-sjurationis illicitae^ qua
0 contra vesirum, et imperii honbvem quodam «ia-
* tioinis spirit* conspfcrarunt , 41 desipaerunt in in»
» sipientia cordis sni , respkiientes ab errore, arj

Digitized by

Google

189

ANN. ALEXANDRINI

190

» resumentes animum, fidei viam perfidae non te- a »
» nerent. Sed ecce, quod dolentes dicimus, adeo
» pertinaciter obstinati sunt in reprobis viis suis,
» quod nec verba salutis accipere, nec conversio-
» nis tramitem agnoscere voluerunt; quinimo ma-
» nifeste contra Deum, et Romanam Matrem Ec-
» clesiam , catholicae fidei , et totius christiani
» nominis laesionem, contumeliam Grucis, et igno-
» miniam imperii graviorem ad impediendam ge-
» neralem curiam pro reformatione pacis, extirpanda
» haeretica pravitate, et Terrae Sanctae negotio
» celebrando temerariis ausibus excessissent (sic).
» Nam cum indemnitati pro transitu Regis, filii
» nostri, et principum, qui ad eamdem curiam
» veniebant, cavere voluerimus, ut decebat, per
» Venerabilem Portuensem , et S. Ruffinae Episco- b
» pum, Apostolicae sedis legatum, Hierosolimita-
» num Patriarcam, Archiepiscopos, Episcopos, et
» per Magistros domns Teutonicorum in Hierusalem,
» quos ad eosdem Lombardos apud Manluam saepius
» misimus, numquam obstinala protervitas eorum-
» dem ad humilitatem, et patientiam nostram, ad
» preces, et monita, potuit a conceptae iniqui-
» tatis proposito declinare, quin per inhonestas, et
» indecentes petitiones in depressionem honorum ,
» et nostrorum jurium nos ad inconveniens dedu-
» cere molirentur; quod eum majestatem nostram
» et dignitatem imperii penitus dedeceret, ac super
» eisdem petitionibus consilium predictorum Hie-
» rosolimitani Patriarchae, Archiepiscoporum, Epi-
» scoporum, Principum, et aliorum Imperialis aulae c
» procerum quaereremus, per eos nobis exstitit dis-
» suasum, ut ad tam illicitas petitiones non debe-
» remus adstringi; sicut in generali scripto con-
» silii, per eosdem praetatos solemniter facto, plenius
» cohtinetur. Propterea dilectus princeps noster
» Hildemshemen. .Episcopus, cui per apostolicas
» litteras est commissum , ut quando Dominus Apo-
» stolicus Nos, Regem filium nostrum, ImperiUm,
» et Regnum, jura, honores, et rationes nostras ,
» pro eo quod onus assumpsimus Terrae Sanctae,
» sub B. Petri, et sua protectione susceperal, in
» perlurbatores bonorum nostrorum, et jurium ,
» excommunicationis in personas, et interdicti in ter-
ras sententiam ferret, quoties a nobis existeret re-

dignitate nostra pro tam gravibus injoriis, et of-

» fensis procedere contra eos, tamquam contra reos

» criminis laesae majestalis, in personis, et rebus,

» et specialiter ad imponenda banna, et privatio-

» nem oinnium jurisditionum , tam civilium, quam

» criminalium, tam voluntariarum, quam conten—

» tiosarum, regalium, datiorum, feudorum, dona-

» tionum , privilegiorum , officiorum , judicatus ,

» labellionatus ; missorum Regis, et omnium hono-

» rum potestariae, et consulatus, monetarum , et

» privatione etiam omnium eorum, qui (sic) pos-

» sent eis ex pace Gonstantiae, universis, autsin-

» gulis, provenire, et eorum omnium, quae ab

» Imperio, seu a Domino Friderico Imperatore, avo

» nostro, seu a patre nostro Imperatore haberent,

» aut ab aliis Imperatoribus praedecessoribus no-

» stris, seu a nobis tenent , habent, seu possi-

» dent, tenuerunt, et habuerunt, seu possede-

» runt; nec non in aliis animadvertere contra eos,

» ex communi deliberatione, et ab approbato con-

» silio, nos id debere, ac posse, concorditer pro-

» viderunt, sicut memorialia eorum scripta consilii

» manifestant. Sed patienlia nostra non destitit,

» quin ad eorum conversionem nostra intenlio li-

» bentius verteretur. Promisimus enim praedictum

» venerabilem Episcopum Portuensem, Apostolicae

» Sedis legatum, convenire cum rectoribus, quin

» potius provisoribus eorumdem, qui, cum apud

» villam Mercariae formam quamdam pacis inve-

» nirent, et de communi assensu civitatum conju-

» ratarum existeret approbatn, redacta in scriptis

» per venerabilem Mediolanensem Archiepiscopum,

» Mantuauum , Brixiensem Episcopos , Dominum

» Alatrinum Domiui Papae, et subdiaconos et.ca-

» pellanos, et fratrem Guailam de ordine Praedi-

» catomm , nostris nuntiis obtulerunt; quae cum

» nobis repraesentata fuissent, nos ad supplicatio-

» nem, et instantiam Praelatorum, licet instarent

» Principes ex adverso, quod non deberet recipi

» talis ferma, petitioni tantum (tamen?) et formae

» oblatae pacis adeo humititer acquievimus, ut mi-

» rabile fuerit uniyersis, qui illum, quem Impe-

» rialis celsitudo deposceret in nobis animum, non

» viderent. Sed cum diem eis praefixerimus, atqu<

» locum, in quibus venire deberent, pacem quan

» quo ad satisfaciendum nobis de commissis exces-
» sibus ad praesentiam nostram venirent, eos in-

nec a

>v> quisitus. Gitavit eosdem, et, assignato eis termino d »• apud Marcariam obtulerant, impleturi, nunbis

» nostris ad eos ducendos euntibus, sicut venire
» pro pactis adimplendis debuerant, non venerunt,
» sed variantes propositum, et afiectum, potius
» illudere, quam velle satisfacere videbantur, sicut
» .singula sub sigillum, et testimonium Praelatorum,
» qui interfuerunt, plenarie continetur (sic). fle
» igitur Lombardi conjurationis ejusdem super tanta
» possint insolentia, et illatis nobis , et Ronuno
» Imperio injuriis, insultare, die Sabbati, xi prae 1 -
» sentis mensis julii, xiy indictione, apud Burgum
» S. Domnini in majori ecclesia, solemni, «t ge-
» nerali curia venerabilium Archiepiscoporur», Epi-
» spoporum , Principum , et aliorum nostrorum
» procerum congregata, residentibus nobis, et assi-

» ducere apostolica auctoritate non potuit,
» via erroris, in quam deviaverant, revocare. Nos
» quoque per litteras nostras universis, et singulis
» eorum injunximus perentorium terminum, vide-
» licet ad seqnentem diem festi S. Joannis proxime
» praeterkiy indkentes eisdem, quo se de commissis
» satisfactaros excessibuS, et injuriis nostro conspe-
it ctui praesentarent; quod pertinaciter contempse-
» runt. Super quibiis consultati Patriarca praedictus,
» caeterique Praelati, nec non principes , et pro-
» ceres nostri , judices Curiae nostrae, ac plures
» alii sapientes, si possemus , ac deberennis ex

Digitized by

Google

»9*

G. SGBIAVINAE

192

stente nobiscum venerabili Hierosolymitano Pa-
triarca, praesente quoque nobilium Judicum Cu-
riae nostrae, et virorum prudentium, et populi
multitudine infinita, litterae Sanctissimi Patris
Summi Pontificis super delegatione, dicto Hildem-
semensi Episcopo contra participatores nostroram
bonorum, et jurium jam commissa, in publicum
sunt deductae; quibus solemniter recitatis, per-
lectis quoque, et expositis scriptis Domini Pa-
triarchae, et omnium tunc praesentium Praela-
torum, sub sigillis, et testimoniis eorumdem, per
quas et eidem Hildemshemensi Episcopo, qui
auctoritate mandati Apostolici posset in eosdem
conjurationis Lombardos procedere, et qui nos
juxta dignitatis nostrae fastigium aimadvertere ,
et banna imponere deberemus pariter, et pos-
semus providere, consultabant (sic); exposita
quoque ultima forma pacis, quam implere, sicut
apud Marcariam convenerant, denegarunt, Ve-
nerabilis Hildemshemensis Episcopus in civitates
conjuiatiouis et societatis illicitae, videlicet Me-
diolanuin, Mantuam, VeroUam, Viceetiam , Pa-
duam, Tarvisium, Bononiam, Faventiam, Bri-
xiam ; , Laudem, Vercel., Alexandriam, et caeteras
civitates conjuralionis ejusdem, ac fautores eorum,
auctoritate Apostolica suum officium est exequu-
tus, excommunicationi personas, et terras inter-
dicto supponens; Praelatis quoque civitatum ipsa-
rum, Apostolica fretus auctoritate, prohibuit, ne
communicent cum eisdem, sed evitent eos, et
faciant arctius civitati etiam divina oflicia inter-
dici. Dicto igitur legato suum officium exequente,
» nos stipati Principibus nostris, tam ecclesiasticis,
» quam mundanis, de communi deliberatione , ac
» sententia eorumdem Principum nostrorum et alio-
» rum Romani Imperii procerum in eadem Cnria
» residentium, judicum quoque Curiae nostrae, ac
» plurium sapientum, ex auctoritate nostra, et Im-
» perii, pronunciavimus, et condemnavimus omnes

a »

b »

civitates ipsas . in personis et. rebus, et omnes
habitatores earum, et districtuum, et Episcopa-
tuum suorum in banno Imperii posuimus , et
nostros, et Imperii bannitos , et hostes pronun-
ciavimus, et tamquam reos criminis laesae ma-
jestatis privavimus, tam universos, quam singulos, »
omnium jurisdictionum , tam civilium , quam cri- d »
minalium, tam voluntariarum , quain contentio- »
aarum , datiorum, feudorum, donationum, privi- »

legiorum , regalium, honorum, omnium officiorum, » mense julii, xiv indictione. »

»
»

»
»
»
»
»

» judicatus, tabellionatus, et missorum Hegis, po-
» testariae, consulatus, et monetarum. Privavimus
» etiam sententialiter praedictas civitates, et cives
» earum iis omnibus, qui possent eis ex pace Con-
» stantiae unjversis et singuUs provenire , ac cae-
»
»

et specialiter ab honore capitaneatus , et vahras-
» soratus, ut de caetero non possint dici, nec no-
» minari capitanei, vel valvassores. Et prohibemus
» ipsis , et aliis , ne de caetero ad tales , vel alios
» honores ascendanl. Item privavimus a statutis,
» quod statuta non faciant; facta cassamus, et, quod
» si de caetero fecerint, ipso jure sint inania, et
» irrita censeantur. Item privavimus eos omnibus
» legitimis actibus, ita quod nec habeant jus te-
» standi, testificandi, aliehandi, succedendi ex te-
» stamento, vel ab intestato, nec capiendi ex causa
» donationis inter vivos , vel ex causa mortis a jure
» codicillorum, vel alio quoiibet modo, et quod ipso
» jure perpetuo sint infames. Pronuntiantes, qnoque
» et praesenti sancientes edicto, ut omnes fautores
eorum, civitates, et loca, vel caeteri, qui eis de
caetero auxiliari, vel associari praesument, vel
alii qui de praedictis civitatibus in potestate con-
siliorum assessorem assumere, eidem condemna-
tioni, et banno, et privationi subjaceant; scholas,
et studia ab eisdem civitatibus statuimus , et ju-
bemus perpetuo removenda, doctores et scholares,
qui contra presentem constitutionem nostram in
eisdem civitatibus atque locis docere, legere aut
audire praesumpserint , perpetua infamia deno-
tanles; et ab avocationis, judicatus, tabeUkxnatus,
officio, et honoribus, et legitimis actibu* privantes
eosdem. Statuimus insuper, ut quicumque ipsos
praedictos bannitos, et homines (hostes?) nostros,
et Romani Imperii, oflenderit in personis, et
rebus, indemnis exinde habeatnr, et nullo un-
» quam tempore possit, vel debeat ab aliquo con-
» veniri. Quare universitati vestrae firmiter prae-
» cipiendo mandamus, quatenus omnes civitates
» praedictas et habitatores earum tamquam nostros,
» et Rom. Imperii bannitos, et hostes habeatis, et
» denuncietis, et amodo (?) teneatis , facientes prae-
» sentis condemnationis formam per totum distri-
» ctum , et Episcopatum vestrum solemniter publi-
» cari. Ipsos autem in personis^ et rebus persequi,
» et capere intendatis, negotiatores, et mercatores,
» et stratas per districtum, et posse vestrum eis
» penitus inhibentes, et interdicentes civibus, et
» mercatoribus vestris, ne partjcipent, vel merci-

moma, aut aliqua negotia exerceant cum eisdem ;
quod si praesumpserint, superdictis poenis, et
bannis se noverint subjacere. Datum apud Burgum
S. Domnini anno Dominicae Incarnationis mccxxvi,

teris omnibus quae ab Iraperio seu a praedictis

( Mccxxvn )

Insequenti anno, Ramberto Ghislerio Bononiensi
Alexandriae Praetore, FridericUs Iuapcrator, decreto
ad sacrum bellum itinere, utne Italicorwn popniorum
Imperatoribus avo, eb patre . hostro et aliis prae- controversiae sibi hujusmodi expeditiOni susciptandae
decessoribus nostris divinae recordationis augustis, impedimento essent , Cathaniae iri Siciiia , kal; fe*
seu a nobis tenent, habent, seu possident, aut te- bruarii, edictum promulgari jussit, quo praieter alia,
nuerunt, habuerunt, seu possederunU Item pri- data pace singulis Lombardiae, Romanidke:, et Mar-
vavimus valvassores, et capitaneos ab honoribus, chiae civitatibus, ac Gotifredo, comiti Blandrate ,

Digitized by

Google

ig3

AXN. ALEXANDRIM

»94

•ct Bonifacio, Marchioni Montisfenati, quos, contra a Moderatores Societatis praefatae, bw\o, et Iranquil-

litati publicae studentes, toto animo in eam curam
incubuerunt, ut Principes aliquot, et nonnullae Ci-
vitates Lombardiae, veteribiis odiis dissolutae, novis
inter se amicitiae foederibus consociarentur. Itaque
pridie nonas februarii , ipsorum Moderatorum opera,
et rogatione, Veronae, ubi hac de causa frequens
concio habita est, Iccilinus de Romano, ejus civir
tatis Praetor, et Ricardns , San-Bonifacii coraes, qui
diu invicem de juribus, et principatu acerbissirais
contentionibus decertaverant, compromissum fece-
runt iu Lanfrancum de Pontecaralo, virunt Brixia-
uum , Mediolani Praetorem, de omnibus Controver-
siis, iojiiriis, rapinis, incendiis, vastationibus , et
luntatem. Causam offensam, quani nuper circa damnis quibuscumque ultro, citroqoe illalis, et ac-
Celsitudinem nostram, el nostrum Imperium com- b ceptis, et de mutua pace utrinque concilianda ,
misistis, quia videbatur impediineotum alFerre spondentes, sacraraento interpo6ito , se, suaeque
uegotio Terrae Sanctae, in providentia, et dispo- partis studiosos eo staturos, quod idem Lanfrancus

se faedus fecisse, cotnpererat, injurias omnes, et
offensiones illis reinittit: cujus edicti exemplum tale
est. « Friderieus, Dei gratia, Romanorum Impe-
» rator semper Augustus, Hierusalem, et Siciliae
» Rex, Rectoribus Mediolani, Placentiae, Bononiae,
» Alexandriae, Taurini, Laudis, Favenliae, Ber-
» gomi, Brixiae, Mantuae, Veronae, Paduae, Vi-
» centiae, Tarvisii, Cremouae, Marchioni Montis-
» ferrati, Comiti Gotifredo de Blanderato, aliisque
» locis, et personis quibuslibet de Lombardia-,
» Marchia, et Romaniola, quae nuper circa Maje-
» statem nostram, et Imperium comraiserunt ofien-

sam, Fidelibus suis gratiam

suauo , et bonam vo-

sitione Domini Papae , et Fratrum suorum Ven.
» Cardinalium posuimus absolute. Eorum, igitur
» provisione super hoc plenius intellecta, pro reve-
» rentia Jesu Christi, et ipsius Terrae Sanctae ne-
» gotio, vobis universis, et singulis de innata nobis
» Clementia remittimus omnem raocorein , malevo-
)> lentiam, injurias, et otfensas, oraniaque bauna,
» constitutiones , sententias , et ordinamenta, quae
» fecimus, vel imposuimus per nos, vel per alium,
» aliusve pro uobis imposuit vobis, seu alicui de
» civitalibus, locis, et personis ejusdem, et quae-
» cuinque ex eis, vel nb ea secuta sunt penitus
» revocamus, et specialiter Constitutionem factam c
» de studio, et studentibus Bouoniae, universos, et
» singulos, qui occasioue alicujus praedictorum laesi
» videntur, restituenles in integrum in omnibns,
» et per omuia suo statui, atque famae: remittendo
» infamiam omnem, et poenam, quae seoutae sunt
» ex aliquo praedictorum , ita quod ea, quae per
» eos medio tempore acta sunt, non obstantibus
» supradictis robur obtineanl, quod alias debuerant
» obtinere. Et ad hoc civitates, et loca , et personas
» vestras recipimus in nostrae gratiae pleniludincm,
» et vobts reddimus formam , pacem , praeservantes
» tamen Nobis circa praedictum MarchionemMontis-
» ferrati omnia jurn, omoesque actiones, quae Nobis
» competunt, tam de debito, quo nostrue Celsitudini
» est adstrictus, quam de terra,quae per ipsum debi- 4
» tum Nobis existit obligata. Faciemus etiam restitui
» captos occasione praedictae offensae cum bonis
» suis, ac alia, qoae hujusmodi occasione capta
» sunt, vel detenta. Faciemus fieri pateates Jitteras lianus Judex, Lutricius de Megione; Ardenga, Ugo
» ex. parte Revereodissimi filii Nostri Henrici, Ro-
» manonun Regis illuslris, quod pacew , et remis-
» sionem islam ratam babebit, et firmam. Quodque
» remittet vobis omftem rancorem, raalevolentiam,
» injurias, et offensas. Ad plenam autem certitu-
» dinem bujus rei, praesentes litteras juxta ipsius
» Domiai Papae beneplackum fieri jussknus, sigillo
» Majestatis nostrne munitas. Datum Catkaniae
» i. m » die februarii, quintaedecimae indicUonis. »
Nec mora; populis his Friderico recon$jUatig ,

decrevisset. Stipulationi autem hujusmodi interfue-
runt, praeter alios honesti ordinis viros, de quorum
etiam re agebalur, Praetores, Rectores, Legati, atque
Notarii. quarumdam ex dictis supra civitatibus, nempe

Ipse Lanfrancus, Praetor Mediolani.

Robertus de Concorigio, Ubertus de Marecaiis ,
Rectores Reipubl. Mediolanensis.

Theodorus de Viila, Paganus Petra Sancta, Albe-
ricus Pusterla, Legati Reipub. Mediolanensis.

Bucemardus Vicoardus, Praetor Bergouai.

Lanfrancus Buffus, Bolraslellus Mutius, Rectores
Reipubl. Bergomensis.

Lutherius Adelasius, Bernardus Rivolta, Legali
Reipublicae Bergomensis.

Paganus de Turri , Praetor BriXtae.

Laufrancus de Salis, Vianesius de Lavello longo,
Rectores Reipub. Brixiensis.

Conradus de Bagnollo, Raimundus de Ugonibus,
Conradus Luzagus, Legati Reipub. Brixiensis.

Thomas Mainus, Praetor Laudis. '

Bastianus BeqcaLodus, Araulfus Guffiragus, Lesgati
Reipub. Lauden6is.

Spina de Soresinis, Praetor Bonomae.

Orsarius Judex, Bonifacius de S. t0 LaureiUio,
Rectores Reipublicae Bononiensjs.

Soicellus Judex, Tucjmanus, Legali Reipublicae
Bononiensis.

Bonifacius, Comes S. Martini, Praetor Pabavii.
Guillelmus de CarUiriis, Henrieus de Vico Arzerio,
RectoreB Reipublicae Patavinae.

Jocobus 4e Delesmainis , Nicolaus Lozius, , Vita-

Corpus, Arnaldus de Majoribus, Legati ReipubUcae
Patavinae.

Jacobus Tppolus, Praetor Tarvisii.

Uguccio Joaonis Bonae pacis, Coaradus de So-
lariis, Rectores ReipubUcae Tarvisii.

Ziramundus de Arzellis, Joanues de Caesario Ju-
dice, Joannes de Liborio, Azo Judex, Legafc Rei-
publicae Tarvisii.

Goffredus Judex, Gerardus de Loschettis, Rectores
Vioentiae.

■i:>

Digitized by

Google

G. SCMAVtNAE

uj5

Bernardus Baldus, Antonius de Fontanis, Rectores a
Reipublicae Placentiae.

Manescottus Joannis Manescotti , Bengbettus Ugo,
Rectores Reipublicae Faventiae.

Jacobus de Orariis, Ursetus Gabellus, Rectores
Reipublicae Vercellens.

Pro Republica Alexandrina praesentes fuerunt
Ruffinus de Istellis, et Ugo Clarus, Rectores, et
Brogoncinus Blancardus, Notarius ejusdem Reipu-
blicae, qui etiam cum reliquis suprascriptis Prae-
toribus, Rectoribus, Legalis, et Notariis, ac Ta-
bellionibus , se se huic , et aliis publicis actis super
hac concilianda amicitia subscripserunt. Atqui Lan-
francus, hujusmodi suscepto arbitrio, statim contro-
versantibus inducias ad certum, statumque tempus
condixit, mandans utrique parti, ut se interim ab b » Januae ,
omni maleficio temperaret.

XV kalend. aprilis, his, et aliis discordiarum in-
cendiis conflagrante tota Ilalia , Honorius Pont. Ma-
ximus vilae finem imposuit ; in cujus Iocum , po-
stridie ejus diei, substituitur Ugolinus Cardinalis,
patria Anagninus, ex summo Comitum genere ortus,
qui Gregorii IX sibi nomen assumpsit.

Sexto inde idus augusti, apud Nogarium, vicuin
agri Veronensis, astantibus iisdem Magistratibus, et
Procuratoribus, quos supra memoravimus, pax so-
lemni ritu, et caereinonia inter Iccillinum, et Co-
mitem San-Bouifacii confecta est.

Quinto inde idns novembris, Arulphus Cocalius,
Petrus Fontana, ac Crescembene de Prato Albuino,

196

litcr, et jam eodem modo in Dominos Bocasium
Bremam, et Guifredum de Pirovano, recipientes
nomine, et vice Domini Lanfranchi de Ponte
Carali, Potestatis Mediolani, nomine ipsius Com-
munis Mediolani ; sine aliquo impedimento , et
tenore, et remoto aliquo intendimento, et tenore
dato de omni guerra, et discordiis, litibus, et
controversiis , et de omnibus petitionibus , et de
omnibus damnis, et injuriis, et de omni rancore,
captionibus, et captivis, et specialiter de omni-
bus discordiis, et litibus, et petitionibus, et con-
troversiis, et injuriis , quas Commune Alexandriae,
et Commune Derthonae, et Commune Albae, et
eorum coadjntores , et sequaces, et districtabiles
habent, vel movere possent versus Commune
et Commune Hastensium

Lanfranchi de Ponte Carali Brixieusis, Mediolani c »
Praetoris, Judices, et Assessores, ejusque absentis »
in hac causa vicarii , ex compromisso proxime ad »
requisitionem Legatorum Societatis Lombardiae a »
Genuensibus, Derthonensibus, Alexahdrinis, Has- »
tensibus , Albensibus , et Taurinensibus , eorumque, »
et svngulorum gregalium in Bocasium Bremam, et »
Guifredum de Pirovano, nomine ipsius Lanfranchi,
qui absens erat, recipientes, mandato, et voluntate
Reip. Mediolan. , cumque intra se vertentibus contro-
versiis, et alris, ut infra, lata sentenlia, ita inter
eos composuerunt (sic)\ « Anno Dominicae Incar-
» nationis mccxxvh, die Martis, nono die mensis
» riovembris, indictione xv in palatio veteri Com-
» munis Mediolani, convocato Consilio Mediolani
» ad sonum campanae, more solito. [Cum\ Dominus d
» Ramberlus de Ghisleriis , civis Bononiae , Pote-
» stas Alexandriae, voluntate, et parabola totius
» Consilii ipsius civitatis, nec non ipsum Consilium,
'■»' et Consiliarii illins civitatis, ibi existentes nomine,
» et vice ' Gommunis civilatis Alexandriae, ad po-
» stulationem, et petitionem Dominoruni Alberti
» de Ruzolo, 'et Rogerii de Bonifacio de Placentia,
» Ambaxiatorum Societatis Lombardiae , et eorum
» Gommunis, fecissent commissionem, et remeti-
» mtntum, et laxamentum, arbitrium, seu arbitra-
» mentum simihter, et cum Potestas, et Commune
» Januae, et Potestas, et Commune Hastens. fe-
» cissent commissionem , et remetimentum, et la-
» xamentum, arbitrium, seu arbilramenlum simi-

et eorum

» coadjutores, et sequaces, et districtabiles quoquo

n modo, et de omni eo, quod Commune JanUae,

» et Commune Hastensium et eorum coadjutores,

» et sequaces, et districtabiles habent, vel movere

» possent versus Commune Alexandriae, et Der-

« thonae, et Albae, et eorum coadjutores,etsequaces,

» et districtabiles quoquo modo, de jurisdictionibus,

» honoribus, et confinibus, stratis, terris, castris,

» burgis, villis, atque locis, et generaliter de omni

» eo, quod unum Commune, et ejiis coadjutores ,

» et sequaces, et districtabiles qiioquo modo habent,

» vel movere possent versus alterum Commune, et

» ejus sequaces , et coadjutores , et districtabiles ,

» et praedicta Communia, et Consiliarii omnes prae-
dictarum omnium^civitatum, videlicet Alexandriae,

» Derthonae, Albae atqtte Jaauae, et Hastae, sub

» poena x millium marcarum argenti, cuxn stipU-

» latione solemniter compromissa a istis rtvitatibus,

» et Communibus pro unaquaque civitate eisdem

» Dominis Bocasio , et Guifredo , nomine , et vice

» Communis Mediolanensis recipientibus , prdmi-

» sissent , et sacrosanctis tactis Evangeliis juvavis-

» sent, quod omne praeceptum, sive omnia praecepta,

» quod, et quae Commune Mediolani, vel ille, seu

» illi, qui pro ipso Communi fuerit, vel fuerint

» ad hoc coustituti voluntate Consilii Communis

» Mediolanensis, vel majoris partis, more solito col-

» lecti, dixerint, praeceperint , ordinaverint, alque

» judicaverint, pronuntiaverint, seu arbitraverint

» semel, vel pluries, atteriderent, et inviolabiliter

» observarent ; et quod Commune Alexandriae ,

» Derthonae, Albae attendere, et observare face-

» rent omnia, et singula supradicta, sicut conri-

facta

netur in carta compromissi, tacta per Ferrabo-
vem, filium quondam Joannis Belli Ferrarii de
S. Georgio, in palatio notarum i$to anno. Ideoque
nos Arulphus de Coccalio, et Petrus de Fontana,
et Crescembene de Prato Albuino, judices, et as-
sessores Domini Lanfranchi de Ponte Caralo, Potes-
tatis Mediolani , et nunc ejusdem Potestatis Viearii,
absentis causa Reipublicae pro discordia Bergo-
mensi, voluntate, et licentia totius Consilii Me-
diolani, in praedicto palatio Mediolani ad cam-
panarum sonos more solito convocati : et nos

Digitized by

Google

1^7 ANfl. IttX

» Cotislliarii univefsi, ad htiriof eth 1 Dei, et B: M. V., a
» Matris nostri inefabilis Redehiptbris, et SS. oitirittini
» fldelnith Oitinipottehti Deo, et aetefno : fet prd
» bdno pacis^ et ctihctirdifce, ab tinivefsis hdthitlibuS
»' fexbptandae; tjuath intfer ApOstolos Dtihilhug tnisit ;
» el ad trantJitiHitdtettl, et bontiin statittn, et con-
» cordiam Commdnis, et ttitius universltatis Janiiae,
» Alexaridriafe , et Derthonae, et Hastae, fet Albae;
» et Taurihi, et Ottiriiutri sitignlorutti coadjutdrutn,
» et fautorltm, et seqtiaciutti, et distficlabiliuiri
» istaruth omnlutri clvitatum , volfentfes pacificaf e, et
» compotiere intef pr&edicta Comnriuniaj fet februtri
» cOadjutores , et sequaces, fet districtalriles , se-
» Ctindum cbihmissibnem , la%amentuiri, et flrbitrium
» in nos factutri,

» Prohtthttamus, judibamtis, ofdinartlus, aibitra-
» mur , praeciptttius , et laudaihus iri primis ; qtiod
» Cotnttulhe J&nuafe hon debfeat aUferf fc , hfec itufferri
» facere; nec dimitterfe atifefri pfer se, tiec pef suuui
» tilissitrri, pedagitiih aliquod alicui hdtriini de A\e-
» xatidria; qui mddd habitat in Alexandria, vel de
» cetefo Habitabit, ad castrum de Gaviti, vel in fejus
» finita, aut territdrio, htec in aHqtiti Ibfco, sfeu pdrte;
» rifeb Jariuae , dbcasiohe ^fedagii de Gavio. Itfeni
» qiiod, sl alkjitis civis* Alexandriae dixbrit, atit fe :
» cerit therces altefius hominis suas essfe; ad hoc; ut
» pfedagium hoti Solvatuf Cohimurii Jaritiae, itierceS
» illae ipsO jure pervfeniant iri Comtritine Januae;
» Iterti qudd Potestas , atit Consules Alcxandfiae ;
» «i Potfestas non fueril, et Consilium congrega-
» iutn ad sdtium cathpatiae tnore solito ; debeant
» jtirare lenei e Gaviutn , Montaldtitii , Amelium ,
» Taxaroltitti , Pasturariatri , et stratatn per locuiri
» de Gavib. Et praedicta sacramenta rendvetituf
» de quinqtiennio iu qitinqrienniuiri , si Ctithmunfe
» Januate pef suutii tnissum illud petierit. Item ;
» quod Commitne Januae hdii debeat nuferre ;
» neque exigere , seu tollerte , rifec atifefri , hec
» tolli facfere aliiptod pedagium Alexandrinis , sivfe
» Caesariensibtis ad portath Janune, quod pvae-
» stare soliti evant pro Communi Jatiuae. Iteih ut
» praedicttirii Cbrhniutife Jaritiae noh ptermittat Vice-
» comitibus, tet eortim deScfehdentibtis , nee alifcui,
» qtii causain haberet ab eis , auferre pedagiurit
» altquod ad pdrtairi Jantiae pfaediclts Alexandfiiiis,
» qttia diclis Vicecomitibus de stio pedagio Cdm-
» tntihe Januae scontrum dedit et ad beneplacilutii
» eortith satisfecit , ut in quodam publicd instrtt-
» thento cohtinettir,ostensdaprafedictisAlexandfihis^ ;
» et salVo quod, si Corthhuhe Jatitiiie voluerit dare
» Cbmmuni Alexandriae lib. dc Pa|5iensfes quolibet
» anno , [quodj ltceat Coriimutii Jantiae pedagia tot-
» lere Alexandrittis, iecuuduih quod aliis hominibus
» tolleht , data electione Commnni Jantiafe, si vd-
» luefit aliquo anno, vel qurilibet atino thtitare ; et
» qtiatti electionem faciat Commutie Jantiae bmni
» dnno infrti xv dies ante kal. januarii, et quofum
» detiarlorum debet solvere Coir.mune Januae tf rtiarii
» partem iti Pascha majbri, et aliUm tefiiam jiarlem
» lh S> PeU ; o, et reliquam terliam parlcm iq S> Mi-

VNbRINI ij}3

» chaele, experis^is JdHhensitim. Itbm, qudd sl alibjuis
» fcivis Alexandfiae ditefit, iiilt lecefit, inefce^
»' ailefius homiriis suas esise. ad portam JMnuae\; tibi
» pfedagium cdlllgittir, ad'hob, tit pfedagiurii noti
» sblvatur Cbitimurii Jatidae, ihefces lllae jtife ipsb
» pervfeH.iHht Cothtiiurii Janriae. Iteoi quoB Ddminusf
« Adsfeltntis de Poto, fet Rtiflious, filids fejus, cives
» Alexatidriae debeahl habferfe Stipef jiraedictis pe-
» dagiis* tisqtife ad lib. quiti^uaglhta Papieris., jJcifibet
» a Cbmmtinl Alexaridriae , de pfaefllctis lib: dc Pa-
» piens. , si Commune JaHUae elegefit sdl^fefe p'fae-
» dictas Kb. dc; et ${ CommuHfe Januae hdii feligefet
» solvere Kb. sexcfentas; Bfebfeant habere , fet collicere
» dfenar. dubdecim Papiens. pf o bjua ltbet soma Alexan-
» driae, bjiiafe indfe exibit de Jahua, qubtisque fuerit
» satisfdctutri pfaedibtis patri , et filio de praedictis
» lib. quinquaginta Papiens. et tibri pltis; etquosHe-
» narios habere Hfebent prd pfetio pfeditgii uhilis de-
» nafli, quod dibcbant Se habere debere stiper peda-
<j gid de Gavtd; fet qhod ijisi pater, et filiuS debfeant
i> facere finferii, ct dattini dfe otnht jure, qubd ltdbfent
» iH praedicto pedHgtd, ticcasibtie pvafedicti deii: uniuS
» pro sOriia, Cbmihtini JaHUae; fet qttod de ceterti
» pfaedibti patef, fet filius, nec sui haefedes poSsint,
» hec debeant praedlbtum pedagium UHius dteharil
» tollere , et habferfe . ex qtio habuerint pratedlbtaS
» lib. qititiquagitita Papiens.; et praedicta j)raec'epit
.» Comihutife Mediolani obsertari dfebefe ab tino-
» qttoque Commtitii, scilicet Januae, et Alexttttdriae.
» Itettl proriunciamus, Coththune Januae uoh tfeneri
c » ad reSlitutionem de libris mille pro quolibet ahnd
» de arihis decem , et septfem , quos denarios dlcit
» Coitttnune Alexandriae Jantifense Cbtnmuhe abstu-
» lisse Alexandriae occasionfe prafedictbruih pfeda-
» giorum. Item qttod mdftts castfi de Capriatfe
» bmhino destruatnr ihfra duos mehses : fet parfen-
» gata dimiliter illitts castri dfe CajJrtatfe atiFeratm",
» et dfe cetero non vestittiaUif ; ibi tieb fiat mUvus,
» hfec pavfehgata. Item Ut parcngatae de [et?] Bel-
» tefredi, quac, sfeu qui stint stiper coslHs Fossati
» illitis locl Sfeti iillae, sett ih ipsa villa, timninb
» remdvteantttr; el destrudntur ihfra mehses duos;
» fet Ut fossatst facta in ipsa villa, siie lbcb, vel
» bifc.d dictam villam, seu loctim, a qlilhque arinis
» iittfa, fet circa predictum castfum^ ditinino espla-
d >i nfetiluf; nec de cetero fiant; fet 'qtiae 'destruclid-
* nes pei* hdmiries fiant dfe Capriate. Itehi pronuri-
» biamus Conitnutii Jaiiiine; et Jatiuensibus , et
» Cothmuni Atexandviae, et AJexandririis , ut dehinc
» ad 'qtiinque annds nulld riiodo pef Cdmmune ,
» aut per divisum debeant s'e intfotnittfere de castrb
» d'e Capriate; ned^hfe de vilta, seu Ibco de Capriate,
» nec de ejns tefritorio, nei^ue de jtirisdibiiohe castrl,
» aut loci, atit homintihi, habitantium in ipso Idco,
» aut caStrd; nec aliqtiam munitidrieto , seu for-
» ttaih ; aut aedificium facefe Srt ipso locd, aul castro,
» seu territorio , niisi de cbnsbrisu pfacdietafutii
» clvitatum, ctini consilio jn ; a'edl'ctaru'm eivitatum,
» et salvb qub'd , si aliquae sitiguVarfes pfcrsbiiac
■» pfaedictarurri ciiitatuth haberent aliqitas pbsses-

«99

G. SCHIAVINAE

300

» siones in territorio ipsius loci, quod liceat eis d »

» eas colere, vel coli facere, et earum fructus col- »

» ligere, et habere, et percipere; et ut nullam »

» oiTensionem facere deheant bominibus illius castri, »

» sive loci de Capriate, occasione guerrae proxiine »

» praeteritae ; et transactis praedictis quinque annis, »

» duo boni, et legales homines, scilicet unus a Com- »

» muni Januae, et alter a Communi Alexandriae »

» eligantur, qui ambo debeant cognoscere super »

» jure cujuslibet civitatis , quod habeat aliqua ipsa- »

» rum civitatum super jurisdictione ipsius loci, aut »

» super castro, aut loco, aut hoiiuuibus illius loci, »

» et ejus territorii ; ita quod illa quaestio debeat »

» definiri sine aliqua porrectione libelli ; ita quod »

» quaelibet civitas de jure suo doceat sub eis, et »
» debeat illa quaestio, seu quaestiones finiri, et b

» terminari infra quatuor menses, ex quo illi ambo »

» etecti incoeperint illam quaestionero audire , et »

» quod neutra praedictarum civitatum debeat se »

» intromittere de praedicto castro, et loco, et ejus »

» territorio, et jurisdiclione ejusdem post praedictos »

» quinque annos, quousque fuerit praedicta quae- »

» stio definita, et terminata intra praedictos qualuor »

» menses. Item praecipimus Cominuni Januae et »

» Januensibus , et Communi Alexandriae et Alexan- »

» drinis, ut omni modo prohibeaut illos botnines, »

» qui auxilium praestiterint de hac guerra proxime »

» praeterita eis, sive alicui earum praedictarum »

» civitatum , ne aliquam ofiensionem facianl homi- »

» nibus de toco Capriate in persona, neque in »
» rebus; et ut Janueuses destruant aut destrui fa- c »

» ciant trabuchuin , sive Irabuchos, ei manganos , »

» et praedarias , et alias machinas , quae , et quas »

» habenl in ipso castro, sive loco de Capriate, et »

» pontum (?) faciant ad ulium locum. Item prae- »

» cipimus Communibus, et hominibus praedictarum »

» civilalum, ut de caetero non faciant, nec fieri »

» faciant, nec permittant facere aliquem coadjuto- »

» rem altcujus illarum civitatum in castro illius »

» loci, nec in ipso loco, nec in ejus territorio ali- »

i) quod munimeu nec turrim, nec aliquod aedifi- »

» cium causa munitionis, nec fossatam, nec paren- »

» gatam, nec spianatam, vel beltefredum, nisi com- »

» muni consilio tam Januae , quam Alexandriae. »

» Item praecipimus, ut nullus homo de caetero, »
» usque ad praedictum terminum vadat ad standum, d »

» seu habitandum in praedicto castro, vel loco de »

» Capriate, et in ejus territorio, seu finita , nec »

» etiam posterius praedictum terminum, donecprae- »

» dicta quaestio cognila, et decisa fuerit. Et quod »

» Cotnmunia praedictarum civitatum, scilicet Januae, »

» et Alexandriae, debeaut prohibere, ne aliquis de »

» gua civitate, aut de ejus districtu, vadat illuc ad »

» habitandum, donec praedicta quaestio fuerit de- »

» lerrninata, et sopita. Item praecipimus, ut pos- »

» se&sio castri Mursaschi restituatur Domino Gul- »

» lielwo de Bosco Marchioni , salvo omni jure , »

» quo<| habet Commune Alexandriae in ipso castro, »

» seu pro ipso caslro, aut conlra ipsuui Gullielmum »

» Marchionem. Item praecipimus Alexandrinis , ut »

restituant Jacobo Pizamilo possessionem omnium
earum rerum, et urium, quorum, et quarum
possessionem praedictus Jacobus ante guerram,
proxime praeteritam, incoeplam habebat. Item
quod possessio terrarum civium Januae , quae est
in districtu Alexandriae restituatur a Communi
Alexandriae, et ab hominibus Atexandriae civibus
Januensibus, nec eos impediant eas terras possi-
dere, et colere; et, si qua possessio accepta esset
super praedictis, vel aliqua earum , cassamus, et
nullius momenti esse pronuntiamus. Item prae-
cipimus, ut Commune Alexandriae restituat Be-
lengeriis de Bassignana , et Pastoribus de Ritorto
ppssessiones rerum immobilium, si quas eis ab-
stuterint tempore hujus praesentis guerrae.
« Item pronuntiamus, judicamus, et arbitrainur,
praecipimus , et laudamus , quod castrum de Al-
quate omnino destruatur, et de caetero non re-
ficiatur, nec reaedificetur ; et quod praedicta
Communia Derthonae, et Januae debeant dare
praedictis militibus de Alquate lib. ccc Papiens.,
hinc ad quatuor menses proximos , scilicet libras
centum quinquaginta Papiens. pro unoquoque
Communi, pro damno, et destructione istius castri
et douiorum suarum de Alquate, quae sunt in dicto
castro. Et si quod bannum eis, vel alicui eorum
datum esset pro Commune Derthonae, quod illud
bannum debeat cassari, et irritari, et de ipso
banno eximi sine aliqua praestatione ; et si qua
condemnatio de eis, vel de aliquo eorum facta
esset . praedicto Communi Derthonae, quod illa
condemnatio cassa, et irrita esse debeat. Item
praecipimus Communi Januae, et Januensibus,
et Communi Derthonae, et Derthonensibus, ne
dehinc ad quinque annos nullo modo per com-
mune, aut per divisum, debeant se intromittere
de castro de Alquate, neque de villa, seu loco
de Alquate, neque de jurisdictione illius castri,
aut loci, aut hominum habitantium in ipso loco,
seu castro; nec aliquam fortiam, seu munitionem
facere in praedicto loco, et castro, seu territorio,
nisi de consensu praedictarum civitatum, et salvo
quod, si aliquae personae praedictarum civitatura
haberent aliquas possessiones in territorio illius
loci, quod liceat eis eas colere, vel colifacere,
et earum fructus colligere, et habere, et perci-
pere, et nullam offensionem facere debeant ho-
minibus illius loci , sive castri de Alquate occa-
sione guerrae proxime praeteritae. Et, transaclis
quinque praedictis annis, duo boni, et legales
homines , unus scilicet a Communi Januae , et
alter a Communi Derthonae eligantur, qui ambo
debent cognoscere super jure cujuslibet civitatis,
quod habeat aliqua ipsarum civitatum super juris-
dictione ipsius loci , aut super castro , aut loco,
vel hominibus illius loci, aut ejus territorii, ita
quod illa quaestio debeat definiri sine aliqua por-
rectione libelli, ita quod quaelibet civitas de jure
suo doceat sub eis, et debeat illa quaestio, seu
quacstiones finiri , et lcrminari infra quatuor

Digitized by

Google

2UI

APiN. ALEXANDKI.NI

203

ineuses, ex quo illi ambo inooeperint illam quae- a » xime praeterila occupavit castrum, vel villam ,

» stionem audire; et quod neutra itlarum civita-
» tum debeat se intromittere de praedicto castro,
» et loco , et ejus territorio , et jurisdictione post
praedictos quinque annos, quousque fuerit prae-
dicta quaestio definita, et lerminata infra' prae-
» dictos quatuor menses; et cum fuerit praedicta
quaestio terminata, debeat illa civitas, cui prae-
dictum castrum , et locus , et jurisdictio fuerit
adjudicata in toto, vel pro parte , restituere at-
teri civitati praedictas lib. centum quinquaginta
Papiens. in totum , vel pro parle , secundum
quod praedictum castrum, et locus, et jurisdictio
fuerit adjudicata in toto, vel pro parte, ita quod
nullus homo de caetero , neque ad praedictum
terminum vadat ad standum , seu habitandum in b
praedicto castro, et loco de Alquate, vel ejus
» territorio, seu finita; nec etiam post praedictum
» termimirp, donec praedicla quaestio cognita, et
» definita fuerit. Et quqd Cominunia praedictarum
» civitatum, scilicet Januae, et Derthonae, debeant
» prohibere , ne aliquis de sua civitate, aut ejus
» districlu vadat illuc ad habitandum, donec prae-
» dicta quaestio fuerit sopila, et terininata. Item
» quod Januenses debeant tenere Montaldum, sicuti
» tenent. Item quod Commune Janaae restituere
» deheat Communi Derlhonue possessionem castri,
» et villarum Monleliaui, et curiae, et dislrictus,
» sicut Commune Derthonae tenebat ante incoe-
» ptionem hujus guerrae proxime praeteritae. Item
» caslrum Spinolorum destrui uon debere , eo quod c
» castrum jacet, ubi dicitur in Ronchum. Item quod
» Derthonenses debeant habere , et tenere valiem
» Balberiam , et homiaes illius vallis , sicuti tenere
» consueveraut ante incoeptiooem hujus praesentis
» guerrae. Et quod Commnne Januae non debeat
» impedire Derthonenses, praedictam vallem tenere.
» Item quod Commune Derlhonae absolvat , et re-
» stitual omnia in eo statu, quo erant inito guerrae,
» de condemnationibus faclis per ipsum Commune
» tempore istius proximae guerrae praeteritae in
» Assalitum de Monzardino, vel alium pro eo. Et
» si aliquod bannum , vel aliquam poenam dictum
» Commuue Derlhonae abstulit, vel auferri fecit
» ipso Assalito, vel alicui alii , occasione iltius Assa-

» seu terram aliquam Domino Opizoni, Marchioni
» de Malaspina, ut restituat eidem Domino Opizoni
possessiones Hlarum rerum, salvo jure proprie-
tatis. Item quod Gatorba non debeat restitui
Derlhonensjbus.

« Item pronunciamus , judicamus , arbitramur ,
et sententiamus, et kudamus, quod Commune
de Hasta de caetero dimittat , et datum , et ces-
sionem faciat Alexandrinis, sive Communi Alexan-
driae, infradicta castra, et fortias, et loca, et villas,
et terras, el territoria, et jura, et milites, et
» homines , quae sunt ultra flumen Belbi, versus
» Alexandriam, sive ex ea parte dicti flumiuis, in
» qua est Alexandria , scilicet caslrum , et locum ,
» et villam, et territorium, et jura, et milttes, et
» homines de Gnrbazola , et caslrum , et locum , et
» villam, et territorium, et jura, et. milites et ho-
mines de Calamandrana de Ansaldenghis, et de
Calamandraua Ruffiui Crozae, et de Corbellariis,
et aliorum consortium, et de alia Calamandrana,
quae appellatur Monfren. a «, et castrum, et villam,
et locum, et territorium, et jura, et militcs, et
homines Rochetae , quae dicktur Pelafea , et
castrum, et villam, et territorium, et locum, et
jura, et milites, et homines de Sexamo, et ca-
» strum, et villam, et locura, et territorium, et jura,
» et milites de Luvazolo, et castrum, et villam,
» et locum, et territorium , et jura , et milites,
» et homines de Soirano : et si quis de Commune
» Hastae habet in castris, et villis, et locis, et
» territoriis, et mililibus, et hominibus , et juribus
» Bubii, et Cassinaschi, et lotum id, quod Com-
» mune Hastae habel ex ea parte fluminis Belbi,
» ex qua est Alexaudria , exceptis his rebus, quas
» tenent Dominus Otto de Careclo, et filii ejus, vel
» aliquis ex eis, de quibus nullum praeceptum sit,
nec praecipitur aliqnid, nec intelligitur esse fac-
tum occasione praedictarum rerum. Item caslra,
et forlia, et burgum, et villara, et territorium ,
et jura, et milites, et homines de Canellis , et
quod Commune de Hasta debeat absolvere prae-
dictos omnes milites, et homines a fidelitate , et
a fidelitatibns, quibus Cominuui Hastae tenentur,
» et quod praedicti inilites , et homines debeant

» liti, vel pro ipso Assalito, dictum Commune resti- d » jurare fidehtatem Communi Alexandriae pro prae-

» tuere debeat ei, sive eis. Item quod Pasturana non

» debeat dimitti, sive restitui Derthonae. Item quod

» Commune Derthonae faciat redire homines de

» Gatorba ad habitandmn Gatorbam, aut ipsos ho-

» mines ejiciant de terra Derthonae, et in districtu

» Derthonae eos habitare non concedant sine volun-

» tate Potestatis, et Consilii Communis Januae, ad

» campanam collecti. Item si Commune Derthonae

» in hac praesenli guerra proxime praeterita occu-

» pavit castrum, vel villam, vel terram aliquara

» Domino Marchioni Conrado de Malaspina, ut re-

» stituat eidem Domino Conrado Marchioni ppsses-

» siones illarum rerum, salvo jure proprietatis, Item

» si Coinmune Januae in hac pracsenti gueria pro-

» dictis rebus , eo salvo , quod non intelligatnr ,

» quod praedicti milites, et homines debeant ab-

» solvi, vel quod sint absolutt a fidelitatibus , de

» quibus adstricti erant, vel sunt Coramuui de Hasta

» occasione aliarum rerum, quas tenent a Com-

» muui Hastae in feudum. Et quod Couimune Ale-

» xandriae debeat absolvere praedictos omues mi-

» lites, et homincs ab omnibus bannis, et condem-

)> nationibus, factis, vel datis, praedictis militibus,

» et hominibus , vel alicui eorum tempore proxime

» praeteritae praesentis guerrae, et remilteie, et

» remilti facere praedictis omnibus militibus, et

» hominibus omnia maleficia, et injurias , et oiFen-

» siones, illata, seu facta a praedictis militibus,

Digitized by

Google

aoJ G. SCHllilNAE

et liominibus, vel aliquibus, seu alicui eortim a
Comrriuni, et hbininibus' Alexandriae, et illis de
stia parte, tempore proxime praeteritae praeseritis
guerrae. Et quod dictiim Commiine Alexandriae
praedictis omnibus, et militibus, et hominibtis,
et cuilibet eorum dimittat suas terras, et posses-
» siories, et res. Et salvo quod Coinmune Alexan-
» driae, si ei placuerit, pbssit, et debeat tenere,
» et habere ieimas, et fortias diictbrum castroriiin,
» et tvtrriuni ; salvis proprietatibiis et possessioriibus
» singularum personarum Hastensium, si quas ha-
» berit in praedictis locis et territoriis.

« Item pronunciamus, quodCommuneAlexandrlae
» de caeterb dimittat, et datrim, et cessionem faciat
» Hastensibus, sive Cbramuni de Hasta, infrascripta'
» castra, et fortias, et villas, et loca, et terras, et ier- l
» ritoria, et jiira, et milites , et homines, quae sunt
» ultrd fltiriien Belbi, versus Alianriria, sive eX ea
» parte dtcti flriminis, ex qua est castrum Aliani,
» scilicet castrum, et villam, et lbciiin, et terri-
» toriuiri, et jura, et milites, et homines de Sancto
» Marzano, et castrum, et villarri, et locum, et
» territoriura , et jura, et milites, et hotnihes de
» Calozo, et castrum, et villam, et locum, et ter-
» ritbrium, et jura, et iriilitesj et homiries de Aliano,
» et castrura, et villain, et locuiri, et territorium,
» et jura, et rriilites, et homines de Lanerio , ek
» castrutri, et villam , et locum, et terrilorium , et

204

» jura, et milites, et homines de Viginti, et totum »
» id quod haBet Commune AleXaiidriae in Caska-

munis Alexandriae prb medietaie pro indivisb ,
ita quod Coriimurie Hastae debeat iriedietatetri ,
et Coriimune Alexandriae habeat aliain medieta-
tem pro indiviso. Et qriod [de dictis inedietati-
busj datutri , et ccssionetri faciarit ibi ad invicem
dicta Communia de praedictis medietatibus prb
indiviso; et quod Commune de Hasta tlebeat dare
bperam bona fide cum efiectu , qriod Episcopus
» Hastensts debeat praedictum pvaeceptum de Maxib
» confirmare, et ralurii habere. Item qubd prae-
» dicta Communia nbn debearit facere , nec fieri
» facere aliquas fortias, seu fortitias in dicto castro,
» sive loco , et temtorib , riec pati, sive tblerare,
» quod fiarit. Item qtiod praedicta Communia non
» debeant compdlere praedictos homines de Maxib
» ad guerram , vel ofiensiohem faciendairi Communi
» atterntrius civitatis, si j>raedtcta Cbmmunia , seu
» civitates guerram inter se haberent, qubd Deus
» avertat: et quod hotriines dc Maxio nbn debeant'
» facere guerram alicrii Commurii dictarurii civita-
» iuiri pro aliquo earum. Iterii quod Commurie et
» homihes de Hasta de caeterb, et ih perpetuum
» faciant ire, et redire stratatri francam cum somis,
» et mercimoniis bmriibus a civitate Hasterisi ad
» icivitaterii Alexandriae ; ei quod dabunt operam
» bona fide, quod praedicta straia vadai, et redeat
» a dicta civitate de Hasta ad civitatem Alexan-
» driae, et quod faciat pro posse, quod slrata illa
ita vaclat, et redeat, ht superius dictum est. Et
» qriod nullo tempore facient, vel dabunt operam

» gnolis, et in comitatu Laureti, et castrum ; et c » in contrarium ; et qiiod Hastenses non debeant

» villam , et Ibcum , et territoriuin , et jura , et irii-
» lites, et homines de Muasca, et toturii id, qriod
» Commune Alexandriae tenet riltra Belbum ex ea
» parte, ex qtia est praediictum castrum de Aliano,
» a castro Viginti deversus Hastam , exceptis prae-
» dictis castris, et bui'go , et villa, et territorlis,
» et juribtis de Canellis. Et quod Commurie Hastae
» debeat absolvere praedictos omnes milites et ho-
» miries ab omntbus bannis, et condemrialionibus,
» factis, vel datis praedictis militibus, et homini-
» bus, vel alicui eoruin, tempore proxime praeteiitae
» guerrae praesentis; ei remiilere, et remitti fa-
» cere praedictis hominibus et milttibus, et bmnibus
» omnia maletlcia , et injurias , et offensiones illata,
» seu facta a praedictts militibus, et hothihibus, £
» vel alicui, vel aliquibus, seu aliquo Communi, ei
» hbmiriibus de Hasta. El quod Commurie Hastae
» praedictis hominjbus, militibus, et cuilibet eorutri
» dimittat suas terras, et possessiones, et ries, ei
» specialiier praedicta omnia faciat , et remittai
» inilitibus, et hoininibus Lanerii, eo salvb, quod
» Commune d'e Hasta , si ei placuerit, possit , et
» debeat tenere, habere cimas, ei fortias dictorum
» ckstrorutn, et turrium, salvis prbprietatibus, et
» possessionibus singularum personarum Alexan-
» driae, si quas habent in praedictis locis, et ter-
» ritoriis. Item, quod castrum, et villa, et locus,
» et territorium, et jurisdictio de Maxio sit, et esse
» debeat de caeiero Coinriinnis Hasterisis, et Com-

» accipere pedagium in sria terra, et fortia ullra
» nibdutri consuetum. Et quod Alexandrini similiter
» riori debeant accipere pedagium tn sua terra, et
» fortia ultra tribdum corisuetum. Et quod Aliexan-
» drini sitriiliter non debeant accipere pedagium iri
» sua terra, et fortia iiltra modum consuetutn. Iterri
» qubd Domirius Jacobus Lanzavegia, civis Alexan-
» driae, debeat habiere libras centum Hasterises
» super sourris de Hasta, scilicet denar. xn Hasten-
» sium super quatibet soma homiiium de Hasta ,
» quousque sibi satisfactum fuerit de praedictis lili.
» centum Hastensium pro jrire, quod Kabebat in
» castro, et loco de Btoniis, de qub jure ipse Dominus
» Jacobus debeat facere finem Cotritmini de Hasta.
« Item praecipimus Januensibus, et Coirimuni
Januae, quod debeant facere per se, et per ho-
mines sui districtus, et per srios coadjutores ,
finem, et pacem, et perdbnationem , et pacturii
de non petendo, et non agendo, Communi, et
homiriibus d'e t)erthona, et ejus districtus, et ejus
coadjutoribus; et Communi, et horiiinibus Ale-
» xandriae, et ejus districtus, et ejus coadjutori-
» bus; et Cbmmuni et hominibus Albae, et ejus
» districtus , et ejus coadjutoribus , de bmnibus
» maleficiis, injuriis , damuis , guastis, incendiis,
» rapiriis, homicidiis, offensionibus datis, factis,
» vel illatis iri personis, vel rebus, a Communi, vel
» hominibus Derthonae, et ejus districtus, vel ejus
» coadjutoribus, vel a Communi , vel hominibus

Digitized by

Google

2o5

ANN. ALE\ANI)1U!NI

206

» Alexandriae, vel ejus distrietus, vel ejus coadjtt- a
» toribus, a Gomuiuni , vel hominibus Januae [/.
» Albae], aut ejus coadjutoribus , vel ejus districtus
» tempore praesentis guerrae proxime praeteritae,
» usque ad tempus, quo tregua praecepta fuerit
» per Dominos Bocasium Bremam , et Guifredum
» de Pirovano, ambaxiatores communis Mediolani.
» Et praedictam finem, et pacem, et perdonatio-
» nem, et pactum de non agendo, et non petendo
» debeat Commune et homines Januae per se, et
» per suos coadjutores perpetuo observare, et rata,
» et firma habere, et nullo modo contravenire.
» Versa vice praecipiraus Gommuni Derthonae, et
» Gommuni Alexandriae, et Comniuni Albae, quod
» debeant per se, et per homines sui districtus,
» et per suos coadjntores facere similem finem, et b
» pacem , et perdonatiouem, et pactum de non
» agendo, et non petendo Communi, et hominibus
» Januae, et ejus districtus, et ejus coadjutoribus
» in omnibus, et per omnia, ut supra. Item quod
» Commune de Hasta debeat facere per se, et per
» homines sui districtus, et per suos coadjutores
» finem, paoetn et perdonationem, et pactum de
» non petendo, et non agendo Gommuni, et homi-
» nibus Alexandriae, et ejus districtus, et ejus
» coadjutoribus, et cum hominibus Albae, et ejus
» districtus, et ejus coadjutoribns, et Communi et
» hominibus Taurini, et ejus coadjutoribus, et Com-
» muni et hominibus de Derlhona, et ejus districtus,
» et ejus coadjutoribus , de omnibus, et caetera.
» Versa vice praecipimns Communi Alexandriae , c
» et Communi Derthonae , et Communi Albae , et
» Communi Taurini, quod debeant facere per se,
» et per homines sui districtus, et per suos coadju-
» tores, similem finem, et pacem, et perdonatio-
» nem , et pactum de non petendo, et non agendo,
» Communi, et hominibus Hastae, et ejus distric-
» ctus, et ejus coadjutoribus in omnibus, et per
» omnia , et specialiter Commune Alexandriae per
» se, et per homides sui districtus, et per suos
» coadjutores debeat facere similem Gnem, et pa-
» cem, et perdonationeun, et pactum de non pe-
» tendo, et non agendo Uberto Secco de Vignate,
» et ejus consocits, in omnibns, et peromnia, ut
» supra; eo salvo quod, si aliqua dubietas, vel
» aliquod verbum ambiguum oriretur, vel esset d
» super praedictis, vel aliquo praedictorum, quod
» interpretatio illins dubietatis , vel verbi ambigui,
» pertineat ad potestatem, et ad Gomune Medio-
» lani, qui illam dubiejtatem, et illud verbuin am-
» biguum possint, et debeant suo arbilrio inter-
» pretari et exponere. Item, quod a tempore com-
» promissi facti infra per Gommune Hastens. in
» Dominos Boccasium Bremam, et Guifrednm de
» Pirovano, nomine Gommunis Mcdiolani, quod pre-
» xonerii , qui sunt in civitate Alexandriae, et in
» civitate Januae, et in civitate Derlhonae, et in
. » civitate Albae, et in civitate Hast, et in civitale
» Taurini, vel alibi, debeant solvere pro gnardia
» et pensione, medietatctn laiitum .de eo , qnod

solvebant ante dictura compromissum, soMicet
tempore dicti compromissi factt ab Hastensibus.
Ilem quod quilibet prexonerius, ubicumque sit ,
a carceribus relaxetur, et dimittatur, et absol-
vatur, ipso solvente guardias, et pensiones*, et
debita, qttae contraxit in carceribus. Item quod,
si aliqua civitas non observaret praecepta sibi
facta. quod Gommune Mediolani debeat dare [al-
teri civitati, observare volenti,] castra, et fortias-
illius civitalis, quae et quas habet Commune
Mediolani, illi civitati, quae observare voluerit ;
salvis omnibus aliis praeceptis, quae fient hinc
ad quindecim dies.

« Item praecipimus praedictis partibus, ut prae-
dicta omnia in quolibet capitulo, et quolibet prae-
diclorum debeant observare, attcndere, ed adtm-
plere, et non contravenire in aliquo praedictorum
ullo modo, vel ingenio, quod dici, vel excogitari
possit, super dictam poenam decein millium mar-
charum argenti. Poeua \cro soluta a parle prac-
dicta noti servanle, uihiloininus praedictu omnia,
et quodlibet praeuictorum, rata et firma perma-
neant, et existatit. Quae vero otnnia pronunciata,
et judicala, et ordinata , et arbitrata , et prae-
cepta, et laudata sunt in praesentia dominorum
Barozii de Burgo pro Hastensibus, et Gullielnti
Carozii, et Vermi Gardini , et Gullielmi Cacarani,
et Gullielmi Gassini, et Gullielmt de Vivario, et
Thomae della Curte ambaxiatorum Communis Ha-
stens; et Uberti Spinolae, et Bonifacii della Voha,
et Petri Venti, et Ugonis de Grimaldis, et Gul*
liehni Pitavini, et Ugonis Canzellerii, et Obreonis
Tartarei, ambaxatorum Gommunis Januae, et Con-
radi oculi caprae , et Oberti Malpaxuti, et Ro-
gerii Caraxii , et Pagani judicis , ambaxiatorum
Albae, et 'dominorum Rambertini de Ghisleriis ,
Potestatis Alexandriae, et Ottonis Rubei, et Ruf-
fini Guaschi, et Rufiini Asiuarii, et Oltonis Lan-
zavegiae , et Gullielmi de Cario , et Rufllni de
Foro, et Philippi de Cirimello, et Guidonis de
Piova, et Jacobi Pectenarii, ambaxiatorum Com-
munis Alexandriae; et Claputii, consulis Commttnis
Derthonae, et Ruflini Malpaxuti, et Borgani ju-
dicis , ambaxiatorum Cemmunis Derthonae , et
Gullielmi Zuchae, ambaxiatoris Communi Taufiui,
ibi existentium pro eortim Communibus. Interfue-
rtmt ibt testes Amizo dc Rivolta , et Rivolta, frater
ejus, filii quondam Jacobi deRivolla, et Petnis,
filius quondam Amiconis de^ Lecrozori? , omnes
praecones, et tnbatores Communi Mediolani, ! Ca-
pinus, filius quondam Joannis Samarugac, et Ru-
gerius, filius tniondam Alberti Tnbernae, et Gul-
lielmus, filius quoudam Ardici Starnpae, et La^
vezolus de fide, et Ambrosius de Seslo, et Ansehnus
de Porcha, et Bregomascus de Lomenb, qni omnes
quinque sunt servilores^ Communis Mediolani:
u Actum fuit hoc in praedicto palalio \et*riCo-
munis Mediolani, et ibt atTuere pro notariis Man-
fredns, filius Oberti de Gornaredo, el Wrarius,
» filius Passaguadi coqui, omnes de rivltnlc Mttdio*

Digitized by

Google

G. SCHIAVINAE

308

» lani. Item quod de Civitate Alexandriae eligantur a
» duo homines , quorum unus sit judex , et alter
» non, per Commune de Hast, et duo alii, quorum
» unus sit judex, et alter non, eligantur pro Com-
» mune Alexandriae de civitate Hastae, qui quatuor
» esse debeant in loco congruo, et debeant audire,
» et definire omnes quaestiones, et petitiones pecu-
» niarias, quas feceriut homines Hastenses contra
» Alexandrinos , et similiter quas fecerint homines
» de Alexandria contra Hastenses; et similiter de-
» beant audire , et definire de praedictis factis a
» tempore treguae, praeceptae infra per dominos
» Bocasium Bremam , et Guifredum de Pirovano
» lunc ambaxialores Communis Mediolani a Com-
» muni , sive hominibus de Hasta, et ejus districtus,
» contra Commune et homines de Alexandria , et b
» ejus districlus, vel a Communi seu hominibus de
» Alexandria et ejus districtus contra Commune et
» homiues de Hasta et ejus districtus, condemnando
» Communia civitatum , ut quaelibet civitas sive
» Commune utriusque civitalis restitui faciat illos,
» qui praedam fecere , aut Communia restituaut
» pro se: et quod ipsi qualuor eligantur infra
» mensem unum; et quod ipsi electi debeant prae-
» dictas omnes quaestiones infra quatuor menses
» definire, ex quo electi fuerint. IUud idem fiat
» inter Hastenses et Taurinenses de iis, quae acci-
» derunt ante guerram , et post treguas. Item illud
» fiat inter Januenses et Alexandrinos. Item illud
» idem fiat inter Januenses et Derthonenses ; quae
» promissio facta fuit nomine poenae sub liipoleca c
» praediclorum Communium. »

( MCCXXVIII )

Postero , vi id. februarii , Bocasio Brema , Ale-
xandriae praetore , Vermus , marchio Boschi , man-
datum fecit Ugoni de Russiliono ad ineundam et
capiendam possessionem eastrorum Murisaschi , et
Triessobii, juriumque aliorum. Oppida enim haec ab
Alexandrinis jampridem fuerunt acquisita; alteruin,
scilicet Murisaschum , jure belli , alterum , Trixo-
bium, jure beneficiario a marchionibus Occimiani.
Murisaschum tandem ex scnlentia et judicio lega-
torum Mediolanensium , in quos arbitrium contro- d
versiarum , quae inter ipsum Vermum et Alexan-
drinos, atque Derlhonenses aliquando intercesserunt,
rejectum fuerat, Gullielmo, marchioni Boschi, adju-
dtcatum est. Mandati labulae sunt in haec verba.
« Anno Nativitatis Domini mccxxviii, indictione i.,
» die Martis, octavo intrantis februarii, in castro
» Uvado. Dominus Vermus , marchio de Boscho ,
» constituit Ugonem de Russiliono suum procura-
» lorem , et cerlum missum ad recipiendum pro
» ipso Gullielmo, et vice, et nomine ipsius, posses-
» sionem castri Murisaschi, et de Trixobio, et
» omnium aliarum rerum suarum, et suorum ho-
» minnm, quod, et quas amiserat tempore guerrae
» infra: promittendo quidquid dictus Ugo feceril

» in recipiendo diclum castrum, ipse ratum ha-
» bebit.' Interfuerunt testes R.' Curtus , et Bromius
» Vetulus de Miribello, et Jacobus Frexonus. »

Eodem anno rectores Societatis Lombardorum
litteris, ad Boccasium, Alexandriae praetorem, et ad
consilium ejus civitatis missis,indixerunt, Hastensem
populum in poenam duarum mill. dracmarum argenti
lapsum esse, exilioque damnatum, quod cum reliquis
civitatibus Lombardiae societatem praestituto tcmpore
inire recusaverunt; ob idque eidem praetori man-
darunt, ul illum publice Alexandriae, et per totuin
ejus territorium praeconum voce proscriberet , et
pro hoste declararet, ut sequentibus litteris apparet.
u Anno Dominicae Incarnationis hccxxviii , indi-
» ctione i. Nobili et sapienti mitili, domino Bocasio
» Bremae,potestati Alexandriae,totique cousilio illius
» terrae, Vicecomes de Ruzolo de Mediolano, et
» Bonifacius de Scutella de Padua , et Gullielmus
» Acarixius de Bononia, anciani rectorum societatis
» Lombardiae, Marchiae, et Romaniolae, una cum
» aliis ejusdem societatis rectoribus , cutn dilectione
» salutem. Praesentibus lilteris prudentiae veslrae
» notificamus, homines et Commune Hastac elapsos,
» et etapsum fore in bannuin dictae societatis nomi-
» natim de duabus mill. march. argenti, eo quod in
» societate nostra ad certum tetnpus, Potestati, et
» consilio eorum per nos dalum, intrare minime

» voluernnt. Quapropler vobis , districte praeci-
» piendo , mandamus, quatenus universos de illa
» civitate, et districtu viros, tam in avere, quam
» in personvs, pro bannilis nostris, et vestris ple-
» narie habealis, et iu consilio vestro, atque con-
» cione publica, nec uon per universum districtum
» vestrum voce praeconis sic faciatis penitus excla-
» mari; praecipientes insuper unicuique vobis, sup-
» posito sacramento et banuo C. solid. imper., qua-
» tenus ne cum aliqua praedictae civitatis, seu
» districtus persona, ullam de caetero habeat [is]
» actionem. Et si avere, vel persona alicujus illios
» terrae in vestra virtute amodo devenerit, operam
» ad inveniendum , atque detiuendum, etnullo modo
» relaxandum, prout melius potevitis, dare plenarie
» debeatis. Unicuique vero auferenti tal. r conceden.
» nullam inde facientes amplius remissionem iurium,
» uuicuique autem contra hoc facientes juramento
» praedictuin bannum ab eo ne exigere p. s po-
» netis (sic). Et nullam inde remissionem facere ,
» seu fieri audeatis. Quod bannum vobis praeci-
» piendo mandaraus, ut in lib. vestri Cominunis
» ad praesens scribi faciatis. »

Ad haec cum legati Mediolanenses , una oum Got-
tifredo Paduano, Genuae praetore, Capriatam con-
cessissent, ad possessionem illius oppidi, jam Ge-
nuensi Reipublicae addicti, ex-sua sententia capes-
sendam, ac quidquid reliqui controversiarom Ge-
nuensibus esset cum Alexaudrinis, et Derthonensibus
tollendum, tantum odii Alexandrini in Genuenses et
Capriatenses hoc faoto conceperunt, ut fidem et sa-
cramentum datum obiiti, collecta expedita militum
manii , de improviso oppidum illud adorti sint ,

Digitized by

Google

309

ANN. ALEX.AWDRINI

3IO

atque per vim captum et depopulatum igne crema-
rint, everterintque , interim nollo non genere fe-
ritatis et saevitiae in ^pppidanos usi , eo maxime ,
quia eos antea Genuensibus studuisse, sibique oc-
culte hostes fuisse compererant ; quibuscumque eoim
primo itnpetu oceurrerant, foedissime caeciderunt,
caesosque reste appensos de pinnis moenium demi-
serunt. Goltifredus, in summo capitis discrimine po-
situs , suscepto peregrino habitu de manibus hostium
elapsus, Gavium se reccpit , quem mox oppidani
plures secuti sunt , delatis secum iis omnibus, quae
raptim ex ea ciade subtrahere potuerunt.

Sunt qui scribant, per id tempus Alexandrinos,
imitatione multarum civitatum Italiae induxisse in
suam Rempublicam novum magistratum octo antia-
norum, qui selecti de corpore popularium, rei com-
muni gerendae praeessent , potestate tamen inter
certos terininos restricta et limitata, cum summum
ius in civibus penes generale Consilium permanserit.
In hac nova reformatione octo claves, quibus ob-
serratur areha , in qua pars Crucis Christi , aliaeque
sacrae reliquiae et pia monumenta in aedibus cathedr.
asservantur, publici Consilii decreto, octo familiis
sunt contribntae singulae singulis, suntque adhuc
apud posteros eorum, quibus prius traditae sunt»

( MCCXXIX )

Proximo , pridie nonas maji, Alexandrini, con-
juncti cum Mediolanensibus aciem Marchionis Mon-
tisferrati , et Hastensium ad oppidum Vignale pro-
fligarunt , confestimque erectis casis ad stativa eo
loci , ubi Capriatae eversae -sunt, quotidianis excur-
sionibus Genuense imperiutn cis Alpes infestarunt.

Interim rectores societatis conventum Veronae
habuerunt, ubi pro bono publico societatis inter*
dictum eat civitatibus sociis omni commercio cum
Cremonensibus, Parmensibus et Mutinensibus. Huic
decreto se subscripsit, nomine Alexandrinae Reipu-
biicue, Rumnus de Foro, rector ejos civitatis. Neque
ita mnlto pest, iv scilicet nonas decembris, alius
conventus Mediolani iu Episcopio est factus, prae^
sente Henrico de Seturia , archiepiscopo ejus : civi-
tatis, et Legato Pontificio, ad quem convenerunt
singuiarum civitatum foederatarum etiam Legati ,
una cum Gualia, monacho Ord. Dominicani, itidem
Legato Apostoltco; qui omnes idem foedas, jam ioter
se ictum, concepto sacramento jurarunt, et confir-
marunt. Pro Alexandrinis jurejurando se obstrinxit
Constantius Notarius , Rufiinus Asinarras , et Petrus
Aiexander, rectores et legati AleXandrinae Iteipu-
blicae.

- " (mccXxx 1 ) '• : ' •"

Anno insequenti, qui fuit a partu Virginis du-
centesimuB trtgestmus supra mtilesimum , [paX ittter
Pontificem et Imperatorem conflata e*t. Inde] Fri-
dericus tmperafor, suggerentibus, atque adeo im^
peUentibus Beni&cio , marchione Montisferrati , et
Thoma , Aliobrogum comite , «xercitum ex Ap^lia

a traducit, beitum Lombardis iliaturus. Itaque , boe
audito, Mediolanenses , «t hosti viam praecluderent,
antequam majores vires colligeret , adscitis uride-
eumque sociorum, et auxiliariorum copiis, Uberto
Ozimo, viro iiiustri, et belli usu peritissimo, duce,
cum toto eserpitu, qui constabat septingentis equi-
tibus cataphractis , et peditnm quatuor miilibus,
Montemferratum aggressi Sunt , oppidoque Monte-
barutio obsidione concluso , ejus fines adeo foedis
direptionibus infestarunt, ut Marchio adactus sil in
sua ipsorum hnperia jurare, quamquam postea is
fidei sacramentum impie violaverit. Inde in agrum
Hastensem aciem promoverunt, quo iouge, lateque
per tres continuos dies ferro, et igne vastato, cum
ingenti hominum et pecorum proeda sese Alexan-

b driam receperunt.

Caeterum Ubertus cum plurima eopiarum parte
in 'Subalpinos praedabundus accessit , primoque im-
petu Pissum, mox Cuneum vi capit, ac diripit; Sa-
vilianum autem, et BurgumS. Dalmatii, quibus adeo
gravis erat Comitis impotentia, ut eam ferre non
poesent, sponte, deditione facta, sese eidem Uberto
tradiderunt. Quamobrem indignatus Comes, compa-
rato raptim , et quasi per tumultum satis valido
exercitu ex suis, et sociis,ut et amissa repetevet,
et illatam sibi vim ferro propuisaret, acie instruota
in hostem, praedae omnino agendae intentum, pro-
greditur. Cum quo haud prooul a Pado flumine con-
gressus, toto prope agmine profligato , victor pugna
discessit; amisso Uberlo, qui, dum in armorum aoer-

c rimo conflictu suis laborantibus opem praebet, ad-
versariorum multitudine circumventus occiditur. Cu-
jus inde mortem ubi Mediolanenses inteliexerunt ,
reliquias exercitus sui Mediolanum evocarunt, occa-
sionem exspectantes, qua damnum acceptum ulcisci
possent.

: Alexandrini praeterea, qui , spreto judicio Lega-
totnim Mediotanensium de oppido Capriatae, in gra-
tiam Genuensium faclo, denno arbiirium controver-
siarum omnium, quas cum iisdem Genuensibus et
Hastensibus habebant, consensu partis m Sardum,
Archidiacdnum Albensem, et Guliiehnum, Xeno-
dochii D. Joannis procuratorem , ac *Barthok>maeum
■Vicentinum, monachum Dotninicani Ordinis institnta
professum, rejecemnt. Quj, re diu disceptata, ma-
d tureque discussa , ipsum oppidum Capriatae Ge-
naensi Reipublicae adjudicarunt; quorum sententiae
postmodum ita acquieverunt Alexandrini , ut impo-
Sito fme beiio , ' nullam deinceps molestiam ea de
causa GenueUsibtis attulerint.

Eodem atino ex restagnatione fluminum tolius
Lombardiae, crebris imbribtis auctorum, agri obruti
s*fnt,' *t S^geteS^ex densa colluvie passim corruptae.
•y,- ! ' . .1 • •• •..

( MCCXXXI )

Postero, cum Medidlanenses animo decrevissent,
Uberti sui ducis mortem omnino vel foenarsto ta-
' Hene vittdicare, Ardigum Msrcellinum, virum in-
ti^tiio, et mahu promptutn; betlicaque in diScipHna

27

Digitized by

Google

a t i

G. SCajAVlNAE

213

Osimo persimilem , ciira mille equitibus, et pedi- a Populi quidam Pontificis , qoidam Imperatoris partes

tibus quadringcntis in Montemferratum praemise- sequebantur. Alexandrini autem interea , quorum

runt. IUis slatim subsidiariae copiae, ex omni parte animi ex Pontificis arbitrio tantum ppndebant, omni

accersitae, adjunguntur; nempe ex Placentinis equi- metu prorsus soluti,ductu Manfredi Lanceae, Mar-

tes sexcenli, centum ex Novariensibus , totidemque chionis Malaspinae, viri strenui, omnique bellica

ex. Alexandrinis ; quibus simul conjunctis , ponte virtute illustris, Montemferratum adoriuntur , iliius-

supra Padum confecto , in Subalpinos profecturi , que fines, occupatis aliquot oppidis, longe lateque

classem Marchionis Montisferrati, qnae illis sese, ne
transirent , opposuerat , hostiliter debellarunt. Quo
in proelio, quamvis Ardigus, glande ferrea ictus ,
sit desideratus, Mediolanenses tamen, recenti victoria
insolentiores facli, ductorc sibi tumultuaiio consti-
tuto, universum transpadanum tractum excurrentes,
foedis direplionibus laeeraruut; oppidis Ciriale et
Clavasco expugnatis , et vastatis , niagna onusti
pracda, ad sua se receperunt.

Eodem anno tota Italia ex dissidio, inter Ponli-
licem et lmpcratoreui orlo , in diversa factionum
studia deducta est, et, quamquam pleraeque ii\i-
lalt s nominis ponlilicii adxersus ipsum Imperatorem
conspirassent, potentia tamen Gibellinorum ea ubi-
cumque locorum fuit, ut Guelphi patriis suis laribus
ab illis ejecti sint. In iis extitere ducentum familiae
e\ Lombaidis, quae Bononiam profectae habitationis
causa, ab eo populo, non modo humaniter acceptae
sunt, scd et locum in civitate, opportununi ad exci-
tanda lecta , et magnum a«ri moduin ad colendum
in ea Bononiensis tractus parlc, quae Vallis Go-
uiituin nuncupalur, pretio trium millium librarum
sunt asseculae. Atl haec Bononiae novum foe.dus
itilcr Lombardos actiun est contra Fridericum.

wU&l» ntil /flW/o:;: ?nui: iii|

v.ywi 2»iumhri

v,- . ■< . i,iu ;/s >i>.' > \

Iusequens annus Alexandrinis maxime infaustus
fuit. Sane aeris cootentio inter. cives de communi,
et de populo appellatos, exorta est; unde civitas
per rixas et domesticas factiones divisa, a se ipsa
contlci coepit. Guasehi enim , quod indigne ferrenl,
Reipublicae curam a popularibus geri , niterentur-
que propterea ejugniodi honore illos exuere, et spO-
Hare, taulum odii,. atque invidiae susceperunt, ut
populus universus, fiacto .tnmultu, in eoruua domps,

hostiliter depopulati sunt. Mox Cassinenses item ,
quibuscum per id tempus bellum acerbum erat ,
foedis direptionibus dilacerarunt. Eodem anno Ruf-
finus Guascus , Comes Palatii , vir omnibus belli ,
pacisque ornamentis praeditus, Vercellis ex praetura
jus dixit, et Otto Ghiliinus patria (?) Alexandr., Epi-
scopus Bobii , in Bonifacii Archiepiscopi Genuensis
demortui locnm, sufiectus est. .

(MCCXXXIV). .

Postero , Alexandrini , pcaetore Guifredo Pirovano,
auxilio affuerunt sociis Mediolanensibus , dum ad
vicum Jovis alte subsederent , ut elephantem , ea-
meJum, et dromedarium, ignota oris nostris ani-
naalia, ingens rei novitate spectaculum praebentia,
in Italiam a Friderico Imperatore adducta, inter-
ciperent, ne Cremonam diverterent, dolo patefacti
a Cremonensibus fugantur ; et reparatis celeriter
viribus, copiis Brixianorum sibi adjunctis, agrum
Cremonensem fbedis direptionibns , atque incendiis
deformarunt.

XI inde kaiend. decemb. innovarunt Alexandrini
foedus, decimo jam anno ante cum Aquensibus per-
cussum, demptis ex eo- nonnullis de Cassinensibus,
prout apparet ex sequentibus tabulis. « Anno Do-
•» minicae Incarnationis mccxxxiv, indictione vn, die
» Martis , x.° exeuntis novembris,in viUa Sexadii,
» ' praesentibus domino Imblaceato de Pirovano, do-
» mino Uberto Villano, milite potestatis Aquis, Sardo
» de Sezadio , Alberto Zoppo , Gandulpho Sardo ,
» Aleramo, Anselmo de Berna, Vermo de Rocca,
.»: Albo Ratono, Zab.° de Stanuvaxo, testibus rogatis.
» Dominus GuitFredus de Pirovano, potestas Alexan-
». driae, voluntate et praecepto Communis Alexan-
>i driae, prout dicebat, nomine et vice ipsius Commu-

et .palatia- irruerit, eaque , et maximam . : Bergojlii » uis Alexandriae, promisit, etsuper S, Deievangelia
partem flammis consumpserit. , d « juravit Domino Amizoni de Busto, potestati Aquis,

[Praeterea annus totus in summa annonae cari-
tate iStetit; quippe colluvies locustarum et grillorum
ita agros et vineas confecerunt, ut inde et vini et
frugum omnis generis inopia laboratum sit.] .

Per id tempus Fridericus, Imjierator quartam
pavtem Alicis, pppidi Mpntisferrati , in clientellam
dedit ;Bonifiicio GuaSco, ,qui deinceps eiusque por
steri, ut a reliquis discernerentur, Guaschi de Alice
nuncupati sunt.

. .. (MCCXXXIII) ... , ,yj

. P|'oximo anno, Friderico in Apuliam profecto,.jt|0£a
Insubria,atque adeo tota Gallia Cisalpina tiunultuabat-

» et domino Morando judici , et Alberto Botacio,
» ambaxiatoribus Communis Aquis, prout dicebant,
» recipientibus, et stipulantibus nomine ipsius Com-
i\ monis Aquis, observare, et aUendere concordiam
» factam inter Commune Alexandriae et Commune
» Aquis , sicut continetur in instrumento facto a
» Petro Notario mccxxxiv, die Veneiis, xxvi julii, et
» in alio instrumento facto ab eodem, eodem anno,
ji), die Mercurii, ultiino julii, hoc acto, addito et ex-
», jjressim dicto, quod ubicumque iavenilur in dictis
jij , ipstrumentis vel mentio .tacta.de Gassinensibus,
» : .ijllud pro .non apposilo, et non .addito habeatur,
», et .eassum sit, et inutile per.dictum instrumeoiiim,
«..(quantiun ,ad illam . partem de Cassinetisibus.j dt

Digitized by

Google

3|3

ANN. ALE7LANDR1PU

314

» ubicumque excipiuntur Cassinenses, et si intro a » dominus Morandus judex et Albertus Botaoius

» de Cassinensibus, expressim apponalur, et dtcatur

» quod Commuoe Aqais et Gommune Alexandriae,

» et homiues utriusque civitatis non debeaut dare,

» et teneantur, quod non dabuut cousilium, vel auxi-

» lium Cassinensibus, si guerrixarent cum Alexandri-

» nis, et Aquensibus, vel Aquenses, veL Alexandrini si

» guerrizarent cum Cassinensibus, et specialiter de

» praeaenti guerra. Et quod homines Alexandriae pos-

» sint eos. Cassinenses capere ubique, sine eo quod

» Aquenses debeant dare oonsiliom, vel auxilium Cas-

» sinensibus; et si male eis evenerit, sit suum. Et

» quod Aquenses et Commune Aquis non teneantur

» guerrinre Cassinensibus dc hac guerra , vel de

» alia. Et Commune Alexandriae, vel Alexaodrini

» nnncii, et ambaxiatores Communis Aquis, et do-
» minus Manfredus Botacius, et Petrus Roba, qui-
» libet eoram promisit , et juravit manu propria
» ad Sancta Dei Evangelia attendere , et observare
» in perpetuum, et facere/et curare pro posse,
» ul Ua in perpetuum ab omuibus hominibus de
» Aquis observeutur. Et inde omnes isti, tam po^
» testas, quarn ambaxiatores , et alii, plura instru-
» raenta ejusdero tenoris fieri praeceperunt , ut
» supra. »

Hiems hoc anno fuit egelida , et supra modum
rigens. Arbores frugiferae, et frigori obnoxiae, vites-
que fere omoes exaruere. Tanarus in solidam glaciem
ita obriguit, ut vel oarris oitra periculum pervius

» non teneantur guerriare Cassinensibus pro Com- b fuerit; et vina cadis, nisi igne supposito, depromi
»,muni Aquis. Quae omnia, et singula praedicta nequiverint; inde inopia et caritas vini, et fruc-
» dominus Rufinus Quascus , Guido de Piovera, et tuum sequuta est ; re item frumentaria est labo-
» Oglerius Guidonis Tignae , Bena Asperellus, An- ratum. Hanc plane cakroitatem auxit pestilentia ,
seimus Bota , Lanfrancus Petrobonus , Jacobus quae Alexandrinum agrum aliquandiu , leviterque
Collus, et Henricus Guerrus, Boza Balbus, Vermus vellicavit.

Gbiliinus , Nicolaus, dominus Florius, Anerebertus

tres. Quilibet eorum promisit , et juravit

manu propria super Sancta Dei Evangelia atten-
dere, et observare in perpetntun, et frcere, et
curare pro posse, ut ita in perpetuum ab omnibus
hominibus de Alexandria observeniur. Ad invicero
dominus Amizo de Busto, potestas Aquis, pro-
misift, et super SancU Dei Evaagelia juravit do-
mmoGuiftredo de Pirovano, potestati Alexandriae,

( MCCXXXV )

Insequens annus non otnnino segnis fuk Alexan-
drinis. Nam praeter internecinum bellum, quo ipsi
Marchionem Montisferrati persecuti sunt, auxilio
etiam foerunt amicis aliquot populis in nobiliquo-
dam patrando facinore. Nempe cum Laoerium, Ca-
lamandrana, Garbazola, Quinctianum, Lintilianum,

» recipieoti, e* sopulanti nomine ipsius Communis c et Belmons impotentem ac flagitiosam Comitum

Aquaesauae dominationem longius ferre minime pos-
sent, (illi enim, praeter alia ne&nda scelera, quibus
infrmes erant, prima nocte nuptarum virginum pn-
dicitiae florem sibi delibandum reservabant) con-
sitio inito invicem coivere , et ope atque opera
Alexaodrinorum eos universos ad condictum cam-
panae signum peremerunt, castrisque, ac aedibus
suis penitus disjectis, et eversis, in proxima con-
valli ad radices collium, oppidum, quod Nitia ab
amniculo , secus quem id excitatum est, denomi-
natur, communi impensa condiderunt, et colnerunt.
Caeterum nobilitatur annus abitu Gullielmi Pueruli ,
quem Judaei apnd Norvicum, Britanniae emporium,
in crucem fixerunt.

» Alexandriae attendere, et observare conoordiam

» facum inter Commune Akxandriae, et Commune

» Aquis, sicut coutinetur in instrumeoto, frcto a

» Petro Noterio mccxxiv, indktione xu , die Veneris,

» xxti julii , et in aho instrumento, faatq ab eodem,

» eodem anno, die Mercurii, julii ultimo, eo acto

» addite, et expressim dicto, quod ubicumque in-

» venitor in dicns instrumentis , vel mentio fecta

» de Cossinensibus , illud pro non apposito, et non

» addito habeatur, et cassum sit, et inutiie per

» dictum tostrumentum, quaotum ad iilam pertem

» de Cassinensibus , et ubicumque excipinnter Cas-

» sinenses , et fit meutio de Cassinensibus, expressim

» apponatur, et dicatur, quod> Cotnmune Aquis, et

» Commune Alexandriae, efc horoines utriusque ci- d

» vitatis nen debeant dare, et teneantor, quod noo

» dabunt consilium, v«l auxilium Cassineasibus, si

» guerrizarent cum Alexandrinis , vel Aquensibus;

» vel Aquenses, vel Alexandrioi guerriearent cum

» Cassinensibus , et specialiter de presenti guerra.

» Et quod homines Alexandriae possint eos Cassi-

» oenses capere ubique , sine eo> quod Aquenses

» debeant dare consiiiuro, vel auxUium Cassmen-

» sibus, et si male eis venerit, sit suum. Et quod

» Aquenses, ct Commune Aqois noa, teneantur

» guerriare CassioensUws de. hac guerra , v*l de

» aiia. Et Commttoe Alexaodriae/ vel Aiexaadrini

» non teneantuv guerria»* Gassiaensibus pro Com-

» muni Aquis. Quae omnia > et singula predicte .

( MCCXXXVI )

Postero , Pessonato de PuteoboneUo praetore ,
Alexandria variis motibus est concussa. Namque ad
extema belia, quae ea civitas cum Marchione Mon-
tisferrati, aliisque finitimis populis habuit, seditiones
etiam intra civitatem accesserunt. Quippe dum cives
alteri alteris in republica administraoda dominari,
et caeteris student praestare, sanctum illud socie-
tatis vinculum , sine quo nulla civitas diu cohstare
potest, dissolutum et discissum est. Guasca enim
iamiUa, quae haclenus veiis plenis aurae pepularis
publicorum negotiorum cursum usque adeo inten-

28

Digitized by

Google

G. SCHIAVINAE

'216

derat , ut raagna felicitate, nullo facto naufragio, ad a »

optatissimum sui arbitrii portum semper pervene- »

rit, hoc etiam anno, quod conlempto penitus populi »

favore, perturbato judiciorum ordine, sola potentia »

freta in publicis rebus gerendis, et magistratibus »

legendis, vpluntate tantum ac vi uti ausa iuerit, om- »

nino omnem' existimationem ac auctoritatem amisit, »

et, quo antea fulciebatur, auxilio deetituta, ita con- »

cidit, ut in tanta potentia, nihH prope posse demceps »

visa sit. Familiae enim nonnollae, vel ipsis, invitis »

et frustra reluctantibus Guaschis , relicta poputari »

patte, in quam adscriptae erant, parti Communis »

adhaeserunt. Eae sunt: Invitiati ,' Squarzafici Vaccae, »

et Gallinae. Quibus omnibus' controversiis demum »

Bessonati praetoris et bonorum civium diligens opera »
finem imposuit, resque ita cofttposita est, ut duo b »

Consules - reipublicae praeficerentur , quorum aker »

ex populi parte tegeretur, alter ex Communi, penes »

quos omne imperium et potestas esset. Pars popu- »

laris habuit Carolum Rainaldum, virum utique no- »

bilem militaribus factis, et rite gestis magistratibus(?), »

Communis vero Ruffinum Guascum juvenem lectis- »

simum, et ornatissimum , quem non aetas, sed sua »

virtus , cum bellica , tum civilis , ad hunc magistra- »

tum provexit. »

Foedus ictum est inter Alexandrinos, et Cassinenses.

Eodem anno, vu scilicet idus maii , in publico, ac fre- »

quenti concilio, Alexandrini societatem, et conventio- »

nem inierunt cum Monregalensibus , Cuneensibus, »

Savilianensibus, oppidanis Bennaram, et Buschae, •»
qua ulriusque civitatis, ac municipiorum populi ita c »

inter se foedere conjuncti sunt, nt praeter alia »

commoda, sibi invicem jus civitatis communicave- »

rint. Exstant hac de re tabulae solemnes in publicis »

singularum civitatum, et oppidorum tabulariis in- »

tegra fide asservatae, quarum exemplum est hujus- »

modi. « Annp Dominicae Incarnationis mccxxxvi, in- »

» diction. ix, die Veneris, secundo intrantis maji, in »

» Alexandria, in pleno consilio, campana collecto, et »

» voce praeconum in ecclesia majori more solito con- »

» vocato. In nomine Domini Jesu. Ad honorem Dei , »

» et Virginis Mariae et B. Petri Apostoii , ad cujus »

» laudem et gloriam civitas Alexandriae fuit a prin- »

» cipio constituta; et ad honorem, et incrementum , »

» et bonum statum civitatis Alexandriae et loco- »
» rum Montisregalis, Cunei, Savilliani, Bennarum, d »

» et Buschae, et omnium eorum amicorum. Talis »

» conventio , concordia , et pactum facta e3t , et »

» factum inter dominum Pessonatum de Puteobo- »

» nelio , potestatem Aiexandriae, nomine, et vice »

»■ Communis Alexandriae, et ipsum Commune ex »

» una parte, et ex alia dominum Paganum de Puteo, »

» potestatem Cunei, et Savilliani, et sindicum , »

» actorem, nuntium, et procuratorem loci, et Com- »

» munis Montisregalis , constitutum a Jacobo Pa- »
» chinensi, et domino Guasco, et Anselino fil. do-

»• mini et Guilieirno Judice , Consulibus dicti ioci »

» Montisregalis, ad faciendum pacta, et conventiooes, •»

» et eoncordiam, et piomissiones cum Communi »

» Alexandriae, et ipsum Commune, prout continetur »

in instratnento, inde faclo a Gullielmo . . . . , in-
dictione ix, die sabbati, quinto exeunte aprili :
videlicet quod dictus dominus Paganus, viee, et
nomine Communis, et hommum Montisregalis,
constituit se ipsorum nomine, et homines Com-
munis praedioti loci generaliter, et singulariter
crves, et habitateres civitatis Alexandriae in per-
petuum : promittens dictus domimis Paganus, no-
mine Communis Montisregatis , et homtnum prae-
dicti ' loci , praefato domino Pessonato , recipienti
vioe , et nomine Communis Alexandriae; quod
Commune Montisregalts, simul cum Comranuibus
Cuneiy Savilliani, Bennarum, et Bnschae, dabunt,
et ement in civitate Alexandriae sedimen unum,
et possessiones tantas, cujus pretium ascendat
lib. quingentas ; reficere, et de ipsa pecunia in
ipso sedimine faciertt fieri bona, et pulcra, et
convenientia aediftcia , si sedimen habere poterunt
congruum. Et, si grave eis videretur dare sedi-
men, emanl domos, et possessiones usque ad
pretium praedictae quantitalis , et medietatem
emant usque ad festum proximum S. Michaelis,
et aliam medietatem a proximo festo S. Michaelis,
usque ad annttm. Et hoc promisit dictus dominus
Paganus, nomine praedicti loci Montisregalis.
« Et ad invicem dictus dominus Pessonatus, po-
testas Alexandriae, in pleno consilio, nomine, et
vice Commnnis Akxandriae , vohtntate , et con-
sensu ' omnium consiliariorum de ipso consilio ,
et ipsi consiliarii, receperunt unanimiter, et con-
corditer ipsum dommum Paganum, vice , et no-
mme praedicti loci Montisregalis , et hominum
ejusdem, et Commune , et homines praedicti loci
in cives , et habitatores Communis , et civitatis
Aiexandriae. Et promiserunt dtctus dominus Pes-
sonatus, nomine Communis Alexandriae, de vo-
luntate, et consensu omnium ipsorum consiiia-
riorum, et ipsi consiliarii , predicto domino Pa-
gano, recipienti vice, et nomine Cammunis , et
loci Montisregalis, quod adjuvabunt praedictum
iocum Montisregalis , et homines dicti ■loci in
domo sua, et terra sua, faciendo guerram a domo,
et.terra Alexandriae illis, qui guerram facerent
praedicto loco Montisregalis, si guerra fuerit ipsi
•loco incoepta, vel si ipsum Commune Montisre-
galis, et homines ipsius loci guerram inciperent
alicui loco, vel locis , personae, vel personis ,
voluntate, et consensu Communis Alexandriae;
ita tamen quod Coinmune, et homines Alexan-
driae non teneantur ire ad partes praedicti loci
■ causa faciendi guerram aiicui pro ipso loco Mon-
tisregalis. Et quod de praedicta guerra non faciet
Commune Alexandriae pacem, vel treguam siue
voiuntate, et consensu Cotnraunis, et hominum
dicti loci.

« Item promtserunt dictus Dominus Pessonatus,
voluutate consilii , et dicti consiliarii , nomine
Communis Alexandriae , dioto domino Pagano ,
nomine praedicti loci , et hominum ejusdem , quod
apponent, et apponi facicnt in slatutis, sivc or-

Digitized by

Google

31'

AJilf. ALEXANDRINI

218

» dinamentis civitatis Alexandriae , quod potestas , a »

» et Commune, et homines Akxandriae teneantur, »

» et debeant attendere , et observare praedietam »

» concordiam , pacta , et conventiones , factas , et »

» facta per dominum Pessonatnin de PuteoboneHo, »

» polestatem Alexandriae , et per cousiliaiios c't~ »

» vitatis Alexandriae , nomine , et vice Commnnis »

» Alexandriae , domino Pagano de Pntee , nomine »

» Communis Montisregalis, et attendi et observari »

» facere totum , et prout continetur m instru- »

» mento inde facto ab Anseltno Corso Notarlo , »

» mccxxivi, indietione ix,die Ven«ris, secundo in- »

» tranti&rnadii: etin ipso statuto, sive brdinamentis , »

» civitatis Alexandriae debeat istud statutum per- »

» manere de caetero; nec de ipsis stntutis Com- »
» manis Alerxaqdriae debeat , nec possk remo- b »

» veri statutum de libro statuterum Ale-xandriae »

» per consilium, vel per arengum, vel alio modo, »

» sine votuutate , et parabela Comnsunie , et ho- »

» minum Montisregalis ; sed semper istud statutum »

» debeat inviolabilker observari , et quod super »'

» isto statuto, faoto de isto ordinamento, potestas, »

» sive rector Alexandriae debeat jurare annuatim »

» sic altendere, sive tenere, et facere apponi in »

» sacramentis seqnellae suae, super qua juraverint -»

j> homines Alexandriae sine tenore. »

» Item quod sacramenta de praedictis pactis, et »

» conventionibus , et obligationibus attendendis, et »

» observandis, ut supra diotum est, debeant renovari »

» de tribus in tribus annis.semper a Communi Ale- »
» xandriae, et singulis hominibus civitatis Alexan- c »

» driae, qui sunt ab annis xv supra, et ab aonis »

» x.xx infra , si inde • fuerint requisita a Communi »

» Montisregatis sine tenore. »

» Et onutia praedicta, et singula dictus domi- »

» nus Pessonatus, potestas Alexandriae, voluntate, et »

» consensu consiliariorum, et ipsi censiUarii, vice, et »

» nomine Communis Alexandriae promiserunt dicto »

» domino Pagano, recipienti vice, et nomine Com- »

» munis et hominum Montisregalis, [et\ ad S. ta Dei »

» Evangelia corporaliter juraverunt attendere, et »

» observare^ et attendi , et observare faeere, et num- »

» quam • oootravenire aliquo modo, seu aliquo irt — »

» genio, quod excogitari possit. Et pro praedi«tis »

» omnibus, et singuhs attendendis , et observandis, »
» ut supra scriptom videtur,. domkiu» Pessonatus, «' »

» potestas Alexandriae, voluntate. consiliariorum, et »

» ipsi consiliaxii , nomine Gommunis Alexandriae »

» obiigaveruut omnia bona Communis Alexandriae, »

» et singuloram bominum civitatis Alexandriae prae- »

» dicJtor douritto Paganoy recipienti noroine, et vice »

» praedicti loci Montisregalis. »

» Haec sunt nomtna consUiariorum , qui jura- »

» verunt dictam coucordtam, et promiserunt atten- »

» dere ut supra : dominus Jacobus Lanzavetukt , »

» Guido de Plovera , Otto Salvaticus , Suzapttus »

» Areiia , Florius Nicia , Otto Provincialis , Man- »

» fredJus de Foro, Ruffinus Clarus, GuUielmus&au- .»

» lus, Antonius Jndex, Nicolaus Medicus, Opizo »
» de Foro, Anfusus Guastavinus, Rieardus Gu ».-.;.

Obertacius de Puteo,' Benzo Tovar Obertus

Grassus, Gtrardus Blancus, Guarcinus de Bica-

vario, Gazarus de Majolica Sappa, Ugolius

de Conzano, Rainerius Nanus , Jacobus de Opizo,
Benzo AspereHus, Petrus de Quargnento, Carlus
Ramundus , Carlus Voiessus , Guliielmus Gatn-
bara, Petrus Panizza, Jordanus Polat, Jacobus
Groteri, Lanfrancus Barata, Obertns Maruellus-,
Petras Zasper, Mtriogius Spandonarius , Bonus
Joannes CapeUus, Ugo Canefrus, Manfredus Ru-
beus, GuiUelmus Marzarius, Anselmus Malonus,
Manfredus Mazaca, Ruffinus de Fore, Ghilianus
Ramondus, Jaoobtts Mattius, Ruffinus . . . . . Gul-
liebnus Garebaldus , Constoatius Nata, Riza Nata,
Gullielmus Labra , Anselinus Ciriinellus^ Opizo
Maruellus , Gavaretus .... Belengerius de To-
nella, Manfredus Parinus, Otlo Natica, Ruffi-
nus de Graffa, Belengerius a Saxa . . . . dc. Platea,
Bernardus Fucevetula, Grassus Affaturatus, Pe-
trus Grassus, Angelus Beloti^ Ruffinns de Foro,
Antonius SignOrinus , Nicolaus-' de Obertaciis ,
Salut . . . . Corbenus , Milanus Squarzaficus, Bu-
bulous Accaritras, Ogierus Lanzavetula, Albertus
de Gancis, Manfredus de Guagnono, Obertus de
Foro, Obertus Viciatus , Anselinus Botta, Ogle-
rius GriUns, Benz» de Rufinazo , Ugoaenus An-
saxia, Belengerus Guara, Provincialis de Bergo-
lio , Obertns Squarzaficus , Rolandus de Testa ,
Panza Milanus, Ogerius Inverardus > Andelanus
Gattus . . . . Ganducius, Petrus Gravellus , Ru-
baldus Cantonus, Ruffinus de Massa , Tebaldus
Fantinus, Cayret . i . . Proba, Monacus de Puteo,

Ariut Benzo AfTaturatus, Ruffinus Galea,

Guagnonus de Guagnono, Niooliwus de Ghigo,
Gerardus Buccadelacte , GuiUelmus Cassagnus ,
Anselmus Calzavacca, Ruffihus Strangolatus, An-
selmus Squarzaficus , Airardus de Cui temUia ,
Jacobus Provanis, Belengerius de Cota, Guillel-
mus Gner , Obertus de Foro, Jacobus Pie*Ua ,
Arnaldus Bajoxi, Facius .Mulinaritts, Anselinus,
Sappa , Ruffitius Celeriiius, Oberlus .... ba, An-
rtcus Masearius ,■ Guillelmus de <Moitaria, Ti-
baldtts Fuajol, Ruffihtis Inverardus, Ugo de Ga-
Zatta ) Alberious : V*nne ...».■ Olive .... Facius
Artsagi j Ainmiaous Letanus, Bertramus Sachel ,
SiluS MedaUa , Gu^llelmus de Gttatu , Mussus Au-
larins, Anriotus' Greffus , Guagnouus Beleugerius,
Petrus Mussus, Bonus Joanncs Arabbi, Jacobtts
Natta, Lanfranous Guerra, Gandulphus Boveren,
Ruffinus Portius, Albentus Natta, Ruffinus Saccus,
Henricus Guasonus, Grillielmws RavariuSj Lan-
francus Ferrarius, Gonradus PeUaiterius, Arpal-
dus Calzarius, . . . ; Facius, Spande» Pizabesla,
Petrus de Parm» , Jacobns Bonifacius , Beroar-
dinus NavonuB-, Belengeriits Cuj»pa , Jacebus Ra-
vaxii, Joannes ■ dte Catania , - Albertus Ganducius ,
Ubertinus de Foro, Petvus Balbus, Guillielmus
Bernardus, GuUliehnus Barata , Jacobus Cervia-
nus, Andreas : de^ Mbriliis, Gandulphus Bucca,
Anselrnus Balbus, Gwerewis do Peris^ Rwffinus

» 1

Digitized by

Google

G. SCRIAVINAE

220

» Tignosus, Bernardus Frigidus, Jacobus Inucaren, a gens vis equitalus, et peditatus, Alexandriam misit,

n Lanfrancus Arnutius , Robaldus de Ottobello ,
» Cullia Spandenarius, Guercius de Friderico, Ma-
» nuelus Pastor, Anfussus Cuppa, Antruffus de Gor-
» reta, Odatius de Guardatia, Jacobus Truarti,
» Ubertus de Octomaria, Ferrarius Guascus , et
» inde, ut supra legitur, praedicti omnes hanc car-
>> tam fieri rogaverunt. Et plures interfiiere testes :
» Thebaldus Rez, Testera Saltarius, Baibus Salta-
» rius , Anselinus Porcellus , Oddo Sedubia. Ego
» Anselinus Corsus, Notarius palatinus, et nunc
» seriba Communis Alexandriae, hanc chartam su-
»! prascriptam tradidi, et interfiii, et subscripsL »
. Eodem anno Ruffinus Guascus praetor Vercellis
jus dixit.

( MCCXXXVII )

Qui insecutus est annus memorabilis fiiit deeretis
aliquot ab Alexandrinis factis, atque in primjp hoc
uno in librum legum municipelium relato, quo sanr
eitur fbedus , ab Alexandrinis cum Csssjneosibus
ictum, [foedere, ab Alexandrinis icto cum Caseinen-
sibus,] pacto convento, ut iidem CassinensesAle-
xandrinis penderent lib. cl, prout ex tabulis, a Ja-
cobo Ferramusca Notario stipulante confectis, ap-
paret. Hoc eodem anno Ruffinus Guascus, exacto
eonsulatu Alexaadriae patriae suae, inivit praeturae
magistratum Bononiae.

( MCCXXXVIII )

Proximus annus aeque seditionum , civiliumque
discordiarum acerbitate , alque aliis calami talibus Ale-
xandrinis fuit funestus et Juctuosus, ut vix unquam
duriora pau" illis contigerit, Enim vero, neque in ci-
vitate, neque extra ullus erat paci locus '• beUorum ar-
doribus cuncta aestuabant. Lanzavegii, aliique plures
Gibellini nominis principes viri , inhiantes exitio Guel-
phorum, penes quo» tunc erat civitatis imperium,
cum natali solo exularent, non ipsi tantum excur-
suMiibus, el latrociniis fines patrios, et adversario-
rum bona potissimum dilacerabant, verum iinpla-
cabili odio stimulati, accitis externis Friderici sub-

ut eam civitatem pariter expugnaret, sperans, fore
ut Gibellinorum exuluro copiis, a quibus eo voca-
tusfuerat, facile posse ejus dominatione potiri; quod
postea malo Guelphorum fato evenk. Siquidem, ut
primum* hostdis acies , cui se se statim exules con-
junxerant, in agrum Alexandrinum ingruit, effuse
ilium foeda populatione diripuit. Nec mora; castris
ad civitatem admotis, arctissima eam obsidione pre»
mere , atque oppugnare institit. Plane haec tam
deploranda calamitas Alexandrinorum testata habe-
tur litteris ipsius Friderici , quas ad Justinianos ApuJiae
dedit in haec verba: « Castra in nostrorum rebel-
» lium reliquam dcpopulationem defiximus, et duas
» de nostris rebeUibus fortissimas civitates Brixiam,
» et Alexandriaaa eodem bempore, divisis nostro-
» mm exercituum copiis, sic instanter obsedimus,
» sic in totum vastavimus e vicino, ut ab obsi-
» dentium castris ad muros quindenarius pubes, et
» octogenarius senex frequenter inermes projicere
» lapidem periculosum non crederent, dH&cUe uon
putarent; ad exterminium quorum idcirco fcam
oito castra nostrarum virium in campos eduxi-
mns , ut pubescentem ipsorura segetem , et la-
erimosos turgeniium vitium pabnites, vastationis
gladius nuUam temporis angustiam metuens, li-
» .centius devastaret » Et plane cum Aiexandria
per dies aiiquot maxima mole esset oppugnata,
ilkwn tandem civitatem vacuam eommeatu, et prae-
sidio (Guelpborum enhn armis lantum, et levi au-
c xihariorum mititum manu , quam Vercellenses , op-
pidanis Sanctae Agathae imperatam, Alexandriam
miserant, defensabatur) parvo negotio est capta, di-

»

repta, succensa, atque, miserabUi de propugnalo-
ribus edita strage, deformata. Brixiam autem, quam-
quam Imperator tribus continuis mensibus, omni
arte, et ingenio usus, tentasset, nikil tamen profi-
oiens, turpiter eam relinquere coactus est.

( MCCXXXIX )

Proximus annus prodigiis aiaqnot, et tamultibus
Atexnndriae excitis nobilis fiut. Quippe erinita sjbelia
horribili facie, ardentissimam facem «emulata, ad
occidentem solem decwrrens; appaniit; inde, 111 non.

sidiis, ipsi patriae excidium, prope ultimum intu- d jufii, sol est mirabiUter obscuratus ; tenebrae enim

lerunt. Nam per ea tempora ob insigncs. coutro-
versias , inter PontiBcem, et Imperatorem vertentes,
tota erat Italia gravibus concussa motibus. Nempe
populi piurimi , cisalpini praesertim, qui paulo ante
in Frederici obsequia juraverant, ii, iliius insoleotia,
atque imperiorum severitate offenst, Ubertate,ducibus,
et auspicibus Mediolanerisibus, resnmpta, ab ejus se
obedientia subtraxerunt. Quamobrem vebementer ac-
census iracundi* Friderious animo.stotuit omnino illo-
rum perfidiam et temeritatero vindicare* Aucto igitur
exercitu novis Cremooensium , Parmensimn > Pla-
centinorum, Bergomensium, et Mtttinqnsiumauxiliis,
ipse cum parte eorura ad expugnandam Brixiam
•se contulit. Mox reliquum copiartim, quaefiiit in-

a sexta diei hora usqne ad nonam adeo densae ap-
paruerunt, ut steilae per id terapus toto coeio [,per-
inde] ac si nox esset, visae «int. Qjuae porro por-
tentosa signa praenuntia exstiterun* aberratienis
frugum, et malorum, qnae tnde sectrta suitt. /

Ad haec eodem anno Alexandriae civile bellum
renovatum; Gnaschi enrm et Putei, sumptis artnis
adversus Lanzaveggios , et alios adversae fitctionis
.prinoipes, totam eivitatem tnrbis, et tumoltibus
impleverunt. « '. > . • • •<

[Otto Ghiliinus Archiepiscopns Genvae, vir cinmum
virtuium christianarum , politiearomque spleardore
iUuSh-is, in veneranda, saneuique ^senectute- esilnt-
manis rebus sublatus est. ] >' >• '.<<.;>

Digitized by

Google

331

ANH. ALEXANDRINI

333

(MCCXL) a

Iosequenti snoo, qui fuit a rederaptione humani
generis ducentesimus quadragesimus supra millesi-
mum, cum Fridericus Imperator ex internecino odio,
quo semper Romanos Pontifices proseeutus fuerat,
vastata omni belli clade potiori parte Italiae, etiam
Pontificium solium evertere conaretur , Gregorius
Pont. Maximus, quem per id tempus totius cfari-
stianae. rei cura tenebat, et Romanae ditionis prae<-
sertim, visa Ulius impotenti, et effrenata audacia,
inexhaustaque atieni siti, quam suis viribufi noverat
extinguere minime posse, decrevit aliunde subsi-
dium petere. Propterea de consilio sacri Purpura-
torum senatus, cruoem denuntiavit, noxarum om-
nium expiatione propositaiis, qui in iUuro, tamquam b
Romanae Ectlesiae hostem, .arma tulissent: Gonci-
lioque Romam indicto , Cavdinales tres , Jacobum
scilicet, Episcopum Praenestinum, ad Galliae Regem,
Ottonem Candidum, Episcopum Portuensem, ad
Regem Britanniae, et Gregorium a Montelongo, sive,
ut alii volunt, Riccardum Harembaldensem ad Ge-
nuenses, legatos misit; illos, ut praefatos Reges
nomine suo precarentur, ne labanti Ecclesiae opem,
et operam suam negarent , sed praesto esseot, sub-
sidium ferrent, et vocatos Antistites quisque , suos
ad Concilium mitterent. Tertium vero, ut Genuenses
itidem rogaret eosdem Antistkes, et quoscumque
Romam ea de causa profecturos , comparata classe
transveherent.

Interea Alexandrini exuks Friderico adhaeserunt, c
foedusque cum eo pepigerunt.

( MCCXLI )

Qui vero proxime insecutus est annus, multis
quidem rebus, sed duabus potissimum, insignis ha-
bitus est, clade scilicet a Genuensibus accepta, et
obitu Gregorii Pont. Max. Nam cum Cardinales,
qui anno superiore legati ad Reges Galliae , et Bri-
tanniae, et ad Genuenses missi fuerant, legatione
perfuncti in Italiam revertercntur, una cum nobilis-
simo, ac frequenti coetu transalpinQrum , et subal-
pinorum Antistitum , minorumque Sacerdotum, atque
adeo aliorum principum virorum, in quibus erant
Legati singularum ciyitatum .Lombardiae , qui , ad
concilium vocati , sese ipsis Gardinalibus coinileg de-
derant , classeque Genuensiupv.Nicaea Genuam, et
inde Romam transportarentur , ( terrestre namque
iter omni ex parte.Friderici praesidiis occupabatur )
ad insulam Meloriam, inter Corsicam, et Pisas po-
sitam, navibus Friderici, et. Pisanorum, quae nu-
mero longe plurimae erant, intercoeptae , post cru-
delem, et acrem pugnam utrinque factam, tandem,
profligata, et capt,a prope tota classe, vincti Legati
ipsi,' ac comites omnes., paucis exceptis, qui fra-
ctis triremibus in.roare submersi sunt, in potestatem
Hencii, Regis .Sa^diniae et Friderici filii spurii,
cujus ductu .res, gesta est,, .peryenerunt ; qui con-

festhn cum patrem de victoria, et tam opulenta
praeda facla commonuisset, illum consulens, quidj
de ea agi statneret, ab eodem his. duobus leoninis
versibus responsum *ulit :

Omnes Praelati Papa mandante vocati,
Et tres legati veniant hiic usque ligati.
Vincti igitur, omnes ad Fridericum missi sunt Fa-
ventiam ; cujus jussu mox inde, pars NeapoHm , pars
Melphim perducti, utrobinque in viricula sunt injecti.
Quibus tandem non idem exilus fuit. Nam GaUi ,
qui plures caeteris erant, quod illorum Rex mina-
oes, et acerbas litteras ad Fridericum miserat, illico
lib«re dimittuntur: reliqui vero universi haud multo
post, macerati fame, et foetore carceris, ad unum
interierunU In iis fuere Alexandriae Legati, qui et
ipsi miserandum vitae finem habuerunt.

Plane ex hujus cladts uuncio Gregorius tantum
hausit doloris, ut, in morbum prolapsus, moerore
antmi xi kal. augusti ex hac luce subtraetus est (sic),
in cujus locum, ix kal. octobris, CardinaUs substi-
tuerunt Caelestiaum IV mediolanensero , dx illustri
Castilionum gente ortum, qui decimo pontificatus
sui die , vita exemptus est,

Neque ita multo post Alexandrini exules copias
auxiliares submiserunt Maximo Ebulio Friderici
Vicario> ditionem genuensem acriter bello vexanti;
quae dum temere cum hoste, longe nupaero supe*
riore, ad oppidum Uvadae manum conferunt, acte
victae terga dare conanlur , plurimis ibidem desi-
deratis.

( MCCXLH )

Postero, Alexandrini publici consilii decreto, mu-
nicipales leges ad optiroam morum , et justitiae civilis
inslitutiohem tulerunt. Interim exules Lanzavegii,
Merlani , aliique principes partis Friderici , crebris
excursionibus finesi Genueiwium infestos fecere.

(MCCXLIII)

Insequenli , Alexandrinorum res, si npn turbidae,
at nec omnino otiosae fuerupt. En^mvero cum jam
; anno unO, et novem roeusibus P.. M. Pontificiae
d sedis vacuitas fuisset, taiidem v,iii kal. julii, Ana-
gniae , omnium Gardinalnun , qui il^uc^ convenerant,
suffragiitS) Innocentius iv ligur, ex nobili Flbco-
rum , Lavaniae Comitum , familia natus , Sinibaldus
antea dictus, vir plane commendatione omnium
christianarum, politicaruroque virtutum, et. singularis
doclrinae insignis, [Anagniae,] in Coelestini demor-
tui locum Pont. Max. est renuntiatus. Hic, praeler
alia laudis ornamenla, hoc unum praecjpue insti-
tuit, ut scilicet Cardinales purpureo pileo uterentur,
ea nimirum significatione , ut, qui ad hujus.digni-
tatis excejlcntiam , et honoris fasligium provectus
sit, is semper ad vitam pro divino tuendp . jure,
et ecclesiastica libertate ponendam , paratus esse
debeat. Quod documentum utique ipse secutus est

Digitized by

Google

aa3

O. 9GBIATINAR

334

egrej£e. Nam, quandiu vixit, Friderico itaperatori a accederet. Cui aclutuin Imperator referri jussit ,

jora • pontificia- oppugnanti , et convellenii, tanta paratum quidem esse se ad subscribendum, et ap-

oontentione, et anitni cOnstantia se se opposuit, ut probandum, quaecumque iegati sui suo nomine spo-

ea de causa gravissimas postea cnm eo susceperlt pondissent, ac jurassent; verum non ante fd factu-

inimicitiasy codctUsqne postremo sit, Roran profu-
.gus, in alienum proficisci solum. Sane fuit Fride-
rictls cum Innocentio adhuc Cardinali intima fami-
liaritate oonjunctus; proinde, ubi eum intellexit Pon-
tificem dictom , in spem certam venit nullo negotio
pOftse per eum pacem sibi cum Ecclesia, et amis-
satfl reeuperare gratiam. Hao igiiur ratione ductus
ad lUurtt legatos misit [Petrum Vinearo, et Thoinam
Sifnuessanum] , qui, nomine suo, et novam illi susce-
ptam dignitatem gratularentur , et simul reconcilia-
tionem postularent. Ad quem Innocentius, per suos

rum ait, quam ab anathemate sit solutus. Hoc In-
nocentius intellexit diffugium esse, et recedendi a
promtssis captam occasionem; propterea frustratus
spe sua, inde illieo, ut Romam reverteretur , coihgi
sarcinas jussit. Caeterum dum se quisque ad abitio-
nem accingit, per certos nuntios Innocentins fit
certior, Fridericum copiis suis vias aliqnot inse-
disse. Quae res ita Pontificem exanimavit (cotlji-
ciebat nempe , hanc fabam in caput suum cudi), ut
confestim deflexo itinere, Sutrium diverterit, inde-
que per noctis silentium, ignoto habitu, ne interce-

etiam ipse legatos , statim respondit, nihil magis b ptue opprimeretur , raptim secum sex tantum Car-

optare se , quam hominem amicum , obsequio sibi
atniciorem faeere; aequo animo petitionem conces-
surum , si se prius de objectis criminibus purgaret
(vdlgo ttattique his habebatur sacer, etimpius, ac
ptane atheus, utpote qui ntilla reftgioue obstrictus,
se ' se omn< omnino generi flagitiorum addixerat ).
Qua conditione repudiata , Fridericus ab eo aoitnum
prorsns alienavit, ao se ei aperte deinceps friitni-
cum tnfensissimum praesetulit, ut propterea ejus
impotentem', et crudelem, atque intolerandam bar-
baricm detestari Principes , et civitates aliquot Ita-
riae, quae ab ipso stabant, eo deserto Pontificts
auctoritatem postea secutae sint. In iis fuere praeter
Viterbium , aliosque finitiinos Hetruriae populos ,

dinalibus assumptis, ac perexiguo Antistitum , et
Aulicorum comitatu ( reliqui namque, cum Cardi-
nates, tum alii, terrestri praemissi via, Mediolanum
sese receperant ) Centumcellas perrexit, ibique ar
classe Genuensi, quae illic parata erat, acceptus ,
brevi idoneam nactus tempestatem, Genuam est
devectus, ubi tamdiu permansit, donec ab aestu,
et agitatione maris recreatus esset, et Cardinales ,
ac Proceres universi, qui Mediolanum contende-
rant, ad se convenirent. Mox inde, vui non. octob.
discessit, superatoque Jugo, per patentes, et fertilis-
sitnos planae Liguriae campos, pervenit Alexan-
driam , in qua civitate liberaliler habitus cultusque
fuit. Atqui quoniam causa susceptae profectionis

etiam iu Gallia Cisalpina, Alexandria, Vercellae , c urgebat, postridie , quam eo devenerat , sutnmo

Hasta, et Marchiones Montisferrati , et Malaspinae.

( MCCXLIV )

Proximo anno, Fridericus suorum defectione, et
conscientia tot scelerum, in Ecclesiam, Romanosque
Pontifices admissorum, perterritus, animum tandem,
et cogitationem ad pacem cum Innocentio facien-
dam convertit. Quamobrem, legatione cum liberis
mandatis data Comiti Tholosano, Petro Viueae, et
Thomae Sinuessano, viris, nnimo, auctoritate, et
rerum gerendarum usu praeditis, illis imposuit,
ut Pontificem adirent, ac cum eo quibusvis,aeqttis
tamen , et neutri parti damnosis, condilionibus de
rec^tfcilratiohe agerent. Qui profecti negotium ita cum
innocentio, praesente Balduino, Imperatore Constan-
thVOp^lrtano, tfansegefunt, ttt, interposito fidei sacra-
rnento pacem futuram condixerint. Quibus actis ,
Irtnocentius, cut antiquissima erat christianae rei-
publicae salus, bonoque illius rem quam primum
terminari cupiebat , kal. junii , ipse cum omnibus
Cardinalibus , et speciosa sacrorum Antistitum, Pro-
cerumqtte caterva Fessennium , quod nunc Civitas
CastellaAa nuncupalur, concessit, statimque Fride-
ricnm , qui inde haud longe aberat , de adventu
suo admonuit, hortaturque, [ut] si quae per suos
legatos pollicitus est, praestare velit, adesse tempus,
ut ad ea praesentia sua confirmanda exspeetatus

mane, civitate, quae ad eum visendum, et reveren-
dum prope tota confluxerat, solemni benedictione
lustrata, inde digredilur, rectaque Hastam, et Hasta
Lugdunura, quo iter intenderat, celeri festinatione
processit, eo praesertim consilio, ut illic, primo
qaoque tempore generali Synodo congregata, de pace
Ecclesiae cum Friderico , de subsidio in Syriam
transmittendo , et de ipsius Friderici perfidia , et
pervicaci contumacia, nisi resipuisset, ex legibus
ulciscenda pertraclaret.

( MCCXLV )

' ' ' ...

Proximus annus turbulentns, fttque item calami-
tosus toti christiano orW visu$ est. Nam, quum Fri-
dericus homo contaminatissimns, vitiorumque om-
nium sentiha , contra quam fas erat, res sacras
profanare , et divinum jus pefvertere , ac more suo
pessime habere non' desisteret, nec, quamvis saepe
admonitus humane esset, ullomodo tamen a male-
ficiis, et injuriis temperare vellet, [quare] Innocen-
tittS, habito hac de re, et aliis Lugduni Concilio ,
iltum servata omnino' juris, ; et sacrorum canonum
forma, tamquam rebellem, et impium de sententia
tottus sacri Conventus , diris exsecf ationibus prose-
cutus est, imperioqiie , et fegnis Siciliae, atque
Apuliae, Romani solii fiduciariis , soltttis populis a
jtirata «i obedientta , potestateque elefctoribus Prin-

Digitized by

Google

f

3 2 5

AN«, ALEXANDRINI

226

cipibus novi creandi Caesaris fecta, privavit, ut
plene Ms tabulis cernitur? « Cum Fridericus, Rex
» Siciliae, pacern inter Ecclesiam , atque Imperium
» violarit, Cardinales, ac proceres Ecclesiae, pro-
» deuntes ad Concilium, aut comprebenderit , aut
» submerserit, aut ad iadecoram subeundam ser-
» vitutem adegerit, quosque captivos fecit, eos foe-
» dissimis carceribus ad extremum usque spiritum'
» macerarit; cum idem nefariis de Fide imbutus
» opinionibus sit , et amicitiam cum Saracenis inie-
» rit; cum >n regno Siciliae sacerdotes impotenter
» exterminarit, ac, variis tormentis excruciatos,
» necarit ; ob has causas « inquit » nos, s,uper
» praemissis, et quam plurimis aliis ejus nefandis
» excessibus, cum fratribus noslris, et sancto Gon-
» cilio, deliberatione praehabita diligenti, cum Jesu
» Cbristi vices, licet, immeriti, teneamus in terris,
» nobisque in B. Petri personam sit dictum : quod-
» cumque ligaveris super terram , ligatum erit in
» coelis , memoralum Principem, qui se imperio,
» et regnis , omnique bonore , et dignitate reddidit
» tam indignum , " quique per suas iniquitates adeo,
» ne reghet, vel iraperet, est abjectus, suis ligatum
» peccatis , et abjecturo , omnique honore et digni-
» tate privatum a- Domino ostendimus, denuncia-
» mus, et nihilominus sententiando,privamus, omnes,
» qui ei jurameoto fidelitatis tenentur adstricti, ab
» hujusmodi jnramento perpetuo absolventes, auoto-
» ritate apostolica firmiter inhibendo, ne quisquam
» de caetero sibi, tamquam Imperatori, velRegi,
» pareat et intendat, decernendo, quoslibet, qui ei
» deinceps, velut Imperatori,- vel Regi, consilium,
» vel auxilium praestiterint, seu favorem, ipso facto
» excommunicalionis sententiae subjacere. Illi autem,
» ad quos in eodem imperio Imperatoris spectat elec-
» tio, eligant libere successorem. De praefato 6i-
» ciliae regno providere curabimus cum eorumdem
» fratrum nostrorum consilioj sicut viderimus ex-
» pedjre. »

Ut aulem eligi debeat Imperator sic statuit: « Dux
» Austriae, Dux Bavariae, Dux Saxonum „Dux «Bra-
» bantiae, Archiepiscopus Coloniensis, Maguntinus,
» Salburgensis ducentur in insulam Rheni , et dimit-
» tentur soli in ea, et amovebuntur omnes navi-
» culae, et ibi tractabunt de electione Imperatoris,
» nec adveniet aliquis ad eos, donec sint concordes.
» Huic negotio praeerit Archiepiscopus Coloniensis,
» secundus Maguntinus , tertius Salburf ensis. »

Dejecto Friderico , octo viri quibus hujusmodi
electionis munus incubuit, in Friderici locum Hen-
ricum , Turiogiae , et Hassiae Landgravium , ducem
fortissimum, et generosissimum substituerunt. Unde
post modum tota Europa maximis bellorum ardo-
ribus exarsit. In Italia civitates plurimae , quae pro
Imperatore stabant, conspiratione facta, arma ad
libertatem capessendam sumpserunt.

In tantis rerum asperitatibus positus Fridericus,
non penitus animum despond.it, quin potius, re in-
tellecta, ira percitus, rabieque fera stimulatus, ex
Taurinis, qno per id tempus, Lugdnnum profici-

a sceos ad causam suom dicendam, advenerat, con-
verso, retrorsum itinere , concessit Alesandriam ,
ibique coactis copiis ex Gibellinis Alexandrinis et
Derthonensibus , et clieutibus Marchionum Montis-
ferrati, Cevae, et Garecti, quos, a Genuensibus
abstractos, sibi conciliaverat , Papiam perrexit, ut
mox Parmam, quam ftcens ejus civitatis . exules ,
imperio infensi, occupaverant , bello repeteret, et
Mediolanum, conjuratorum caput, expugnaret. Sane
tanta illuc auxiliariorum vis concurrerat ex omni
parte, ut brevi exercitum sexaginta millium confla-
verit armatorum. Gomparato igitur Fridericus hoc
militum apparatu, Parmam .processit, adoritur, et
oppugnat. Caeterum, quia ex certis indiciis, et cap-
tivis compererat, eam urbem valido sociarum civi-

b tatum , et Gregorii Montelongi, Pontificii legati,
teneri praesidio, eam obsidione cinctam reliquit,
ipse interea cun\ expedita exercitus parte Mediola-
num contendit. Mediola*nenses autem, licet per se
firmi, ac fortes essent, a Genuensibus tamen, quo
facilius sustinerent, ac retunderent hostium impetus,
auxilia poposcerunt ; a quibus missa est statim lec-
tissima quingentorum militum manus. Quod factum
ita Friderioum accendit, ut is, vastatis, et eversis
nonnullis oppidis ditionis mediolanensis, Veronam,
quo concjlium indixerat, profectus sit, belii cura
omissa , et ea Hencio filio demandata. Qui celeriter,
trajecto Abdua flumine, Gorgonzolam municipium,
praesidio Mediolanensium firmatum, obsedit; ubi,
dum, impetu facto, portas fractas irrumpit, oppido

c potiri conatur (strenue enWn propugnabant, qui
erant intus) tantts armis concursam est utrinque,
ut magna inde caedes seouta sit, ex utraque parte
desiderati, et capti multi. De Mediolanensibus non-
genti, et sexaginta, de Genuensibus vero quadra-
ginta tantum vivi in hostium 'manus venerunL
Gaesarianorum autem captorum, et occisonjm nu-
merus, qui plaqe magnus item fuit, omnino igno-
ratur. Hencius, inter pugnandum a suis, inclinante
acie, derelictus, cum circumventus undique viam
armis ad salutem sibi praeclusam cerneret, ne te-
mere cederetur, Simoni Locarno, copiarum hosti-
lium potestati , se se dedidit , a quo postea Medio-
lanum perductus, illic cum oaptivis mediolanensibus
est permutatus. Genuenses, quod illos Fridericus,

d cum sua ipsorum, tum Innocentii Pont. Maximi
causa ( utrosque enim infensissimos habens, impla-
cabili odio prosequebatur), in pretium redemptionis,
praecisa singulis dextera, et altero oculorum effosso,
sic deformati, et irrisi, in patriam dimissi sunt.
[Eos inde] Genuensis Respublica, casum illonim
miserata, ut susceptam injuriam , et contumeliam
aliquo leniret solatio , certam pensionem ad tole-
randam vitam eis de publico quotannis persolven-
dam curavit.

Interea Fridericus, missis Parmam, qui propin-
quorum, et amicorum Innocentii tecta universa, et
villas diruerent, acerbas, et minaces litteras ad
ipsum Pontificem dedit, additis sequentibus ver-
sibus :

Digitized by

Google

337

G. SCHIAVINAE

238

» Roma dhi titubans, variis erroribus acta, ' a castra S. Salvatoris, Pacilianum, Conzanum, San-

» Corruet, et mundi desinet esse caput.

Cui Pontifex statim respondit simili metro ,
ut infra :

» Niteris in cassum nattm submergere Petri;
» FluCtuat, et nunquam mergitur illa ratis.

Subdit Fridericus :

» Fatavoiunt,stellaequedocent,aviumque volatus,
»;Quod Fridericus ego malleus orbis ero.

georgium, Sarmatium, Torcellas, Cumolas oppida
omnia dicionis Bonifacii expugnarunt, ac diripuerunt,
copiosa inde abducta praeda.

Eodem ahno Alexandrini leges tulerunt de dedu-
cenda aqua per agrum Marenghi.

( MCCXLIX )

Sequenti anno Alexandrini componendis rebus
cum exulibus civibus, et Reipublicae instituendae ,
optimis, et salutaribus legibus latis, vacant.

Replicat Innocentius :

» Fata volunt, Scriptura docet, peccata ioquuntnr,
» Quod tibi vita brevis, poepa perennis erit.

Haec dum inter Pontificem , et Imperatorem agi-
tarentur, Apuli novas.res moliri coeperunt. Itaque
Fridericus, qui posthabita omni cura, totum ani-
mum adjecerat ad prosequendum bello Mediola-
nenses, hujus tam repentini atque inopinati facti
novitate perturbatus , praefectis filio Hencio Lom-
bardiae, et Friderico nepote Etruriae, ipse statim
ad sedandos illic excitos motus, et populos illos in
officio continendos properavit.

( MCCXLVI )
»

Insequens annus nihil memoratu dignum tulit,
praeter acerbitates, et molestias, quas in patriam
plurimas et assiduas exercuerunt exules Alexandrini.

'(. MCCXLVII)

•

Proximus, exceptis vexationibus, quibus quotidie
Alexandrini fatigantur a suis civibus exulibus , hac
una re tantum insignis habetur, nempe venditione
pensionis lib. centum quinquaginta, quam Cassi-
nenses Reipublicae Alexandrinae persolvere quot-
annis tenebantur ex pacto convento in conditioni-
bus pacis , inter eos decimo anno ante sancitae, ab
ipsa RepubKca Jacobo Lanzaveggiae viro amplissimo
facta. Stipulationis hujusmodi tabulas Jacobus Fer-
ramusca Tabellio publicus hoc eodem anno confecit.

( MCCXLVIII )

Postero anno Lanzaveggii, aliiqUe exules Alexan-
driae cives, conjunctis armis cum Bonifacio, Mar-
chione Montisferrati , et Hastensibus, patriae fines
assiduis incursionibus , et rapinis infestarunt. Ad-
versus eos illi , qui intra civitatem stabant, et prae-
sertim Guaschi, ac Putei, duce Manfredo Lancea,
Marchione Malaspina, insurrexerunt, signisque in-
festis Montisferrati imperium adorti, illud universum
populationibus , et incendiis devastarunt. Lugum ,

(MCCL)'

b Proximus annus, qui fuit ab incarnato Dei verbo
ducentesimus quinquagesimus supra miUesimum, ju-
cundus in primis fuit Alexandrinis , pace inter eos
conciliata. Etenim , cum per annos multos, ea civitas
vitio partium diducta, variis, ac foedis civilium dis-
sensionum motibus agitata, et concussa esset, hoc
demum artno, divina ope, et solerti bonorum ho-
minum cura, rursus ad summam tranquillitatem, et
ooncordiam est reducta. Nam Lanzaveggii, caeterique
nominis Gibellim' studiosi cives,'qui jam pridem vi-
ribus, et potentia adversariis suis dispares, volun-
tarium susceperant exilium , ii universi patriae sunt
restituti, tota inde exultante, ac gratulante' civitate.
Caeternm ad hanc publicam laetiliam , quam ex re-
ditu suorum civium in patriam ceperunt Alexandrini,

c magnus etiam gaudii cumulus ex violenta Friderici
tnorte (illum namque idibus decembris, dum sedatis
Apuliae tumultibus, comparandae pecuniae, et novis
copiis operam daret, ut mox, in Lombardiam re-
versus , quam maxima belli mole posset, Mediola-
nenses, aliosque sibi infensos populos premeret, a
Manfredo, filio noto, veneno sublatupij aut, ut aliqui
iradunt, injecto in os pulvino, strangulalum ferunt),
proxime secuta, acccssit; nimirum, eo extincto, non
ipsi Alexandrini. modo, sed et Pont. Max., et ma-
xima Italiae pars acerbissimo, et capitalissimo hoste
liberata est. [Cujus cadaver, in Siciliam translalum,
-tumulatum est in archiepiscopali templo Montisrega-
lis, addito ad sepulcrum hoc, satis mendaci, elogio:

d Si probitas, sensus, vivtutum gratia, census,
Nobilitas orti possent resistere morti,
Non foyt exstinctus Fridericus, qui jacet intus.

Certe plus consonum veritati est illud GuiUielmi
Venturae asten sis :

Annis millenis, ducentis, pentaque denis,
Dives mendicus decessit Rex Fridericus:
Illa namque die celebrantur festa Luciae.J

(MCCLI)

Insequenti anno Alexandrini, radx ut intellexerunt
obitum Friderici Imperatoris, etiam ipsi, ut per-

Digitized by

Google

33Q

ANJH. ALEXANDRINI

2Z0

mnltae aliae civitates, nutare, et novis studere rebus a lostini, alii vero Speronistae; easqne leges, ad Italiae

coeperunt. Atqui, cum rursos acoepissent, Conradum,
ipsius Friderici ftiimn, imperium invasisse, ac prope-
diem cum vasto exercitu m rebeliium ItaUcorum
perniciem alpes trajecturum, metu perculsi, depo-
sitis armis, sese illi ad sacmmentum praestandum,
fidemque suam obKgandam, quotiescumque requi-
siti fuissent, praeparaverunt Innocentius Uem Pont.
Max.> superatis insidiis aceibissimi , et trucuknlis-
simi bostis, Lugduno relicto, in Italiam rediit, ubi,
Metd*okun subsistens operam multam in rebus oom-
ponendis, et amicis populis sublevandifl posuit

(MGCLII) 4

civitates, et earuin magistratus datas, jussit, certa
poena indicta aegtigentibus, promulgari, et earum
exempla in tabulariis publicis asservari , ut ne U-
larum memqria intercideret , et quae in iis prae-
cepta erant, in oblivionem venirent. Quae autem
ad Alexandrinos missae sunt, eae, in-libro decre-
torum munkipalium relatae, adfauc asservantur; quas
hic intexere minime placuit , quod cum smt lon-
giuBculae, lectori [que] molestiam et fastidium potius,
quam voluptatem eae aUaturae essent [; tum prae-
«ertim, quia paullo post iilas, a* [Clemente] con-
firmatas, suo loco ponendas reservamus.]

Postridie ejus diei Conradus Imperatbr Neapoli ex
veneno, ut fama est, mortem oppetiit [, quo intd-
PotWro aono fionifaciws, Marchio Montisferratt, b Jocto Alexandrini statim susceptis armis se se ad li-
icto ctftn Papienstbus foedere, erepta sibi oppida bertatem . tuendam erexerunt].

ab Alexandrinis bello recuperavit.

Mense inde majo ex vi pruinae, quae per noctes
plurimas continenter cecidit, vites perustae, et magna
confectae ex parte sant. Ardores etiam, et faces,
et alia portentosa signa de coelo visa sunt eodem
anno; quibus perterriti homines, in bonum ea verli,
Deum suppliees prBoabanLur.

( MCCLIII ) .

»

. Proximo anho' Joanues ex Marchionibus Carecti,
Alesandriae^ ea urhis parte, quae merkliem spectat,
joxta Pomertnm, sacram aediculam parva quidem

Xvn kaL julii Innocentius Pont., Gregorii praet-
cessoris sui vestigta secutos, haereticos, quos supra
memoravimus, eorumque fautores diris exsecratio-
uibus prosecutus esL

Kal. inde septemb. Petrus Brugnonus , rector
aedium parochialium Divi Syri .Aleiandriae de con-
sensu N. Archidiaconi Pro-Episcopi (nam Episcopus
adhuc contra praeceptum Innocentii III P. M. Aquis
sedebat), et collegii Canoniconim Basilicae cathe-
dralis, cessit monachis HumUiatis ipsas aedes, ea-
rumque jura universa, pacto tamen, ut monachi'
iidem, in signum gratitudinis; et subjectionul, ejus-
dem cathedralis Canonicis, funale pondo duarum li-
strttctura, sed visu mirabili , quae, de forma, Rotunda c brarum in singuios annos certa die penderent, ut

appeilata est, domosque amplissimas excitavit in
area, nt reor, quam asuo abhinc quinquagesimo
prhno Ottq Carectus Marchio civitate .ab «Alexan-
driais donatus, ex condicto emerat. Earum magni-
ficentia ifacile conjici potuit tum ex laxttate areae,
quae in latissimum exlendi spatium est visa , tum
etiam. ex domorum fundamentis, pridem detectis ,
qdae •> magnitudine ( cubitos quatuor excedebant )
quaies, et quantae eae fuerint, qualesve dominos
habuerint, prae se tuierunt. Domus dudum beUorum
injuria, et factiosorum temporum calamitate^eversae,

et dirutae sunt ; aedicula vero anno md vi

arietnm, et machinarum disjecta est. Cujus lateres,
et coemenfia in con|tructionem templi D. Mariae

apparet ex sequentibus tabulis [, hac de re confectis,
quae in tabulario cathedralis asservanlur].

Sane cessio ista, sive translatio, -exceptis argu-
mentis , quae eliam pro veritate pugnant, et mox
adducentur , omnem opinor scrupulum omnibus
eximet, nec quisquam ampiius ofiensionem sentiet
ex coctili tabella lateritia, prae foribus templi Divi
Syri posita, quae iitic etiam nunc visitur, cum iiiu-
striutn Guascorum insignibus in ea insculpti , et his
notis: 44& F* G. P. ; quas notas Franciscus Guascus,
Annibalis F., juvenis plane lectissimus, et in omni
omnium studiorum genere, atque in* primis in juris

Annuntiatae, quod nunc est domicilium, et sedes d cwilis, et pontificii facultate singularis, in opere ,

Jesuttarum suijUb posita. Harum domorum mentionem
Sack tabeUa marmorea, quae, stante adhuc aedi-
cula, supra Ulius ostium parieti infixa visa est cum
hac inscriptione: « Joannes de Carreto, qui tunc
erat aetate xxvu annorum)anno Incarnationis mccliii,
indictione xi, domos istas fecit. »

X11 kal. jnnii Innooentius, Pont. Max., edictum,
et leges severissimas tuHt iu sectas quasdam infames
impiornm bominum, qui , peragrata prope tota Itaiia,
in ea nefandos, et enormes impietatis errores dtsse-
minaruat. Fueruntque ii, ut opinionibus, ita etiam
nominibus inter se distincti; nam alii nuncupabantur
Fraticelli, alii Patarini, alii Gazerii, afii PaMperes
de Lugduno, alii Passagni, aUi Joseppini, zXu Ama-

quod, adhuc pner, latinum fecit, De viris suae fa-
miliae, bellica arte, et doctrina illustribus, sic in-
terpretatur: Quadringentesimo quadragesiuo octavo
scilicet anno Franciscus Guascus Praepositus (supple
fecit, aut posuit, aut quid simile); hoc sibi persua-
dens*, eo anno praefectum eidem templo fuisse Prae-
positum Franciscum aliquem Guascum. Quod qui-
dem tantum a veritate abest, quantum ipsum men-
dacium. Nam, si recte inspiciatur, quo teropore
insignia familiarum, quae vulgus arma vocat, usu
venermt; caracteres illi, novum, nisi fallor, mer-
catorum inventom; Humiliatorum praeterea mona-
chorum Orde quando fuerit institutus, et bnjus tan-
dem a Sacerdoiibns saecularibus ad eosdem Humi-

M)

Digitized by

Google

a3i

G. SCUIAVINAE

232

liatos translationis annus; si haec omnia diligenter a
videantur, facile profecto, ac sine ullo prope ne-
gotio, nodus dissolvetur. Constat ^enim, ut ordine
singula percurram, ex variis, iisque gravibus aucto-
ribus , insignium, hu jusmodi usum non admodum an-
tiquum esse; quippe^sunt, qui tradant (loquor hic
de stemmatibus nostri temporis, non autem de
signis iis , quibus utebantur veteres Imperatores ;
quae, etsi parum intertee differre videntur, differunt
tarhen ) hunc a Carolo Magno Imperatore ortum
babuisse; aliqui a Friderico Aenobarbo , alii vero
ab aliis eorum temporum imperatoribus. Posterio-
rum sententiae subscribit Paulus Jovius, vir om-
nium doctrinarum suppeUectiie instructissimus , cui
arbitror, credendum esse in iis praesertim, quae
ad historiam spectant, magis quam reliquis; si- b
quidem refert in dialogo illo , quem De> insignibus
materno vulgari idiomate edidit , stemmata , sive
signa familiarum Friderico Imperatore inventa, ut ei,
qui rem aliquam bello praeclare gessisset, et virtutis
suae praemium , et partae ex ea nobilitatis signa
essent. Si igitur a Friderico, quem anno mcliii Ha-
drianus Pont. Max,, in Vaticano Imperatorem co-
ronavit, aut a Carolo, qui circiter annum dccci, ut
rem altius petamus: Caesar a Leone III, P. M.,
dictus est , hujusmodi signa sunt inventa , jure me-
rito [que] arguitur erroris tabella illa, quae, insigne
Guascorum praeseferens, multo ante facta apparet.
Caracteres praeterea illos, cum neque antiqui aucto-
res, neque lapides, qui vetustatem aliquam redo-
leant (duo excipio, qui apud Petrum Apianum in- c
veniuntur, in quorum altero, Ravennae invento,
habetur id signum 4> et m altero apud IUerdam
sequens 8, utrumque, ni failor, numerum signifi-
cans), quod sciam, .habeant, nihil de iis conjicere
possumus , praeterquam quod inventum recens sit.
Soli enim recentiores, arithmeticae artis periti, mer-
catoresque fere universi, et publicani in diariis suis
iUis fortasse, tamquam compendiariis numeris, uti
videntur, praeterea nulli. At monachorum Humilia-
torum fraternitas coepit auno mxlvi; lemplum vero
D. Syri titulum praepositurae adeptum est prae-
scripto anno, scilicet mcclih, quo facta fuit Ulius
a Brugnono ad eosdem monachos translatio. Quod si
tabella esset erecta (ut in ea notatur, anno ccccxlviii,
qui fuit quingentesimus nonagesimus annus ante or- d
dinis praefati institutionem , et octogesimus sexlus
priusquam idem templum Praepositurae nomen sor-
titum sit, neminem puto fore, quin apertissime fa-
teatur errorem inesse tabellae. Dicemus igitur, aut
id commentum esse Francisci Ulius Praepositi ad
insinuandam gentilitatis suae vetustatem, quaealio-
quin litterarum monimentis , et clara , et antiqua
esse dignoscitur, aut illum oblitum esse miUesimum
annum, quod magis probo. Quod si priori modo
intelligatur, nihil praeter arrogantiam, et temerita-
tem praeseferat. Sunt itaque sic interpretandae notae
illae: mccccxlviii Fbahciscus Guascus Praepositus.
Haec , quamquam praeter institutum meum esse vi-
deantur, praetermiltere tamen non placuit, hac po-

tissimnm causa, quia tabella haec mnltos, et doctos
quidem viros in fraudem traxit, diuque contorsit;
quos modo rationibus et arguutentis adducbs acquie*-
turos spero.

(MCCLIV)

Insequenti anno , praetore Alexandriae Ruffino
Mandello, mediolanensi, Tanarus, et Burmida pro-
digiose restagnarunt, neque ita multo post in alveos
suos regressi , ita 'defecerunt, ut facile quacumque
vadari poterant \sic).

Vn id. decemb. Innocentius Pontifex Neapoli
morte subreptus est. It» «jus iocum, xii kal. jan.
successit Alexander Anagninus, huius nominis IV,
ex nobili familia Comitum Signiae oriundus, qui
antea Rainaldus vocabatur , et Innocentii m , ac
Gregor. IX PP. affinis foit.'

(*MCCLV )

Proximus annuc nulla de 1« alia insigni memo-
rabilis fuit, quam maximis, ac deplorandis cladibus,
quas sibi invicem intulerunt Alexandrini, et Boni-
facius, Marchio Montisferrati, finibus utrinque late
ferro ac flammis devastatis.

Rursus ad vomitum, ut canis, Gibeilinorum pri-
mates Alexandrini redierunt. Nam, in divisibne mu-
nerum , et honorum civdium cum adversariis per
contentiones,* et jurgta refricatis veterum odiorum
cicatricibus , ad arma venerunt. Plerique ex iis,
quibus pubtica quies damnosa erat, qui ex raptu
vivere oonsueverant, violato sacramento pacis, paullo
ante solemnibus verbis confecto, Marchionibus ipa6
Montisferrati, ut potissimum Guelphos opprtmerent,
adhaeserunt

Interea Alexander Pontifex Manfredum, Friderici
filium ex concubina ortum, qui temere, et contra
fes regnum Neap., et Siciliae totius invaserat , ana-
themate perculit.

( MCCLVI )

Insequens annus ejusdem teporis cum proxime su-
periore fuit; utpote turbidus , et beUis ' atrocibus
inter Marchionem Montisferrati, attjue Aiexandri-
nos agitatus. Praeterea nUiil aliud insigne tulit, quod
memorari possit.

( MCCLVH )

Postero anno, prid. non. mart., Aiexander, Pont.
Max., perplexa quaedam capita oonstitutionum, quas
contra haereticos Gazeros, et alios, ut supra, edidit
Innocentius, [ad requisitionem Inquisitorum Itaiiae]
declaravit. Quam plane declarationem Alexandrini,
ad quos ea missa est, in suarum iegum codicem
relatam habent.

Eodem anno insigne prodigium visum est, quod

Digitized by

Google

a33

A.NN. ALEXANORINI

non modo imperitis rerum naturalium, sed vel scien-
tissimis artis astrologiae admirationem , et religio-
nem incussit. Lune namque cum sextadecima esset,
coelo sereno, et tranquillissima tempestate, penitus
disparuit; quae tamen postridie. primum adeo minima
apparuit, ut videri vix potuerit, mox paullatim in
orbem plenum excrevit.

( MCCLVIII )

Proximus annus nihil habuit, quod soribi dignum
sit, praeter crueritum bellnm, et mutuas caedes ,
quae toto anno inter Akxandriaos, et Marchionem
Montisferrati exercitae sunt, et aUnonae insignem
caritatem. b

•r f

(MCCLIX)

Insequens annus Alexandrinis demi, fbrisque ab
omnibus motibus otiosus, et simul [aliqua via] laetus
fhit. Otiosus , -induciis condictis cum Marchionibus
Montisferrati , quibuscum de finibus juges conten-
tiones, et acerbissima beilorum certamina babue-
rant; laetus vero obitn Actiolini de Romano , ty~
ranni • omnium truculeatissimi ac impiissimi , qui ,
cum, occupatis per vim, et dolum aliquot ' crvitati-
bus, et oppidis Veneliarum, ad Insubriae principa-
tnm aspiraret, jamque in&Stis armis eum iagressus
esset, tantum terroris incussit populis ilhs, atque
adeo finitimis Liguribus, ut 4 ne in ejos imperia ju- *c
rare adigerentur, conspiratione facta, ductu non-
nullorum Italjae Principum virorum, quibkts tyranni #
felicitas suspecta erat, ad Cossanum, qui est vicus
agri Medio|anensis, adorti illum acie sujfferarunt (sic),
et vivum captum, ac graviter saucium Soncinum
perduxerunt, ubi haud multo post tristitia animi,
et vulneris cWore, quod in vertebra sinistri pedis
pugnans acceptum, mederi despexerat, desperata a
Deo patratorum scelerum suorum venia ,, animam
infelicem et funestatam furiis inferorum, quibus
eam decies Romani Pontifices devoverant, sexage-
nario major tradidit. Quamobrem et Alexandrini, et
universi Italiae populi ab impolentissimo nefarii ho-
rainis dominatu, cui, si longius vixisset, ittis ne-
cessario parendum erat, liberatae sunt. d

Ceterum hanc ipsorum quietem aliquamdiu per-
turbavit vis pestilentiae, quae, tota fere Cisaipina
Gallia debacchata, iilos itidem vellicavit.

( MCCLX )

Postero, qui firit anhus humanae Redemptionis
millesimus ducentesimus sexagesimus , AJexandrini
juraveront in imperia Uberti Pallavicini, nominis
Pontificii stndiosi, qui, inita societate cum Martino
Turriano, ab eo ad quinquenninm Mediolano prae-
ficitur. Ad baec finis anni prodigiosns fuit insoKtis
quibusdam rebus. Mense namque decembri in tola

334

Cisalpina Gallia facta est insignis animorum com-
motio. Originem ea duxit primum ex agro Perusino,
auctore quondam Rainerio, viro, solitaria, et remota
vifca claro. Mox ditfusa in Aemiiiam , et Picenunv,
totam demum Cisalpinam Galliam incessit. Incede-
hant homines velut fanatici per vias induti saccis,
sese flagris verberantes, et Dei misericordiam im-
plorantes, perinde ac si extrema tunc universalis
judicii dies advenisset. £x multis eremi recessihus
passim prodierunt anachoretae, qui urbes, et oppida
ingressi, mortales ; omnes , et praesertim criminosos
ad resipiscendum, et de peccati '•suis veniam postu-
landam excitabant. Sacerdotes. omnium ordinum ,
ducta solemni pompa , nudis pedibus , ut iratum
et. escandescentem Deum pjacarent , templa lustra-
bant, hymnos, et pias preces interea flebiiiter con-
cinentes. Et sane quidem per id tempus nullus fuit
tam summae conditionis homo, quin, spreto omni
luxu, abjecto omni fastu, detestata omni inani atque
humana gloria, poenitentiae, et novae vitae signa
ediderit. Simultates, et odia deposita; dissidia Sub»
lata; bona surrepta, aut inique possessa, suis do-
minls reddila. Ita tandem commutatus est vivens
quisque, ut aurea aetas 'rediisse visa sit, et mundus
hic caducus in coelestem , et sempiternam illam pa-
triam transformatus.

Hiems aspera fuit, et solito longior, quod nives
orebrae ad immensam altitudinem de ooelo prolapsae,
jdiu super terram manserunt, insigni frugum. detri-
mento. ■

( MCCLXI )

Proximo, Alexandrini, religione tacti, aediculis per
totam urbem erigendis, quae Disciplinatorum Ora-
torifei dicuntnr, operam dederunt.

Vm kal. junii Alexander Pont. Max. rebus hu-
manis exemptiis est ; in cujus locum iti kal. septem.
lectusfuit Urbanus III, natione gailns,Treccis ortus,
cujus pater sutor veteramentarius exstitit.

Kal. octob. amnes, Alexandriae adjacentes, Ta*
narus scilicet, et Burmida, continuis multorum die-
rum pluviis tumefacti, in unum coierunt, vicinosque
segetium campos ita illuvie, et coeno conspurcarunt,
ut eo anno prope irritae fuerint agricolarum operae.

( MCCLXII )

Sequetati anno, Obertino Lando, Comite Benafrii,
pretore, Alexandrini foedus tum Papiensibus pe-
pigerunt in haec pacta. « Anno a nativitate Do-
» mini mcclxii , indictione v, die Lunae, pridie
» kal. augusti, in paiatio novo Communis Papiae,
» in consiiio mille credendariorum Papiae, ibidem
». [collectorum] per sonum campanae, et voces prae-
» connm Communis Papiae more solito collectorum.
» Haec est forYna pacis, et concordiae, societatis,
» et fraternitatis , et conventionis , factae, «t firraa-
» tae inter Commune, et homines Papiae ex una

Digitized by

Google

a35

G. SCBIA.VINAE

a36

» parte, et Cbmmune, et homines Alexandriae ex
» altera. Primo videlicet, quod idem Commune, et
n homines Alexandriae promittant, et jurent Com-
>h muni , et hominibns ' Papiae , eos adjuvare , mu-
» ■ nntenere, et defendere, cum armts, et sine armis,
» contra quamiibet personam, civitatem, et com-
» moaitatem et loca, et quasoumque alias personas,
» cum toto exfortio eorum, de caetero, in perpe-
» tunm, renuittendo omnes injurias , et offensas,
» ab hodie retro faqtas tempore guerrae, et pro*
», pter;guerram, saiva iidelitate, quam fecerunt,
» et habent ipsi Alexandrini excellentissimo domino
» Manfredo, Regi Siciliae,' filro Divi Augusti Domini
» Friderici Imperatoris, memoriae recolendae. Et
» versa vice Commune, et homines Paptae promit-
» tant, et jnrent Communi, et hominibus Alexan-
» driae, eos adjuvare, manutenere, et defendere, cum
» armis, et sine armis, contra quamlibet personam,
» .et civitatem, et communitatem, et loca, et quas-
» jsumque alias personas, cum toto exfortio eorum,
» ' et de caelero in perpetuum ad honorem , e/ fi-
» delitatem istius domini Regis, et quousque ipsi
» Atexandrini perseveraverint , et steterint in fide-
» litate praedicta, remittentlo omnes injurias , «t
>i offcnsas ab hodie retro factas tempore guerrae',
» et propter guerram , salva amicitia CommUnis, «t
» hominum Derthonae, et salvis conventionibus, et
» amicitiis Communis, et hominum Hasien., et Ver«-
» cel., et sahis omnibus honoribus, et terris, quas,
» et quos Commune, et homines Papiae tenent, et
» habent. Hoc addito, qupd si contingeret, quod
» Deus avertat , quod aliqua discordia , se u con-
» lentio verteretur, seu esset inter Commune Ale-
» xandriae, et Commuhe Hasten., et inter Com-
» mune Vercel., et Commune Alexandriae, Com*
» mune Papiae debeat operam adhibere bona fide,
» quod ipsa gnerra, et discordia sopiatuf, et lega-
» liter lerminetur, et ad statum pacificum reduca»-
» tur. Super qiiam discordiam, et eontentionem
» Commune Papiae debeat esse judex, et cognitor,
» et arbiter de medio, si placuerit illis, inter quos
» esset cohtentio, guerra, seu discordia; alioquia
» praedictum Commune Papiae sit aequalis, et oom»
» munalis amicus inter dicta Communia, et Com-
» mune Alexandriae ; et inde hanc cartam fieri
» jusserunt. Interfuerunt testes Ricardus de Bec-
» caria, Stephanus Bottus, ed Ardicus Vacca, etc. »

[Eodem anno ex insigni siccitate frugum inopia,
atque inde fame in tota ferme Italia laboratum.]

(MCCLXIII)

Proximus annus nihU dignum memoratu babuit
praeter eaormem soKs>defectionem, quae nonis au-
gusti per totam horam diei nonaaa visa , orbis uni-
versi iaciem densis oHudit tenebris, et mortem tunc
temporis secutam Martini Turriani, Mediokni Prin-
cipis [, et ktrociniis, et caedibus, quibus infestantur
fines Alexandriae, praesertim potenlia et vi armo-

a rum exulum Lanzavegiarum et aliorum GibeUinae
factionis Principum].

. ( MCCLXIV )

Postero, orta discordia inter Pallavicinum, et Mar-
chionem Montisferrati , maxima utrinque bella su-
scepta. Pallavicinus namque, iii non. junias, infensis
copiis Marchionis imperium adortus, illud hostiliter
vastavit. Guillelmus autem , dux alioquin bello stre-
nuuf , ut Hlatam vim prapelleret, subtracta ex uni-
versis praesidiis , quae in singulis principatns sui
oppidis alebat , annatorum vi haud contenoaenda ,
PaUavioinum nihil tale suspicantem, infcstis signis

b aggreditur, illumque in id vitae discrimen adduxit,
ut, nisi se, viso periculo, omissa preda, in opportuna
loca protinus recepisset, amicique illi subsidium
mature tuiissent, procul dubio acie profligatus, pe-
nitusfpje deletus fuasseL Caeterum ad primum ejus
rei ndnciam Ubertus Pellegrinus, Mediohmi praetor,
cum ala trecentorum equitum Mediolanensium, ex-
peditisque Papiedsium, ac Cvemonensium copiis ad
eund, ?n< angustns positum,' celeriter accurrens, ab
omni cprorsus periculo et/metu hbevavit; qui statim,
eo pwesidio erectos] iterum Montemferratum inva-
dit, lateque miserabiuoribus porpulationibus aflligit.

Per ieos > dies horrendum prodigium ex Etruria
nuntiaUun est; quippe,cum apud Volslnes in templo
D. ChrisUnae Saeerdos quidam, Missae sacrum fin*

e ciens, [de verkate sacfamentt Eucharistiae fbrsitan
dubitans,] intet- frangendam hostiam, ut iUam ex

^ sacro Eeelesiae ritu suraeret, sanguis ex ea profluens
exoidit -super linteoium r quod Corporale vocant* Qua-
propter eai Ae re admonitus Urbanus, Pont. Max.,
quitum mrte Oropiti agebat, Saucti ejus sacramenti
religione afiectus, in memoriam tanti miraCUli (licejt
alii aliis rationibus motum Pontificem ad id facien-
dum tradant ) pie statuit, ut deinceps quwannis
primb quoque die Jovis ab octava Pentecest. / per
totum christiamim orbem selemniter celebrarethr.
Quod institutum adhue universa Romana Ecclesia
religiosissime observat, et colit. ; ' >'

Mense iujio [Augusto (Jo. Villanius)] erlnita stella
facie horribili ab ortu solis ad occasum iter habens

d conspecta est, eaque nocte sequente, diem vti «onas
octobris, qua noCte Urbanus* Pontifex Maxjmus,
Perusitie subiatns' ex rebus humanis fiiit, disparuit

( MCCLXV )

Insequenti, praefecto Alexandriae Ubertino de Sci-
pione, Uberti Pallavicint nepote, ac vicario, Cle-
mens IV, gallus, Guido antea vocatus, ex provincia
Narbonensi, et oppido Sanctt ^Egidii, familieque,
Grossa appeilaU, natus, Perusiae, nottis scilicet fe-
bruarii, Urbano successit.

Quo item anno Carolus Andegavensis, ei Provin-
ciae Comes, fraterque Ludovici , Galliae Regis, qui

Digitized by

Google

\m. ALEXAiNDRlNI

237

postea inter Divos est rei*tus> a Pontifice aaeitus, in a.
Itabaai descendit, ut Romanam Eooksiam ab impo-
tentissimo Manfredi, SjcUiae Regis, dominatu [, a quo
foedissime dilacerabatur,] liberaret. Ipse enim pri-
mum , armata classe trigtota triremium, cum paucis
Massilia solvens, Romam devehitur, ubi a< Romanis
benigne, et apparate aceeptus, ftatim senator Romae,
annuente Pontifice, est renunciatus. Omois autem
cxercitns moles, quae numerum quadraginta lectis-
simorum armaiornm millium excedebat, paullo post
illum seeuta est; eaque , irajectis Penninis jugis ,
per Taurinos, et Montemferratum, atque adeoPa-
pieuses, et Alexandrinos, populos finitimos, Guidone
Comite Monfortis imperaiore, post superalos in iti- •
uere maximos Uberti Pallavicini, et Bossii- de Do-
varia cobatus (bi aamque, conjunctis ooptis Sonci- b
num concesseraml, ut iviin. illam. Gallorum transitu
prohiberent) sospestandem Romam perverlit. Cujus
adventu vehementer laetatus Carolus , quam primum
refici curat, dum ipse interea a. duob.us Cardinali-
bus, quos Clemenj, Viterbii agens, iUuc ea de causa
miserat, Rex Siciliae, et Apuliae, suscepta corona,
consecratur. Que faoto, exercitum , prius ab iisdem
Cardinalibus legatis solemni benedictione lustratum,
armari estemplo jubet , et profectionem in Campa-
niam suscipere.. Quae plane omnta cum Maufredus
ex fama ip6a, et multoram maxime amicorutn» ia-
ditio rescivisset; contractis undique equitum, pedi-
tumque pra,esidiis, ea, omni adhibita festinatioue ,
ad obsidendas vias, et aditus omnes praecludendos,
quaqua hostile agmen transiturus esset , praemisit. c
Caeterum Carolus , qui , nulla interposita mora ,
coeptum iter prbsecutus fuerat, obvia quaeque op-
pida, et castella passim igne, et ferro vastans, ino-
pinate illi vui id. septembris ad Beneventum oc-
currit; ubi, furentibus utrinque animis, atrox cdm-
missa est pugna; qua in pugna" postea Manfredus,
dum, adversariorum phalanges ingressus , viriiiter
confiigit, prolapso equo, quo insidebat, prostratus
in terram a circumstante hostjum multitudine, igno-
tus plane, telis confossus occubuiu CujuS casu mox
consternatos exercitus,* [amisso imperatore,] sensim
se pugna expiioans, et diversis itineribus fugam
quaerens, totus profligatur. Parta hac victoria, Ca-
rolus deinceps Neapoli, Siciliae, et Apuliae regna
pacate obtinuit. d

Haec dum in Samnitibus geruntur, .Ubertinus,
Alexandriae praefecttfs, qui cum sexcentis equttibus
in Montemferratum populabundus accesserat, apud
Nicaeam Palearem acie Marchionis, in quem casu
inciderat, funditur, fugaturque, Aliperto Pallavicino
propinquo vivo cum ducentis equitibus capto, et
in Narbonensem Galliam misso. Ubertinus aulem,
inspecta suorum clade, ne ipse etiam in hostium
manus veniret, celeri se inde fuga subtraxit.

V. id. novembris Clemens, P. M., leges omnes,
et constitutiones cum expositionibus, quas Innopen-
tras ediderat, adversus hpereticos, de suo etiamad-
dito innovavit, et ad singularum Italiae civitatum
populos, et magislratus transrnisit evulgandas, et.

a38

ohservandas ipro Ut in illis. Quarum tegum, et con-
slitationum exemplar, de libro decretorum muiiici-
palium Alexandriae petitum, est irajusmodi': « Cle-

» mens Episcopus, servus servorum Peij Diieetis

» fiiiis Potestatibus , sive Rectoribus, Coiisuhbus,

» Capitaneis, et Ancianis, Consiliis, et Communita-

» tibus civitatum , et aliorum looorum , per Italiam

» constitutorum , salutem, et apostolicam benedictio-

» nem. Ad extirpandam de medio populi -christiani
»' haereticae pravitatb zizzaniam, quae abundantius

» solito succrevit, superseminante iilam ' licem^tius

» his diebus hJrnine inimico, tanto studtosius juxta

j> commissam nobis sollicitutHnem insudare propo-

» nimns, quanto perniciosius negligeremus eam in

»» necem catholjci seminis pei-vagari. Ut auteni ad-

» versus hnjusmodi nequitiae operarios consurgant,

» stentque- firmiter orthodoxae fidei zelatores, con-

)* stitutiones, quas felicis recordationis Innocentius

» Papa IV, praedecessor noster ad extirpationem

« haereticae pestis edidit, et in capitularibus veslris

» tam ipse, quam felicis memoriae Aiexander Papa,

» ' praedecessor nosteiv, conscribi , ac a vobis exacta

» diligentia observari mandaverunt, quae seriatim

» inferins continentur, ideo universilati vestrae-per

» apostoiica scripta mandamus, quatemis singuli

» constitutiones easdeno cum quibusdam additioni-

» bus , modificationibus , et daciarationibbs , per
»*dictum Alexandrunf praedecessorem , et eliam per

» nos factas, conscribi in vestris capitularibus fa-

» cientes, nullis inde temporibus abolendas, secun-

» dum eas conrra omnem haeresimj se adversus

» hanc S. Ecclesiam exlollentem, siae omissipne

» aliqua procedatis. Alioquin filiis dilectis Praedi-

» catorum, et Minorum ordinum fratribus, inqui-

» sitoribus baereticae pravitatis, et eorum singulis

» per Italiam Sedis Apostolicae, et in posterum

» deputandis, damus nostris litteris in mandatis,

» ut' infra designatos ei limites vestrum ad id per

» ex comunicationem in personas, et interdictum,

» interdicti appellatione remota, compeilant (sic). »

- Constitutiones autem sunt. istae:

« Statuimus, ut potestas, capitaneus, seu rector,

» seu consules, seu quvvis, qui civitatibus praesunt,

» vel loco alii, ad praesens, aut pro tempore fue-

» rint in futurum in Italia, jqrent praecise, et sine

» tenore aliquo, atteudere, et inviolabiliter obser-

» vare, et facere ab omnibus observari tolo teoi-

» pore sui regiminis, tam in civitate, vel loco sui

» regiminis, quam in terris,suae dioecesi subjectis,

» oinnes, et singulas infrascriptas constitutiones ;

» et super his praecise servandis recipiet a qui-

» buslibet, sibi in p*otestaria, vel regimine, succe-

» dentibus, juramenta ; quae, qui prestare noluerit,

» pro potestate, capitaneo, seu consule, vel rectore

» [minime] habeatur, et quae, ut potestas, capila-

» neus, consul, sive rector fecerit, nullam penitus

» habeant firmitatem, nec ullus teneatur, et debeat

« sequi eos,et\amsi de sequela praestanda eis exhi-

» buexit juramentum. Quod si potestas, vel aliquis

i) praedictorum constitutiones ipsas, et singula in

Digitized by

Google

a39

G. SCHUVINAE

a4o

»

eis contenta , servare noluerit, vol neglexerit, a
» praeter notam perjurii, et perpetnae jactnram
» infamiae, ducentaruro marcarum poenam incur-
» rant, quae irremissibiliter exigentur ab eo, et in
» utilitatem Communis, cui praeest, integre con-
» vertantur, nihilominus ut perjurus, et infamis,
» et tamquam haereticorum fautor, de fide suspe-
» ctus, officio, et honore sui regiminis spolietur, et
» ulterius potestas, capitaneus, consul, vel rector
» non habeatur in aiiquo, aut de caetero ad ali-
» quam dignitatem , vel ofiicium publicum nullate-
» nus assumatur. *

« Idem quoque Potestas,' Capitaneus, Consul,
» Rector, vel quivis alii, ad regimen cujuslibet ci- .
» vitatis, vel loci assumpti, in principio sui regiminis,
» in publica concione, more solito congregata, banno b
» civitatis, vel loci supponant, tamquam pro maie-
» Ocio, omnes haereticos utriusque sexus, quocum-
» que nomine censeantur ; -et teneantur bannum
» hujusmbdi, o suis praedecessoribus positum, con-
» firmare. Praecipiant autem, ut nulius haereticus,
» vel haeretica habitent, vel morentur, vel de cae-
» tero sussistant in civitate, seu aliquo loco juris-
» dictionis, aut districtus ejusdem; et quicumque
» ipsum, vel ipsam invenerit, libere capiat, et
» capere possit impune , jet omnes res mobiles
» ipsius», vel ipsomm, penes eos inventas, eis liceat
» auferre ; quae sint auferentium pleno jure , rrtsi
» auferentes hujusmodi sint ad officium deputati.
» Ita quod Potestas, Capitaneus, Consules, seu Re-
» ctores, vel quivis alii hujusmodi, infra octo dies
» post introitum sui regiminis , duodecim viros
» probos, et cathoiicos, et duos notarios, et duos
» servitores, vel tot, quod fuerint necessarii, insti-
» tuere teneantur, quod Dioecesanus, si praesens
» exstiterit, el interesse voluerit, duo fratres Prae-
» dicatorum , et Minorum ordinum, si conventus eo-
» rumdem ordinum ibi fuerint, deputati, seu Ihqui-
» sitores, ad hoc a suis Prioribus, et Guardianis,
vel Inquisitori haereticae pravitatis, duxerint eii-
gendos. Instituti autem hujusmodi , et eiecti
possint, et debeant haereticos, vel haereticas
capere, et eorum bona*.iHis auferre, et facere
auferri per alios, et procurare hoc, tam in civi-
tate , vel alio loco , quam in dicta ejus jurisdi-

» eisdem. Porro, cum offictates hujusmodt eliguatur,
» jurent haec omnia exsequi fideliter, ac pro posse;
» ac super his meram semper dicere veritatem,
» quibus ab omnibus iri his, quae ad officium eorum
» pertinent, plenius paietur (?). Et tam dicti duo-
» deciro , quam ^ervitores, et notarii praetaxati, simul
» vei divisim, plenarfem praecipiendi sub poenis, et
» bannis, taxatis, et expensis in constitutionibus in-
» frascriptis, quae ad officium pertinent, habeant
» potestatem. Possunt autem . officiales praedicti ,
» castri, communitatis, burgi, seu villae, praecipere
» sub poena, et banno usque ad ducentas marcas
» argenti, et uitra, ad arbitrium Potestatis, seu Re-
» ctoris civitatis, vel locis, in cujus districtu, vel
» jurisdictione fuerint, quod Potestati, seu Rectori,
» vel Dioecesano, aut ejus Vicario, seu Inquisito-
» ribus , aut Inquisitori haereticum praesentent
» infra praefigendum eis terminum competentem,
» omnes haereticos, vel haereticas, quos, et quas
» sibi dicti pfficiales duxerint assignandos. Et Po-
» testas, seu Rector a non servantibus praeceptum,
A poenam, vel bannum hujusmodi exigere teneantur.
» Potestas autem, vel Capitaneus, Consules, seu
j) Rector, vel alii hujusmodi , quocumque vocabulo
» censeantur, teneantur firma , iet rata habere prae-
» cepta omnia, quae occasione sui officii fecerint
duo ex ipsis, seu plures, et poenas exigere non
servantium : quae, si dictis officialibus aiiqno tem-
pore aliquod damnum contigerit in personb, vel
rebus, pro suis officiis exsequendis, a Communi
civitatis, vei ioci, restitutionem plenariam serventur
indemnes. Nec ipsi officiales, vel haeredes eorum
possint aliquo tempore conveniri de his , quae
» fecerint, vei pertineant ad eorum officium, nisi
» secundum quod eisdem Dioecesano, et. Inquisi-
» toribus, vel Inquisitori videbiturexpedire. Ipsorum
» autem officium duret tantummodo per sex menses,
» quibus completis,-Potestas, vel quicumque ipsius
» civitatis, vel loci regimen praefuerint (sic), tenean-
» tur totidem subrogare officiaies secundum formam
» praescriptam , qui ■pracdictum officium secundum
» formam eamdem in aliis* sex mensibus sequen-
» tibus exsequantur. Sane ipsis officialibus dentnr
» de Camera Communis praedicti, quando exiverint
» civitatem, aut locum, pro officio exequendo usquam,

»
»
»

c »

ctione, atque districtu , plenarie adimpleri , et eos d » pro quaiibet die duo soldi provenienti senatus

» ducere, et duci facere in potestatem Dioecesani,

» vei ejus Vicarii, seu Inquisitorum, vel Inquisi-

» toris. Teneantur autem Potestas, Capitaneus,

» Consuies, seu Rectores, vel ad hujusmodi regimen

» quilibet depulati, io expensis Communis, cui praeest,

» facere duci eosdem haeretfcos ita captos , quo-

» cumque Dioecesanus, vel ejus Vicarius, seu In-

» quisitores, vel Inquisitor praed. in jurisdictione,

» vel in districtu Dioecesani Episcopi seu civitatis,

» vel loci, voluerit illos duci. Officialibus vero prae-

» dictis plena fides de his omnibus adhibeatur ,

» quae ad.eorum officium pertinere.noscuntur, sine

» aliquo alio specialiter praedicto juramento , ubi

» duo, vel tres, seu plures praesentes fuerint ex

vel Imp.erialiuni in pecunia numerata, quos Po-
» testas, Capitaneus, et Constfl vei Rector aut alius
» hujusmodi, teneantur eis dare, vel dari facere
» infra diem tertium, postquam redierint ad eamdem
» civitatem , vel Jocum r et insuper haec tertiam
» partem bonorum haereticorum , et receptorum
» eorum, quae occupaverint , et mulctarum, ad
» quas fuerint condemnati , secundum qnod inferius
» continetur, et hoc salario sint contenti; sed ad
» nullum aliud, quod istud officium impediat, vel
» impedire possit, ullo modo officium, vel etiam
» exercitium compeilantur. Nullum etiam statutum
» conditum, vel condendum, eorum offioium uiio
» roodo valeat impedire; et si quishorum officialium

Digitized by

Google

^4'

ANN. ALEXANDRLNI

» propter ineptitudinem, vel inertiam seu occupatio- a

» nem aliquam, vel excessum, Dioecesauo, etfratri-

» bus supradictis visus fuerit admonendus [/. amo-

» vendus] , ipsum ad mandatum, vel dictum eorum

» teneantur amovere Potestas, Capitaneus, vel quivis

» alius hujusmodi, et alium, secundum formam

» praescriptam, substituere loco ejus. Quod si quis

» eorum, contra fidem, et sinceritatem officii sui,

» in favorem haereticorum deprehensus fuerit exces-

» sisse, praeter notam infamiae perpetuae, quam,

» tamquam fautor haereticorum, incurrat, per Po-

» testatem, Capitaneum, Consulem, v«l Rectorem,

» vel aUum similem , ad Dioecesani , et dictorum

» Fratrum Inquisitorum , seu loquisitoris arbitrium,

» puniatur. Potestas vero militem suum, vel judi-
»^cem, vel alium assesSorem, Dioecesanus, vel ejus b

» Vicarius, Inquisitores , vel Inquisitor, auotoritate

» sedis Apoatolicae deputati, seu dicti officiales prae-

» sciverint, cum ipsis officialibus mittere teneatur,

» et cum ipsis eorum officium fideliter exercere.

» Quilibet etiam si praesens esset, vel requisitus

» fuerit, teneatur, tam in civitate, quam in ju-

» risdictione, et distvictu quolibet, dare ipsis offi-

» cialibus, et eorum sociis, consiUum,e* juvamen,

» quando voluerint haereticum capere, vel spoliare,

» aut inquirere, seu domum vel locum , aut aditum

» aliquem monstrare pro haereticis capiendis, sub

» Ubrar. xxv provenienti, vel Iuiperialium poena ,

» vel hanno ; universitati aul castri,* vel burgi, sub

n poena lib. l, villae vero xxv provenienti, vel Im-

a4 a

» villa lib. centuni, et vicinia, tam burgi, quam
» castri , et ^civitatis , lib. quinquaginta prove-
» nienti, sive Imperialium, in pecunia numerata ,
» nisi infra quintum diem ipsos defensores, vel
faulores haereticorum Potestati, vel Bectori captos
duxerint personaliter praesentatos, vel nisi forsan
per legitimas probationes* Dioecesano, vel in ejus
absentia ipsius Vicario una cum Inqnisitoribus ,
seu Inquisitori haereticorum, vel soli Dioecesano,
quando Inquisitorum , vel Inquisitoris praesentia
» de faciU haberi non poterit, plene, ac evidenter
» eonstiterit, quod ipsum, vel ipsos capere nulla-
» tenus potuissent, et eos ad captionem, et prae-
» sentationem hujusmodi faeiendas suflicientem, et
» eongruam adhibuisse soUicitudinem, et cautelam.

« Teneantur insuper Potestas, Capitaneus, Con-
» sules, seu Rector, vel alii hujusmodi, haereticos
» omnes, et haereticas, qui capti amodo fuerint,
» custodire, aut custodiri facere sub expensis Com-
» munis Civitatis, vel loci , cui praesunt, per viros
» Catholicos, ad hoc electos a Dioecesauo, si prae-
» sens fuerit, et Fratribus snpradictis, vel Inquisi-
» toribus, seu Inquisitore, in aliquo speciali carcere,
» tuto, et securo, in quo ipsi soli teueantur, seorsum
» a latronibus, et bannitis, donec de ipsis fuerit
» definitum, Si quando aliqui , vel aliquae, non hae-
n retici, pro captis haereticis, ipsis non contradi-
» centibus fuerint assignati, vel se forsan assigna-
» verint, praedicti suppositi perpetuo carceri man-
» cipenlur, et haeretici nihiiominus l-eddi, et as^

n perialium pro qualibet vice solvenda in pecunia c » signari 'cogantur. Et qui hunc dolum fecerit,

» numerata. Quicumque autem haereticum vel hae-

» reticam, captum , vel catptam, auferre de manibus

» capientium, vel capientis ausus fuerit, vel defen-

» dere ne capiatur, seu probibere aliquos intrare

» domum aliquam, vel eurtem, seu locum aliquero,

» rie capiatur et inquirant, ibi , juxta legem Paduae

» premulgalam per qudndam Fridericum Romanum

» Iraperatorem , publicatis bo«s omnibus in per-

» petuuna relegeiur, et domus illa, a qua prohibiti

» fuerint, sine spe reaedificandi funditos destrua-

» tur; nisi forte Dioecesanus, vel in ejus abseatia

» ipsius Viearius, uria cum Inquisitorihus [•praesentia

* de facili}, seu: luquisitore haereticorum y vel soU

» ipsi Dioecesani, quaado Inquisitorum, vel ; Inqui-

» juxta legem praedictam, bonis omnibus pubUcatis,
»..in perpetuum relegentur.

« Teneautur insuper Potestas, Capitaneus, Gon-
.» sules, vel Rector, seu quivis alius hujusmodi, cum
bono, et securo comitatu, oronesi haereticos, quo-
cumque nomine censeantur, infra dies xv, post-
quam capti fuerint, Dioecesauo, vel ejus speoiali
Vioprio, seu Haereticorura Inquisitoribus, vel In-
quisitori praesentare pro examinatione, de ipsis,
et eorum haeresi facienda. Damnatos vero de hae-
resi. per Dbecesanum, vel ejus \1carium, seu
Inquisitores, vel Inquisitorero- praedictos, Potestas,
» Capitaneus, et alii, eorum supradicti, vel ejus, et
» eonum Nuntius, eos animadversione debita pu-

» sitoris praesentta de facili-haberi non poterit, le- d » niendos sibi rebjetas, siatim recipere teneantur.

» igitime eeastiterit, • praefetae domus dominum in

» hoc easu penitus mnooentem, et prorsus incul-

» pabilem extilisse, ac etjam eum non esse creden-

» tem, vei receptorem, v«l defensorem, seu fauto-

» rem haereticonum , seu haereticarum suspectum;

» et Jjona, quae ibi erepta fuerint, fiant capientium,

» vel inquirentium , ac si hajfcrefcici fuissent ibi in-

» venti, nisi forte praediCtus, ut dictum eet, legi-

» time constkerit per t^stes fide dtgnos , et omni

» exceptione majores, ipsa bona esse aljarum perso-

» narum, quam domirii domus ejusdem , et tunc

» propter prohibitionem hanc, vel impedttionem

j> speetalem, burgus, vel oastrum componat com-

» muni in cujus dtslrictu est, lib. ducentas, et

« Teneantur praeterea Potcstas, Capilaneus, Con-
sul, aut Rector, vel .alii hujusmodi, omnes haere-
ticos, quos cpptos habuerint, cogere, citra uaentbri
diminutionem, et mortts periculum, tamquara vere
latrones et homicidas animarum^ et fures sacra-
mentorum, Dei,,ct fidei christianae, errores suos
expresse fateri, et.accusare alios haereticos, quos
sciunt, et bona eorum, et credentes, et rece-
ptatores , et defensores eorum, sicut coguntur
» fures, et latroncs rerum temporaUnm accusare
» eorura complicefs, et fateri malefieia, quae fe-
» cerint. Domus autcm, in qua repertus fuerithae-
» reticus, sine ulla spe reaedificandi, funditus destrua*
» tur, nisi dominus domus eas (sic) ibidem procu-

Digitized by

Google

G» SCHIAVINAE

r*43

» raverit reparari. Et si dominus illius domus ha- a »

» buerit cum ea domo appendices, cum una, eadem- »

» que domus appendices interdum, diversis, et co- »

» haerentibus mansionibus distinguantur, (sic) omnes »

» iliae domus appendices, sive in domo illa, sive »

» in ejus appendicibus haerelicus , vel haeretica »

» deprehensus fuerit, Similiter destruatur, et bona, »

» quae ibi fuerunt inventa in domo iila, ipsiusque »

» appendicibus , [nisi (?)] forte legitime per testes , »

» flde dignos, et omni exceptione majores, ipsa bona »
» esse aliarum personarum, quam domini domorum

» earumdem constiterit, publicentur, et fiant aufe- »

» rentium, nisi auferentes fuerint in hujusmodiofficio »

» constituti, et insuper dominus domus illius, praeter »

» notam infamiae perpetuae, quam incUrrat , com- »

» ponat Gommuni civitatis, vel ioci quinquaginta b »

» lib. proven. vel Imperiaiium in pecunia numerata; »

» quam si non soiverint, in perpetuo carcere de- »

» trudantur. Quae autem de domorum, et appen- »

» ditionum destructione, bonorum publicatione, ac »
» poenarum impositione, facienda dominis domosum

» earumdem, promissa sunt, volumus observari, »

» nisi forte Dioecesano, vel, in ejus abseotia, Vicario »

» una cum Inquisitoribus, seu Inquisitore haereti- »

» corum, vel soii ipsi Dioecesano, quando Inqui- »

» sitorum, vel Inquisitoris praesentia de facili ha- »
» beri non poterit", legitime constiterit, praefatarum

» domorum dominos in hoc casu penitus inno- »

» centes, et prorsus inculpabiles exstitisse, ac etiam »

» eos non esse credentes, vel receptatores, aut defen- »

» sores haereticorum, seu haereticarum, fabe suspe- c »

» ctos, quos nec in domibus, vel appendicibus, nec in »

» bonis ejusdem quaestionis modo punire volumus, »

-» si, sicutdictum est, apparuerint innocentes. Burgus »

» autem iile, sen castrum, in quo haeretici capti »

» fuerint, vei inventi , componat Gommuni civitalis »

» vel loci, in cujus districtu est, lib. cl, et vicinia »

» tam burgi , quam castri , et civitatis lib. xxv »

» proven. vel Imperiai. in pecunia numerata, nisi ' »

» infra quintum diem receptatores ipsorum captos »

» praesentaverint Potestati, sive cuivis alii praesi- »

» denti ejusdem civitatis regimini, nisi fdrsan per »

» legitimas probationes Dioecesano, vel in ejus ab- »

» sentia Vicario una cum Inquisitoribus, vel Inqui- »

» sitore haereticorum , vel soli ipsi Dioecesano , »

» quando Inquisitorum , vel Inquisitoris praesentia d »

» de facili non poterit haberi, plene constiterit, »

» quod ipsos capere nuiiatenus potuissent , et ad »

» captionem, et praesentationem hujusmodi facien- »

» das, sufficientem, et congruam adhibuisse solhci- »

» tudinem, et cautelam. »

« Quicumque vero deprehensus fuerit dare aiicui »

» haeretico consiliuuit, vel auxilium , vel favorem, »
» praeter aliam poenam superius , et inferius prae-

y> taxatam, extunc ipso jure in perpetuum sit factus »

» infamis, nec ad publica ofiicia, seu consiHa, vel »

» ad eligendos aliquos hujusmOdi, nec ad testi- • »

» monium admittatur. Sit etiam intestabilis , nec »

» testamenti liberam habeat factionem, nec ad hae- »

» reditatis successionem accedat ; nullus praeterea »

super quocumque negotio; sed lpse alii respon-
dere cogatur. Quod si forte Judex exstiterit, ejus
sententiae nuilam aliam obtineant firmitatem, nec
cansae aliquae ad ejus audientiam perferantur.
Si fuerit advocatus, ejus patrocinium nuilatenus
admittatuf : si tabellio, instrumenta •confeota per
ipsum, nullius penitus sint momenti. Credentes
quoque haeredibus haereticOrum, tamquam hae-
retici puniantur; Testamenta eorumyqui haere-
tici decesserint, nullius esse momenti volumus.
« Teneantur insuper Potestas , sive Capitaneus,
seu Rector, Consules, vel quivis alius Praesidens
regimini civitatis, vei loci, nomiha virorum om-
nium , qui de haeresi fuerint infamati, et banniti,
in quatuof libellis unius tenoris facere annotari;
quorum unnm Commune civitatis, vel ioci habeat,
et alium Dioecesanus, et tertium Fratres Prae-
dicatores, et quartum Fratres Minores; et ipso-
rum nomina omni anno in concione publica so-
lemniter faciat recitafi. i
« Teneatur quoque Potestas , seu Rector , vel
quicumque regimini supradicto praefuerit, fiiios,
et nepotes haereticorum , et receptatorum , de-
fensorum, et fautorum eorum diligenter investi-
gare, eosque ad aliquod officium, seu consmum
nuilatenus admittere in futurum.
« Teneatur praeterea Potestas, seu Rector, vel
quivis alius huiusmodi regimini praesidens, unum
de assessoribus suis, quem eligent Dioecesanus
si fuerit praesens, et Inquisitores, seu Inquisitor
predicti auctoritate Sedis Apostolicae eleputati,
mittere cum eis quandocumque voluerint, in ju-
risdiclione civitatis, vel loci, ac ejos districtu;
qui assessor, secundum quod praedictis Inquisi-
toribus, seu Inquisitori visum fuerit, ibitres,
aut plures boni teslimonii viros, vel totam vi-
ciniam, si eis videbitur, jurare compellat, quod, si
quos ibi haereticos sciverint, vel bona eorum, vel
aliquos occulta «onventicula ceiebrantes, seu a
communi convefsatione fidelium vita, et moribus
dissidentes, vei credentes, aut defensores, seu
receptatores, vel fautores haereticorum, eos dictis
Inquisitoribus, seu Inquisitori studeant indicare.
Ipsi autem Potestas, Consul, sive Jlector , seu
quivis alius regimini praesidens purgare teneatur
ab haeretica foeditate civitatem, vel iocum, cui
praefuerit, totamque terram, vel districtum, sive
jurisdictionem secundum legem , per quondam
Fridericum Rom. ImperaU, tunc in devotione
Rom. Ecclesiae persistentem, Padnae pfomuigatam
contra haereticam pravitatem , et earum {stc) te-
nores facere in suis capitularibus annotari, duUis
inde temporibus abolendis.

» Teneatur insuper- Potestas, seu quivis Rector
alius civitatis, vel loci, quocumque vocabulo nun-
cupentur, in destructione domorum, et cOndem-
nationibus faciendis, et in rebus inventis, vei
ocoupatis, consignandis, et dividendis, de quibus
superius, de infra viginti dies, postquamaccosatio,
seu denunciatio facta fuerit , et haec omnia exsequi

Digitized by

Google

245

ANN. ALWUNDRINI

246

» cum effectu, et condemuationes «mnes in pecunia
» numerata infra tres raeases exigere, e* dividere
»• iliasj sicut inferius contieelur, et eos, qni solvere
» nori poterunt, bjuino mafeficii supppnere, ek donec
^vsobiant, in carcere detiuere : alioquin pro his
» ofciMbus, et sihgulis siodicentur, sicut inferius
»:. cootinetur.

« Insnper fenfsantur unum de assessoribus suis,
» quemcujnqtJte Dioecesanus, vel ejus, Vicarius, et
» dicti Inquisitores, seu Inquisitor haereticorum vo-
» luerint, ad haec peragenda fideliter assignare, et
» mutare pro tcmpore, si eis visum fuerit oppor-
t », tuaunh Opanes autem oondenanatianes, vel poenae,
» quae occasia»e haereais Tactae laerint, neque per
» coocioaem, neqne per consmum, neqne ad vocem
» pnpnli uilo modo, aut ingenio aliquo tempore
» yajeaut relaxari. " : «

, <t Teueatur Potestas, Capitaneus, Gonsad, «eu
» quwis alius Reetor*, omnia bon» baereticorum ,
» et receptatorum eorum > quae per dictos «fficiales
>> fuerint occupata, seu mventa, et condemnationes,
»> pro his exactas, nec non et iignamina, lapide»,
» et teguiaodomorum, et.tnrrium, quae occasione
» haeveais destruentur, et bona tam immobitia ,
» quam [mobilia, tptae (£)] .eadem occasione 00 n«-
» fiscabuntur, dividere tali"'modo: nna pars deveniat
» in GommunB 'civitatis, seu looi; secunda in fa-
» vorem, et expeditionem oflfcii detur officialibus,
» qui tunc negotia ipsa peregerunt; tertia ponatur
» in aliquo tuto loco, secundum quod diotis Dioe-
» cesano, e* Inquisitoribus, \el Inquisitori videbitur
» reservanda, et. expendenda per consiKum eorum-
» dem in favonem fidei, et ad haereticos extir-
» pandos, non - obstante raliquo statuto «ondito, vel
» condendo. •<

tt Teneatur praeterea Potestas, vel Rector civitatis,
» seu loci alterius vendere bona fide, cum consilio,
.» et consensu lnquisitorum, vel Inquisitoris:, bona,
» quae coafisoantur occasione haereticae pravitatis
» infra tres menses post coofiscationem hujusmodi.
» Quod si non fecerit, praemissas poenas eo ipso
» incurrat. Nihilominus Inquisitores, vel Inquisitor
» Ubere iila vendere valeant, requ^sito consifio Dioe-
» cesaui, vei ejus Vicarii, si praesens non ffterit,
» et duorum Fratrum Praedicatorum , et totidem
» Minorum Ordinum , quos Prior , et Guardianus,
» si Gonventus ibidem fuerint, eorumdem Ordinum,
» ad hoc duxerint. eligendos. Et emptore hujusmodi
» bonorum, ea libere, ac licite habeant, et possi-
» deant, et ipsoram benorum dominium per empto-
» res hujusmodi transferatur ad ipsos. Si *mis autem
» de eoetero aliquod istorum Statutorum, seu Gon-
» stitutionum attemptaverit delere, diminuere , vel
» mntare sine auctoritate • speciali Sedis Aposto-
» licae, Potestas, Gapitaneus, seu Gonsul, vel quivis
» alius Rector, qui pro tempore fuerit in villa, ci-
» vitate, vel loco, teneatur eum tamquam defenso-
» rem haereticorum publicum, et fautorem, secun-
» dum formam praescriptam perpetuo publice in-

» famare, atque punire in lib. quinquaginta proven ,

a » vel Imperiai. in pecunia nutnerata, quamsiexi-
» gere non poterit, eum maleficii banno supporiat,
■ » de quo exire non valeat, nisi solverit duplam
» dictae pecuniae quantitatem.
<■ » Teueatur sane Potestas, Capitaneus, seu quivis

* alius Rector, infra xu dics sui regtmints, sindi-
» care 1 praeoedentem proxime Poteslatem, Gapita-
» neum, Gonsulem, vel Rectorem. Etiam ejus as-
.» sessores, per tres viros catholicos, et fideles, quos
» infhr tres dies sui regiminis supradicti etigant
.» cum Dioecesaoo Fratres Praedicatores, et Mtnores,
-» a suts Prioribus, et Guardianis pariter assignati,
» seu Inquisitores, vel Inquisitor haereticae, pravi-
», tatis, de omsibus his, quae tn statutis istis, seu
» constilutionibus, et legibus antedictis, contra hae-

>^ 4) reticos , et eorum complires edilis , conlinentur,
» et pmuire ipsos, siJ eicident, ih omnibus, et sin-
.» gulifi, qnae commiserint, et cogere eos restitnere
» de propria facultate, non obstante si per aliquam
.»:4ieentiam consilii, vel alterius ctijuslibet, a sin-
». dicatione fuerint absoluti. Jurabunt autem prae-
» dicti tres viri bona fide^ sindacare praefatos de
» omnibus supra dictis.

» Coeterum teneatur Potestas, sive Gapitaneus,
» .Gonsul, aut quivis alius Rector civitatis, vel loci
» delere, seu abradere penitus de statutis, et capi-
» tularibus Cotnmums, quodcumque statutum eon-
» dendum , quod inveniatur contradicere istis 0011-
» stitutiojtibus, seu Stalutis, et legibus memoralis,
» sirve quomodolibet obviare, et in principio, et in
c » medio sui regiminis haec statuta, seu constitu-
» tiones, et leges ipsas irfpublica concione solemniter
» faeere recitari, et etiam in aliis locis extra civi-
: « tatem suam, vel Jecum, sicut Dioecesano, seu
,m. Inqukitoribus , aut Inquisitori videbitur expedire.

a Porro kaec omnia staluta , . seu coristitutienes,
» et leges praefatae, et si quae aliae cohtra haere-
» ticos, et eorum compiices tempore ahqub .aucto-
■» ritate . Sedis Apostoiioae conderentur , in quatuor

* voluminibus unius tenoris debeant contineri, quo-
» rnm unum sit apud Dioecesanum, secundum in
■x statuto Gommunis cujuslibet civitatis, vel ioci;
» tertium apud Fr. Praedicatores } quartum apud
» Fr. Minores cum omni sinceritate serventur, ne
» possint in aliquo per falsarios violari. Datum Pe-

d » rusii ix Novem., Pontif. nostri anno i.° »

Ad haec annus illustris etiam fuit natali Dantis ce-
leberrimi Poetae Florentini.

( MCCLXVI )

Insequenti anno, Praetore. Alexandriae Guillio de
Goreano, finis tandem bellis civilibus datus est, pace
rursum iriter optimates Lanzavegias, et Puteos, eo-
rumque gregales, studio, et procuratione nennul-
iorum bonorum civium in has conditiones, et leges
confecta. Pacis tenor est talis -

« Haec est fonna pacis, et concordiae, fkctae, et
» habitae inter Dominos Ruffinum de Putheo, An-
:S2

Digitized by

Google

G. SCBIAVINAE

347

n toniura Trottum, Dullium Gambarinum, et Al- a »
» bertum Ouaschum de Alice, nuncios, procuratores, »
» et sindicos partis illorum de Putheo, ut patet • »
» per instrumentum , inde factum a Carolo Canefro »
» Notario mcclxvi, indictione ix, die Mercurii, ultimo »
» mensis Martii, suo nomine, et nomine praedictae »
» partis, et omnium, et singulorum de ipsa parte: »
» et inter Dominos Anselmum Guaschum, Macha- »
» rinum Pastbrem , et Jacobum Spandonarium , »
» Gottifredum Pellatum, Padunum Clarum, Bri-
» gnonum Orium, Anricum Basallium, Manuellum
» Gastaldum , Nodum Guastavinum , Mollium Vi-
» tiatum, Bonumconcium de Gentiis , Albertum de
>> Putheo, Petrum Trottum, Raynerium Bueha de »
» lacte, Paganum Galleam, Simonum Moycium, »
» Jacobum Guaschum, Paparinum Guaschum, An- b »
» selmum Gastaldum , Alchalum Garbonum , Con- »
» radum Grandum, Averantium Patta, Facium Patta, »
» Pinatam de Anriottis, Piccotum Trottum, Ver- »
» mum de Putheo, Ruffinellum Galleam , Oberfum »
» Taparrum, Jacobum Natonum, et Gufredum Ga- »
» gliardum, omnes, et singulos de praedicta parte »
» illorum de Putheo, suo nomine, et nomine omnium, »
» et singulorum de parte predicta ex una parte, »
» et Dominos Michaelem Lanzavegiam, capitaneum »
» partis Lanzavegiarum , Vermum de Foro , An- »
» selmum Zopum, et Jacobum Amarotum, nuncios, »
» procuratores, et sindicos predictae partis Lan- »'
» zavegiarum, ut patet per instrumentum, inde factum »
» a Gandulpho notario, predictis millesimo et in- »
» dictione, die sabbati, tertio mensis aprilis, suo c »
» nomine, et nomine praedictae partis, et omnium, »
» et singulorum de ipsa parte, et inter Dominos »
» Scacavellum de Scacavellis, Ruffinum de Oglono, »
» Bertramum de Marcheilo, Anricum de Guercio, »
» Graciolum de Ruffinacio, Anriotum Collum, Ruf-
» finum de Marencho, Johannem Calchamugium ,
» Anricum Auratum, Jacobum Anverardum, Ruf-
» finum Blanchum, «Pelegrraum de Bosco, Bastar-
» dum Lanzavegiam, Nicolaum de Marencho, Ara-
' » gonum Ardenghum, Federicum de Boscho, Ugo-
» nem filium Jacobi Everardii, bastardinum domini
» Manfredi Lanzavegiae, et Florium Cirmellum,
» omnes, et singulos de praedicta parte Lanzave-
» giarum, suo nomine, et omnium singulorum de
» praedicta parte ex altera. d

De eadem

« Primo praedicti omnes suo nomine, et omnium,
» et singulorum de ipsis partibus conpordiler vo-
» luerunt, fecerunt, et formaverunt veram, et puram
» amicitiam , et pacem inviolabilem , firmam , et
» perpetuam, et remissionem de omnibus, et sin-
» gulis injuriis, et damnis, rissis, et percussionibus,
» homicidiis, malivolentiis , odiis, ranchoriis, litibus,
» quaestionibus, et controversiis , dictis, vel factis
» inter ipsas partes, sive ab altera ipsarum parcium
» versus alteram partem, et aliquos de ipsis partibus
» aliqua occaxione hinc retro: promittentes ad in- »

348

vicem suo nomine,et praedicto,praedictam pacem,
et omnia, et singula praedicta attendere, et ob-
servare, et curare bena fide, et sine fraude, ut
ipsa omnia, et singula inviolabiliter attendanlur,
et observentur, et in nullo contrafiant, et si quis
venerit contra praedicta, vel aliquid de praediclis,
volunt, quod anciani possint, et debeant se op-
ponere, et intromittere , et facere attendi, et
observari omnia, et singula praedicta.

1

De eadem

» ■ •

u Item quod omnes praedicti sindici, suo nomine,
et praedictarum pavciura , et praedicti omnes, et
singuti de ipsis partibus concorditer voluerunt,
et.promisserunt ad invicem, quod ipsi, nee-aiiquis
ipsorum pro parte, vel occaxione partis, vel alia
occaxione, unde possit oriri dissesio ioler prae-
dictas partes, vel aliqnos de ipsis -partibus, non
facient tractatum, composicionem, vel ligam, ju-
ramentum , vel aliud vinculum aticujus composi-
tionis cum atiqua persona, civitate, collegio, et
universitate , sine speciali, et expresso etiam con-
.sensu praedictorum domini Ruffini, et eorum quos
secum habere voluerjt, et domini Michaelis, et
atiorum tot, quos ipse D. Michael secum habere
voluerit, ita tamen quod aihil de eorum fieri,
vel compleri posslt , absqne ipsis pmnibus , vel
majori parte ipsorum, seu aliorum, quos praedicti
D. Ruffinus , et D. Michael communiter secum
habere vqhierint, hpc addito, et etiam praedict
licet concordes fuerint, nec aliqui aht de Ale-
xandria rion possint aliquid tractare, vel facere
de praedictis, nisi voluntate totius consiln gene-
ralis civitatis, vel trium parcium ipsius consilii.

De eadem

« Item qnod omnes praedicti sindioi suo nomine,
et praedicto, el omnes, et singuli de ipsis par-
tibus votuerunt, et ad invicem per stipulationem
promisserunt providere, curare, et facere bona
fide, et dare operam cum effectu per matri-
monia contrajienda inter homines , et foeminas
utriusque partis, secundum quod conveaire, et
decere crediderint, et omnes alios modos, quibus
poterunt, quod praedicta amicicia, pax, et unitas
augeatur, et conservetur inter ipsas partes, et
omnes, et singulos <de ipsis partibus, et ad prae-
dicta omnia, et singula examinanda, tractanda,
facienda, et complenda voluerunt, et confirma-
verunt „ quod praedicti omnes sindici ipsarum
partium per se, vel cum illis, quos secum habere
voluerint, habeant plenam et omnimodam bayliam,
et auctoritatem examinandi, tractandi, faciendi,
et complendi omnia, et singula supradicta inter
ipsas partes, et illos de ipsis partibus tantum.

De eadem

« Item voluerunt, et firmaverunt, quod omnes
illi praexonerii, qui sunt in forcia praedictarum

Digitized by

Google

a49

A»N. ALEKABDIUNI

a5o

» partium, vei, atiquaram de ipsis partibus, libere,
». et sine attfua pvaestatione, exceptis congruis, et
» idoneis guardits, et expensis cibi, et potus reias-
» sentur, solutis ipsis guardiis , et expensis. Item
» praedicti siadaei praedictae partis illoram de Pu-
» theo, sne naeaine , et nom&ne dictae partis, et
» omnium, et singulbrum de ipsa palte, et prae-
» nominati .omnes, et sioguli dictae partis, suo
» nomine , et dictae partis , et omnium , et sin-
» gulorum de praedicta parte remisserunt libere,
» et absolute praedictis sindicis partis Lanzavegia-
» rium, recipientibus, et stipalantibus nomine dictae
» partis, et omnkma r et singubvum de praedicta
» parte, et praeoemioatis omnibus, et singulis de
» parte praedicta, reoipieHfibus, et stipukntibus suo
» nomine , et nomine dictae. partis , et enmium , et
» suagulorum de ipsa paxte , oeunes aotiones, et
» omnia jura, contra qnasve dicta pars illorum de
» Putheo, vel aliquis de ipsa parte habeat, vei ha-
» bere possent, et movere contra praedictas, et
» contra dictam partem Lanzavegiarum, et contra
» aliquos de ipsa parte, vel bona ipsorum, seu in
» bonis suis, occaxione aliquarum rerum, seu ati-
» quorum bonorum, quas, quaeve predicti sindici,
» et praedicta pars Lanzavegiarum , seu aliqui de
» ipsa parte ahquo modo accepissent per se , vel
n per atium, tam de messibus, vel aliis blavis, vino,
» boschis, insulis, maonis, lignis, et cupis, praedis,
» robariis, vel atiquo modo, quam in aliis quibus-
» cumque nominibus, et factis censeantnr occaxione
» ipsarum parcium, sive ilii, quorum praedictae, res
» fuerintf, sive fuisse dicantur, stelerunt in Ale-
» xandria, sive extra Aiexandriam, et sive ipsis par-
» tibus exhistentibus in Aiexandria, sive una parte
» exhistente in Alexandria, et aitera exhistente estra
» Alexandriam, praedicta, vel aiiqua de praedictis
» facta, et commissa fuerint, et de praedicta, ut
» inteliigantur in rebus mobilibus, vel semoventibus;
» versa vice eodem modo praedicti sindici partis
» Lanzavegiarum , suo nomine, et nomine dictae
» partis, et omnium , et singulorum de dicta parte,
» et praenominati omnes, et singuli dictae partis,
» suo nomine, et nomine dictae partis, et omnium,
» et singulorum de dicta parte remisserunt libere,
» et absoiute praedictis sindicis partis iilorum de
» Putheo , recipientibus , et stipulantibus nomine
» dictae partis, et omnium , et singulorum de
» dicta parte, et praenominatis omnibus , et . sin-
» gutis de parte praedicta, recipientibus, et stipu-
» lantibus suo nomine, et dictae partis, et omnium,
» et singulorum de ipsa parte praedictorum de
» Putheo, omnes actiones, et omnia jura, quae,
» quasve dicla pars Lanzavegiarum, vel aliqui de
» ipsa parte, habent, vel habere possent contra prae-
» dictos sindicos, et contra praedictam partem il-
» lorum, et contra aliquos de ipsa parte, vei bona
» ipsorum, seu in bonis suis, occaxione atiquarum
» rerum, seu aliquorum bonorum, quas, qnaeve
» praedicti sindici, et praedicta pars iilorum de
» Putheo, seu aliqui de ipsa parte aliquo modo

a » accepitsent per se, vel alium tam de inessibus,
» vel aliis blavis, vino, boschis, insutis, lignfc, maonis,
» cupis f praedis , robariis , vei aiiquo alio modo ,
» quam in atiis quibuscumque nominibus, vel factis
» censeantur occaxione ipsarum parcium, sive ii-
» lorum, quorum praedictae res fuerint, sive fuisse
» dicantur, steterunt in Alexandria, sive extra Ale-
» xandriam, et sive ipsis partibus exhistentibus in
» Alexandria, sive una parcium exhisten. in Ale-
» xandria , et altera exhisten. extra Alexandriam
» praedicta, vel aliqua de praedictis faota, seu bom-
» missa fiierint , et praedicta intelligantnr iu rebus
» mobiiibus, vel se moventibus.

% De eadem

b

« Item omnes praedicti sindki, et praenominati
hi omnes, de praedicCis partibus promisseruut ad
» "liwicem bona fide facere, et curare, quod omnes
» praexonerii de praedictis partibus, ubicnmque sint
» extrahantur, et liberentur dte carceribus, et po-
» testate iilorum , quibus sunt, et qui eos habent
» in forcia.

De eadem

« Item omnes praedicti sindici, et praenominati
» omnes de praedictis partibus suo nomine, et no-
» mine praedictarum parcium, voluerunt, et sta-
» tuerunt, ac firmaverunt ad invicem tenere, et
» conservare, gubernare, et defendere, ac manu-
» tenere civitatem Aiexandriae, et omnes villas,
» castra, jurisdictiones, cives, et vaSSailos dicti Com-
» munis, et honorem ipsius civitatis in bono, et
» pacifico statn, et in communi sua libertate pro-
» pria sua jurisdictione, nec subiicere, nec permit-
» tere, seu concedere subiici dictam civitatem,
» villas, castra, vel jurisdictiones ipsius, dominio,
» vel jurisdictioni alicujus civitatis, vel personae,
» sine voluntate ipsarum parcium, sive illorum ,
» qui nunc sunt de ipsis partibus, et totius gene-
» ralis consttii Communis Alexandriae, vel trium
» partium. ,

d

De eadem

« Item omnes praedicti sindici, et praenominati

» omnes, et singuli de ipsis partibus, suo nomine,

» et nomine ipsarum partiutn, voluerunt, et firma-

» verunt, quod quilibet, qui uunc est de ipsis par-

» tibus, sive esse consueverit, si videbitur praedictis

» sindicis,. vel 'sindicis alterius partis, vel aliis de

» ipsis partibus, si amonitus fuerit specialiter, et

» praesentiaiiter, ore tenus facere, promittere pacem,

» curare, et tenere omnia, et singula praedicta, et

» infrascripta ipse teneatur, et debeat omnia ipsa

» facere, promittere, jurare, tenere, et observare.

» Et si hoc facere noluerit, praedicti omnes, et

» ambae ipsae partes , sive omnes', qui nunc sunt

» de ipsis partibus, teneantur, et debeant esse contra

Digitized by

Google

a5 1

G. SCHJiAiVINAB

» illiun, velilbs, qui volent [nolent?] &eeire, atten- o » oissatis dantibus Qomnmoi ) db: |iigi)oribua sal-
» dere, et observare praedicta, et offfirtdere ipsos> » vancbs: in pedagiis vero, et, a&s,r>fitiitibu8 Com-
» qui dictaro pacem, et oronia praedicta fecere vor
», luerint, ad voluntatera illoruro, contra quos ipsi
»: veneript, vel ^acerent, et haee omnia praedjcti
D sindjfti..teneantur, et debeant procurare.

• 1 1 ' De eadem'-

<i.Item praedioti . omnes , et singuli de ipsis pav«-
iibus, suOjnommej, et ipsarum parcium, voluerunt,
et firmaverunt , quod omnes, et siriguti dei ipsis
partibus eximantur, canzeilentur, et absoivantur
ex omnibus bampnis , et condempnacionibus ,
quibus sunt, vel aliquis ipsorum occaxione prae-

» munis Alexandriee, qui^ et >qu*£ xoUigttntur: im.
» Alexaudria , si ipsos, wel ea babentJobligartce, vel
» obKgatay restituontiiTi ex nunc ;i* eo. jnreiy in quo
» erant terapone, quo exiterunt de Aaesandria in
»• as6ignatianibus, si quas habent, smt y etiesaede-
o> beant . in eo statu , in quo sunt , -efc erunt alii cives
» . babentes aasignationes. .■■',:» ^niu ■<■..,

■ De eadem ; • . ->'"' •

x. ■ '■■ i .--.ir.'. ' •. •■ i ■ .. •
«. Item omues praedicti, suo noanine, ei praedi-
»,ctarum parcium voloerunt, e*.&maverunty quod
» si aliqui kboravemnt pawesenti anno- possefesiopes

dictarum parcium, occaxione parcium, et intelli- h » aliquorum, qutu praaditto tempore Steteriht extra

gimus bampnum, sive bampn», datum, sive data,
» et condempnaciones, factas qontra Commune, et
» homines Solerii, sive contra aliquos; de fSpleriQ,
» occaxione, quod reduxerunt Thonianm Guaschum
» cum sociis , ; et quia noluerunt eos consigna re
» Potestati, sive AnGtanis Alexandriae.

De eadem

«• Item oinne» praedicti sindici, et praenominati
» omnes de praedictis partihus, suo npmine, et. no-
» mine praedictarum parcium, voluerunt, et firma-
» verunt, quod orones, et singuli de parte illoruro
». de Putheo, qui steterunt extra Alexandriam pro
» i

Alexandriam, ipsl labonatores habeant imedietetem
■». omniura fructunm, qui exhibnnt de ipsis posset-
n Bionibus, et doroini ipsarum oabeant afcam me-

» dietatera. > :>t. ■ ^ .

. ... ■ . -

De eadem ■

v> Item omnes praedjeti sindici, et praeaominati
■>h Omnes de praedieJas-.pariibus vohierunt, «t firma-
n verunt, quod omnia tristrumenta. vendicionuin ,
» extimorum, et assignacionnm, facte contra prae-
» dietos de praedicta parte Uiorum de Pudbeo, vel
» bona ipsorum,et ipsis bonie, qai steterant extra
» Alexandriam ab eo tempore citra , qtu» ipsi de

psa parte, revertantnr, et restituantur in omnibus c n praedicta parte illorum de Putheo exrverunt extra

Alexandriam occaxione ipsius partis uttima vioe
exceptis confinatis, de quornm instrumeritis An-
ziani fiant ad voluntatem suam, cassentur, et can-
» zellentm-, et sint cassa, et irrita, et pro cas6is,
» et irritis habeantur, et quod omnes illi , quibus
n dictae assignaciones, vendiciones, et extima/ et
». instrumenta facta erant, habeant a -Commune Ale-
» xandriae totum iilud quod continebatur in pre-
», dictis instrumentis assignaciorum, et vendieionum,
»' in aliis. vero debitis, pro quibus possessiones, et
» extima sunt contra ipsos , et bona ipsormn, tpsae
» possessiones, et extitna- sint cassa remanentibus
» ipsis debitis, et instrumenta ipsorum in sua fir-
» mitate.

» bonis suis, possessionibus, vel quasi juribus de-
» bitorum, quas, quaeve tepebant, et possidebant,
» vel quasi, vel habebant eo tempore, quod ipsi
» exiverunt Alexandriam^ in ultima vice, et ipso jure
» sint reslituti in ipsis bonis , possessionibus , vel
.» quasi sine aliqua petitione in scriptis, et soiem-
» pnitate juris, non obstante aliquo instrumento,
» facto ex causa aestimi, sive assignacionis, vel ex
.» alia; quacumque causa praedicto modo, et forma,
» a praedicto tempore , quo praedicti de Putheo
» exiverunt Alexandriam, et etiam fiat restitucio
» omnibus, et singulis de parte Lanzavegiarum, tam
» intrinsecus, quam extrinsecus Alexandriam : hoc
» addito, salvo quod non possint agere aliquo modo
» ex aliquibus suis juribus contra Commune Ale- d
xandriae, nec conlra aliqtfas personas pro Com-
muni Alexandriae alligat. usque ad tres annos
proximos, nisi pro pignore sibi obligat. pro Com-
mune Alexandriae, in quibus si sunt, vel erunt
in forciam Communis Alexandriae habeant illud,
[quod] habebant tempore, quo exierunt de Aie-
», xandria, et eo uti possent, ita tamen quod non
fiat eis praejuditium in sorte de accessibus ipso-
» rum debitorum, propter dilacionem praedictam
» in ptgnore tantum sibi obligat. , quae tempore
» praeteritae guerrae sunt ocqupata ab aliquibus, si
» ipsa per se recuperare poterunt, vel si in forcia
» Communis pervenerint, restituantur, et esse de-
» beant, sicut erant, quando sibi ablata fuerurit,

De eadem

« Item praedicti omnes smdiei, et praenominati
» omnes, et singuli voluerunt, et firmaverunt, quod
partes hominum de Cassinis et •otnnes et singuli
de ipsis partibus posstnt, et debeant venire ubi
eis placuerit ad hanc pacem, et similem pacem
» facere inter ipsas partes, et omnes, et singulos
» de ipsis partibus , specialiter praedicti sindaci
» ante omnes alias facere bona fide, et onxnibus
» modis, quod praedictae partes, et omnes, et sin-
» guli de ipsis partibus veniant ad hanc similem
i> pacem, et inter se similem pacem, et omnia, et
» singula praedicta faciant, et observent; ad quae

Digitized by

Google

a53

ANN. ALEXANDRINI

a54

» facienda, et complenda, si placuerit ipsis partibus, a.

» et homimbus ipsarum parcium de Cassinis, ha-

» beant omnem bayliam, et auctoritatem inter ipsos

» de Cassinis, quam habent inter praedictas parles

» Alexandriae, et homines ipsarum parcium.

De eadem

u Item, quod omnia instrumenta extimorum, et

» assignationum , facta contra dominam Agnesinam

» uxorem q. Blengii Sanlii, sint cassa , et irrita ,

» et nulla, et nulUus valoris, et ipsa restituantur

» [restituatur?] in suis pttsessionibus, eo salvo quod

» teneantur [teneatur?] solvere pro ipsis assignatio-

» nibus fodra, pro quihus fuerat ossignata, et li-

» per alium absolucionem , nisi impetrata fuerit ab

» aliquo, vel proprio motu indulta non valeat: et

» ex nunc sit cassa, et irrita, et nullius valoris;

» et nibilominus praedicti, et quilibet praedictorum

» teneatur attendere , et observare omnia, et sin-

gula suprascripta.

De eadem

« Ilem statutum est praecise, et sine tenore,
» quod potestas teneatur attendere, et adimplere, et
» attendi , et adimpleri facere, compleri cum effectu
» omnia matrimonia, secundum quod formata, et
» ordinata fuermt in loco Felizani per partes, et
» per sindicos, vel supradictarum ipsarum parcium
mitata, pro extimo libr. ccc, et non pro majori 6 »- civitatis Atexandriae, qui electi fuerint ad pacem

quantitate pro toto tempore praedicto.

*■ De eadem ' .

« Item,quod omnes praedicti sindici, suo nomine,
et nomine praedictarum parcium, et omnium, e$
singuiorum de ipsis partibus, communiter, et con-
corditer renunciaverunt ipsis partibus, et cuilibet
» ipsarum parcium, et sacramentum ipsarum par-
» cium, ita .quod amodo non dicatur, nec sit pars
» illorum de Putheo, nec pars Lanzavegiarum, nec
» contra partem illorum de Putheo, nec e converso,
» sed, extinctis nominibus ipsarum parcium, et ipsis
» partibus, omnes, qui sunt, sive esse consueverunt
» de ipsis partibus, sint, et conveniant in unam c
» partem: et generaliter quibuclibet aliis sacra-
» mentis, et promissionibus factis alicui personae,
» civitati,»vel universitati. Nec aliqui de .praedictis
» partibus possint , nec debeant de novo facere
» aliquod sacramentum, vel aliquam promissionem
» ipsis partibus, vel . occaxione ipsarum partium,
» vel alicui alii personae, vel universitatir, hoc ad-
» dito salvis in omnibus supradictis omnibus sacra-
» mentis, et juramentis factis, et fiendis per ho-
» mines populi, et societatis populi Alexandriae inter
» ipsos de populo,et societatibus populi, et salvo re-
» gimine societatis populi et hominum populi om-
» nibus aliis sacramentis, factis aiicui personae, civi^-
» tati , vel nniversitati , quae omnia, et singula omnes
»

firmandam, et tractandam inter ipsas partes Ale-
xandriae. Quae omnia , et siagula suprascripta
teneatur praedictus potestas attendere, et adim-
plere, et attendi, et adimpleri facere cum effectu
iutr» tres menses postquam juraverit regimen
civitatis Alexandriae , secundum quod tractat» ,
et firmata fuerunt per praedictas-, et descripta
» per instrumentum publicum, scriptum, et traditum
» per Gandulfum de FibHnis Notarium. »

Yiii idus aprilis cecidit e coelo vis maxima pruinae,
qua vitium gemmae, tunc de palmitibus erumpere
incipientes, ita exaruere, ut vel leviter tactae in va-
gum pulverem fatiscerent , vinumque proplerea
toto anno.in summa caritate steterit.

Eodem anno discessio et dissensto item maxima
plebi intercessit cum reliquis civibus , tam ex parte
populan, quam Communi, de publicis negotiis, et
cumprimis de violentissima insolentium tributorum
exactione, resque jam ad arma pervenerat. Caeterum
-Guaschi , arbitri . controversiarum electi , animos
distractos prudentia sua ad pristinam concordiam ,
et societatem reduxerunt. .■'■'<..

(MCCLXVII) ; ' ; , ;

' Proximus annus nihil prorsus habuit, qnod com+
«endatione dignum visum sit, praeter otium paca*
tissimum , et vacationem , quam Alexandrini . ab
praedicti sindici, suo nomine, et nomine praedicta- d omnibus motibus , et perturbationibus, tara civi*
» rum parcium civitatis, districtus, vel jurisdictionis libus, quam externis habuerunt.
» Alexandriae, et praenominati omnes, et singuii - <

» de, ipsis partihus ad. invicem, et mihi infrascripto -
» Notario, recipienti, et stipulaoti nomine ipsarum ( MCCLXVIII )

» parcium, et omnium, et singulorum dc ipsis par-
» tibus,' et alterius cnjuslibet, cujus jriterestj vel
» intererit, promisserunt, et juraverunt, tactis sa-
» crosanctis Evaogeliis, bona fide , et sine fraude,
» in integrum,et invioIabiUler perpetuo attendere,
» et observare suo posse, et altendi, et observari
» facere , et curare facere attendi, et observari
» omnia, et singula supradicta, et quod. nullo -Jtem-
» pore in atiquo contrafiet Et quod de praedictis,
»-et aliquo praedictis uon impetrabunt per se, vel

Sequenti anno Alexandrina Respublica imperio ,
et jurisdicttone aucta est. Quippe mense augusti t,
invitis Derthonerisibus, et Marchione Montisferrati,
emit a Fallavelio de Fallavellis, cive Derthonens.,
castrom Serravallis pretio lib. xv mtll. Pap|ensium,
quarum peenniarum suinmam, cum statim non re-
praesentassent Alexandrini , FailaveUus jus sibi, et
domiriium ipsius castri servavit, donec plene con*
vtfntum pretium accepisset. Quae res inde insignem

Digitized by

Google

a55

G. SCHIAVINAE

a56

dissensionem, et odium Derthonensibus, et Marchioni a
cam Alexandrinis concitavit

Per hos dles Gorradinus Dux Sveviae Chunradi
Caesaris filius, cum accepisset Maofredi patrui sui
mortem, regnumque Stciliae, jure sibi paternae hae-
reditatis debitum, ad Carolum Andegavensem con-
cessione Pontificis pervenisse , • indignatione et ira
stimulatus, in Italiam cum ingenti, ac nobilissimo
exercitu descendit, curo ut patrui ipsius necem vin-
dicaret, tum maxime, ut regnum illud pridem sibi vi,
et injuria occupatum, bello repeteret. Superatis itaque
Bhetiis Alpibus, per agrnm Mediolanensem Romam
versus iter cepit, inde mox ulterius profecturus;
quam urbem, invito Pontifice, cum intrasset, ab eo
diris imprecationibus est appetitus; cujus rei causa,
nihil (sic) din illic commoratus, Neapolim contendit. b
Quo intellecto, Carolus ei celeriter cum maximis, et
expeditis copiis ad JSquicolas occurrit; approximan-
tur exercitus; primo eminns, dein cominus proelium
committitur. At vero ubi utrinque ancipiti eventu
aliquandiu certatum est, tandem virtutem, pruden-
tiaque Araldi de Valeriis, GalK ducis impigerrimi,
cojuj dnctu , et consilio bellum illud gerebatnr ,
ix kal. septemb. pro Carolo victoria stetit, fugateque
penitus hostili exercitu, Corradinus, et Fridericus,
Austriae Regulus, ipsius Corradini consobrinus, ju-
venes plane ambo lectissimi, et aspectu vere regio,
quorum aetas nondum ad xvm annos pervenerat,
dum e ciade superstites relicti, consilii inopes, fuga
sibi salutem quaererebt , mditio piscatoris depre-
hensi ad Carolum perducuntur; qui paullo post, c
omnis humanitatis expers, illos una cum aliquot in
bello captis Principibus, Neapoli, in medio foro, se-
curi perctiti jnssit, non sine insigni labe dedecoris,
et inusta sibi crudelitatis nota, cuin. per ea ferme tem-
pora mitius, et olementius in fratrem suum Ludo-
vicum Galliae. Regem, casu plane haud mutto dis-
simili, egissent barbari. Superatis igitur Carolus
duobus potentissimis adversariis , Manfredo, et Cor-
radino, animum protinus intendit, ut imperium in
Cisalpinos Gallos etiam exteuderet. Quamobrem in-
gentes armatorum copias Albam Pompejam mittit,
mox Legatos Cremonam. Hos,ut, indicto illuc publico
oonveatu, suo nomine dominatum peterent earum
civitaUnn, quae in fide stabant Romanae Ecclesiae ;
iilas vero, ut populos, imperia sua detreclantes, ad d
subeundum jugum armis cbmpetlerent. Et plane
quidem res felicem exitum habuit omni ex parte;
nam civilatum Lombardiae major pars , aliquae vo-
luntate, aliquae vero' metu coactae, ei se se parvo
temporis spatio dediderunt. Bononia, Mutina, Re-
gium, Parma, Mantua, Ferraria, Cremona, Pla-
centia ultro in ejus imperia juraverunt. Medwlanum^
Novocomum, Novaria, Vercellae, Eporedia, Augusta
Taurinomm, Savilianum, Alba, et Alexandria metu
potius, quam sponte, se se illi vectigales constituerUnti
Hasta autem sex annorum inducias, pretio x-iv mil-
lium aureorum nummum, ab eo comparavit. Uni
Derthonenses , Marchio Montisferrati , Fallabrini ,
Papienses, ac Bergomenses, omnino illius domin%-

tionem aspernati, professi sunt, numquam se illum,
ut dominum, sed ut amicum tantum habhuros. Quod
responsum adeo exacerbavit Carolum, ut deinceps
male in eos animatns, nullam unquam ulciscendae
repulsae acceptae occasionem omiserit. .

III inde kal. decembris Clemens P. Max. Viterbii
ex humanis rebus exemptus est, atque illic in aedibus
Monachorum Praedicatorum sepultus.

(MCCLXIX)

Anno insequenti porteatosa solis defectio, iv non.
junii, hora diei sexta, conspecta est. Per haec tem-'
pora Alexandrini , et Derthonenses eocii ad Nicaeam
Palearem, oppidum plane nobile Montisferrati, castra
faciunt, et oppugnant. Verum cum idem oppidum
valido teneri praesidio cognovissent, neque vi, neque
pacto potiri posse , quadragenaria oppugnatione
omissa, re infecta, ad sua reversi sunt.

( MCCLXX )

Annus millesimus ducentesimus septuagesimus sa-
lutb humanae illustris fiiit expughatipne Aquarum
Statiellarum. Carolus namque stimulatus odio, quo
proseqoebatur Gullielmum Marchionem MContisfer-
rati , coactis Alexandrinorum 1 copiis , nrbem illam
per vim cepit, ac diripuit. Caeterum cuxn castro
illius statim potiri non potuisset, valido praesidio
munitum a Rainewo, Marchionis avunculo, obsidione
cinxit, tamdiuque in arctum tenuit, donec Rainerius,
rerum omoium inopia conflictatus, libero de se,
suisque arbitrio Carolo permisso, deditionem facere
sit coactus. Captus itaqoe Rainerius Alexandriam
perducitur, ubi tandem haud multo post, animam
in vinculis exhalavit.

XI kal. septemb. Derthonenses, et GnUiehnns,
Marchio Montisferrati, graviter indignati ob vendi-
tionem castri Serravallis, quam anno ab hincaltero
Fallavellus Alexandririis fecerat,. statuerunt animis
omnino ejusmodi stipulationem vi, et armis rescin-
dere. Quare eductis ex universo Monteferrato, et
Derthonensibus copiis ingentibus, iden» castrum du-
rissima obsidione circnmseptum oppugnare coepe-
runt; cumque per multos dies pervicaci obstinatione
in id opus incubuissent, conatusque sui omnes frustra
essent (quippe moles iUa adeo arte, et loci natura
munita est, ut difficilem habeat expugnatkmem, et
capi vix possit, nisi proditione, aut pacto, urgente
fame, et iis, quae ad sustinendam obsidionem sunt
necessaria), longius illic spe dubia consislere despe-
xerunt. Itaque relicta oppugnalione^ ad conditiones,
et pactiones mutuas descenderunt, annuetrte, atque
adeo expetente maxime Fallaveilo, cum, quod inopia
laborabat cemmeatus, tum etiam , quia subsidio
prOpe erat destitutus (manus enim lectissima Pa-
piensinm, quam suis stipendiis haud muho ante cpn-
duxerat, remm difficultate, et inopia confliclata ,

Digitized by

Google

.\N*«';.tLEK.ANU&tNI

358

seo&iua «*de jabeceseejtat , ita «t ipse oubi . ' fnrfcis « tio v «t ritns, servandi vn creatione nevi Pont. Max.,

ettenubus, .et a*h>is trinUM» ad defehsumem «astri
remansertt, quosspropediem, nfat dedibronem facere,
[<v*/] n»iserrijene in ae^estata taori iopoHuisset, nisi
paoto cnm Itosteicontehisset). Quapnapter ^iegotram
cx terapJo fcompiwiissum est in Basfcardwiuo» Mon^
fernatensem, «ft G«*Ui«Jrnu»o. ,Petram v cjwi simul ar-
bitriijtn, ,et aeofceniiara fcktnirin . bi hmieTHMwfam tan*
forunt^ut scilicet-DerrtioHendes trfione piretii castri
FaVavello xkiVmilL lib, Bapiefcs. in 'praesentia per*
solverent, et, quandiu reliquuin "pendere idistulerint,
in ipsius castri possessione Fallavedlus persisteret^
Qua piane alienatione inita, Alexandrini jus omne,
quod super castrum ipsum prius acquisierant , pe-
nitus amiserunt.

newpe noveoidialia sacrifeia, Genclavis cotiseptk) ,
et ukgressio, disquisitio, quam scrutiniam dicunt, et
arKnaentoram subtrwctio «d acoelerandam electitfnerJa,
quae plerumque a Cardinalibus, per discordiam
nimium [nimirum,] magno Eeclesiae damno differri
eomtingit, et id genus alia , qiiae tnodo in usum,
et ConsUetwdinem inducte , religiose observantur. Is
etiam accepttnn in eodem Concilio institutum, quo
jus; eligewdorum, et creandoram Imperatorum ad
septem tantum Germaniae Principes devolutnm est,
ratum habuit, confirmavitque, cnm a multis saeculis
prius, usque ad Henrici II tempora, per suffragia
emnium totius Germaniae , et aliquot Italicorum
Principum reonntiarf Itnperatores consuevissent ; et
b deinceps ab ipso Henrieo ad Rodulphum Haspur-
gensera, quo temporis interstitio per longa inlerregna,
qnae ob scissuras, seu schismata intercesseranl, res
variari coepit, et .ita attenuari, ut ab infinitis pfope
suffragiis, ad quam panca, hoc est septem^ ut di-
ximus, Principum, qui modo Sacri Imperii Electores
vocitantor, reliquorum incuria devenerit [s«?]. Qnod
plane institutum sic iri Conciih) prafefato statutura,
et a ; Gregorio comprebetum, quod nutaret, Ga-
rolus IV Imperator, diptomate suo, quod Bulla aurea
nnncupatur, stabilivit. Et sane, quamquam hujus-
inodi institutionis auctorem scriptores omnes, tam
Germani, quam Italici, iaciunt Gregorium V, tonge
tamen nominis similitudine decepti, falluntur; qub-
Kal. septemb. Cardiriales, Vilerbii, comitiis pro rum opinionem vir doctissimus, atque item accura-
novo creando Ponlifice habitis, post mukas, acresque c tissimus veterum monumentorum indagator, Onu

( MCCLXXI )

\> '<

Postero, Hastenses contractis copiis quam t«a»imi$,
cusa ex s«is, tura ex sociis Papienstbus et Mon*
fenatensibus, ad quas etiaan aocesserat trecentorum
Hispaoorum cohors, fines Alexandrinorum ingressi
sunt, eorumque agros per dies octo contihenter ho-
stihter devastarunt, neque prius se Alexandrihi ab
ejusmodi vexatione liberare potuerunt, quam, abdi-
eato itriperio Regis Caroli, pacem cum illis fece*
rint; quae pax inde parom firma, et stabilis per-
maiisit.

contentiones, demum, instantibus, et obtestantibus
Philippo, Galliae, et Carolo, Siciliae Regibus, Theo-
baldura, Vicecomitem Placentinnm, Archidiaconum
Laddensem, qui tuhc legatum agebat in Asia, P. Max.
renuntiacunt.i .

Eodem anno Acurtius Lanzavegia, PatritiuS Aler
xandrinus, vir, plane juris civilis soientia, et geren-
darum rerum experientia clarus, Genuae Praeturam
administravU. >

Aiexandriae , et alibi etiam , annonae caritas ma>
xima fuit. Fruihenti sextarius' stetit duobus florenis
aureis, nec inveniebatur, nisi diflicillime, qui ven-
deret. Pretium frumenti secutae snnt fruges et vinum.

( MCCLXXH )

Proximus nihil habuit, quod scribi dignum sit,
cxcepto adventu iri Italiam Theobaldi, novi Ponti-
ficis. Quippe is ex Asia digressus, Viterbium, iv
kai. januar. applicuit, ubi solemni caeremonia con-
secratus, Gregorii X nomen tulit. Hic initio sui Ponti-
ficatus nihil magis cordi habuit, quara ut res Eccle-
siae corruptas nitori suo restitueret. Ejus enim aucto-
ritate habitum est Concilium Lugdunense securidum, sola praeteritarum injuriaram ulciscendarum cupi-
in qiio, considentibns Episcopis quingentis septua- ditate moti, eos securos, et niliil tale suspicantes,
ginta, Abbatibus, et omnis ordinis sacerdotibus am- bqntra fidern datam adorti snnt, agrumque illorum,
plins mille, praeter multa decreta, Reipublicae Chri^ longe, lateque per dies xv hostilitef, et hiore la-
stianae valde utilia, praescripta est etiam illic rn- tronum vastanint.

33

phrius Panvinus, in libro, qucm de Comitiis Im-
peratorum conscripsit, diserte firmissimis argumentis
convellit.

• Tertio idus maji, Hencius, Sardinine, et Corsicae
Rex, Bononiae in vinculis post annos xxn, men-
ses ix, dies n swae captivitatis, ex hac vila migravit;
in quo extincta est : Fridericl II, Imperatoris Sve^i,
progenies. Funus , et exequias ei siiperbissimas fecit
Senatus Bononiensis do pnblico , sepultusque ilKc
fliit in aedibos D. Dominiqi ; ad cujns tnmulum sunt
haec carmina apposita:

Tempora currebant Cristi r.ativa potehtis
Tunc duo cum decies septem ettm miHe ducentis,
Dum; pia Caesarei proles cinerator ih art a
Ista Friderici maluit quem sternere parca.
Rex erat, et coraptos .pressit diademate crities
Hentius, inque poli merttit mens tendere fines.

. ( MCCLXXIII )

Insequenti, Hastenses, eorumque socii Papienses,
et Marchio Montisferrati, Inbricae fidei, et irnplaca-
biles Alexandrinorum hostes, nulla offensione, sed

Digitized by

Google

359

[Interea leges plurimae latae sunt, quibus cautum a
fuit, poenis ac mulctis non parentibus propoBttis,
ut singuli cives, reliquique, qui possessiones etbbna
in territorio Alexandriae haberentl ea in censum
pubticum referrent.]

Eodem anno Jacobus Lanzaveggia, vir, omni vir-
tutum praeconio, et bellica disciplina praesertim com-
mendatus, magister populi Bononiae creatus est.
Quem magistratum oum integerrime, et summa cum
laude gessisset,ab eo Senatu speciosis bonorum pm*
vilegiis est decoratus* •

( MCCLXXIV ) t ■ ' ;

iirti»

XIV. kal. octbbris Aiexandrini, et>Papieiises exu-
les, duce et ductbre Goiliielmo Petra, cum niultis
et expeditiscopiis adorti sunt Ptfpienses adversarios
iri finibus Mootisferrati , eosque foedissinle post bre-
vem, sed acrem pngnam fuderunt, fugarttntque;
capti ex eis fuerunt principes viri Papienses quin--
quaginta. In iis Centurionis bonore decorati exstlte-
runt Roccus Strata, Ricardus/ Georgius, et Rogle-
rius Curtii, ac Gullielmus Sicherius. Reliqui, qtti
item erant ex nobilioribu^ Papiae civibus, partirn
pccidioTie occisi sunt, partim, subrum acie inclinante;
sese praecipiti : fugae dederunt.

Anno, qui proxime insequutus est^ ineunte, Ale-
xandrini rei indignitatem , et perfidiam Hastensinm h
ulturi , copiis suis undecumque contractis , duce
Alberto Guasco, illorum agros excurreruht, omnique
belli clade vastarunt, maxima ex illis abducta ho-
minum, et pecorum praeda, nec deinceps pax ulla
Alexandrinis cum Hastensibus intercessit.

Rodulphus, Comes Habspurgensi* Imperator est
renunciatus. Nonis aprilis Thbmas Aquinas, vir do-
ctrinarum omnium studiis eruditissimus, et longe
Theologorum suae aelatis princeps, apud monacbos
Cistercienses Fossae Novae [apud Fbrum Appii], quae
est Abbatia prope Tarracinam, dum Lugdunum ad
Concilium a Gregorio missus proficiscitur, in morbum
prolapsus, miraculis clarus, moritur.

( MCCLXXVI )

. ( MCCLXXV )

Postero anno Hastenses, novo Genuensium prae-
sidio aucti, infestiores, quam antea, Alexandrihis facti
sunt. Nec minus Alexandrini ad sese defendendum
alacriores praesetulerunt. XJtriusque enim civitatis
populi, exulceratis animis , in caedes mutuas accen-
duntur, totumque praesentem annum, atque dein-
ceps,excursionibus agrorum, atque oppidorum vasta-
tionibus, praedaque utrinque agenda comsumpseruht,
adeo ut septies Alexandrini de Hastensibus, et Ha-
stenses de Alexandrinis brevi temporis spatio ad
Calamandranam , et Quatordiis, quae sunt duo op-
pida , cruentam , et luctuosam victoriam reporta-
verint.

Eodem anno, mense martio, Papiae habitus est
frequens conventus, cui interfuerunt praeter eosdem
Papienses, Mediolanenses , Bergomenses , Novoco-
menses, Cremonenses, Genuenses, Hastenses, Al-
benses , Taurinenses, VeVcellenses, Novarienses, Va-
lentini, exulesque Alexandriae, Derthonae, Laudae,
Brixiae, Parmae; item Veronenses, Mantuani, et
Marchio Montisferrati , illicque ab illis deliberatum
est de se se invicem tuendo, et S. R. Ecclesiae Ro-
dulphique Imperatoris nomen propagando,, et illu-
strando. Quo facto confestim Mediolanenses ad Pon-
tificem Maximum Legatos quatuor miserunt, qui
illum, quaecumque ibidem acta, et decreta fuerunt,
edocerent.

Sequens annus prodigiosus' fuit multis rebus ;
namque, ineunte januario, tanta vis frigoris invaluit,
utTanari, etBurmidae, Alexandriae fluminum, aquae
jta in solidam glaciem obriguerint, ut super eam
jumenta , hominesque, tuto ac sicco vestigio com-
mearent. Vinum inde , pomorum, et nucum tenuis
proventus. Vites enim et reliquae fere omnes fru-
giferae arbores gelu asperitate exaruere.

Ad haec iv. idus eiusdem mensis Gregorius
Porit Max. Aretii supremum vitae suae dietn
clausit: in cujus loctim paullo inde post, hoc est
ad xni kal. februarii Innocentius V. Gallus, patria
Tarantasiensis , ordinis Praedicatorum, est substi-
tutus ; qui item x kal. julii hac vita excessil, illique
c Cardinales iv idus julii subrogarunt Hadrianum V
Ligurein, virum patria Genuensem ex comitibus La-
vauiae , quae est familia illic nobilissima. Neque ita
multo post, quippe xv kal. septemb. etiam ipse ex
rebus huraahis exemptus est; idibusque septembris
Joannem XXI Lusitanum successorem in Pontificatu
habuit. '

Rumor eodem anno toto orbe vagatus est, Marga-
ritam, Holandiae Comitissam, et Mathildis filiam,
uno partu liberos ccclxiv (sic) utriusqne sexus edi-
disse, qui tamdiu vixerunt, donec ab Episcopo Gui-
done sacro flumihe abrati sunt; qui postea mortui
in coenobio Monachorum Ordihis D. Bernardi haud
ionge ab Haia sepulti sunt cum hoc elogio (Deest).
Eodem anno inopia frugum , et pestilentia tota
d fere Italia laboratum.

( MCCLXXVII )

Proximo anno , xv sciiicet kal. junii Joannes
Pont. Maxim. est raorte consuraptus.

Mense augusti Marchio Montisferrati , Mediolanen-
ses, ac Papienses, aiiique, qui inter se foedere con-
juncti erant, consociatis armis , agrum Derthonensem
adorti, effuse illum perpopulati sunt. Interea Ale-
xandrini, et Derthonenses, qui intra civitates com-
morabantur , et desedebant, ac Gullielmus Petra ,
Derthonae Praetor, Marvellum, Marchionem Mala-
spinae, sibi ducem, el magistrum legerunt [, a quo
defensarentur].

Digitized by

Google

a6i

\M. ALEX ANDRIM

262

Kal. septeroh. Papienses una cum sociis suis, et a viguenrnt; ex quib»s omnibns malefkia enoraiia,

GuiUelmo Pefcra, aomioe Derthonensimn, eofumque
gregaliuna. , in Hasten$em Rempublicam de omni
bello, et contentioue pro sese, et Alexandrinis conv-
promiserunt, datisque utrinque obsidibus, communi
consensione, et, voluntate induclas pepigerunt, atque
vi id. noyembris ad \ icheriata oppidum? jndicium
inter partes est tactuin : itaque x kal, d.ec#robris
summa concordia, et communi laetitia utraque pars
cum arbitris Papiam inlroierunt. Gra.noui, ejusquc
gentjs studiosi Derlhonaro, Lan«avegii Alexaodriaro
cum adherentibus etiani suis redqqti . sunt,

VII kal. decemb. JNicolaus III, vir Romanus ex
Ursina farailia, totius collegii Cardinalium suffragiis
in demortui Joannis locuni , Pout. Max. est re-
nuntiatus.

Hoc ipso anno jnundatio insignis locustarum per
multos dies fuit, quae non tnodo mortalibus omoibus
molestiam inferebat, sed nec domi, ant alibi cibos
illis sumere licebat, quin illarum omnes foede tactu,
et colluvie conspurcarentur.

( MCCLXXVIII )

Postero, xvn kal. junii j Gnllielmus, Marchio Moa-
tisferrati, reslitutis patriae Granonibus communi
lotius Reipublicae Derthonensis consensu, et volun-
tate, ejus ciyitatis dominationem suscepit. Mense
junlo Mediolanenses, Vercellenses, Papienses, No-
varienses, Novocomenses , Genuenses, .Alexandrini, c pestilentiae vis.

nempe furta, sapinae, caedes plurunae passim sunt
admissae, quarnm quidem omnium seminarium, et
fotnes fuit Gulliehnus. Nec plane aliem ob causam
hac arte utebatnr, quam nt disoissa, et divtsa in
partes civitate , facilius -illras imperio poliretur.

Hoc eodem anno tn roukis Lorobardiae locis terra
horrendo motn concussa «st, tectis plurimis ubicum-
que partim collapsis penitus, partim feede vitiatis,
et ruinosis [*a calamitatej factis.

( MCCLXXX )

An num iode ducentesimum octogesimum supra
miUesimum a Virginis partu nonnulla prodigia,
resque aliquot insignes illustrarnnt. Octavo namque
kal. februarii Sol per horas duas est mirabiliter
obscuratus, eoque vix in nitorem suom pristirium
reverso, Luna itero atra ferrngine facie iofecta ap-
paruit; mox draco aspectu terrifico, cauda krogis-
sima per aethera vohtare vistis est, Inde iv id. aprilis
tanta vis pruinae de codo labitur, ot gemmantes
arbores, et praecipue vites fere omnes frigore, et
gelu confectae contabuerint. Neque id satis: eodem
qnippe mense foedi imbres coepere , qni inde- ad
medinm junium, vix die iqtermisso, progressi, ino-
piarn malorum , vini , caritatem , famemque etiam
aberratione frugum toti prope ItaKae intulere. Quam
calamitatem paullo post seeuta est atrox, et saeva

Derthonenses, Veronenses, Mantuani, Taurinenses,
Albenses, extorres JBrixiani, Bossius de Dovariacum
exulibus Creroonensibus : Laudenses item exules,
aliique populi a Lambro amne superius, conventum
Vercellis babuerunt, ibique, mujtis cum Marchione
agitatis, eumdem, quinquennali stipendio lib. x mill.
Imper. condicturo, sibi ducem constituerunt, additis
insuper ad, naec illi roille lib. monetae Papiens. in
dies singulos, jquibus pugnae ineundae gratia in
eorum castris praesens adfuerit.

[Per hqs dies Gullielmus , etiam Alexandriae im~
perio potitus est exac{o praesidio CaroU]. IUum prae-
terea per idem tempus Otto, Vicecoroes, Mediolani
Archiepiscopus , magistrum Populi Mediolanensis
dixit [, statimque ad se accivitj. Quaroobrem is , d
nulla interposita mora relicta Alexandria, cnm ex-
pedita et lectissima trecentorum equitum ala ex Gi-
bellinis Alexandrinis , Derthonensibus, Papiensibus,
et Vercellensibus Mediolanum ad fidcm, suam po-
pulo illi obligandam concessit.

(MCCLXXIX;)

Inseqnenti anno, Alexandrinis, absente Marohione,
otio aliquantisper ab oulnibu» motibns. uti licnit.
Is namque dum illic egit>'.nuUa unquam iuter cives
pax , aut fida societas fuit ; quin potius di^sidia
maxima, intestina odia, et perpettrae simultates

XVIII kal. septembris Nicolaus Summus Ponti-
fex apud Surianum, castrum Dioecesis Viterbii, vita
functus est; cojus obitum tot conspecta prodigia
portendisse opinio fuit.

Per haec tempora Cerimelli , Boschi , Guereii>
Longaspathae , quae suat nobilcs, et opulentae fe-
miliae Alexandrinae, pagum cum arec in terrilortO)
[et finibus] Gamundii condidere, pacto inter se cori-
tento, ne unquam in alias familias transferatnr;
qnod si secus factum sit, irrila habeatur transtattot
Hic pagus de CerimeUornm genere, qui iUoc ha*
bitationis gralia caetaris, nnmerosior tranimigravtl;,
nomen accepit, appellaturque adhnc Gasale Csef-»
tneilorum.

( MCCLXXXi )

•f

Iuseqnenti anno, Andrea Gbisio Praetore Aiexan-
drtae, Reipublicae status veformatur, legesque fe«-
runtur, quibu^ inde editam refortnationem sfervandatn
fore sancitur. :

Vnt kal. martii Martinas GaUns, oritmdns «x op-
pido Bria Dioecesis Genevensisj Nicolao Pontif. sufr-
cessor datas es». • •:.-!».■

GoUlelmus, Mavchio Montisferrati, Hispanift V^-
diens, per Alexandrinos cum qoingentis militibtts
Hispanis, [quos] ab Alphonso Rege.socerO ad bellum,
susceptum contra Turrianos, prosequcndur» impe-
tratis, pertransiit, atqne in Insubriam profectirs, illic,

3t

Digitized by

Google

I

a63

G. SCHIAVINAE

copiis suis ad copias Vicecomitum adjunctis, primum a
Laudem expugnavit, mox, commissa atrocissima cum
hoste pugna, illum ad Vaprium vim kal. julii mira
felicitate fugat, et delet, haud multo suorum san-
guine efluso: ex Turrianorum autem parte cecidere
praeter Cassonum imperatorem, et nobiles aliquot
duces , etiam milites quingenti , et amplius. Capti
vero sunt plusquam octingenti, qui ad Ottonem Me-
diolanum transmissi sunt. Hoc anno, erucis ex im-
portuna imbrium frequentium vi progenitis , ager
Alexandrinus foede deformatur. Per hos dies Rai-
mundus de Tercato vir bellicis artibus, et ingenuis
disciplinis excultus, magister populi Alexandrini
floruit.

( MCCLXXXII ) b

Postero, iii kal. april., qui fuit dies lunae proximus
a solemni festo Paschae Resurretionis Jesu Christi
Redemptoris nostri , cum per nimiam licentiam, et
maleficiorum impunitatem Galli , qui Siciliam nomine
Caroli Regis praesidio luebantur, regnum illud uni-
versum caedibus, latrociniis, stupris et omnis generis
vexationibus infectum fecissent, adeo populorum
illorum animos juxta indignatione , et ira accende-
runt, ut statuerint omnino se a Caroli obedientia
eximere, et acceptas injurias vindicare. Itaque con-
spiratione facta studio, et opera Joannis Procidae,
sic denominati ab insula hujus nominis, in sinu Pu-
teoiano prope Neapolim Campaniae posita , cujus

264

Novocomenses , et Novarienses, carrocciis, quique
suo, eductis, in unum coierunt, aciemque adversus
Cremonenses direxere eo animi decreto, ut illorum
agrum diriperent: atqui medio itinere, mutato con-
silio, constitere, alioque castra vertere. Interea inter
Alexandrinos, et Papienses oritur controversia, qua
praeteritorum odiorum, et veterum simultatum me-
moriam renovata est. Proinde, facto tumultu, et signis
utrinque collatis, pugnam adeo acerbarn inter se
commiserunt, et tanta contentione per horas aliquot
dunicatum est, »t maxima caedes ex utraque parte
facta sit. Alexandrini tamen, quod, ut numero, ita
etiam virtute, longe superiores erant, Papienses fii-
derunt, fusosque usque intra suae urbis moenia per-
secuti sunt. Non desunt, qui asserant, Alexandrinos,
hac reportata victoria, catenas de ponte portae ejus,
per quam civitatem ingressi siint fugientes Papienses,
detraxisse,easque Alexandriam transportatas cum aliis
alibi factis spoliis ad cratem ferream Sacelli SS.■ I, ••
Crucis, quod Sacellum est in templo maximo erectum,
ad sempiternam facti memoriam appendisse. Nec ab
re id facinus huic anno ascribitur, cum comperlum
sit, sub idem tempus gravius, et pertinacius, quara
unquam antea, inter hos duos populos gladiis rem
gestam esse. Sane catenae sublatae quidem de ponte
Papiensis portae fuerunt, ac pro trophaeo crati an-
nexae, ut dixi; quas millies egomet vidi; videren-
turque adhuc ab omnibus, nisi vitio aeditui cujusdam,
cujus nomini parco, inde surreptae, in forcipes,
verua, batilla, et alia id genus ad culinae usum

aliquando is dominus fuerat, atque impulsione Petri c supellectilia, conflatae essent. Caeterum, hoc an alio

Aragonensis, et MichaeKs Imperatoris Constantino-
politani, in quem Carolus classem armare insti-
terat, ad occentum carapanarum, quo occentu po-
puli sub vesperam solent ad res Divinas convocari ,
civitates , et oppida quaeque Insulae , in quibus
Gallorum excubabant praesidia, uno Sperlenga ex-
cepto; id enim, etsi nullo modo ejusmodi consilio
assentiri voluit, illud tamen tanto silentio celatum
habuit, ut nihilominus die, et hora praescriptis ef-
fectum, et finem optatum sit consecutum. Hinc pro-
pterea vulgo adhuc toto regno cantatur hoc elo-
gium: Quod toti Siciliae placuit, sohis Sperlenga

conflictu , et pugna id acciderit , non statuo. Qui
historias Papiensium callent, ipsi videant.

Putei, et Guaschi cum diutius pati non possent
petulantiam Lanzavegiorum , eorumque gregalium ,
qui nuper patriae restituti, subsidio, et favore Gul-
lielmi Marchionis Montisferrati subnixi, omnia pro
arbitrio, et voluntate gerebant, urbe cum iis, quae
secum per tumultum deferre potuerunt, excesserunt.
Lanzavegii autem, caeterique Gibellini nominis stu-
diosi, ipsi Marchioni, furtim bellum Vicecomitibus
molienti , auxilio fuerunt. Is namque, recenti victoria,
et prosperis bellorum successibus elatus, rebus novis

negavit. Civitates, inquam, et oppida Regni omnia studere coepit. Persuadebat enim sibi, sua se po-
singulos inopinantes, interceptos eodem fere lempore, tentia, et opera, atque auxilio Principum aliquot,
ad unum ex condicto crudeliter contrucidarunt, nulla d cum Mediolanensium, tum aliorum etiara, quos ab

ratione habita, neque ordinis, neque aetatis, neque
sexus. Tantum namque odii in hujusmodi gentem
conceperant Siculi, ut ne in regno ulla illius, vel
levis, memoria superstes remaneret; in foeminas
etiam sui generis, quae Gallorum compressu uterum
gerebant, atrocius, et plus quam barbaro more est
saevitum. Eas quippe ex omnibus latebris summa
indagine perquisitas, et inventas, caeso ventre, una
cum extracto foetu foede ferro et absque ulla com-
miseratione caeciderunt. Plane ab hac tara funesta
et miserabili strage natum est proverbium illud V ?-
sperae Siculae, quod proverbium etiam ad nostram
aetatem pervenit.
Mense majo, Alexandrini, Papienses, Derthonenses,

amicitia, et fide Ottonis subtractos, donis, et be-
neficiis plurimis sibi devinxerat, nullo prope negolio,
ac difficultate , praesertim sublatis, et oppressis Vice-
comitibus, posse Insubriae principatu potiri , jamque
existimabat ad portum applicuisse, quando ex im-
perio el auctoritate Vicarium suum Joannem Podium,
qui Mediolani jus diceret ex praetura, et nomine
suo rempublicam administraret, constituit, nihil in-
terea dissentiente nec contradicente Ottone; quin
immo factum approbante, et, ut ab ipso Marchione
gratiam iniret, eidem Podio magistratum in sequen-
tem annum prorogante. His propterea animo erectus
Gullielmus, et opinione sua confirmatus, relicto Me-
dioiano, in Montemferratum ad res suas iliic sta-

Digitized by

Google

3 65

AiNN. ALEX.ANDKIM

266

biliendas, et confirinandas, et, quae necessaria es-
sent ad susceptum consilium rei Mediolanensis in-
vadendae, comparanda descendiu

Colluvies insignis erucarura hoc anno ortis, et
agris iufesta fuit; eae naraque corrosis floribus, et
arborum prope universarum foliis, turpi iUas facie,
hoc est omni sua dignitate, et pulcritudise spoUaias,
reliquerunt.

( MCCLXXXIII )

Promimo, vi nonas martii, popwlus, universaque
Boscbensis Respublica sese in Putiorum fidem, et
clientehun dedit.

Mense junie Guliielmus Marchio ad suggestionem
GibeUinerum AleKajadrinorum Castellatium, quo se
plurimi ex Puteorum gente transtulerant, obsidione
conclusit; quod oppidum ubi diu oppugnatum est,
tandem, facta deditione in kanc conditionem, ut sci-
lioet datis xx obsidibus ex primatibus oppidi, rebus
suis oppidanis uti liceret, in ejus potestatem venit.
Caeterum xm kal. septem., dum Gullielmus Albae
Pompejae securus ageret , Derthonenses > expulsis
Guliielmo Montemerlo, et ejus filio, qui praesidio
Derthonam, nomine ipsius Marchionis, tenehat, ad
Ottonem Vicecomitem desciverunt. Hac Derthonen-
sium mobUitate consternatus Marchio, Alexandriam
illico se recipit; mox, contractis undecumque, No-
vocomo, Novaria, Vercellis, Alba Pompeja, et Ale-
xandria, quanto maximo conatu poterat, copiis,
infestis signis ad urbem illam expugnandam progre-
ditur. Qua urbe, licet exigua mUitum vi custodiretur
(centum enim tantum in ea erant Mediolanenses,
et levis Placentiriorum, atque Alexandrinorum Guel-
phorum manus) cum petiri non potuisset, exacer-
bati animi sui impetum, et furorem in agros con-
vertit. Villas namque , et circumjecta passim muris
tecta disjecit, ac diripuit, molas frumentarias suc-
cendit, aquarum decursus, quac intra urbem deflue-
bant, praecidit, et postremo universa iis vaslationibus
complevit, ut nUiil quod ad summam calamitatem
addi potuisset, ab eo praetermissum visum sit. Qui-
bus rebus gestis , inde fremebundus, abducta copiosa
bominum, et pecorum praeda, discessit.

Ad haec Guaschi, et Putei patriam repetunt,
Marchionemque bello lacessunt.

Vi kal. jjanuarii, cum idem Marchio tam manifeste
amicos, et socios Ottonis divexaret, ac diriperet,
[atque in gerenda praefectura nimium sibi assume-
ret,] in suspicionem venit atfectati imperii Medio-
lanensis. Proinde Otto, de cuius re agebatur, capta
occasione absentiae ipsius Marchionis, arinatorum
multitudine slipatus , ad praetorium concedit, et
Podium praetorem inde deturbatum urbe expellit,
extemploque Marchioui praefecturam abrogavit, et
Mediolani ingressu, indicta poena capitis, interdicit.

( MCCLXXXIV )

Insequenti anno, circiter id. maji MarchioiMon-
tisferrati, una cum Alexandrinis Gibellinis, Vercel-

a lensibus, Novariensibus, amicisque aliquot subalpinis,
tumultuarie ingressus est denuo Derthonensem agrum,
foedisque illuni populationibus complevit. Praesidio
Derthonam tunc tenebant equites mille, ex nonnullis
clvitatibus foederatis missi, ab singulis certus nume-
ius; utpote a Mediolaneusibus equkes trecdnti, sagit-
tarii centum; a Piacentims oentum equitos, sagittarii
quinquaginta ; a Cremonensibus equites item cen-
tum, sagittarii autem octogmta; ad quos accessit
Brixianorom, Alexaadrinorumqne Guelphorum manus
florent«ssima, atque Albertus Marchio Malsspma cum
expedita, et robusta elientum vi. Gaeterum cnnrMar-
chionisGullieimi copiae longe plurhnae esseut, ineur-
sioque repentina, et inopinata, quid mirum, si non
obsistentibus, nec prohibentibus facta sit injuria?

b Vastata igitur Derthona , Gullielraus illico aciera ad
oppugnandum Boscum convertit, quod paullo ante
sese imperio, et domioationi Puteorum subjecerat.
Impetum sustinuerunl oppidani, tantoque animi ar-
dore propugnarunt, ut Marchio, desperata oppugna-
tione, Alexaudriam Cnm praeda; quam fecerat Der-
ihonae, reverti coactus sit. Nec mora ; Ottonis hostem
palam professus, quod ab eo, honore praefeuturae
spoiiatus , Mediolano exclusus fuerat, icto foedere
cum Alesandrinis , Taurinensibus , Novocomensibus,
Vercellensibus, Laudensibus, aliisque populis , ques
ad sui partem largis pollicitationibus, et praeraus
pellexerat, rursus majori animi acerbitate, et odio,
quarn prius, in.Derthouenses movetsigna, eamque ur-
bem per doium occupat. .Episcopumque, cujus auspi-

c ciis civitas regebatur, quod, ad tumultum excitus,
fortiter ei restiterat, capi, et in Ottonis contumeliam
capite plecti jubet.

Interea Alcxandrini, ut suam rempublicam, prava
quadam consuetudine labefactatam , et corruptain,
optime instituerent , diuque sartam, tectamque cbn-
servarent, novis decretis, et legibus, ac rogationibus
ferendis sedulam operara navarunt.

Annona hoc anno in maxima vilitate stetit, quippe
frumentum in siugulos sextarios octo soKdis, et vini
amphora quindecim data esL Propterea aegre , ac
difficulter, qui tunc agros, vireta, et arva exeole-
rent, inveniebantur.

( MCCLXXXY )

'■d

Sequentem annum Ulustravit mutauo Pont. Max.;
uam v kal. aprilis Martinus Summus Pontifex diem
suum obiit Perusiae, ibidemque in templo maximo,
D. Laurentio consecrato, sepultus est, atque in ejus
locum tertio post die Cardinales Honorium IV^ virum
romanum, ex nobilissima Sabellorum gente ortnm,
suifecerunt. Praelerea Alexandriae nihil actum est
memorabile, quod ut scribatur dignuni visum sit.

(MCCLXXXVI)

r

Proxirao, ingens inopia frugnm summam aunonae
caritatem induxit, cum Alexandriam, lum etiamin
totam fere Galliam Cisalpinain.

Digitized by

Google

367 G. SCBIAVINAE 268

(MAXLXXXVH) a (MGCXC)

Postero, 111 non. aprilis, Honorius Pont. Max. ex
hac vita sublatus est.

Otto inde Vkecomes Synodum Provincialem indixit,
quam postea idibu» septeuibris Mediolani in templo
D, Theclae habuit. Ad eum convenere, praeter Epi-
scopos, et Abbates, plures etiam diversarum Eccle-
siarum Sacerdotes ProvinciaeMediolanensis.Pro Col-
legio, et Ecclesia Alexandrina afluere Aperterius Ar-
chidiatonus, Ruifinus Archipreibiter,et Joannes Mer-
lanus Canonicu», et Vicarius ipsius Archidiaconi, qui
per id lempus,Episcopo Aquis agente, ipse Akxan-
driae ordinaria auctoritate fungebatur.

( MCCLXXXVIII )

Insequenti anno, Alexandrina Respubiica habuit
Nicolinum Merlanum, virum plane et majorum di-
gnitate, et stta ipsius virtute commendatissimum ,
Magistrum Popali.

VIII kal. mart. Nicolatis IV, Ascutanus, in de-
mortui Honorii locum Pontifex Maximus est renun-
ciatus. Is namque Italiae Archiepiscopis certas expia-
tiones, sive remissiones ad criminum noxas eluendas
impertitus est singuli, qui fabricae maximi Templi
D. Petri Alexandriae quidquam contribuerint, ma-
nusque porrexissent adjutrices, ul ex sequenti di-
plomate apparet ( In autograplw deest diploma ).

( MCCLXXXIX )

Proximo, Anselmo Berruto Alexandriae Praetore,
Nicolinus Merlanus Magisteriura populi continnavit.
Eodem anno, nonnulli Archiepiscopi, et Episcopi
Italiae remissiones criminum iis, qui targitiones pias
in subsidium fabricae Aedis D. Petri, quae Cathe-
dralis est, erogaverint, concesserunt in haec verba.
[Desunt].

Ad haec, cuin decreta quaedam municipalia Ale-
xandriae, contra agrorum vastatores, et depraeda-
tores edita, multis locis corrupta, et depravata vi-
derentur, Consilium generate cives quinque, juris
civitis scientia peritos , legit, Jacobum , Mattheum ,
et Gullielmum 'Mantellos, Bertramum Marchellum,
atque Obertum de Propera, qui illorum corrigen-
dorum, et emendandorum , curam, ad praescriptutn
legum, susciperent.

Mense junio, Gullielmu», marchio Montisferrati,
pleno dominio Alexandriae, et Derthonae potitnr:
Papiam per dolum, et insidias, prodentibus domesttcis
militibus, intrat; Augusta Bacienorum [Bassignana]
ab comite Langusco, nomine ejusdem Gullielmi, oc-
cujtalur; cumque per eum tumultum aliqui Alexan-
drini, et Derthooenses ejus oppidi Burgum circum-
sedissent, confestim Burgenses, facta cum illis pace,
a Papiensibus defecerunt.

Postero anno , qut fuit a Christi natiyitate do-
centesimus nonagesimus supra millesimum, Nicoiao
Merlano adhuc popuh Alexandrini Magistro, Mosca,
Napi filius, et Hercules Turriani, aUquotque alti viri
principes ex. iis, qni in Vicecomttum pernicieio
conspiraverant, Papiam concesserunt, ut, conventa
illic habito, de rebus suis agitarent. Caeterum, mu-
tata sententia , inde juncti Gullietmo marchioni ,
Papiensikus , Novariensibus , Derthoneneibu» , et
Alexandrinis, AuguStam Bactenorum se traneferunt,.
ubi, vn, et viii kal. martii, de exercttn comparando,
hostiumque finibus populandis, statuont. Nec anora;
ineunte aprili, facto impetu, agram Hastemem ia-
b gruunt , lateque excurrunt, et vastant. His factis
Gullielmus cum toto exercitu Vicheriam divevtit,
ut illic, partita militibus praeda, copiisque refectw,
otio aliquatenu» perfrueretur. Atqui vero dum haec
agit securus, et nib.il mali cogitans, ecoe tibi certior
fit per btleras , et nuntios Amadeum , Allobrogum
comitem, Hastam cum quingentis ioricatis et contatis
equitibus, septemque millibus peditum in popula-
tionem Montisferrati descendisse: qno [nuncto} ac-
cepto, confestim signa dari , . exercitnmque ad ittr
accingi jubet, properatque adversus hostetn, eoque
die, quo Vicheria digressus est, Alexandriam per-
venit, sequenti in Montemferratum , ubi,. dispositis
-per universa imperii sui oppida presidiis, ipse, uti
Dux animi magnitudine praestans, quem pericob.
c nulia terrebant, cum expeditis. aliquot veteranorum
probatae virtutis peditum cohortibus, quibus ma-
xime confidebat, quod eorum virtutem saepe in
summis dimicationibus expertus fuerat singularem,
comiti statuit occurrere, eumque ad. pugnam pro-
vocare. Motis igitur castris, Hastam versus procedit.
Comes iuterea, per exploratores de iUius adventu
. admonitus, imperat exercitum suum, quem . itidem
ex fortissimo quoque veterano milite conflaverat,
protinus instrui, et ordine procedere. Paulio longius
illi fit obvius; Marchionem procul acie stare, et ejus
milites dispalatos, et magis praedae faotendae, quam
pugnae ineundae intentos , conspicatur. Itaque, capta
opportunitate, Amadeus, facto suia signo, >statim in
illos irrumpit, et nullo prope negotio profligat. Hu-
d jusmodi repentino casu consternatus Gtuilielmus ,
quanta maxima potuit celeritate cum reliquiis fosi,
et superstitis exercitus in Montemferratum reragit;
ubi paullo post, resumpto spiritu , nihil prope ac-
ceptam cladem curans, toto animo detixo ad repa-
randas vires, novosque conseribendos milites, adver-
sus Vicecomitem staluit extremam belli fortunam
tentare, et periclitari, atque in Insubribus, quam
in Subaipinis amiserat, existtmattonem et famam re-
dimere. Conflato igitur justo exercitu, tum ex socits,
tum ex praesidiis, quae in Monteferrato habebat ,
ngmine instructo, Ticinuin traiecit, habenisque mi-
litiEus laxatis, adjacentein regionem universatn in-
cendiis, et populationibus permiscuit. Quibus scete-
ribus admissis, praeda onustus, iter Mediolanum

Digitized by

Google

3&)

AXN. ALEXANDRIM

170

versus propewavit. Interea Matthaeus Viceeomes ', rf qaae jam ex urbe egressa ad oppidum Castelleti per-'

nepos Ottonis, vir plane vigore aniroi, et rei roi-'
U tarts - seientia praestans , qui , Mediolani degens ,
nihil. hujuamodi cogitabat, accepto nuncio cladis Ti J
cinertsis, perversique , et infeosi animi, qno Gul-
Uehnns in se movebaiuri, contracta ea, qnam potuit
pro exiguitate tensporis, subitaria peditum mann,
expeditaque levis, atque gravis armaturae equitnm
ala, ei ad Ticincllum, ubi forte consederat, occuiTit.
Nec mora; commissa pugua , acriter utrinque con-
fligitur. Marchio, qui fortunam sibi aequam fore exi-
stimabat, irituens Viceeomius partes superiores esse,
et virtute equituua sibi praestare , suos contra male
pugnar.e, et passiro, confertimque saucios concidi,
consuito sensim recipere ae se, acieque cedere iilos

venerat, audito Marchiohis adfehtu, snbsrstit. Mox,
cum pugnae avida esset, obviam illi infesfis signis'
procurrit: inopinato , improvisoque apnd Sanctum
Satvatorem occurrit , et' adoritur, tantoque anirrti
ardore- ab Alexandrinis res geritur, ut, qnamvis ali-
quandiu Marchio fortiter propugnans illorum impetus
susfinuerit, nnmero tamen hostiiim victus terga dare
compellttur (sic). Fngieritem Albertus statim cum
expedito equitatu iosecufcns, illum profligat, et,'ac-
cisis copiis, vivum capit. Captum, anrea torque ca-'
tenaque ferrea (?) vmctam, Alexandrram triumphans
perducit. Edita fnit htf«e pugna, et Gnllielrrii capti-
vitas ad iv id. sepiero. ; quo die ille in arclam
custodiam est datns; etbidtio post in caveam lir

imperat, Papiamque cuni iisdero graviter affectis, et b gnearo conjeotus [, et compedibns vinctu*].

de hostium manibus aegre subtractis prorinus can-'
cessit; qui procul dubio, si pugnae eventum expeotas-
set, aut vivus in Vicecomitis potestatem venisset,
aut cnro toto exevcitu miserabiliter caesus esset.
Adeo strenue a Mediolanensibus decertatum est.
Duro autem Marchio Papiae reparandis coptis^ re-
conti clade ad Ticinellum suscepta imminutis, vacat,
ut rursus bellum adversus Vicecomites instauraret;
Alexandrini Guelphi, partim odio stiroulati ,• partim
Hastensium impulsione, animo constituernnt per
illius absentiae opportunitatem, insolens, atqne sCr*
vile jugum a cervicibus patriae omnino dejicere.
Itaque, intta societate cuin finitimis aliquot civita-
tibus, qtiibus ob nimiam severitatem imperia ip*sius

De loco autem, in quo posita fuerit cavea, est
controversia ; qnippe aliqni tradnnt in Praetorio, alii
autem in Paiatiio, sive aedibus 'Frascariorum (haec
per id tempus firit Aiexandriae familia aeque no-
bihs atque copiosa, Ticet nostris diebus, fato plaiie
roiserabili, penitus sit extincta). Praetorium illic si-
tsm erat; obi roodo visittir Bnsilica praffectorum ,
qni AJexandriae praesidio excubant. Aedes vero Fra-
seariorum, cum plures lunc fuerint, et diversis urbis
partiiws construetae; modoquead alios'<iominostrans-
Idtae, vix statui potest, quae, et ubi loci eae exsti-
teriht. Sunt tamen, qui asserant, illas ipsas esse ,
.qtiae hoc teinpore palatium Trottornm appellantnr,
quas, avorum memoria suis sumpttbus amplificavit

Marchionis erant invisa, concitato, et excitato uni- 0 nobiiis TroUa, foemina prestantissima et ornatissima,

verso populo, et plebe Alexandrina ad arroa pro rer
cuperanda atnissa libertate, accitis undecuroque snb*
sidiis ab amicis, a clientibus, a sociis foederatis,
atque adeo aliis (tradunt enim annales quidam, aii*
xilio in hujusmodi expedilione roaximo fuisse Ale-
xandrinisTurrianos)tanta brevi equitnm, pedituroqne
coitio Alexandriae facta est, ut nthtl ad justi, et po-
tenttsstmi exercitus formam , praeter ducem, tunc
defuisse visum sit. Cui tamen urgentt necessitati ut
occurreretur , coromuni miltturo voto, et acclama-
tione imperator dictus est Albertus Guascus de Alice,
vir plane strenuus, et militarts disciplinae studiij
iuxta praeditus, atque toti fere patriae propter «uro*
mam liberalitatem , et de oinnibus , vel adversae

tanla magnificentia et dignit&te, utfad illas saepe reges,-
et iroperatore8 bospitii gratia diverterint, qnamquam
postea bellorom , et sediltonum- vitio, maxime quo
tempore FacinuB Canis vir factiosissimns, et Gibel-
lini nominis impense studiosus, Alexandriae domi->
niiun per insidias usurpavit, disjertaej atque eversae
stint; in cujus (sic) inde lnrinis aetate nostra Galea-
cius, et Aloisius, pater, el filius Trotti , ariibo duces,
bellica laude, et honoribus castrensibns clari, refi-
ctire, atque pristino suo decori restitnere coeperunt,
quorum oriinio[,cum nullis rationibus probari possit,
omnino refellenda est.] satis probabilis videtur; cum
dnabns haud infirmis ralionibus, quibus nisi diflficile
refragari potest, innitatur. Primum eniin, quod illa

partis civibns benemerendi studium, carus, et acce 1 d ex veteii et constanti multorum.saecnlorum pendet

ptus. Qui, simul ac insvgni hoc onore auctus est*
creatis tribunis, centurionibtis, aliisque ordinum du-
ctovibus ex guelphaefactionis principibusTrottis prae-
sertim et Pnteis, quorum nomen jam ante forttbus
factis, et«potentia ipsi Marchioni erat maxime for*
midolosum, composito agmine in Montemferratum
populabundus ingreditur. Rumores ad Marchionem
de hujusroodi Alexandrinorum tumultu , et conspi-
ratione , armatoque ab eis exercilu perferuntur ;
quibus ille perterritus, ac prope exanimatus, Papia>
extemplo, caeteris omnibus praelermissis , cum iis,
quas in procinctu habebat, copiis, quae tameu satis
amplae erant, deqedit, Alexandriamqne versus iter
fcstinus maturat. Interim Alexandrinorum acies ,

farna; deinde, quia in ea Palatii Trottorum paite,
quae e regione est aedium D. Matthaei, domicilium
Fratrum Gapucinorum, Turris praegrandis et mu-
nitissima fuit, cujus portio Canis vastatione evaserat,
circiter annum hmnauae salntis millesimum quin-
gentesiroum quinquagesimum quintum. Franciscus
Maria Frascaria disiecit et raclicitus evert.it, eru-
tamque inde matcriain omnem, hempe lateres et
caementa, Fisco minimi vendidit. Qui poslmodum
ea excitando propugnaculo D. Marttni insumpsit. In
hac igitur ipsa Turri repositam fuisse Caveain, per-
suasum haberi debet.

Practerea de loco, ubi Gullielmus captus sit, et
quo modo, etiam variant, qui hanc histoviain con-

Digitized by

Google

27J

segrjpser,«i»t. Sane Ventura, Merubi, Bossius, Cowes a sjtratum udministaavit ,.una oum tGuideto Vicpc&mtte,
Bl*ndr*tus, et pleriqae alii, qivos brevitatis oausa coUega sibi addito. ■.'<.;

praetereo, volunt,, captnm eura fuisse Alexandriae
per proditionem. Verum longe ajiber sentiunt auctor
libri Clavium Crucis (sic nuncupantur, ut diximus
ahbi , veteves Alexaodrinorum annales, qui deside-
rantur; wam praeter pauca quaedam fragmenta,,
unde haee hausimus, eoruru nihil prorsus habefcur)
et post eum Bernardinus Corius. Hi nimiruin tra-
dunt, GuUielmum marchiojiem, non Alexaodriae per
fraude.m, >ui rebqui, sed ad S. tnB » Salvatorem acie
victurn, et captum. Istorum ergo testimonium, tam-
quam fidelius, sequi, et his meis annalibus innectere
visum est, atque in primis libri Claviuea praefati,
quod is ex Alexandrini Senatus decreto Alexandri-

. Fama est per id tempus Akxamdrinos vendtdigrfe
oppidum et castrum MontiscasteCH , pretiwmqud ooii-
vertissein instauratiooem teoipli maxiirri, DiyoPetm
dedkati, qwod, a fundameotis disjeetnnft^ in atnptie»
reaa, et augwstiorem fbrmam, at nuuc visitor, est
eonstructum.

( MGCXCII )

. Postero, Atrtonio Galiuccio, et Antenio Mainerk»
pnaetoribus Aiexandriae, Otto Vieecomes, Archiepi-
scopus Mediolani, remissiones indulsit erogantifons
pias largitiones in subsidium fabricae templi toaximi

norum res gestas cxacle et sincere litterarum mo- b Divi Petri Alexandriae, ut sequenti diplomate nota-

nimentis commendaverit.

Ad haec Otto Mandellus, copiaram Hastensiuoa
imperator, inteUecla Marchionis captivUatc, raptim
Montemferratum cum delecta , expeditaque arma-
torum manu adortus, foedissirais illum populalioni-
bus complevjt.

Floruitper haec tempora AJexanderde Alexandria
nupcupatus, Monaehorum Franciscanoru-w Minister
Generalis. Fuit iste Theologus optimus, yirque pie-
tate , et eruditione iuxta spectabilis. Nam Scholia,
quae postillas dicunt, edidit in Sententias , docta
quidem , et omni commendatione digna. Scripsit
item in Metapbysica, et in librum Aristotelis De
Anima, atque in totam ferme philosophiam , summa

tur [Deest].

Inde nonis februarii, GuLHefonus, marchio Mon-
lisferrati, quem Alexandrini decimo scptimo ante
mense bello coeperant, in vincnlis, anirai tristitia,
et moerore confectus, miserrime, justo Dei judicio,
quod Derthenensem Episcopum nefario scelere ne-
caverit, extremum vitae suae diem exegit. Ejus cor-
pus Joannes, filius princepsque Montisferrati , ab
Alexandrinis redemptura in . majori saceMo gentilitii
templi sui Divae Virginis Mariae de Lucedio, quod
est raoaasterium Cisterciensis instituti in Montefer-
ralo, raaxima pompa sepeiiendum curavit. Interea
Alexandrini in odiura, et contumeliam Marchionis pu-
blico edicto sciverunt, jusseruntque, ut ubicumqtie

cum laude, et exceUentis ingenii [sui] admiratione. c in civkatr, et ejus territorio de ldcis publicis insignia,

Alexandriaeortum duxit, cognomen tamen ignoratur,
cum usus habeat, ut monachi, plemmque vitandae
ostentationis gratia, in inscriptionibus [et subscri-
ptionibus] nomine suo solo et patriae contenti, co-
gnomentum de industria veticeant. i

Alexandrini , post captum marchioneni Gullielmuin
Marchionem , occuparunt Viarisium, et Sanctum SaJ-
vatorem, duohaud contemnenda Montisferrati oppida.
Hastenses inde, et Vercellenses, ad Alexandrinorum
exemplum et aemulationem, municipia itidem multa
ejusdem imperii infestarunt, expugnaruntque.

Interea Balduinus Ugo, Mediolanensis praetor, pu«
blico edicto cavit, ne Alexandrinis , et Derthonen-
sibus ultro, citroque Mediolaaum euntibus, redeun-

nomina, et monumenta quaeque ejusdem Marchionis,
honoris gratia illt erecta, abraderentnr, et tollerentur
penitus, civesque universi, qui in Montemferratum
domicilium transtulerant , ejusdem imperii fiuibus
excederent,mulctaindicta contumacibus. Quod plane
edictum non omnino servatum est, teste ipsius Mar-
chionis insigne, quod «dhuc in pariete templi D. Ste-
phani Bergolii extra , viam regiam aspiciens ( est
enim hujusmodi stemma, scutum transverse inter-
sectum, superiore parte rubra, inferiore argentea),
pictum visitur cum apposita inscriptione, quae par-
tim situ corrosa, partim ita vetustate , deleta, ut
legi nequaquam possit. [Interea, quae Ludovicus ab
Ecclesia et aliqui alii injuria tradunt de instillatione

tibusque, damni quid inferatwr. non parenti certa d liquefacti plumbi et succensi laridi (?) super illius

mulcta proposita.

Mense noverabri, Alberlus Guascus de Alice, sic
ab oppido hujus nominis in Liguribus, cuius erat
dominus, nuncupatus, jussu Matthaei Vicecomitis, in
publico conventu Mediolani habito, ipsius civitatis
praetor renunciatur, dato ei collega Alberto confit-
lonerio.

Eodem anno Otto Vicecomes jus vectigalis exigendi
ad pontem Tanari Alexandrinis tribuit.

(MCCXCI)

In sequenti anno Nicolinus Merlanus sufFectus est
Alberto Guasco in praetura Mediolani; quem Magi-

cadaver, ut re experiretur, mortuusne esset Gul-
lielmus, an mortem simularet, ea non sunt credenda].

V kal. martii Matthaeus Vicecomes Alexandriam
ingressus, Praefecturam civitatis, quam Capitaneatum
dicunt, sacramento concepto iuravit, populum interea
suis uti legibus permittens. Quoniam autem adhuc
arces , nomini Joannis , Gullielmi marchionis F. ,
praesidio tenebantur, multa cum Praefectis illarum
super deditione agitavit. At cum in conditionibus
ronvenire cum eis non potuisset, nihil inde actum est.

Iv kal. martii Rufiinus Archipresbiter, et Joannes
Merlanus Canonicus, Vicarii ambo Aspatherii Ar-
chidiaconi cathedralis Alexandriae, singulis, qui fa-
brieae ejusdem Cathedralis titulo D. Petri subsidium

Digitized by

Google

3^3

AN. AL-KXANDRINI

3 7.4

tulerint, certas delictorum remissiones, et expiatio-
nes iiapartiti sunt hoc diplomate [deest].

Vi kai. julii foedus ictum est inter Alexandrinos,
et popubim Roohae iValiis urbanae, conditionibus, et
pactis, quibus in£na : ■■«• In nomine D. N.. J. Ch.
» Amen. Mccxcn, indictione v, die Jovis, x men-
» sis jnlii in palatie novo Coaamunis Alexandriae, in
» pleuo> et< generali consaio civkatis ejusdem, sono
» campaaae, voce praeconum, ibidem more soiUcx
» Haec suot pacta , et conventiones factae , inter
» nobilium (sic) et nobilem civinm (?) domiuum An-
» toninm Manerium , civem Mediolani potestatent
» Atexandriae,.6t Antianos popnli «jua civitatia, no-
» aaine «t vioe Geanmunis Aiexandriae , v»luntate>
» <et eonseasa toeius predieti consilii , et consiiia*
» riorum ipsias ex nna parrte, et Bugerium Boge*
» rium, et Petarum Pugoum de Domiais de fijocha,
i) et Boschum Casalem , et Ottonum Caudanum ,
» habitatores ipsius iterrae Roehae, eorum propriis
» noroinibus, et nomine , et vice aiiorum doarino-
» rum Communis , universitatis , et hommum Ro~
» chae , de mandato quorum constat per cartam ,
» inde factam •■> per • Bellouum Spongftta notarium
» bocejodem anna, es indictione, die Dominica, sexta
» intrante m oatende jatii ex aitera.

o In prtwi» ipsi detRoeha ooustitujeruiit sese, et
» dietwro Comrotarie, dominoa, et; hoinine» Rochae
» cives Alexandriae, et- sub jnrisdictioae poteststis et
» Cornojunre Akxambriae, cuin>ei»ni mero, et mrxto
» tmperid i sub pac tis, . e t «onditionibns in frascripti*.

a »

manuleuere, et defendere sub pactis, et quae-
» stonibus suprascriptiafet' infeaseri|>l»s , siout aBos
» cives Alexandriae, et tamquam cives Communis.
)) Alexandriae.

1 « Item debent dktti Domini de Rocha habere,
» facere, et fieri faoere et tenere molendinuin, pe-
» dagium, et racnos in-villa, et teiritorio dietae Ro-
» cbae cum jus. habendi, et colligendi fructus, et
» proveutus , et: gbdias -dictorum molemlinorum ,
» < pedagiornm , et focnoruao ; et praedicta omnia
» ! dic tis . domrais • manutene re , et defendere prom i*
» serunt Potesias , coosibum-, et «onsiHarii Aleaan-
»;driae alia jura, quae habeut [Jmbedt (?)] Com-
*■ mune Rochae in ipsts Stautiis.

Vi Item quod boiaines Rockae de sms blavis, vino,
» victuaKBus ad suacn facere vokmtatem , dum eis
n'(sic) non ducerent adl inimicos AleXnmlriae. .

k Item quod liceat hominibus Rocliae qni sunt,
» vel qui eronVpro temperibns ai afnneg in Alexan-
» dria, vel districtu^ ducere, et duci facere suas
» brazatas ad locum Rockae siae conti-adictioue
» alicujus personae, et Communis Alexandriae; et
» ' qnod potestates, qui pro temporibus erunt tn Ale-
» xandria teneantur eis fecere ieri brevia <de dictis
»• brazatis : pro qaibusiibet brevibas > babeadis non
» teneantur sotvere Notario iuitna dem av Terdon.
» -pro quoiibet trioduv, et uon plua, nec alicoi aln
• persolvere oceasione dietae. braciatae traixeiudae.

« Item si contigerit propter guerraai, velabxatem
»• inventionem , causam^ vei' necessitatem, heinines

« Debent dicti Domim , Goinmmie:, et homines c » Rochae indigere blava, et victnalibus, quod dioeaf

l» Roebae fccere pacem ,- ef gnerram , exeroitum ,
» et cavakata» jtra Conunnni Alexandriee, contra
» quameumque perseaain, et universitatem , salvo
» qued inen.leneantur tenere equos pro Cexnmuai
» Alexandrwe , si eis> non piacueriL \>>-\ -i

u Jtem debent babere , et redpere potestatem

» -ipsisbenunibus,cumvoluntabe,ebseientia'pote8Ultit,
» : et a«tianoru<m populi: Alexitndriae^ .dn oece- bbura m,
>r et vietnaKa de Aleiamlria, et dieteictn adriooum
wiRechae, et non uitra, nec aHo; •< f -<i :■■

a/item potestas Rochae^ qui nuuc est , et pno
» tempore fuerit, teneatury et debeat &cene eem-.

» M A-ktxandria ad brevia, uno. temporefpro G»m> » nrunitien, et aequaliter reginiien dictee terrae inter
» muni , et aho de popuio , dand» eist pro salario » homines oHotac terrae secundwu statnta., et o>>
» lib. txv. ■Tardhbnensee; pro anno, et< meowtateea >r dinamenta facsa>, et facienda per dominos, Gom-

» bannoffinn)iet jueheaturamm^ Qui potestae possit
» eogabsQere vftkr kwebbnei idiotae Rotebae.deiaariis
» ;peeunia4tum venteatium inter ipsee bsque ;ad lib. xx v,
» et non iiltra.Causae.vero omnes appeliationum,
.» cujuscumque fiaeriat quantitaUs , iet< cooditioais ,

» nwee, et homines didtae teirrae, dma ita mcta
,n lordiaamenta nou sint oontna . benerem potestalia,
,».iet cititatis Aiexandriae , et contra etatulai Gom-
-n "mbnis Alexandriae, et salvis, et reservatis de
»; praeceptis poteatatisi Alexandriac.

» fiaoi. ad petestatem Ale^andrine, et caifsae, aseen- ^ . ■. d Item, qaad diclum Comnkanie, et beanines Ro--

» denteg ,ultra predictam quanutatem vigiatiqjauque,
» , fiap t coram Potestate et Jadiicibu^ Abxandriae^ feive
» coiUivuUb»s> Itemdeb^Bi dape diofh dan^ioitj Cem-
», mune» et boaoines Rocbae CoaamuyiiAlexandriae
» fivmk «»¥W denar. bojapr. HaaM;n. .libra* mtrpw
» oustodia .dictae teurae^ ^JVerea vice, -ppaedicti, da-
»nmioi potestasy a<ntiani;,,!coBsibj»mi> ,e*;je^n*iliarii ,
» nemioe, et v.ioe CosprtjnhWjAlexModriae,! itdeipere
» praedictos homines, tit de«i«es^ eonnn propriis
» nfemiuibti&,,ieti nQmjqei aiienum domitoriuei y et
»r bo^inu^lCQm«ftnni$ Roebafi) et doietftm Copinnine,
», efcillyDmifleft.B^^ in- ip*o»,

» eV dio^^Cj-mmuoe Rocbae, dieti doa^tti^olettas,
» antt^aaii, «consilium,, et consiliarii proAMiserunt

»■ dbmei, -riec: aliquis ex eis tebeattur solvere pedagia
-n in -Alexandrin, vel citra 'Alexandriam, nisi sicut
o>cralbV) cives' Alexabdriae. . i

iii n lUta si abqua persoua Rochae habet vei habebk
>i»iaiiquos agrosf vel possessiones in attquibusivillis,
m ' (casaflbus, i wel tdisitriictus • (s&c) Aiexandriae , extra
.»>i^raedice»e Roqhae, nen ieneantur, neque debeant
«! ipro.iipsis suis posseisibnibus abquod oniis susti-
.iii/nere:dn apsis' viibs, casalibus, aliter, quam fece-
Ji^reot: aiii bomiaes dcicorpore ciritatis Aiexandriae,
>m ,si: . ■ haben C , possessiones a liquas ■ in dictis villis ,
iv-ntb :oasaljbus> dum tamen pro ipsis terris, et pos-
a» sessjonibus sustineant onera Communis Alexan-
j>: driae, in Alexarndria, sicut alii cives Alcxandriae.

36

Digitized by

Google

a 7 5 G. SCHIAVINAE

u Item qaod Communis Alexandriae teneatur, et a
» debeat defcndere omnia jura, pertinentia, et spe-
» clantia Communi, et hominibus terrae Rocbae

» vallis urbanae, maxime de territorio dictae terrae
» Rochae, contra quamcumque pcrsonam, et uni-
» versitatem. Quod terrilorium dictae lerrae Rochae

276

» consertatur cum territorio Alexandriae , et cum
» certis aliis locis circumslantihus , cum Capriata,
» Silvanum (sic), cum Uvada, Trisohii , et Carpe-
» neto. Et incipiendo in territorio Alexandriae, in
» posse Predosae, incipit de versus Capriala , ubi
» dicitur ad Cinzarerias per Erzinos bassos ad terras
» denominatas ad Rivum siccum, eundo per dictum
» Rivum siccum ad territorium dicti Rivi, qui est
» fissus , et est de lapide nigra cum testibus , et
» approbatio per rectam lineam ad duos Turrixellos 1
» levatos, et ad dictos Turrisellos incipit levata
» Carpeneti, et cum recta linea ad'dictum termi-
» num de petra nigra, cui cohaeret Aiexandria per
» Rivum siccum, Carpeneti, et Rocha, et ibi facit
» angulum obtusum ; et dictum terminum est a
» longe per spatium perticarum trium , pedum
» trium , unciarum quinque , punctorum quatuor.
» Et ab illo termino incipit Rocha , vadit ad ter-
» minum viae Castellatii, qui est primus terminus
» ad secundum terminum ad Crosetam in plano
» prato: tertium terminum ad Riveriam per leva-
.» tam : quartum terminum ad Lovariam : quintum
» terminum ad Arboram Rugeroni : sextum termi-
» num in Mobio : septimum terminum in Costa :
» octavum terminum ad Guardiam Poterolae : ad
» terminum nonum vineae Presbiteri : ad terminum
» decimum in Canavellis ad'terminum Groppi : un-
» decimum terminum in termino Boccabove : ter-
» minum duodecimum in pralo Panteria, et dictum
» pratum pro majori parte in posse Rochae, ubi est
» terminus fissus cum una lapide nigra in ripa dicti
» prati cum testibus, et approbatum, et laudatum
» per Commune Rochae, et Commune Carpeneti sub
» jurisdict. ex Marchionibus de Malaspmis, et
» dictos terminos per ambos Communes ratificave-
» runt, ut mos est, et consuetudo : incipit Trisobii,
» et vadit ad terminum Campioni, sive ad aream,
» et dictum terminum areae Campioni per Com-
» mune Rochae , et Trisobii laudaverunt , et ratti-

» citur ad custodiam Rivi sicci, et ibi est terminus,
» et finit posse Capriatae in dicto Rivo sicco, ctii
» Rivo, ubi est terminus Rochae, et facit angulnm
» acutum, et versus Alexandriam facit angulum re-
» ctum, et ibi finit posse Rochae, a meridie posse
» Alexandriae.

« Quae omnia, et singula suprascripta praedicti
» domini , et homines eorum propriis nominibus ,
» et quorum supra, promiserunt, et convenerunt
» praedicto domino potestati , ■ antianis , et consi-
» liariis, et mihi Notario infrascripto, recipienti , et
» stipulanti nomine Communis Alexandriae, et dicti
» domini , Potestas , antiani , consilium , et consi-
» liarii, nomine Communis Alexandriae promisserunt,
» et convenerunt dictis dominis, et hominibus reci-
» pientibus, et slipulantibus eorum propriis nomi-
» nibus, et quo supra, attendere, et observare, ut
» supra, praedictiBogerius,Petrus,Boscus,et Ottonus
» per se se, et heredes suos perpetuo attendere, et
» observare, et quo snpra, attendendis, et observan-
» dis obligaverunt praedicto domino Potestati, antia-
» nis, ct consiiiariis, et mihi Notario infrascripto, re-
» cipienti, et stipulanti nomine Coramunis Alexan-
» driae, pignori omnia sua bona , et omnia bona
» aliorum dominorum Communis hominum Rochae,
» et praedicti Potestas, antiani, et consiliarii obli-
» gaverunt eisdem dominis, et hominibus suo no-
» mine, et quosupra, recipientibus et stipulantibus,
» pignori omnia sua bona Communis Alexandriae ;
» et haec omnia, et singula, et suprascripta prae*
» dicti Bogerius, Petrus, Boscus, et Ottonus eorum
-» propriis nominibus , et quo supra , juraverunt
» attendere , et observare in perpetuuro , et num-
» quam contrafacere, vel venire modo aliquo, seu
» causa: ct ibidem Panal de Aquis, nuntius, et
» bicocherius Communis Alexandriae, et in animam
» dominorum Potestatis, antianorum, consilii , et
» consiliariorum Communis Alexandriae, jufaverunt
» sirailiter attendere, et observare in perpetuum,
» et nnmquam contrafacere , vel venire. Et quod
» de praedictis fiat statutum, quod ponatur in libro
» statutorum Communis Aiexandriae , et de prae-
» dictis attendendis , et observandis semperquod
■» jurent futnri potestates omni anno, ita quod' sit
■» cassum, et derogatum omnibus aliis statutis factis,

» ficaverunt fsicj, ut mos est, et consuetudo. Finit d » et fiendis, vel faciendis in contrarium, seu quo
» Trisobii, incipit Uvada , ek facjt amplum angu-
» lum, ubi dicitur in Fontana vetera , ubi est ter-
» minus a secundo termmo ad bricum , et pro
» termino canales in tertio termino in Urbte <, in
» quarto termino ad Erzinum • ultra Urbeiy eundo
» per. dictum rivum -Urbae firtit • Uvadae.* Et^supra
» dictos terminos .approbaterunt, et laodaverunt.
» Incipit SilvanO, et finit Uvada per rivum Urbe
» in termino iZapellae eundo per Urbam perdictum
» rivum regale ad tenninumStertii, va itertio ter-
» mino, in quarto teiihino inferiori,. et ibi fini», et
» vadit in principio bettalis . Capriatae per errinam
» eundo ad montatam barconorum pe!r erzinam
» manu sinistra ad tcrminum justa montis, nhi di-

praedictis in aliquo contraveniret, et derogaret
»y Et inde «praedictv domini potestas, antiani, con-
->t siKum, et consiliarii nomine Communrs Alexan-
» driae, et praedictt Bogerius, Petrus, Boscus* et
»v Ottonus, suo nomine, ut supra, unanft cartam, et
-^iphirds ejusdem tenoris,' si quis fherit, confici
t >i' rogavemnt, n«isupra. Interfuerunt testes Joannes
■w ^alochusjGuHielmus CaIcavagnus,TaifQntisZncca,
<ti i^t? Manfredus Bellus subseripsit. - '

<< Ego'Franbiscus>Lamboritius> notarius sacri (, pa-
,t»ilatii>' et officiaiis ' Comtnunis Akxahdriae, ad offif-
-yi^ejum campanilis, seu cameraeiCommutlis Alexan-
» driae oon&tkntti^ hanc^artdm, pr^W ; supra'scripta
•» cst, in Hhro praediclo, seutprottocoWo, quod extat

Digitized by

Google

377 AM.- ALEXANDWIII 378

» ad campanile dicti Comuiunis Alexandriae, nihil a domicilio et sede translatis, ab Archi-

diacono, de consilio, et assensu collegii Canonico-

» addens, nmtans, vel minuens, praeter forte pnn
» ctum, Hteram , ac siiaham mutet, me sciente
» dicti Dotnini "Vicarii exemplavi, scripsi, autenti-
» cavi, m forma publiei instrumenti redegi. »

Pridie nonas aprilis ex rebus humanis exemptus
est Nicolaus IV. Pont. Max.

( MCCXCIII )

- Proximo, Taliono de vilia' Medioiauensi praetore
Alexaadrtae, Matthaeus Vicecoraes, praefectus Ale-
xandriae, No-variae, VerceUanim, Novocomi, et Ca-
salis, imperio sno etnm adjecit Montemferratum.

Eodem anao Runxnus Guascns post optime obitum
Alexandriae consnktum , post insigne suae virtutit b
specimeh edkum ea pugna, qua GuUiehnus, Montis->
ferrati Marchio, ioto ejus exercitu fuso, eaptns est ;
post tandem praeturae Bononiensis magistratnm rite
gestum , Placentiae etiam praetor renunciatus est.

( MCCXCIV )

Insequenii ' anno Alexandrini degatos nmerunt
Mecholanum ad generale concilium, illic pub. Vice-»
eom. causo crJebratum, in quo per Adulphi impe-
ratoris ntteras, Matthaous totius Itaiiae procurater
est designatus;

Neais julii Coelesthuts V natione Samnis, et patria
Eseriniensis , Peferus de Morono antea dictus, de

rum Templi maxitni, dono donati sunt sacras aedes
D. Stephani cum adjaoentibus , et annexis quibus-
dam domibus, et praediis juris earumdem aedium,
ad ipsorum Monachorum habitationem, et alimentum,
pactis tamen, et cenventienibus , ut infrascriptis
ooncessionibus, et datis tabulh continetur. « In no-
» mine etc. (Deest instriunentum in aidographo ).

Eodem anno Respubtica Aiexandrina variis sedi-
Uenum tumnltibus et praceUis est agitata. Inde Petrus
Trattus vir insignis, et armis praestans, Placentiae
praeturam administrandam suscepit.

( MCCXCVII )

Sequenti anno, Mariolo de Vidalta , Mutinensi ,
praetore Alexandriae, BasUica D. Petri, quae est
feemphtm maxhnum ejusdem civitatis, magnificentiore
opere, et structura, quam antea iuerat, absoluta,
perfectaque est, Ruffino Bnttino, casaiensi, fabro, et
architecto. Opus enim id adjutnm est cum piis Jar-
gitionibus, et pecunia, ultro quotannis per capita
oivium, pro singnlorum censu, collata, tum fructibus
nonnullornm praedioram, reiigiosa liberalitate rejpu-
blicae in perpetuum usum fabrlcae ejusdem teuoph
addictorum , tum etiam stipendiis bellicis ( nam
quotiescumque Alexandrinis contingebat exercitutn
armare, militiae prlmns ascribebator Diviis Petrus,

solitadme, ia qna vilam agebat, subtractus, de- e eni menstrua stipendia quamdiu beihim gerebatur,

mortuo Nicolao Pontif. Max. subrogatur Perusiae.
Qui deindef, cum se rebus gerendis, tantaeque ad-
ministrandae provinciae parum idoneum cognovis-
set, ne ob-suam imperitiam Dei Ecclesia periclita-
retnr, religione tactns, idibtts decemb. Neapoli sponte
[se] Pontificatu abdtcavit, enm panlio ante duode-
cha Cardihales, viros meritis praestantes, duosqne
heremims potissimos, inter quos- foit Thomas Ar<-
nucius Pannino} Aprutins • altis, creavisset. Cui - vth
kal. januarhv Bonifacias, hujus nominis octavos, Ana-
gninus civis r veteri , et nobUissima familia ortos >
sufieetns est.

• . ( MCCXCV )

Proximo - >anno >, . praetore • •■ Alexattdriae Guidone
Cnsano. Mediolanensi , Otto Vtcecomes archiepiflco-
pns, magno sui dcsiderio apud bonos reitcto , fato
ceissUi. Eidem Matbaeus nepos «1 principatu suo-
ceasit, oui> Adu^hus CaesarprocurBtjoneffl, «tqao itn-
peruua tetans Lombardkad , ■ Mediolani ^ • Novocomi ■•<,
Vercellartutoy Novariae - % Aiexandriae, CaSafis, < Papiae,
atqne adeo totius Lombardiae prorogkvit. '

W

perinde ac si militasset, pendebatitnr ; quae planc
stipendia inde iihus temph fabricae, et beneficio
cedebant ) , tum demum pretio , exeato ex vendi-
tione oppidi Montis castri, qued oppidnm Alexan-
drini antea a Papiensibus acqttisiverunt, Iis omnibus
adjumentis, quae non levis momenti exstiterunt, et
templum extructum , et auc ti redditus ad ipsum
templnnii sartum tectum, conservandum, universa-
qne, quae divino cnltui, sacrisque obeundis sunt
necessaria, comparanda. Visitur lapis, in rolumna
sacesii maximi , ad laevam introeuntibus, affixus cum
hac inscriptione : mcclxxxxvii. IndieUone decima*.
Fa&um juit hoc opus pei*- magistrum Ruffmum
Botinatn^deCasaliS.Evasii.

MCCXCVl )

Postero, IxM^iho Dnelio jus Aiexandriae dicente
ex praetura, Monaehi msntuti dwae Mariae, Servi
nuncupnti , Alexandriam vtnerun t , • et BcrgOhum

( MCCXCVHI )

■ .POs^ero , iBernsmove novo populi magistro , seu
conJalonero, nuUa res, aha memorabtlis acta est
Aiexanidl praeter. legesn : latam de viis pubiicis fa-
ciendb" per. tetam. territoriam, qoibns de loco ad
teoutn liltpcv citroque, commode iter haberi pqsset ;
qnae lex mittbrum deoreterum municipaiimn est re-
iata. Operi autem dessignando, <et procuraudo, de>
creto Antianorum praefiacti sunt Jaoobus Pateus ,
Ofiacras : Isdraelus , Dub,inus Dnhus, Ruflinus de
Piovera) Manfredus Manzapira, Fridericus Trottus,
Graciolns Aearinus y etj Henticus Botacius. -

36

Digitized by

Google

»79

G. SCHIAVINAE

380

( MCCXCIX )

a concessit. Catharina igitur, ubi lustrata est, viro
Cassano praesente, puerum baptitari jussit : sed eece
Insequenti anno cautum est item per legfes mu- nou prius a sacerdote, qui Catharinam a noxis ex-
nicipales Alexandrinorum, non licere cuiquam eivi piaverat, sacramenti verba prolata fuerunt, aquaque
in territorio Aquensi fundos acquirere, acquisitisve super capnl infantis conspersa, quam is, deposita, et

pottri.

Eodcm anno Fraticellorum secta, quae, Dulcino
Novariensi, et Margarita ejus uxore ducibus, Me-
diolani, vel ut alii volunt Ferrariae, auctore Her-
mano quodam, excita est, totam prope Italiam per-
turbavit. In eam Bonifacius Pont. Max. invectus,
exsecratbnibus, et diris prosecutus est.

Sub id tempus accidit in Sarmatia prodigium tn-
solens plane, et admirandum, quod cum documento,
et corroborationi maximae christianis omnibus esse

abstersa omni foeditate, et portentosa specie, ea
pulcritudine , et venustate spectandus puellus re~.
mansit, ut nec ars finxerit, nec natura ullum unquam
illo speciosiorem, et festiviorem conceperit. Quam-
obrem Cassanus, hoc evidenti, et illustri signo ob-
stupefactus, et, prae ingenti gaudio, et laetitia, to-
tus in laerimas prope resolutus, revocata senteuuW,
Christianam religionem ipse cum universo Imperio
complexus est, statimque conjuncus cum sooero
armis, signisque adversus Soidanum motis , brevi

possit, et iis praesertim, qui in fide parum firmi b summa illum feticitate , et cursu devick, Aegypto

sunt, proinde huc libenter adponere visum est.
Traditur enim, hoc ipso anno Cassanum, Sarmata-
rum Imperatorem, spe suscipiendae protis, quae sibi
in Imperio succederet, ductum , appetivisse' nupaias
Catharinae, Regis Armeniarum fitiae, virginis, cum
virtutum moribus, tum singulari pulcritudine orna-
tae, eamque despondi sibi per legatos ab iltius
patre postulasse. Catharina patri, de hujusmodi ne-
gotio sedulo se interpellanti,respondit: libenti animo,
suo, Imperatorisque desiderio satisfacluram , modo
nuptae sibi liceat Christianis ritibus uti, et Chri-
stum Deum suum colere ( erat enim Cassanus
Mahometanae sectae addictus). Propositam conditio-
nem accipit Imperator, contrahitur matrimonium ,
fit gravida Catharina, maturoque tandem fbetu, in- c et Pauli limina Romae visitassent , mandavitque ,

cum lota Palestina in suam potestatem redacto.

Carnutus Puteus, ex principibus Alexandriae, Pht-
centiae praeturam gessit.

( MCCC )

Anno Christi tercentesimo supra miliesimum, Mu-
riolo de Vidalta Mutinensi iterum praeturam Alexan-
driae gerente, ac Friderico Garoto popuii magistro,
Bonifacius Pont. Max. annum Jubilaei ab Apostotia
prius institutum, et in Ecclesiam introductum, au-
ctoritate sua confirmavtt, innovavitque; itlo namque
expiationis scelerum omnium, atque impietatum ad-
missarum compotes eos fecit, qui apostolorum Petri,

fantem peperit tanta deformitate , et monstruosa
forma, ut horribilis monstri, magis quam hominis
speciem referret; cujus rei atrocilate consternatus,
atque in varias suspiciones distraclus Cassanus,
quantum prius laetitiae gravidalione Calharinae ,
tantum postea doloris partu illius coepiL Nec mora
ariolos, et sapientes suos super hac re consnlit.
A quibus demum deliberatum, judicatumque est, pue-
rum ex damnato coitu conceptum ; propterea ma-
trem simul cum foetu igne cremandam. Latam hane
sententiam quamvis Cassanns, propter eximiam in
eam benevolentiam, iniquo animo ferret, nihilominus
tamen, ne legibus, et sapientum decretis occnrreret,
minusque tam foedae (et si falsae) sibi impictae ma-

illum centesimo quoque anno deinceps celebrandum.
Interea tanta hominum utriusque sexus multitudo
undecumque eo perrexit, ut eam urbs, quamvis am-
plissima, et vastissima, vix ceperit. Alexandria enim
infinitus prope Transalpinorum, et Cisalpinorum nn-
merus, peregrinorum habitu, turmatim, toto anno,
ultro citroque pertransiit , nec ob id Hamen nUi
unquam , Praefectorum annonae diligentia, atimenta,
et vialicum defuit, quamvis eo ipso v anno, gra-
viter re frumentaria laboratum sit. Diploma hujus-
modt instituttonis[, a Bonifacio editum,] sic se habet.
« Antiquorum habet fida relatio, quod, accedentibus
» ad Basilicam Principis Apostolorum de Urbe con-
» cessae sunt remissiones magnae, et indulgentiae

culae animadversionem dissimulare videretur, exsequi d » peccatorum. Nos igitur, qui juxta officii nostri

illam permisit. Itaque, dum feratis pyra construi-
tur, Catharina, admonita de judicio contra se ini-
que lato, conscia integritatis snae, Deum causae
suae judicem facit, atque iltius <auxilium implorat,
supplexque interea virum precatur, ut, quando se
innocentem morituram velit, hanc abs se gratiam sal-
tem inire dignaretur, ut sibi scilicet, antequam tam
diri judicii, et sententiae subiret poenam, christiano
raore conscientiam adraissarum cuiparmm liceret
expiare, et misticum panem hoc est sacratissimum
Christi corpus sumere , natoque sakitari regene-
rationis lavacro intingi ; quod sane Cassanus , qui
tristis aegre patiebatur se illius consortio, eti com-
plexibus, quam unice adamabat, privatum iri , facile

» debitum, salutem appetimus, et procuramus li-

» bentius singulorum, hujusmodi indulgentias om-

v; nes , et singulas ratas , et gratas : habentes , eas

» auotoritate 1 ApostQlioa t confirnaBmus, ac etiam • i**
»: ; novamus, et praesentis sccipti patrocinioiicomma-

» oimits , ut nunc BB. Petros , et PanlttS apoetoti

»; eo ampluts honorarentur, quo ipsornm Baxiiicae de

» Urbe devotius fuerint a fideiibus frequentatae, et

» fideles ipsi spirilualium largitione munerum, ex

» hujusmodi frequentatione , magis senliant se re-

» fertos. Nos de omnipotentis Dei misericordia, et

» eorumdem Apostolorum merkis. , ■ . ei aucteritate

« confisi, ide Fratrum nosurorumroensilia^iet iAp»«

» stolicae pleniludine poteataus^ : ominbus : m prae*

Digitized by

Google

38 1

Aff. ALEXAJMHUHI

383

» senti anno uccc a Festo Nativitatis D. N. J. C. a Terra inde horrende tremuit, aedificiaque passhxt

» praeTerito proxime incohato, et in quotibet anno
» centesimo secuturo, ad Basilicas ipsas accedentibus
» reverenter, vere poenitentibu», et confessis, vel
» qui vere poenitebunt, et confitebuntur in hoc
» praesenti, et quolibet centesimo anno secuturo,
» non solum plenam, et largiorem, imo pienissimam
» omninm suorum concedimms veniam peccatorum.
» Statuentes, ut qui voluerint hujnsmodi indnlgen-
» tiae a Nobis concessae esse participes, si fuerint
» Romani, ad minus triginta diebus continuis, seu
» interpolatis, et saltem semel in die; si varo fuerint

coliapsa ; oppressi ex roinis mortales plurimi cum
Alexandriae, tum etiam alibL Gullielmus Invittatus
Alexandrinus, vir sicgulari prudentia, et rerum om-
nium politicarnm usu peritissimus, praetor Placen-
tiae designatus est.

( MCCCI )

Proximo anno, Alexander de Tunghetwus magister
populi Alexandriae praefuit Libet hoc loco, ubi
de hujusmodi viro menttonem fieri oontigit, iosi-

» peregrini, aut forenses, simUi modo diebns quin- Stere , et immorari aliquantisper, et snmmatim de
» decim ad Basilicas easdem accedant Unusquisque quodam concilio, quod Alexandriae, eo dnce, ma-
» tamen plns merebitur, et indulgentiam efficacius xime firequens exstitit, aliqua dicere, eum contra
» consequetur, quo ipsas Basilicas amplius, et de- b propositum meum non sit j imme vero summae
» votius frequentabit Nulli ergo etc. Datum Ro- Alexandrinae Reipublicae laudi, quod civitas viris,

» mae etc. »

Eodem anno Othomanorum principum impotens
tyrannis coepit Auctor ejus fiiit Turca qnidam no-
mine Othomanus, sic denominatus ab Othomano,
insigni Galatiae oppido , unde is originem duxit ,
humili quidem genere natus, caeterum tanta animi
altitudine, et bellica laude clarus, ut brevi, maxkna
Asiae minoris parte domita, nobile sibi, posterisque
regnum pepererit

Alexandriae decreto antianorum, et publici con-
silii conditae novae leges, et Reipubbcae status in
meliorem formam restitutus, lectique ad hanc cu-
ram procurandam, cives quatuor ex peritioribus juris,

scientia militari praesiantibut , cum sempCr ante,
tam maxime his diebus floruerit. Sane quidem in-
venio antiquitus Alexandriae, ut in reliquis fere om-»
nibus civitatibus Lombardiae, eoncilium quoddam,
sive mUitiae genus, ut atiqni voiunt, institutujn.
Quae militia, seu concilium, quod ex civibus plu-
rimum popularibus, nempe sedentariis, seUulariis,
et opificibus constabat, propterea urbana appeUa-
batur: duravitque hoc concilium a prima urbis ori-
gine ad hunc usque annum, atque adeo longius.
Huic cencilio, sive militiae praefecti erant magister
populi, shre credentiae (capitaneus vulgo appeUa-
tus), item vexillifer, quem confalonerom dicunt, et

Otto scilicet Invitiatus, Burgarus Horabona, Gual- c cives quatuor, rectores justitiae nuncupati, qui om-

vagnus Squarzaficus, et Ruftmus de Burgo.

Per id tempus floroit Bonifacius Guascus de Alice,
vir nuroeris omnibus absolntus. Hoc deprecatore, et
mtercessore, sacrorum aliquot Antistites aedes Do-
mini Stephani Bergolii , tnultis peccatorum expiatio-
nibus, et indulgentiis locupletarunt. Eas omnes pro-
bavit BerthoUnus Puteus archidiaconus Alexandriae,
j. c. optimus, quas etiam auctoritate ordinaria, qua
fungebatur, addita ad iUas quadragenaria noxarnm
itidem remissione, auxit Erant hujusmodi gratiae
hac ab eis lege, et conditkme coatritmtae , ut sci-
licet, quicumque illis uti veUet, expista prius ad-
missarum culparum conscientia , sacratissimoque
Christi corpore sumpto, statis quibusdam festis die-

nes uno eodemque tempore Antianorum, et Consilii
generalis soffragio creabantar; quorum munus erat
modo annuum , modo semestre. Suspicor ege id
nemen justitiae concilio huic esse impositum, quod
ejus praefecti uni, praefatae militiae adscriplis jus,
et justitiam administrabant, atque in eos, qui deli-
quissent, aut in aliquo peccassent, auimadvertebant;
et eum ipsum coetum esse, qui Credentia, et D. Petri
societas, de qua in libro decrelorum et legum munici-
palium Alexandrinorum fit mentio. Dictum est autein
Credentia id concilium , quod, quee in eo agita-
bantur, quasi credita sUentio leneri deberent. Qui
vero in eo scripti, et centuriati habebantur, dato
nomine miiitiae, arma, et equos publica aCcipiebant

bus per annum , aedes iUas inviserent, Deumque d cura. Stipendia menstrua, vel annua , quae illis de

iUic Opt Max. pro christianae Reipublicae booo pre-
carentur, atque interea piis largitionibus ipsarum
aedium fabricam juvarent Sane multi nraltum, at
longe plurimum aeris in coeptnm oj>us consumpse-
runt Guaschi ; namque ab «is amplificaUe> fornici-
bos, et cameris, ac sacellis aedes, et insuper tecta
ad usum monachornm cdnstrwotayqui ibidem sacris
rebus operabantur. Hujus rei praeter quod exstant
diplomata apud Jacobum Antonium Gaascwm, ju-
venem plane ornatissimum, [et ap»d ; monaehes ipsa-
rum aedium, quae ab iisdem snmma botta fide as-
servantur,] inditio maxhHo etiam sunt gentis insi-
gnia, quae in tholis tesludinum, et inultifariam totis
aedibus, et coenobio picta, et sculpta cotispicinniur.

vectigalibus pendebantur, faciebant, et, ut alacrius
bellorum lahores, et aerumnas sustinerent, unrou-
nitatibus et commodis plurimis honestabantur. Hoc
eis praeterea injunctum erat, ut hostem procol pa-
triae finibus tenerent, libertatem tuerenUir, vi oc-
cupata armis rcpeterent, illatas injurias propulsa-
rent, atque demum ad omnem expeditionem semper
instrucli, et parati starent. Quod si inteuim, usu ve-
nisset, ut, propter aliquod imminens periculum,
majore belli mole, et apparatu opus «esset,, ttmc civis
quisque a x anno ad lxx pro patiiiae defensionc
ai^ma sumere, et militiae, aut equestri, aut pedestri,
ad voluntatem, et imperia praefectaitUBi, saoramen-
tum dicere, triennaleque slipendiwinin cabtarisi tne-

Digitized by

Google

a83

G. SCHJAVfNAE

284

rere tenebatur. Quod nisi fecisset, autforte a castris, a
non impetrata a ducibus venia , et commeatu, di-
soessisset, omnt prorsua honore, et munere, sive
magistratu, noo sine igoominia exauctoratus, abdi-
oabatur. Et his unus tantum imperabat praetor,
cujus peculiare officium erat , non solum se se re-
bus forensibus, et judiciis exercendis, sed etiam pro
civium commodo bello gerendo occupare; caeteris
praeterea, ut diximus, magister populi. Haec erat
Alexandriae tunc miUtaris diseiplina, ConcUii autem,
sive societatistpraefatae, fbrma quae qualisque fue-
rit^ ex his, quae sequuntur, tabutis videri potest.
;■'.'« Ad> hoaorem Omnipotentis Dei, el B. M. V., et
» BB. Apestolorum Petri et Pauli, et verae Crucis,
» et B. Evasii, et totius Guriae coelestis. Haec sunt
» nomina iUorum , qui sunt de Societate Justitiae b
» civitatis Alexandriae ; visis, et examinatis, et ap-
» probatis per sapientes Societatis Justitiae, et scri—
» ptis per manum Arechi de Ast, et praesentia
» dominorum Rubei Ferraroti, Manuelis Ferri, Ger-
» mani Calvi, et Antonii Gelerini, Rectorum Socie-
» tatis infrascriptae. Et qui sunt scripti in isto libro
» tantum in qoalibet pagina ex numero viginliquin-
» que, et habet quodhbet nomen desuper palagta-
» fum unum similiter. Ita quod Gamundium habet
» paginas novem , excepto quod in ultima pagina
» ipsius quarterii sunt tantum homines scripti vi-
» ginti. Roboretum habet pagtnas sex, et in uhima
» pagina ipsius quarterii . tantum homines . scripti
» tresdecim, Marencum habet paginas septem, et in
» fine ipsius quarterii sunt scripti tantum homines o
» quatuor. Bergolium habet paginas ecto, et in fine
» ipsius quarterii sunt tantum scripti homines qua-
» tuordecim, ef sunt in numero super totum occc.
» Et si plus reperiretur scriptum, ut superius de->
» notatam est, credatur esse positum, vel posita
» sine ' scientia , et voluntate Rectorum et Societatis
» infrascriptae. , .. .1

DE GAMUNDIO

» Dominus Ruffinus de Burgo. <

» Dominus Rubeus Ferrarotus. ■■•

» Dominus Jacobus Fantinus.

» Dominus Jacobus Matthaeus.

» Magister Notarius.

» Dominus Florius Cirimellus. • d

» Marckisius.de Piris.

» Anselmusde Bosco.

»> Petrus dc Amico.

» Bonifacius de Amico.

» Manfvedus Bussatins.

» Riva Riocius.

» Boninus Riceius. •■;

» Ottorielius de None.

» Petriwus Falurfa.

» Ruffintts Bassus. >

» Manuel de Ricaldono. .

» Rnffinus Fornarius Tabenaariu*.

» Antonius Luarus.

- *>» Jacobus Ferrarius.

: y :

.!! 1' •
I

. »> Petrus» Ferrarius.
■ » Jacobus Ferrator.

» Gujetus. de Croseto.

» Marchior Biemus.

» Anselmus Ferrator. .

» Gullielmns Masnata.

» Bartholpmaeus Mesnata.

» Philippinus CiritneUus. ■. .

» Ahrieius fihus Baealii Forhapm.

» Oglerius Basterius. , •

» Guilielmus Musa Ferrarius.

» Guilielmus Boninus.

» Ruffinus de Persta. ,

» Ruffioonus de ZavatareUo.

» Fukus de Ast. .

....... tinns de Ast-

» Arechus de AsU

» Ruffinus de Sexamo.

» Thebaudufl Zoppus.

» Boninus Falurfa.
. » Anricns de Frascarolio.
. » Marcus Cebrianus.

» Jacobus Sevarius.

» Jacobus Varrolius.

» Ruffinus Bigorra.

» Franciscus Stafola.

» Rufinus Vacca.
. » Franciscus de Boseo.

» Gullielmus Ylia.
. » Franciscus Porcarius.

» Succinus de Paxeta.

» Obertinus Falamelius.

» Francischinus de GuiKentio.
,• . » Anselmus de Bertaloto.

» Joanninus Habetator.

» Obertus Ursius. ,
• >» Facius Pataraudus.

» Anselmus Ferrarius.

» Petrus Capalla.

» GuUielmus Stafbla.

» Anselmus Guargualkts.

m Francisctts Ferrarotus.

» Joanntnus Ferrarotus. .

» Villanus Boninus.

» Manfredus Foraarius. ...j. .

» Donadeus Foroarkts. - } ■

» Gullielmus de Burgo. . j >
. » Bazanus Barlnerius» , ,

■ i n Ruftwtus Stellatua.

» Anselmus Guainerins. ,
» Jacobns Gareswnus, , 1
» Bencius Moicius. ,
» Guuiehnus d^ Honaodeo. ■,

■ » Anricus Dentus, ;

:>> . Ruffinns >Ferrarotn». .
. » Nicolaus Raziufi- • , , ,

» Rubews Axulfus^
, » Manfredus Gambarutus. . , . .

■ » Fridericus Ardizzonns,, ..
. » Manfredtts de Gualla.

1 1

< r

Digitized by

Google

85

APf. ALEX.ANDRINI

» Jacobinus filius Ruffini de Sexamo.

» Manuel Paterius.

» Anselmus Bottacius.

» Bottacius de Bottaciis.

» Franciscus Armentarius.

» Dominus Girardus Rana.

» Paganus Rana.

» Antonius Rana.

» Regardia de Bosco.

» Joanninus ejus filius.

» Girardus Clarus.

» Ahricus Moicius.

» Manuel Verrerius. ;

» Michael Parazolius.

» Terentius Faber.

» Lanfrancus Faber.

» Gerardus Faber.

» Rodulphus Bugia.

» Zalavegna Tabernarius.

» Jacobus de Gamba. . '

» Ottolinus Bonettus.

» Belengius Bissa.

» Franciscus Borellus. : -

» Tartenus Prevostus.
» Jacobus Gaudihus.
» Ruffinus Gaudinus.

» Nicolinus Gamondonus. '•
» Oglerius RestagnuS. . ■;>■'•'•
» Gullielmus de Prina. . '

» Antonius de Prina.

» Gullietmus de Fregarolio. . ■■.'■■ t ■
» Faccius de Piris. '
» Ruffinus Fornarius Peliparius.
» Jacobus Biccus.

» Jacobus Moicius de Maroltea. '!

» Obertus Moicius de Marolica. - i

» Daniel Moicius de Maroliea.

» Petrus Moicius de Mavoiica: . '

» Jacobus de Bossio.

» Michael Saladus. '

» Rolandus Bussacius. ■•

» Petrus Bussacius. i .

» Paxinus de Piris. ,■•■•'!.,

» Paganus Prevostus.

» Gullielmus Ardizzonus-. '

» Belengius Ardizzonus. .

» Opicius de Bosco. ! ■

» Multonus Corxius. ' '

» Ruffinus Corxius.

» Facius Corxius. ii

» Manuel Frascaria. H

» Cerratus Faloppa. ciic i ji/ :.. I. <

» Manfredus CavaterriL in7 , i

» Paganus Theaudus. .<■■■•■ •••■' ■■■■< '•

» Jordanus Ravaccius. ./ >.'> •

» GuUielmus Gambarutus. i i >

» Ruffinus de Boberto. ■'<"• '•'<■■

» Gullielmus Luxerna. IIm-'. • < >,■<■■;:'. •••

» Anricus de Casali. > ; i ! •> > <:m m •.,','•' •'< ■<

» Percivallius de Bencio:< » • •

a » Inverardus Prevostus.

» Gualfredus Lanerius.

» Manfredus Arnutius.

» Cazzaguerra Broccus. 1 ' '• ' : : »

» Nicolinus Granerius. '> '"■■ "''

» Oglerius Secundus. ""-

» Paganus de TrucciO. |J

» Joannes Maza.

» Ruffinus Vellerandus.

» Ottobellus Vellerandus. -

» Ansetmus Magister.' -

» Thomax Gotta.

» Paganus Cilierdus.

» Jacobus Repaterus.

» Bencius Bussacius.
b » Obertinus Pupinus.

» Gullielmus de Valerisio Fornarius.

» Ruffinus Scarsus.

» Percivalius Piotus. ? •

» Rubeus Gamundoftus.

» Joannes Porrus.

» Ruffinus Candelerius.

» Ottobonus Gamundonus.

» Ruffa Repaterus.

» Jacobus Riccius. ■ ' ■

» Gullielmus Ollarius. '

» Ghigonus Ollarius.

» Ruffinus Sulianus.

» Manfredus BarberiuS.

» Antonius Bugia.
c » Rainerius Guiberus.
Bomnus Riooius. 'i'

» Augustinus de Manza. •

» Paganns Sulianus.

» Anricchus Bussacius--

» Jacobinns Ruffini Carexani.

» Lanfrancus Turta.

» Anricus de Palodo.

» Opicius de Palodo.

» Lanfranchinus de Papiai < .

» Talponus Tressus.

» Oglerius de Gazaco. \ , . I

» Franciscus-^dti' Bosco. . ; i

» Petrinus Garescanus filius Francixii.

» Manfredus Corizarius. ■■'-,',■
(j. » Joannes Ricius. '<

» Jacobus filius Aiberioi de Ecclesia.

» Jacobus de Varcio. ■■'■>■>

» Guasta Fornarius.

» Bottus Cirimellus. «•• -

» Joanne Peterins<' w;'I < >.

» Joannes Broccus.

» Antonius Broccus. ■<■■'"■ ■ >) i

» Antonius de Picio.^.i,- • 1 ;• .!. ,.

» Stephanus Riccius. !• ! ■■■•'■

» Boninus Scapella.n r n

» Aragonus Cilierdus.

» Petrinus filius Girartli Clart.

» Jacobus de Bonfantis.> '

» Columbus Cerronusiii i . • '1 -ni.-

» Ruffinns OUarius.
» Antonius Prevostus.
» Jacobus de Rapallo.

G. SCHIAVWAE

a » Jacobiuus Gotta.

Petrinus de AUegra.

38S

.1..

'1
f!

r.r.l
< ',>
••;<)
rr q

» Gullielmus Calimercius.

» Paganellus de Turre.

» Polerius de Tabarro.

» Obertinus Gamundonus.

» Vataccius de Zavatarello.

» Francischinus Tressus.

» Jacobus Guizonus.

» Bergundius Philibertus.

» Gullielmus Fortis.

» Petrinus Saladus.

» Carlonus de Turre.

» Jacobus Peterius.

» Franciscus Pectenarius.

» Jacobinu* de Maza.

» Pasqualis de Misela.

» Manfredus de Ast. ...•; ."

» Joannes Spelini Fornarius.

» Fulchellus Alexander. .•. n

» Anselmus Barlocius. i ;

» Ottobellus de Caxinis.

» Gullielmus de Uvilii Sarjtor» >

» Oglerius Vadarivo. !«. .

» Bussacius de Bussaciis. ■< ' ..

» Belebonus Campsor.

» Peroza Fornarius. ■..:')■•';

» Faciolinus de Trexobid. ■':■-.'<

» Jacobus Biemus. ■. -,■■ ■<

» Montaninus Pipinus. : "

» Gullielmus Amutius filius Marilredi Arnuti».

» Gullielmus Porcus. ....,/„

» Joanninus Prevostus. •■<• i ■•

» Gilardinus Analonus.

» Ardizonus de Ardizoms. ■-<• r .

» Bichebonus Bottacius. < ••" :..)

» Florius de Uvilliis. <».' ;i, n >iv 7.

» Petrinus Fornarius. ' ■•■:•;•' '■)

» Manfredus Pipinus.<: •; < l <•'■:••.•• i'

» Bozolinus Ardezonus. ■■■v ■ ■■■.'[' ?-■*. '!'

» Bartholomeus Ardezooms; • :• ! <■

» Dominus Franciscus GirimeUhs. i \ <

» Michelinus filius Ruffini de Persia. : •..'.:••>• i <■■

» Jacobus Ardezonus. r r< ■>

» Polinus Bassus. ' <■•■■>

» Dominus Greppus Stracba. *::,!.'l

» Franciscus Ronga. .< '.■>■:■, I -1

» MatthaeuS Ronga. .<-.-.\-\<\n\- '-\

» Andreas Stracha. ■'■<■'< ■■•■■■.-.:"

» Dominus Bonifacius Fantiaw.) 1 ■• < !

» Manfredus Clanis. --ii:. «■■"•■

» Jacobus Gustia. w '

» Alexandrinus Prevostus.oi >i ( ! ?>ii :

n: U

• i.-.'»;r'

» Ferrarius Faber. >;n->oi,'
» Bartholomaeus RepateniseH:>fj!;i
» Antonius Fantinus. -..;fr >;li^
» Dominus Oglerius» Fcntimls. ni:!-
» Obertinus Busaccii.s. 'ii' •< '*<•< ; • t.
» Anselminus Pertinarius. M i i' '

r..'"M

y . . .

•*:o .
.,.'■!{•>' 1

.;: : (/*)rl,
'((IJ(I »

Antoninus Dentus.

Niger Cucurrigius.

Petrinus Ferramenta;

Anrietus filius Florii de Uviliis;

Franciscus Veza.

Franciscus de Croza filius Areehi.
Dominus Joannes Tressus.

Additi loco mortuorum tempore domini Ale-
xandri de Tanghettinis currente anno mccci:

» Antonius de Bosco.

» Gullielminus Cirimellus. • '

» Obertinus de Amico.

» Gullielmus Ravaccius.

» Nicolinus Scarsus.

» Jacobus Piccius de Fregarolio.

» Anselminus Corsius.

» Joannes Bal > .<;!

Petrus Araudus. ■ ■• ■':' ,"' <

Ansaldus Peterius. ' < .

Anricus Gandelerus. <■

DE ROBORETO.

Dominus Florius Cazaver. ■••
Alexander Auricula. '
Dominus Paganus de Parma.

Paganus Mialia.
» Saladonus Bixa. ;1
» Persius Mialia.
Gandulphus Mialia.
Sallus Mialia.
Nicolaus Arnutius.
Rainezonus Aniutius.
Fermundus Guerra.
Bonellus Guerra.
Dominus Fridericus Farina.
Ruffinus Capetus.
Obertinus Balbus.
Ruffinellus Laborator.
Paganellus de Castellacio. ,:•;
Paganellus de Capo. :' .'
Bellonus de BeUonis.
Ospinellus Bellonus:
Germanus Calvus.
Guiaccius Calvus.
Gullielmellus Bazarius.
Alexandrinus Scazzerius.
Antonius Farina.
Petrus Restagnus.
Joannes de Buxignolio. .< , : •
Lanfranchellus Arnutius. .
Faccius Bennus. -..>' .-•«•

» Paganus Cazarex.
» Torellus Gastaldusjn > :■.
» Jacobus Gattus. >ir
» Johannes de Castello. :
» Borgognonus de PUo. i,
» Astesanus Magister.» >n-»f!

< . . 1 1 . : <
/•. nvJ' s.u n: \
i.rl i n.iU.lf
. I <!), )i: ,'l !

• .■.'.-.

':'i'i

::<u)

i. ri

'1

2i!»'t(I»iJj.ji>

tiiu\:.:ul

::. ■

... tur.iti/
irllr- 1\ f; i

Digitized by

Google

a $9

ANNi ALEJLANDRINI

390

» Jacobus Gutturinus.

» Petrus Lenga.
.'>» AJbcrhicius de Ocpimiano.

x> Percivaljue Burgbexius.
t» J$eDtjiu& Prevegnaiui*.

» Otto Cerromis.

» Petrus Coaza.

» Paganus Cl$ru$>< '

» Petrus Rubaudi Oglerii. ■

» Otto de Occimiano.

» Scopellinus de Lacu. "

» Manuel de Parma. . ■

» Petrus Cervus. .■■',

» Odonus de Parma.

» Belengius Gutturinus,

» Nicolinus de Parma. ,

» Jacobus CervuS.

» Otlinus de Parma. . .

» Pomexanus de Parma.

» Paganottus de Garano.

» Granerius Piixinus.

» Jacobinus de Occimiano.

» Facinus Cervus.

» Manuel Friderici de Parma.

u Manfredinus de Parma.

» Gullielmus de Parma.

» Oglerius Panizonus.

» Succinus de Parma.

» Manuel Carogna.

» Paganus Meladius.

» Ruffinus Meladius.

» Antonius Meladius.

» Nicolinus Meladius.

» Bernardus Cavigiola.

» Jacobus Scanabicus.

» Bugerius Cervus.

» Rainerius Cervus.

» Niger Butarellus.

» Jacobus Carraria.

» Marracius Auricula.

» Percivalius Auricola.

» Joannes de Zenario.

» Facius Crava.

» Aaron Rastellus.

» Manfredus Carraria.

» Guiscardus de Copariu.

» Paganus Pederana.

» Obertellus Oliarius.

» Thebaudus Oliarius.

» Ruffinus de Carranto.

» Thadaeus Gustra. >

» Francischinus Meladius.

» Nodinus Cervus.

» Jacobinus Auricula.

» Horabona Scarella.

» Joannes Blancus.

» Philippinus de Castello.

» Magister Gullielmus de Cremooa.

» Francischellus de Ambrosio.
» Paganinus Terracius.

a » Ruffinus filius Torelli Gajtaidi.
» Obertinus Gustra.
» Jordanus Calvus.
» Otto de Papa.
» Ruffinus Gattus.
» Facius Faber.
» Trottus Sacchellus.
» Gullielmus Franconus.
» Manuel Doterius.
» Barthalotus Bassus.
» Ricardus Paliacius.
» Conradus Prevegnanus. .
» Rogerius Galiardus.
» Manuel Galiardus.

'» Lanfranchus filius q. Nicolini Ferrarii.
b » Joannes Fupinus.

» Antonius Bellonus.

» Jacobinus Pederana, qui dicitur Raua.

» Pax de Foro.

» Gullielmus Farina.

» Gullielmus Anzanus.

» Ambrosius Malveccius.

» Albericus Marolius.

» Ruffinus. de Gopafia.

» Amblavadus de Scotto.

» Fridericus Prevegnanu*.

» Rubeus de Chino.

» Paganus filtus q. Petri Ranae.

» Manfredus Franconus.

» Rubeus Araudus.
c » Albertonus de Bonino.

» Girardus Scafarda.

» Ruffinellus Paparinus.

» Joannes CareUus.

» Manfredus Cerronus.

» Vacchinus de Coparia.

» Obertinus Robuttus.

» Refegnanus AlbereUa.

» Boninus Carellus.

» Ottolinus Cilierdus.

» Joanninus Mejadius.

» Albertinus Farina.

» Scopellinus Farina.

» Acurxius de Placentia.

» Graciolius de Coparia.
d » Antonius fil. Sardi.

» Girardus de Occimiaao.

» Feniculus Botta.

» Ottobonus Botta.

» Guliielmus Gozza.

» Oglerius Curtus.
. » Raineriu3 Mazacherus.

» Paganus ScareUa>

» Oglerius Pantaccii.

» Magister Petrtis Phiaicus de Fibliais.

» Manuel Bozardi.

» Jacobus de Ambrosio de Malvicitto.
» Manfredus Scanabicus.
» Ruffinus de Parma.
» Ottobonus Piixitius.

37

Digitized by

Google

39 1

G. SCHIAVINAE

295

Dominus Girardns Gattus.

Nicolinus fil. Germani Calvi.

Franciscus Ciarus.

Anselmus Roba.

Boninus Borellus.

Anselmus Gastaldus.

Manfredus Sachellus.

Dominus Gastaldus de Gastaldis.

Percivalius Gulfus.

Paganus Arnutius.

Gullielmus Meladius.

Jacobus Burghexia.

Anselmus Ferrarius.

Additi post consummationem
mortuorum :

libri

occasione

» Ruffinus Guta.

» Farinotus Farina.

» Gilbertus Guerra.

» Antonius Lenga.

» Antonius Guerra.

» Antonius Sgarrins.

» Petrinus de Occimiano.

» Jacobus filius domini Nicolai Arnulii.

» Ferrarius Lenga.

» Gullielmus Carraria.

Additi loco mortuoruna, tempore domini Alexan-
dri de Tunghetinis, Capitanei populi mccci.

» Obertus Balionus.

» Gallonus Scorteagatlus.

» Ruffinus Gutterinus.

» Lanzarottus de Parma.

» Dominus Petrus de Petra.

» Maufellus Meladius.

» Gullieimus Ravinus.

» Girardus de Coparia.

» Anselmus Bucca de Lacte.

» Joannes de Ecclesia.

DE MARENCHO.

» Dominus Manuei Ferrus.
» Oglerius Pavalionus.
» Jacobus Secundus.
» Obertus de Nigro.
» Girardus Pectenarius.
» Guiiieimus Sturtilionus.
» Opicius de Zavatarello.

» CanzeUarius de mandato domini Friderici Ga-
rotti capitanei populi, et quatuor Rectorum
Soc. Justitiae occasione condemnationis fa-
ctae pro moneta, et occasione monetae contra
ipsum. SS.

» Ego Arechus de Crosa subscripsi.

» Ruffinus MUanus.

» Bernardus Milanus.

» Facius de Faciis.

» Jacobus de Mille.

» Petrus de Piccio.

» Jacobinus Pectenarius.
» Jacobinus de Piccio.

» Canzellarius de mandato domini Friderici Ga-
rotti capitanei populi, et quatuOr Rectorum
Soc. Justitiae, occasione condemnationis, fe-
ctae pro moneta, et occasione monetae contra
ipsum. SS.

» Ego Arechus de Crosa subscripsi.

» Girardus de Castello.

» Guiscardus Alexander.

» Jacobus de Ghio.

» Franciscus de Ghio.

» VercelUnus Girolinus.

» Petrus de Yrello.

» Daniel Magistri Gullietmi Physici.

» GuUielmus Tacconus.

» Alexandrinus de Zavatarello.

» Otto Faber.

» Granerius de Graneriis.

» Ruffinus Bonetus.

» GuUielmus Bellonus.,

» Guliielmus Alfardus.

» GuIUelmus de Uvilliis.

» Jacobus de Cayro.

» Anricus de Faa.

» Jacobus Malanox.

» Anricus de Oddono.

.» Maruei Zocca.

» Ruffinus Spaarius.

» Manuel Spaarius.

» Gullielmus de Faa.

» Acursius Sellarius.

» Jacobus Clarus.

» Jacobus Caivinus.

» Jacobus de Rocheta.

» Manfredus MaroUus.

» Paganus Horabona.

» Gullieimus Pultronelius.

» Ruffinus Milanus de Bottaciis.

» Anselmus Dannisius.

» Ruffinus Sturtilionus.

» Joannes Curtus.

» Georgius Rebutus.

» Petrus de Nigra.

» Percivallius Ballaconversa.

» Manfredus de Ottobellis.

» Obertus de Serano.

» Rubinus SturtUionus.

» Desideratus de Gavio.

» Jacobus de Remuccio.

» Buscalia Sanctus.

» Ruffignanus Sanctus.

» Jacobinus Sanctus.

» Jacobus Secundus, qui dicitnr Pnlex.

» Paganus de Stuppa.

» Pellevatus Coquus.

» Paganus de Rubino.

» Daniel de Rubino.

» Ruffinus de Pado.

» Ocha Barberius.

Digitized by

Google

i 9 3

a$4

» Obertus de Plovera. ,\, ,

» Andrea Portenarius.

» GuUielnius de Pado,

» Ja.cobus Ocella. ,j . ....

» Bouus Joannes de Conz£w.,.. . >

» Jacofcus de .Gragoolio.

» Oglerius de Plovera.. ,.

» Rainerius. de Amico.

» Auricula Ghiliinus.

» Rufiinus Ghiliinus.

» Petrus de Trecato. ;!M: . .

» Joannes Aytana. -.r.r-l j

» Jacobus Pugnus.

» Paganus Streponus. ,

» Manfredus de Nigra.

» Obertinus de Machario,. .

» Jacobus Guerra.

» Nicolinus Mastureli.

» Franciscus de Uvilliis,.,;

» Jacobinus de Trecato,- ; ,.

» Bernatfdus Spina. .

» Cremona Odettus.

» Noeschinus de Bina,$flo, ..

» Joannes Ferrarius.

» Anselmus Scalvaficus. r

» Mignonus Blava.

» Oglerius Nibbius.

» Obertus Berriola.

» Paganus Mazonus.

» Obertus de Mille.

» Oglerius Garingaudus.

» Columbus de Cucharo. .

» Ramenus Saracenus.

» Taiole Ferrarius. .

» Gullielmus de Cucharc,

» Facius de Dogmate.

» Anselmus Lavezius.

•» Peroza Arlagus.

» Rufignanus Razius.

» Rufiinus Ylia.

» Mollus Ylia.

» Perronus Grossus.

» Anrietus Muriolius.

» Rufiinus Blava.

» Gullielmus Araudus..

» Jacobus Philippinus.

» Manfredus Vercelli Pomal|ojir t

» Jacobus Raciocinator,.

» Thebaudus Cuppa.

» Bernardus Auricula.

» Gullielmus de Nigro.

» GuUielmus de Ortis. .

» Obertus Garingaudus.

» Vacupdfl, PQr.lflnarius.

» Manfredus Perellus. .

» Jacobus de Uvilliis.

» Petrus de Uvilliis.

» Rolandinus Millanus de Bottaciis.

» Rubeus Germani Magistri.

» Petrus Sturtilionus.

; i

» Anselmus fil. Gullielmi de SerravaM.

» Bernardus Ferraiyua,

» Manfredus Damexius. ' . .

» Gullielmufi d» RoUndo.

» Odon«ttt» Milanus.

» Vercellonus de Maxio.

» Jacobujs de Gavie. >

» Francischellus Mundfttur> i

» Nicolinus Vellerandua,

» OttobeUua VeHerandus- .. , , ::..■..■.

» Percivallius Frigidus. ' i

» Joannes de Masio, ■■.,<. '.) ■

» Ubertinus Ferrariufr. , ; ,

» FransischeUus Vellerandus.

» Couradus Sellarius.

» Dalphinus Zoccha.

» Jacobus Guargualius.

» Bertolinus Tabernarius.

» Lanfrancus Limetus.

» Perellus de Serravalle. : '

» Paganus, Gener Baucerne Bellerate.

» Percivalis Milanus. '

» Barocellus Barocius. ,

» Obertus Sturtilionus. , ...>-.

» Bonus Joannes Muretus,

» Bellebonus Ravaxius. ' , , ■ ■ : ,

» Gullielmus Ravaxius.

» Thebandus Faconi.

» Jacobellus Straugolatus.

» Polinus Mundator.

» Jacobus Clericus. \

» Obertus Strangolatus.

» Bergundius Balla conyersa.

» Carlevarius Cuppa. .i.

» Gullielmus Ghiliinus. ; ,

» Petrus fil. Joan. Anrici Fpmarii.

» Guliielmus Calvera.^ j

» Ottcius de Ulmo. , .

» Anselmus Darius. : I

» BoneUus Corxius. ■>

» Annetus, Gener Otti de CauV>00,

» Francischinus fil. q. Man^/edi Fornarii 46 Cai-

peneto. .., , • , ; , ,

» Homodeus Fornarius. . , :
» Ruflinus Svanapus. ,
» Belengius Strangulatus.
» Thebaudus de Stuva. ..
» Anselmotus Paganus. , . ,' .,. ,
» Dominus Bulgarus Horabpna- >, ...
» Franciscus filius Manuelis; Fe,rrj. i ,.. .
» Taddeus de Ottobellis.
» Ruftinus de Rolando.
» Obertinus de Amico.
» Petrinus Milanus de Bottaciis.
» Jacobus Grassus. , ,

» Obertinus de Oglono.

Additi post consummatiOnem libri occasione
mortuorum : •

,4 _ i

» Dulcius Dulcus.

38

Digitized by

Google

2Cp

G. SCHIA.VINA.E

296

» Jacobinus Ghiliinus. a

» Dominus Joannes Dulcus.

» Manuel Sanctus.

» Jacomellus fil. qu. Perroni Grossn

» Nicolinus fil. qu. Oberti de Plovera.

» Gullielmus Dulcus.

» Gullielmus filius O . . . be Barberii.

» Jacobinus Vellerandus.

» Anselrainus de Tercato.

» Oglerius filius domini Joannis Dulci.

» Joannes Buarolius.

)> Gregorins fil. q. Jacobi de Mille.

» Corradellus de Armano.

Additi loco mortuorum tempore domini Alexan-
dri de Tunghetinis capitanei populi mccci ,
ut infra. ^

» Thadeus Mialia.

» Bernardus de Oddono.

» Oppizonus de Scotto bastardus D.ni Imblati.

DE BERGOLIO.

» Paulinus Guercius.
» Alegrus Grassus.
» Anrietus Bocaccius.
» Gullielmus Marca.
» Obertus Stublonus.
» Gullielmus Borellus.
» Carlevarius Angrilonius.
» Thomax de Mirabello.

» Gullielmus Paperius. c

» David Busburra.

» Jacobus Angranius.

» Jacobus Belexana.

» Percivallus Ferrarius.

» Pelegrinus Ferrarius.

» Franciscus de Qualia.

» Antonius Celerinus.

» Facius Straneus.

» Jacobus Carena.

» Belengius Coa.

» Thomax de Baud.

» Jacobus Abaona.

» Manuel Paliae.

» Manfredus . . .

» Clericus d

» Jacobus

» Gazinus de Montebaruccio.

►> Alexandrinus Carlus.

» Michael Bocacius.

» Manfredus Facius.

» Petrus Lemugius.

» Ruffinus Cornalia.

»' Otto Pertusatus.

» Thebaudus Beorgiivs.

» Lanfrancus Littus.

» Ottacius Grandus.

» Ruffinus Fracius.

» de Ozmo.

Hic desideranlur multi.

Petrus de Baud.

Bonus Joannes Cavallns.-

Facius Calearius. ■ ■

Gullielmus Drapellarius.

Cabrinus Calcaarius.

Antonius Aroba. '

Gullielmus Straneus. 1 : • • ' •

Ruffinus Grassus.

Gullielmus Celerinus. ' 1 *

Girardus Straneus. 11 '

Alexander Celerinus. 1 " "

Thebaudus Calcarius.

Otto Repaterius. ■■■ ■> ■ ■

Obertus Bonfilius. "• - ''

Ruffinus Mezena. •• ■

Jacobus Pertusatus.

Anricus Cremonensis.

Florius Calvus. ■>'• •

Cerrantus Celerinus.

Girardus Pardellus.

Jacobinus Ferrarius fil. Bnufeii Ferrarii.

Jacobus de Viarixio.

Jacobus de Masti<acti$. 1

Blancus Fornarius. ' •

Petrus Boninus.

Lanfrancus de Rubbo.

Acatus Panza.

Ruffinus Ferrarius.

Griolius de Luvazolio.

Grulerius de Gruleriis.

Belay de Amico.

Petrus de Burgo.

Tacus Rapa.

Gullielmus Busbarra.

Gullielmus Buccacius.

Ubertus Curtus.

Gullielmus de Piro.

Anselmus Speletta.

Rainerius Januensis.

Jacobus de Tilio.

Albertinus Guercius.

Anricus Pomexanus.

Milanus Bassus.

Gotardus Dardanus.

Facius de Mazza Ferrarius.

Obertus Bellostus.

Facius Bazana.

Obertellus Alamanus.

Johannes de Bocha.

Ruffinus Cova.

Uberzonus Beccarius.

Uberzonus filius Gullielmi de Baudo.

Tonsus de Meladio.

Ruffinus domini MUani Squarzafici.

Gamellotus Gamellius.

Bartholomaeus Ursius.

Jacobus Barberius.

Girardus Beorgius.

Petrus de Litto.

Jacobus de Ruxiliono.

Digitized by

Google

AJi«.' ALEXANDRINI

n Morandus Rugrta. : ■ ..... i • * - .•>.,.
» Milanus Grulerius. ....

Lanfrancus Rapa. .. . .

>> ' Faoius Reverascus. .'r . . . .i

» Araganus Gurtus. I
» 1 Thomax Pa-perius. . . • ■>,■■■

» AHegrinns .Repaterius..
»• Riccius BQCcarius. ■>. . »•• :•>• ■
» Raulzrius Souarziatficus. - v>. , :'-.-
» Anbonius Squarzaficus. . >:

» Ruffinus GeLerinus. ■ -

t , Bernarthis Dardanus^ >.- •;», .■ . .• ■ ,.
», Petrus Pepnacius. .. •»■.'■
»; Jacobihus 61. Nasi de ,Cane. •■ >■ <■• •. '
» Jacpbus Bergognonus. ' > •"

» Opicius. Celerinus.' '. ■ >

» . Otto de Rubbo. .. .r r. , ,

» Thebaudus Guercius.

» Gullielmus Aytana. > >
» Ottinus Gregorius., ■ . ..,
» Gregorius Ruberius.
» Joannes Pastor.

n Pesantus Gavasanctus. ■; -
» Rolandus Palestrus.

» Ruffinus Leuouguu. ■ .

» Anricus Muritarantulae.
» Jacobus Carpetus..
» Rainerius Lodulus, sive Lodoia.
» Mussus Analphus.
» Jacobus Marchio.
» Gilbertus Lodola.
» Belengius Baloccus.
» Pruinus Zavaterus.
» Rodulphus Coa. ,
» Paganinus Grassus.
» Anselmus Mutus.
» Rainerius de Conzano.
» Lanfrancus Dardanus.
» Paganus de Novis.
» Percivalius Lemugius.
» Antonius Rotundus.
» Ratus Gnaonus. .
» Nicolinus Gnaonus.
» Autonius Grandus. . •■
» Jacobus Acharimu.
Anriottus Mazza.
Gullielmus de Ferraria.
Anricus Panza.
Daniel de Baudo.

Facius Ferrarius filius Gulltdmi Ferrarii.
Jacobinus fiiius Girardi Magistri de Ozano.
Jacobinus Gavasanctus.
Bonus Segorius Engelerius.
Jacobinus Beorgius.
Jacobus Engelerius.
Facius Angilniius.
Juanus Squarzancus.
Girardus Bellonus.
Petrus de Riccino. .
Anseimus Rapa.

J h

» A

d

. »

, »
»
))
»
»
»

-.,7-
»

»

»

n
»
»
»
»
»
»
»

»
»

• »
»
»
»
»
»
»
»
.' »

»
»
»
»

»
»
»

:»,
»
»
»
»
»
»
»

, ; i<".:

Joannes Gapretus.
Obertellus Busbarra.
Manfredus de Luvazolio
Manfredus Borrellus.
Ruffinus de Luvazolio. -
Petrus de Faciis.
Jacobinus Beccarius.'
Facius Repaterus.
Buzarclus Castelli.
Scottus de Conzano.
Milanus de Conzano.
Gullielmellus Moicius. •
Grignantus SquarzaficttSi
Thebaudus Barocius. .
Petrus de Saravezza.
Anricus Beunfios. ••
Gullielmus de Nicia.
Banduinus Suarzaficus.
Gullielmus Carellus.
Ruffinus Busbarra.
Rodulphus Squarzaficus.
Jacobinus Scribanus.
Paganinus OUarius.'
Girardinus; Squarzinus
Durantus de Ruberto. >•
Paganus Balbus.
Paganus Gaya.

Durantus Martiua

Jacobinus Pomexanus.
Anricus Paletus.
Vercellus >' dictus ApoUarius.
GuUtelmus Sagitta.
Niootihus Majoccus.
Rubeus Crivella. >
Ruffinus Ottonus.
'. Ruffinus Zulianus.
Buza Calcarius.
Ruffinus de Baudo.
Gullielmus Mazerius.
Milanus Carlus.
Antonius de Aleramo.
Milanus Celerinus.
. Ruffinus Carena.
Jacobus Speleta.
Oglerius Gallus. x ■

Bonifacius Guercius.
Bonellus Engrelonius.
Ulzonus de Baudo.
Jacobus Robertus.
Carbonus Natta.

Additi loco mortuorum :

» Opicius Lodola.

» Thadaeus Januensis.

» Alexandrinus de Baudo.

» Facinus GaHardus Squarzaficus.

» Aibertus Aroba frater Jacobi.

» Vermus de Atbertono.

» Matthaeus Straneus.

» Ocldonus Squarzaficus.

•ji>9 .Q*. 'SCIUAVINAE/ ;3oo

)> Anriotus Muruellus. . <. a quos aere suo eonduxerant , efc lortissima «onjura-

» Paganus Gulfus. . toruin vi, ad se etiam iosignem nnmerum virorura,

» Vermus Januensis... .. •• qui antea jure societatis, el .cqghationis Vicdcomi-

» Manuellus Celerinus. ' tibus ipsis favebant, attraxermii^ utproptere*; Mat-

» Bernardus Panizza. thaeus , bis rerum difficultaUbus.,affe«*u*',j<ttnnique

» Bentinus -Coa. prorsus spe destitutus, ad Venetorum .fidemiPiol-

» Jacobus Gazzaguerra. tellum cum paucis confugerit.Eo namque ^enetus

., 4 ; Senatus legatos quatuor miserut , qui pacemi ! inter

Additi loco m ^«orum Jempore ^™»^ dissidentes Vicecomites, et Turriwos , *i pessent ,

xan ri e ang etinis capitanei popu i mccci coneitliarent. Conveneranti;iUur >etjam ea de causa

ut m ra * , < legati Cremonensium, Papiejaaum, I Alexandrinbrum,

» Paganus Cornagia. ,■:•!.»•.. atque adeo reliquarum ciwitatum', qoi Placentiae

» Ruffinus Baravalius. ' . . ,\ ■• , , : comitiis habitis interfuerant :item phiriau-ex par-

» Joannes Calegarius. .•■>'. >'.-.. < tibus controversantinm Tubrisugorum. etVieeeomitum.

» Jacobus Bonfilius. Actum ibi igitur est de oompositione, diuqoe Inego-
» Paganus de . . . . Ho [forte de.Oulio]. ■ b tium agitatum; tandem ne, longius.re pt-otaracta, ma jus

» Laz aliquod malum subinde oriretur, judiciunt, et? arbi-

» Bonifacius trium omnium, et singularum <3ohtrover»iarum y ac

» Americus jurium, communi partiunt . oongensione , rejectum

» fuit in Scottum , qui , re prius communicata cum

» Gilbertus ...... !• iisdem legatis, de illorum camsilio statuit, ut, reddila

. i: ■' Turrianis patria , et bonis, perpetua et.firma pax

Eodem anno apparuit steUa crinitft, terraque hirsus inter eos esset. Indicta quidem pax fuit , «t selemni

repentino motu est conoussa, pari propc calamitate, jure confecta, verum ea haad diu '.. oousistere potuit;

qua anno proxime superiore conflictnti sunt.Alexan- nam, re vix composita, Scottus, viraHoquin inconstans

drini, aliique vicini populi. < et seditiosus, ac requietis perturbator, vulpig. instar,

quae pilum quidem, mores auttm, eunquam mutare
consuevit , ad suam p^ristinam -oonvexsua naturam ,

( MCCCII ) Mattbaeo insidias praetendere ab re et nuUa causa

coepit. Quod plane cum cognovisset Matthaeus, ne-
Insequenti anno, tota Lombai-dia in annis stetit; c que propterea facile sibi ab eo cavere posset, utpote

nam cum Turriani a Vicecomitibus Imperii Medio- patria , atque principatu exturbatus , hostisque vi-

lanensis possessione dejecti essent , amissam juris- ribus longe dispar, ut illius faltaciam, atque perfi-

dictionem beUo repetere conati sunt. Viceoomites diam, exacerbatamque malignitatem, atque consutos

populi plures, praecipue Gibellini nomimis, seque- in se dolos devitaret, clam inde cum paucis inVicum,

bantur; at contrariae partis longe pluriroi Turrianos. oppidum agri Novocomensis secesstt; quo intellecto,

In his fuere, praeter egregiam optimatum Medio- Turriani, statim comparatia justis copiis ex.suis, et

lanensium proscriptorum manum , Bergomenses , Papiensibus, Laudensibus, Cremonensibus, quibus-

Novocomenses , Novarienses , Vercellenses , Casa- cum foedere conjuncti erant, ad Vioi cxpugnationem

lenses, Papienses, Alexandrini, Derthonenses, Cre- omni festinalione, et celeritate p-ogrediuntur. Nec

monenses , Laudenscs , Cremenses , et Placentini. mora ; Novocomenses illis occurrunt ; ad eos se se

Quae civitates, Vicecomitibus infensae, cum ratione adjungit Matthaeus. Itaque, ubi justa prope acie

adversae factionis , tum impotenti illorum dominatu, utrinque per horas aliquot dimicatum «Bt, victoria

inita adversus eos conspiratione , julio mense, per tandem ad Turrianos inclinavit. Ea pugna caedes

legatos suos Placentiae conventum habuerunt, prae- magna ex utraque parte faota est. Ex NoTecomen-
sente Alberto Scotto, ejus civitatis principe, quem d sibus, et Vicecomitibus plures capti, major tamen

sibi ducem et imperatorem elegerunt ; ubi , multis eorum pars cum Matthaeo rapida fuga sibi oonsuluit.

agitatis, quae incolumitati percussi inter se foederis Caeterum Matthaeus, hac accepta clade, neutiquam

conservandae , et bello gerendo usui fbrent, hoc animo, ut plerique hominunt solent, concidit, imo

potissimum constituerunt, ut scUicet communi im- constans, et imperterritus exinde constituit bellum

pensa, in praesentia, septingentorum equitum, quibus redintegrare, hostique, si posset, vices damni accepti

singulis duplicati equi essent, totidem peditum, ac foenerato rependere. Proinde ab amicis quibnscum-

tercentorum sagittariorum, praesidia compararentur, que, et populis, sibi societate conjunclis , Alexan-

nihilque interea novi iieret , inconsulto , et invito drinis scilicet , Derthonensibus , et Plaoentinis , le-

Scotto. ctissimam octingentorum levis armaturae equitum

Haec dum Ptncentiae geruntur, Mediolani tumul^us alam, et sex millium peditum legionem contraxit ;

maximus excitatur. Divisi enim illic cives , pars a Oriamque versus proficiscitur , Sceleram amnem

Vicecomitibus, pars a Turrianis , correptis armis , trajecturus. Hoc interim Mediolani exilio damnatur,

stabant. In his tamen Turrianorum factio praevaluit; bonisque ejus proscriptis, hostis judicalur. Scottus

quippe illi , exceptis clientibus, et amicis, aliisque inde cum magnis exulum, ct perditorum hominum

Digitized by

Google

3oi

ANN. ALEXANDRIM

3oi»

copiis, quornm bona pars erant Derthonenses, Ale-
xandrini, Cremonenses, Novarienses, Vercellenses,
et Bergomenses, adbaesit Turrianis, qui, sublevati
favore, et auctoritate Principum aliquot Italiae,
Mediolani omnia pro voluntate gerebant.

Tnter haec Alexandriae seditiones convaluerunt ,
caedesque multae in ea urbe factae sunt.

( MCCCIII )

Proximo, Matthaeus praesidiis trecentorum equi-
tum , ac fere quatuor millium peditum , quae ab
Alexandrinis Gibellinae factionis , aliisque civitati-
bus, suae partis studiosis, acceperat, burgos Lugani,
Vici, et portae turris Comensis, partim vi , partim b
deditione occupat ; mox, promota acie, Novocomum
obsedit. Quae res, Mediolanum delata, ita Turrianos
commovit, ut protinus cuni magno bellico apparatu,
ac non contemnendis equitum , peditumque auxi-
liariis copiis Novariensium , Vercellensium , Novo-
comensium, et Joannis, marchionis Montisferrati ,
signa in Matthaeum intulerunt fsicj ; qui videns se
nihil illic proficere , antequam adventasset hostis,
soluta obsidione, Placentiam contendit.

Vidus octobris fato concessitBonifaciusPont.Max.,
cui Benedictus IX Tarvisanus, Magister Generaiis
familiae Praedicatorum, antea Nicolaus nuncupatus,
bumili loco natus, xi kal. novemb. suffectus est.

Hoc anno , insigni siccitate , et rei frumentariae
inopia laboratum est. Vinuin tamen interea in summa c
vilitate stetit.

( MCCCIV )

Insequens annus una re tantum memorabili, il-
lustris fuit; morte scilicetBenedicti Summi Pontificis.
Quippe vi kal. augusti, dum is Roma Perusiam, com-
ponendae pacis gratia inter magnos Italiae Principes,
profectus esset, morbo correptus interiit.

insigni cum Chrislianae Reipublicae jactiira, et
damno, stetit.

Fine anni hyems fuit durissima.

( MCCCVI )

Postero anno uihil memorabile, et scitu digntun
habitum est praeter frigus, quod adeo convaluit, ut
glaciatus Tanarus non modo homines, sed vel ju-
menta, atque adeo carros sustihuerit, tutumque ets
se trajicientibus transitum praebuerit Interea Ale-
xandriae, cum molae frumentariae, glacie praepeditae,
circuinagi non potuerint, aliquandiu fames futt.

( MCCCVII )

Sequenti atino, cum Rainaldus de Leto, aulae,
aerariique Caroli II, Siciliae Regis, praefectus, icto
foedere cum Philippo Achajae Principe, oppida
aliquot, et castra Theodori, marchionis Montisferrati,
occupasset, totamque ejus ditionem foedis popula-
tionibus vastasset; Alexandrini, timentes, ne hujus
exorla belii flamma in fines suos, Montiferrato con-
terminos, aliquando grassaretur, in armis steterunt,
urbique suae munitionibus sepiendae, et firmandae
incubuerunt , raemores malorum , et calamitatum ,
quibus ab ipso Carolo affecti suut, quae tantac,,
tamque enormes fuerunt , ut ad obliterandam ejus
viri meraoriam, et recordationem, decreto generalis
consilii , de locis publicis per civitatem , et terri-
torium Alexandrinum illius nomen, insignta, et ti-
tuli abrasi sint.

Per hos dies Dulcinus et Margarita, haeretica per-
fidia infecti , qui cum inultis suae sectae viris
utriusque sexus Mediolano in proximos inontes pro-
fugerant , ab inquisitore intercepti f Vercellis igne
cremati sunt.

( MCCCVIII )

( MCCCV )

Proximo auno, Gullielmo lnvttiato populi magistro,
novis municipalibus legibus, et decretis Respublica
Alexandrina ornata est.

Eodem anno Jdannes, marchio Montisferrati , qui
Alexandrinorum virtutem saepe maximo suo delri-
mento est expertus, nulla post se relicta prole, de-
cessit. Ejusdem imperium ad Theodorum Paleologum,
Andronici Graeci Imperatoris filium, ex sorore ne-
potem devolutum est.

Nonis junii Albertus Gotto, episcopus Burdega-
iensis, natione Aquitauus, ex oppido Miliandran.
dioeces. Burdeg. oriundus, in demortui Benedicti
locum subrogatur ; qui Clemens, V hujus nominis,
dictus est. Hic Sedem Pontificiam Lugdunum, quae
est civitas Galliae Celticae, transtulit, et inde Ave-
nionem, ubt postea per annos septuaginta quatuor,

Proximo, Nicolao de Opicis Lucensi, Vicario Begio,
seditionum , et odiorum semina Alexandriae iuxu-
riosius, quam antea, exarserunt. Cives namque re-
d fricatis priorum simultatum cicatricibus , vecordi
quodam , ac prope insano impetu coeperunt inter
se concurrere, bellaque internecina rursus excitare.
Mense februario, Guaschi viribus, et opibns prae-
stantes , favoreque , et gratia praefectorum Regis
Caroli sustentati, Lanzavegios in exilium egerunt,
bonis illorum inter se divisis. Ii , paterno exuti solo,
profugi, finibus oberrantes in patriae, et adversa-
. riorum perniciem consptrarunt. Erant forte per id
tempus exturbati Hasta viri praepoleutes Gibellini
nominis , quos etiam contraria pars illic omuibus
fortunis prorsus privavit. Istis junguntur Lanzavegii;
qui universi , in unum contractis viribus, in omne
scelus prolapsi sunt ; oppida namque aliquot agri
Alexandrini occupant , occupata diripiuut , alque

Digitized by

Google

3o3

Gi SCHIA.VirfA£

3o4

everittiifc. Hastensiiim idsuper fines adorti eos hosti- a quae . late se extendit ab aquiione ad meridiem ,

magnum inecndium trahens apparuit. Hoc eodem
mense GullieJmus, reliquis civibus in exilio relicti*,
patriam repetiit, pacateque ab universo populo ac-
ceptus est. • ■>■■.

. Amtiani, rectoresque Akxandriae locani in per-
petuum tempus vadum , et aquam Tanari privat»9
quibusdam civibus, ut in eo fhunentariae molae in
usum communem ponantur. Carolo, secundo hujus
nominis , Siciliae Rege, fdto functo, Robertus ejus
filius successor datur.

liter et latronum more populantur, tectis agrestibus
propc omnibus disjectis, et igne consumptis, maxima-
que inde abducta praeda.

Roberzonus Trottus vir princeps Alexandriae ,
populique Hastensis magister, arbitratus minime di-
gnitatis suae esse, tantam, tamque apertam iniuriam,
ob oculos sibi faciam, dissimulare, inultamque prae-
termittere ; propterea Taptim cum justis et expe-
ditis coptts suorum , et burgensium in eos progre-
etitur. Hujus subitarii tumultus, et militum coitionis,
per amicos, et propinqnos, quos intra urbem Ha-
stensem habebant exules, certiores facti, confestim
et ipsi pro temporis brevitate ad arma accinguntur,
auxiliaque ex Quatordatibus, Incisanis, aliisque suae
factionis studiosis extorribus conlrahunt; unde parvo b
temporis interstitio ea peditum, atque equitum manus
est coacta, quae justi exercitus formam habuit. His
igitur comparatis, aciem inStruunt, et ordine Nonum
versus iler capiunt eo animi decreto, ut, si daretur
potestas, proelium committerent, remque gladiis cer-
nerent. Loca inter eundum arboribus obsita, et subses-
6is peropportuna conspiciunt, subsistunt, seque silvis
illis abstrudunt, hostemque in se festinantem prae-
stolantur. Progreditur Roberaonus cum suis, non eo
ordine, quo domo discesserat, sed confuso, ac prope
dissipato agmine, nihil interea praeter certam victo 1 -
riam , et de exulibus proxime revehendum ab se
triumphnm sibi persuadens ; dumque haec inter suos
jactabundus agitaret , securus procedens , ad sub-
sessarum loca devenit, statimque exules de latebris c
undiqne ertimpunt, validisque vocibus inclamantes,
impetum in illos dispalatos faciunt; qui, repentino
motu consternati, atque perculsi , fracti animis, qua-
qua aditus ad fugam aperiebatur, salutem sibi pa-
rare contendunt. Pars Nonum se recepit, pars, a
majori adversariorum numero circumventi, truci-
dantur; pauci y deditione facta, vivi in hostium po-
testatem venerunt. Ii circiter centum fuere, inter
quos exstitit etiam Roberzonus dux. Nec propterea
incruenta exulibus fuit haec victoria ; nam praeter
multos alios, duo filii Gerardi Lanzavegiae, juvenes
sane lectissimi, qui vigore animi, et aetatis ardore
impulsi, actis equis in confertum hostium propu-
gnantium agmen, penetrarant, post insignia edita
virtutis experimenta, demum, suffossis equis, gladiis d Gullielmus Invitiatus, caeterique, nominis Gibellini

( MCCCIX )

f

Proximus, quo Morvellus Issembardus, Papiehsis',
praeturam Alexandriae administravit , nihil memo-
rabile habuit, praeter insignes aliquot seditiontim
procellas, quibus tota civitas agitata est; namque
cum Robertus , Sioiliae Rex , in Italiam ex Gallia
ulteriore revertisset, ac prece, et pretio omnes fere
populos Cisalpinos tentasset, ut in suom jurarent
fidem, Guelphi Alexandriae, inito consilio, de sese
ei dedendo, illoque intra civitatem recipiendo sta*
tuerunt; quamobrem tantae turbae, et motus itlic
exorti sunt,- ut vix unquam ante majores, et foe-
diores alii sint visi ; et expugnatione insulae Rhodi,
Turcis expulsis.

( MCCCX )

Postero anno, qui fuit a dominica Incarnatione
tercentesimusdecimus supra miIlesimum,MarcoVice-
comite jus , et justitiam ex praetura Alexandriae
ministrante, pridie scilicet kalendas februarii, visa
est solis facies, coelo sereno et clarissimo, post ho-
ram diei nonam mirifice obscurata.

Inde, pridie idus augusti, Robertus, Rex Siciliae,
qui paullo ante in Galliam Cisalpinam venerat, im-
perio, et dominatione Alexandriae potitus fuit. Erat
lunc ea civitas adeo crebris civium dissensionibus,
rapinis, exiliis, et violentis caedibus , intus et foris
dilacerata, et confecta, ut nisi mature illi foret sub-
ventum et provisum, brevi procul dubio penitus
concidisset. Principes igitur utriusque factionis (nam

uterque transverberatur.

Caeterum, his apud Nonum gestis, Gullielmus In-
vitiatus, adhuc populi Alexandriae magisler, videns
impotentiam Guelphorum Alexandriae adeo conva-
lesrere, et vires in dies sumere, ut nec ferre eam
amplius, nec auctoritatc illi obsistere posset, ne
despectus illis ludibrio esset, sponle ipse cum aliquot
principibus suae partis civibus, nempe Merlanis,
Squarzaficis, et Ferruffinis , qui in civitate reman-
serant , excedit. Quibus egressis , Guelphi statim ,
qui Nicolai praefecti regii favore snstentabantur, in
ejus locum Gancaranum de villa Granada suffecerunt.

Kalendis inde et proximo sequenti die, ingens
flamma post occasum solis , tota ea coeli plagt ,

studiosi , aliquandiu quidem obstiterunt, et reluctati
sunt, ne civttas Regi dederetur; verum postea, victi
lacrimis populi , et miserae plebis , ut ne patriae
prope ruentis interitus auctores haberentur, etiam
ipsi in aliorum sententiam descenderunt) obliterata
memoria praeteritorum odiorum, et simultatum in
Carolum, Roberti patrem, pro communi civium con-
cordia, et pace, v id. augusti, in ejusdem Roberti
imperium juraront, seque ei sub certis legibus tra-
diderunt. In hac deditione Alexandrini omnes arces
civitatis sibi reservarunt, quas suis praesidiis ad sui
cautionem teneri, et custodiri voluerunt, ut, si Ro-
bertus pactis conventis stare noiuisset, earum sub-
sidio facilius illum possessione urbis exturbare, et

Digitized by

Google

3o5

ABiN. ALEXANDRINI

3o6

expellere poastent. Robertus > dbwinatiotfe Atauuv a Per eos dies Mattbaeus Vicecomes, dum , Hastam

driae pQbtus, eana isepjt . munitionibus, cui Ugonem ad Henricum Caesarem proficiscens, Alexaridriam ,

Baucium, virum alioqui honoratum, reique militaris habitu ruslico, et serviK indutus, ne agnosceretur,

scientissimum , et aequitnm magistrum praefecitv divertit, a mubercula, baud sane ignebili r a qua,

Mox Benifacinm Gaascum de Alice, et Thomam de via fessus, frigidam ad potum pudibundus pe-

Puteum, Guelpborum longe pririeipes, quorum stu- tierat, comiler, et benigne est sosceptus, et refectus.

4lio, et opera urhis imperium adeptus ost, ocna- t
mentis equestrmus honestavit.

Postridie autem fejus, diei, ;quo Robertns ingres ( MGCCXI )
sus fiwt.Mexandriam, ea lnnae dcfectio pauUo ante

lueem iacta est, ut media UJius facjes obscurata ap- Inflequenti anno, viu id. januarii, qui fuit festus

paruerit. JEpiphaniae, Heriricus Caesar, Ijtahae Rex, Medio?

Eodem anno Henricus , - comes Lucemburghi , lani, in templo D. Ambrosii a Cassono Turriano

Caesar designatus, superatis Alpibus, in.Jtafiam, Archiepiscopo eoronatns estj ad coronationem cnhe*

ad ejut imperii coronam jde more suscipkadam, de- nestandam convenerunt Episcopi, et Principes.lbatiae,

scendit. Hajus adventu erecti Gibeliini tumultus £ e* percgrini plurea .:" praeterea oaonium chritatum

maximos passim excitarunt , et Alexandriae prae- Galiiae Cisahnnae fegati ■> praeter Alesandrmos et

sertim : propterea Guelphi, sibi timentes, ad Ugo- Albenses , quod nuper sese in Roberti fidem de-

nem praefectam rioniugiunt, et precantur, ut fa- derant. Interea, dum Mediolani Henricus rebus Lom-

ctionis snae meinor, Ulius sustipiat patrocinium ; bardiae constituendis operam dat, illic seditio enor-

facile enim, ajnnt, id ab eo fieri posse, si, abstractis mis exoitatur, et tumultUs, in quo cum Mediola-

de civium pote&tate arcibus , suis illas praesidiis nensibus viris nobibbus Germam multi praetoriae

firmaverit, hancqne esse rationem pbtissunam, qua [Imperatoriae] cohoiiis ab infrcna,<et prope insana

adversarii in officio eontineantnr, . et sibi omni in- pkbe caesi sunt. Hujus iaotus cum nnllns certns

juria tempereot. Itaqae Ugo, votis Guelphorum satis- auctor invenifetur, culpa in Turriauos'donjecta est.

facere cupiens, causam illorum Suscepit, et proinde, Vulgo enim ferebatur, illos, de principatu dejectos,

laudato consilio de arcibus, rem sibi tentaadam ac desperatos , conspirasse m Imperatorem , pro-

statnit. Nec wora ; civea in consUium adVocato» bou- ptereaque armasumpsisae. Cujns facinoris indignilate

tatnr, et soadet, ut Regi acces tradant ; fore enim, commotus Caesar, jussit, Turrianorum palatia r et

diedbat, ut adventu soo Caesar novi aliquid in urbe domos omnes diripi, et solo aequari : Casssonum
moliatur, eni rei obslare nulla tutiori' via»; possent, c Antistitem, et Gtlidrinem ; quod novis sluduissent

quam si. eas Roberti praesidjo tularentur. Petitioni rebus, capi, et in carcerem compingi. Palatia Ger-

facile acquievenfunt Guetphi, et quod illorum. im- mani, virique Gibielhnj ;nnminis disjecerunt,;efer-

puAsione .facta^, et qubd 6 sua re etat Gaeterum iteronfcque. At Casaoeu^ inapoeatb, ac repentino casb.

adversae fectianis principes> «omperto dbhyet arte, consternatds, per vicinos hnrtos fugiens, vix sc de

disef tecw«tradUeruflb.; PupUgit Praejfectum Jaoa aper- barbarorum manibus . subtraxit. Guidb autem in

tum, Ubejrum i-eflpo»wm, .et> qnia fraudari desi- idem vitae discrimen adductus, ut saluti suae con-

derium ;suutn, iSeque iquodammodp ^espectuiihaberi ^nlerrt^iequo velocissuuo aegre eonacenso, Mediolanp

videbat, ira pereituis, ,ab hortatienibqs^ et suasjpni- eaoedenay Alexandriam confugit , tpiod -ea oivitas

bus edi.imperia et j^nas ^eonyersus ew§ 4ipgulis .praesidio Robertl ^Regla, Guelpborum Prinqijns, te*

namque terrbres> viq4t»la>i'pre»<3rj^tion*§, bwbrum jjebathr^ mox mde Grembnam^ IUnni pesbea citatom

^pbJiationem, aWjue.adeo mArte^m iatenlAvitf, .nisi , Hcnrieusy quia *adimonium;desternerat, indictafauaa,

prittS^ua» de concione^wreotiy amofis praesidiis, «erpetuo damnavit i esilio, hostemque, ac tamquam

aroiuaa r sib,i» .cjaveb > ,toedjd*rint., Cujus propositoe ferdueflionisi reum jndioavit. Reliqites Turrianae

peen*e.!«witUi ad:Ui«* pjawn» eofisilii pa^s inojiiria- factionis, partim serwavit fbga, partim^impia Ger^

vit. »Atqw i Gulliel*taii iInvWat»s,i tantam Baucii, et 4 tneoomm manus foedej «ontrucidavk; ,! o

advei^arionuin awfecitw <d«t«rtatus, ne praesens cum Prodigia multa, eaqufteterrffioa bt Italia, afque

reU^u^ .a«>enjire;^ejjeilBr».o#estuftn»^ conventu t%r »deo apud exteras mationes apparuemnt, qunWs nihil

tempip se pnetripuiUi lihimtise^utiij surit Lanxavegil;, praeie»; recum in deteriiis eommutationem perteatdi

Merkn^.SqwnMfie^ aAi^ne^permuUi Gibellineerfil- lommbns visncn est ; nam sol, et luna horribihbus

ctionis^ ( qui ownels, .owr ^xojibusv efc Jiberis, et quafc .tebehria ;oheiti snnt, sidns nbvnm conspectum , i faces

aecnw, :f^re^pnte*afrtyif«#^^ niitbr*a«,<et ignes tbux excurrentes coel© , ctrcnsi

i» r Sub«rbj*naj et propinquft .w-bi opoida^ quae pri- jpkures , ic quorutm. snctdio inerat» crucis signum^

4tim »«i . Dowpavereuifc, ^se recepemuf, atque, accitis ^daga. septemtrionalis maaimo incendio elarsh^ Se^

nndee^nique amiois,uet.socjis> patriae fiuesr aninio areria lempestate, nulb apparente fidgbre , *onuil.

hostili excurrenint, graviterqueipopulatoa e» vasiWes Jba Patavino territbrio equa, sivej >ut aliqui vohmt),

,igne subverserunt;; .inWei belli civilis mcendmm ^nnk, quod majus fuit portehtum, pnltum 'cum ■mo r

rursu» i exoitatum est. - v,/s> > i ' . >' aBSfttJfjedttuis edidit^ atque per toaam Lombardiam

/i, P.nidie kalendas janriarii.;eol miroWli ohscuritate nwe.9 iC|aadda«n ,-visu orarae , cristatab , vestitaeqwt

infaetds: esi..; ■> >.\ »;. '<'..•>> ■>»;»•;> ,>;••«,...?;:. pwafa boknre «ciheree y .notis pwpunfts- ^dislnidlit >,

39

Digitized by

Google

307

passim volare inspectae sunt; tandem mense se-
ptembri ad tentorium Matthaei Vicecomitis, qui pro
castris Henrici Gaesaris stabat, dum Brixiam obsi-
deret, viri tres, statura procera, armati, eqno sin-
gnli immensae insidentes magnitudinis , visi snnt,
quorum unus contra duos insurgens, strenue ad.ter»
tium usque diem decertavit, mox disparuere.

Per hos dies ex ulteriori Gallia in citeriorem de-
scendit magna vis hominum utriusque sexus, qui
induti saccis, praeeunte cruce, pulcro ordine dispo-
siti-, sacras preces concinentes, dirisque se flagris
interea caedentes, per totam Italiam pervagati sunt,
atque inter eundum toto anno omnem suam operam,
et studium controversiis, et litibus componendis de-
derunL

G. SCHIAVINAE

3o8

a tprum ' defectu , nihil, praeter tribulos , et ebulos
sua Sponte natos , -tulit ; unde frumentum , aliunde
exportatumyAlexandriae stelit duobus tmmmis au-
rew in singuloS sextarios.

Interea Henricus Caesar Pisis agens Alexandrinos,
ut etiam ahos Cisalpinos populos, utpote Aquenses,
Vereellenses, Hastenses, Albenses, Gasalenses, etVa-
lentinos, quod, suo imperio detrectato, ia Roberti
Regis fidem juraverant, gratiis, honoribusy berieficiis,
et immunitatum omniumi pmilegiis exuit, eosque
exilio damnatos , tamquam Majestati» reos , hostes
judicat.

Mense martio , Ugo Baucius, dum Hasta , quo
pautlo ante concesserat, Alexaodriam cum justis
Alexandrinorum, atque Haetensium copiis regreditur,

Annona hoc anno pervilis fuit, nam neque frti- b apud Quatordas inopinato obvins factus Guarnerio

raentum, neque vinum pretium habuit.

( MCCCXII )

Proximo anno , cum Alexandrini non haberent ,
qui in publica potestate rem suam communem gu-
bernaret, misso Manfredo monaco Heremitano in-
stituti D. Augustini , cive suo, Bononiam, ab ea Re-
publica, idibus aprilis, Orlandum ab Hastis prae-
torem impetrarunt.

Verteertis Comiti AspUrgensi supremo Duci exer-
cituam Henrici, «t Imperatori m tota Gallia Cisal-
pina, Galeatioque Viceeomite, acTheodoro Paleoiogo,
marchienLMontisferrati, qui, simul conjuacti,. aciem
circiter sexcentorum validissimorum armetorum du-
cebant, cum ilfcs confligens victordiscessit Acris qui-
dem utrinque intercessit contentio; verum pauei occu-
buere, nam ex parteComittSGermani vigihti quinque,
at ex parte. Baucii tres tantum Hastenses desiderati
sunt Nec inde muko post, cum Alexandrini exules

Caeterum totum fere annum, et praesertim men- flnes patrios omni vastatione, et belli ciade comple-

ses junium et augustum, multis calamitatibus infe-

stum , habuerunt.

( MCCCXIII )

i

fnsequens annus, praetore adhuc Alexandriae Or-
lando ab Hastts, funestus, et aerumhosus fuitwmm
toti fere Insubriae , tum maxime AleXandrinis ;
quippe ad foedas popnJationes, aedificiorumque agre-
stium, et urbanorum eversionem/ atque alrocissimas
passim factas caedes, addita sunt etiam stupra di-
versa, violentae matrbnarum compressiones, bono-
rum rapinae , aliaque permulta id genus soelera ,
quibus vix apud antropophagos et caeteras barba-
ras nationes esset locus. Siquidem tanta semper
firit Alexandrinis mutua crudelitas in perniciosis sej-
ditionum discidiis, ut veterum quarumdem historiav

vissent , reliqui cives adversus eos arma eeperunt ,
ac proelio victos profugaruht. Illic Raimundus ,
marchio Ancisae, vir genere, et bellica laude «fcrue,
cum quamplurimis Lansavegiis captus est, et AJe-
xandriam perductus, atque in cnstodiam datus. > >
Per eos dies Papia, Manfredo Beccama captO' a
Philippo' Langusco nomine Roberti Regis, in enjus
imperia Papienses certis conditjonibas, et 'formults
juraveraht, occupatur. Propterea Matthaeus Vice-
comes cum lecta mercenariorum equkutri Mediola-
nensium, et expedita peditum mbnu universum Pa-
piensem agrum excurrit, populationibus illum gra-
vissimis infestans. Ugo, ea de re per nunlioe ad-
monitas , cum Papiensium ' fines incolumes servare
contenderet, et rapinis^ quanta vi posset, et dili-
gentia, prohibere, «dmparato extemplo ex omni parte
exercitu,>n Vicecomitemoprogreditur, atque, m traji-

rum testimonio habeatur, illos, et principes inter ciendd flumine Sturi» ' occupatas, a Mediolanensibos
omnes Galliae Cisalpinae populos, qui civitates suas rf intereeptus proteritut^ ac debettatur, parte copia-

in partes dlsciderunty fuisse; et tmculentius inter se
saeviisse ; quanto namque arctiori cognationis, et
aftmitatis vinculo constrieti erant, eo' vesaniorL fu-
rore, et rabie alter in alterius vindictam, et mortem
adversae partis insurgebant. Tantum intestma odia,
«x factionibus concepta, et frequentibus, caedibus
nntrita, in hac civitate valuerunt. Testantur id tojt
insignes familiae, quae , i cum per id tempus florehf
tissimae illic essent, hac grassante peste, domibus
earnm funditus eversts, bpnis direptis, violalo' sani-
goinis jure, penitus jad nihilum reeid^erunt. Has«lala<-
mitates secnta • moX est fames ex inopiay efc caritate
annonae ; eodem^enim anno ob'civUe beHum , «t
crebras caedes agri, situ, et «qualore confecli cul-

rum caesa, pafte amnis vortimbus absorta , >parte
ettam cum illo fuga servata'; reliquis^ qni onmero
supra mille fuerunt, Captis ; iri quifeus exstit^rUnt
-Baucii gener, et Barthram)oke nepds, Medtoianenses,
hac victoria inflati, dumy- bostmm-fines popuhtbundi,
Sturiam vadant , noh lowge ' inde cohorti' ptehissimae
Alexandrinorttm, et Valentinbrum, qui dispaibti, <ac
dissipari Bauchtm sequebantilr, ; ocourrtmt, impetu-
que in eos facto, antequam ■ in unum coire possent,
fuderuht, fugaruntque. < < \, ■■ • • i

i Sane oaiamkatum , et malorum, quae Guelphi
duobus proxime exactis annis passi sunt Gibeilktorum
injuria, non ldve soiattum illis attulit morr Henrici
Gaesaris, quae contigit ix kal. septembris ad Bene-

Digitized by

Google

3©9

AN. ALEXAHDRINI

3io

ventum. Fama enim est gbiisse ilhun veneqo, sibi in v rum, qui in UUs Divino cultui mancipati morarentur.

mystico pane, dafo a quadam Monacho Ord. Praedic,
ad id.scelus a Flprentinis pretio adducto. Ejus
corpus inde Pisas translaturn, cor vero in Germania
et in Margaritae con jugis tumulo kumatum est.

Kal. octobris Mat^eus Viceeomes, create eeercitus
sui imperatore Maroo fiUo, Derthonam iogreditur ,
ejusque urbis derainatum Capit. Iufer baec Joannes
Puteus, patritius Ah?xandrinus, Hastae pseeficitur ;
cujus virtute Hastensmm exulum eudacte poetea
corapressa fuit. ...

Praeterea anni pars maxima annonam acctam
kahuit. Frumentum e»un stetit viginti regeUbus
nummis, et ampUu» in siogulos sextarios.

(MCGGXrV) ' 1

Pronmo, Henrieo Gaesare mertuo, Guelphi ubi-
cumque cristes toUere coeperunt. tfam, conjunetis
inter se viribus, omoi stndio, et opera conati suut
GibeUinorum fastum icamprimere , acceptasque ab
illis iojurias, quoquo modo possent, ulcisci. Itaque
Alexandrini Gueipbi, adjuneti Papieasibus, Cremonen-
sibus, Parmenaibusj Nov»riensibus, VerceUensibue,
ac Pkcentiais auae feeiienis sbodiosis, daee Alberto
Scoito, PkioenUam dura obridione cOneluserunt ; ve- graviter laboratutn est.

rum, oum octa ;inter ikes mawma sedkio esset, none XV kaL octobris, Alexandriae novae leges con-
post obsadiowe die, suneeaso ponte, quem snpra ditae. Disceptantibus , et oonlendenlibus . inter se
Padstm fecerant ad lifoerum sui transitum, domum Principibus Imperii Electoribus, duo Caesares desi-
quisquesuam, re iumcta, sunt reversi. gnantur, Ludovicus Bavarus, et Fridericus Fulcher,

Eodem anno ad septentriooee apparirit crinita c Austriae Dux. Unde maximis motibus tota Europa
steUa r atque ad xit hal. maii exrebus dramasus est agitata.

Mense decembri, Alexandrini ah Roberto ad Mat-
thaeum Vicecomitem desciverunt Exules enim Lanza-
vegii, Merlani, Invitiati, Sqaarzafici, Firuffini, Guasta-
vini nonnullaeque aUae Gibellioi nominis familiae, uhi
res suas, sublato Henrico, minui, adversariorumque
in dies>magis, magisque Roberti studio, et potentia
soblevari, conspexerunt, ad Matthaeum, saarum pai>
tium assertorem, et propugnatorem acerrimum, eon-
tugerunt, ut, ejus praesidiis adjuti, Guelphis attritix>
patriam aliquando, et amissa bona recuperarenn
Hanc sibi porrectam ansam laetusarripuit Matthaens;

Nec est , quod quisquam argumento insignium fa-
miliae Lanzavegiae, quae pro foribus, hoc est in
limine supero portae templi D. Francisci visuntur,
moveatur ad credendum, ab eadem familia, .aliequi
aliis monimentis clara, templum illud . nec constru-
ctum , minusque auctum ; ciun ea Paukis Lanaa-
vegia, monachus ejusdem templi, nescio quo. consilio.,
incidi iUic fecerit afano D.ni mdlxxxvih, dum idem
templum piorum hominum largitiombus reconcin*
naretur.

r (MCCCXV)

Insequens annus magnis quidem rebus illustris.ha-
b belur, sed maxime multis^ atque honrendis prodigiis.
Id. namque martii, lmta sereno coelo cum crucis sigae
in medio conspecta est. Postridie ejus diei tres soles
visi , modo deficientes , rursusque apparentes ; ex
duoWus enim extremis arcus instar iridis exibat,
cujus capita, alterum occasum, aquilonem alterum
spectabant/ Inde crinitae steUae duae toto. mense eo-
dem in coelo ad plagam septemtrionalem observatae
sunt. In agro Veroaensi equa puUum humano capite
edidit Tandem fame ex caritate anuonae tota Italia

cemptu» est CkmOsaV Pon*. Max: apnd Rocfaam
Manlam rVpviuciae aaper Ahodaanim.

Bon^acias Gnaseus de Alice, et Kisolans Cane-
frus, patritai Alexandrini , jns sibti ab Alexandrina
RepabUca acqsnsierunt , alter, sciboet Bonifactus ^
in caetro Genzmi r aher vero, Nicolans , in castro
Roeketae, et proinde pubUci consihi decreto statuttim
fiiit, eeuvenjtioni inde ea de causa kabitae sts m d nm
esse,i jusque omnime utrique umolate servaednm.

Ineunte autmuno, chun tota Italia atrocikas; eze-
crandarum factionum fiammis ctfnflagraret (nuUum

namqse cradfclitatis , ac flagttii genus fuit , quod quippe sperabei, eornm opera (principes enim factio-
fitc^osi noni admiserint ), victus Deus ( Uoeat mihi nis erant, et plures in. civiute sui studiosos habebant)
hooverbedutt). tanta' hommum iniquitate, exieaso d faeile Alexandriae, sicut pridem Papiae, sivevirtute,

sive, dole, dominatione , et imperio potiri pbssC.
Proinde benigne in suam clientelam, et fidem suscer
ptos eos pecunia, et armis liberalissime fovit, et jnvit
Ii ergo, Matthaei copiis aucti, omni miUtari lioeatia
patriae fines hostHUer et more latronum excuraun*}
dilacerant^depraedantur,incendunt, ferroque penitns
confichtnfa, et constununt; urbemqne, maxime Ber^
geUutn , plernmque ignoto habitn ingressi, incautofi^
et bnprovisos ; quoscumque sibi obyios proraisone
aatteiantj et caedunL Hujusmodi cruenta gtrages,
et atrox civile belUun .per aliquot dies actum ,; tari»-
tnsn terroris civibus universis incussit, (emnwero
videbune, nnUo se tuto Loco posse consistece, idemgue
atque aUquanto majvs periculum sibi intra moenia r ,
io

iaruu;, :indignaiienis saae sagittas in iUee
intoreit. PeitiiCotiam caMatarit, jastam quippe tan-
torhm? adrersus se ; patwrtorum , seelerum animadV
versie4em jquae per. unrrersam Italtam j et prae-
sectint Cisalpulam; GeiUam eerpens, eam hominum
mvktauttenm infimu; etneesMt, utfrumenti sextarhts
defecsn i jementoi decem sddeus tantmn. venierit.

Per hos dies Aiexandriae eoenobia ddo ereeta snnt ;
alterum monachis institnti D. Francisci , conventua-
libus dictis, ab GnUiehpo Jnvitiato prius coeptum,
mox absolutum a Roberto Rege. Alterum vero mo-
jaabxmsiDIiMarihe Magdalenae. iejusdera inetkati , a
Sihfcia^:B^bei^<uxnre^ date utriqae satis ampU dete
ad sustentammem , : :ei ah^mes^mn .Sa«erdotuml ieo-

Digitized by

Google

3n

G. SCHIAVINAE

3i:

quam extra imminere, cum illic prope securi, nec
quidquam mali opinantes, identidem interciperentur,
et trucidarentur) , ut propterea de componendis
controversiis, mutuaque pace facienda agere sta-
tuerint. Convocata itaque concione, in abditum, et
secretiorem locum convenevunt , ne, tumullus, aut
conspirationis alicuius suspicionem habens, Baucius
eos impediret, rem agitant partium principes, tan-
demque unanimi consensione, dato arbitrio, et po-
testate totius negotii Mattbaeo Vicecomiti, et Marco
ejus filio, ipsos statim de facta deliberatione, clam
missis legatis, certiores faciunt. Inde Bonifacius de
Alice , et Thomas Puteus , quamvis ambo paullo
ante ab Roberto Rege equestri dignitate, donisque,
et gratiis plurimis honestati fuissent, illico tamen,
ne patriam penitus collabi, ipsosque, et fortunas
cum ea funditus interire paterentur, posthabita
fide data , ejus saluti , pro qua etiam mortem op-
petere non indecorum est , consulere voleutes , ad
Baucium praefectum concedunt, eique Reipublicae
nomine mandant, ut protinus Alexandria, et ejus fini>-
bus cedat. Qui tanto, tamque acri, et insperato nun-
tio perculsus, visa momento temporis tota civitate,
arciumque praesidiis in armis wse, seque in capitis
discrimen versari , raptim collectis sarcinis , inde
Hastam se recipit.

Per hos dies principes aliquot Trottae famiKae,
Alexandria egressi, Ferrariam domicilium transtu-
lerunt, ubi adhuc gratia Ducum illorum florentis-
simi illorum posteri cum dignitate vivunt.

(MCCCXVI)

Postero anno,MarcoVicecomite praetore, Matthaeus
ejus pater, suscepto arbilrio in se ab Alexandrinis
rejecto, foedus cum ilbspepigit in multas conditiones,
atque in has potissimum, ut scilicet cives, exulibus pa-
triae restitutis,injuriis utrinque obliteratis, damnisque
remissis, suis legibus viverent, honores, et publica
munia per suflragia distribuerent, pacem perpetuam,
et sinceram servarent, atque abMatthaei ipsius judtcio
nunquam provocarent. Quibus, et aliis actis, ex-
templo , qui solum verterant, domum revocantur.
Raimundus, marchio Ancisao»j et qui cum eo de
Lanzavegiis, tertio anno ante, Aiexandriae in Vusto-
diam dati fuerant, vinoulis soktti, liberi dimittuntnr.
Ad haec Matthaeus, ne quidquam,.quod adicommu-
nem, et privatam omnium civium concordiam, gra-
tiamque inter eos reconciliandanr opus esset, relin-
queretur, Alexandriam profioiscitur. Erat ducentum
prope passibus ab civitate distaos sacellum, quod civi-
tatis nomine nuncupabatur, secuS Tanarum amnem,
via qua itur Valentium: illuc convenerunt Decuriones
siveantiani alexandrini, nonnullique utriusque partis
nobiles, et in primis Ruffinus Guastavinus, vjr prae
oaeteris usu rerum, et doctrina praeditum, cum nwn-
datis exulum. In eo igitur sacello Matthaeus etarbitri
Alexandrini de conditionibus disceptarunt, discps-
soqne demum negotio, civitaitem ingressi, v» templo
Domini Joannis de Capiccio, in quo monachi Humkiati

a residebant, apparatis omnibus necessariis, foedus
illic sollemne percussum est. Bonifacius Guaschus,
Blengius Merlanus, Gnillelmus Invitiatus , ac ple-
rique ex primoribus civitatis, qui stipulationi foederis
interfuerant , ut Matthaeo gratificarentur, et ab ilio
gratiam inirent , publico nonrine sese civitatem ,
territorium, atque jura omnia , et jurisdictionem ,
concepto sacramento, ei tradiderunt. Quorum inde
Matthaeus patrocinio suscepto, ab omni vi, et injuria
in posterum illos se defensurum pollicetur. Nec mora;
confecta pace inter Alexandrinos , adeptaque urbis
possessione, Marcum fihum eis, et Derthonensibus
praetorem dedit , ( Bonifacio autem Mediolanensis
praeturae magistratum in sex menses demandavit).
Per eos dies Alexandrini Viarisium , oppidum

b Montisferrati munitissimunk, post duorum mensium
oppugnationem expugnaverunt, everteruntque , prae-
daque illic multa capta. In ea oppidi huiusmodi ex-
pugnatione Peretvalus Panterms Albensis, et Albertus,
avcis praefecti, desiderati sunt. Mibtes antem, qui
ad ejus praesidium excubabant, vincti omnes Ale-
xandriam perducuntur.

Vn idus augusti Riciardus Gambatersa, Roberti
praefectus, cum praesidio quingentorum equitum,
quos receas ex Galtia Narbouensi (Hastenses, aliique
subalpini popub suis stipeiidiis)>conduxerat (yel con-
duxerant), agrum Aiexandarinum populabundusingruit,
oppidaque nonnulla , partim ari , partim • metu occu-
pavifc; Quargnento ,. Solerio , ,£)viiiis , Castellaeio , et
Bosco, dedentibus se ultro oppidaoiis, potitus est.

c Fiblinum vero-, quod, armis captis, ejus iaaperium
detrectaverat, vioknter irigressus, militibus suis in
praedam concessit : quo intelieeto, MarCusVicecemes
cum expeditis cohortibus, et aia orille equkum, quae
per id tempus ad eum Mediolaoo veneratj apatre»Mat-
thaeo missa, oppida Boscum, etGasteilacinm adoritnr,
eaque expugnata evertit , atqne incendit. Intra Ca-
etellacium sese receperant plures ex iis, qut paullo
ante Alexaodria exierant. Captivos iliic fiscerat
Marcus, viros nobiles viginti de Pateorum £unilia,
et supra centum ex eorum cttenribus, et amieb,
quos inde vinculis adsunctis cateuatos Mediolanum
ad Matthaeum patrem misit

Interea Trotti, et Putei maii animati in Vtcecomi-
tem, quod atrocibus Gibeliinorum sceleribus, prae

d nimia licentia, et arrogaatia admissts, conntreret, uec
^us, et justitiam ex aequo ministraret, patria exeunt
Pars tn adjacentia Alexandriae oppida preficiaoitnr,
pars Baucio, qui tunc Hastae agebat, conjuxtgitur.

Vi idus augusti Joannes XXI Caturcensis A«pita-
nns, Jacobus de Ossa antea nuhcupatus, homili ioco
natus , patre sutore veteramentacio y xxnt Cardim-
lium suflragiis post duerum : aanorum iuterregnum
Lugdum Pont Maximus est dietus. .

(MCCCXVH ) y •

. Proximo anno, Ale&andrini . exules, BaiiehiSyJet
Guelphi Hastenses, consociatis , viribaB^ > agttim : Ale-
xandrinum foedis poptuatiouibus afiaoerotit.-

Digitized by

Google

3i3

AN. ALEXANDRINI

3i4

Eodein anno respubkca Alexandrina decretopublico
statuit conventiones, et pacta ex venditione tertiae
partis vectigalium, quae ad portas civitatis pende-
bantur, cum GuUielmo, et Ottone Invitiatis, ac
Iacobo Marchello facta, omirino servanda. ;.

Quo anno Lanzarotus Merlanus jus adeptus est
super incolas Gapriatae , ei Nieolaus Saccus super
oppidum Occimiani. Exstat his de rebus memoria in
lib. legum Municipalium Alexandrinorum. .

Mense septembri illuvies aqnarum insignis fuit;
cujusvi non.aedificia tantum, quae plura foerunt,
collapsa, et vitiata, sed et mortales multi iUorum
ruinis oppresti.

(MCCCXVIH)

Insequenti anno, Aiexandrina respublica novis
legibus Ulustrata est.

Vni kal. aprilis Marcus Vioeeomes, Alexandriae
praeturam fiartiter gerens, exulnm Genuensmm Vi-
carius designatus, cum magno Germanorum, et
Lombardorum equitatu , ac peuitatu Genuam pro-
ficiscitur. Itaque Joaunes PonL Maximus, admonito
prius Matthaeo, ut a vexandis Gnehphis abstineret,
Marcumque ab obsidione Genuae revoearet, quod
imperata non fiecerat, sacris, et hominum commu-
nione illum 'cum fiiris interdoit.

Mense inde ootobri, com Marcus; Genuae adhuc
agerec, exules Alexandrini, adjunctis smi Guelphis
Hastensibus, universnm agrnm Alexandrinum per-
currerunt, cunctaqne usque ad pertas civiiatis ferro,
et fiammis dewastarunt. Cnjus rei indigmtate moti,
qui intra moenia steJaant, cives, promiscuceruptione
facta, magno impetu in adversarios fernntur, cumque,
conrarissa pugna, diu, vaiideque utrinqup inoeeto
Marte pugnatum esset, ad ultimum , qui e cmtate
erupecant, exterorum muhitndine superaU., prae-
cipites iatra civttatem reieeti sunL Capti ex eis
taerunfe circiter quinqeagiata , caesi. autem duo et
flriginti , querum qumdeoim fuerunt de famihis Mer-
lana, et Lansavegia.

Claruit his diebus Emanuel Invitiatus, vir magni
in republica usus, et civitetis longe princeps.

; ( MCCCXIX ) '

Praxun» anfaoy Mamu» Vioeeomes, adhuc Alexmv
driae Praetor, cujns duotu Genua arota ohsidmne
premebatur, videns omniasibi practtr exspectationem
eveaire, suis iUic male pugnantibus, inde vjii id.
februarii cnm toto exercitu dkcessit , apeamnoque
euperato, imperium universum, quo Rohertus citra
Alpes potiebatur , populatienibus infiestrim habuit ;
mtereaque accersitus, Hastam noctn conoedit ; dinm
que. iUam civitatem per utsidias ocoupare contendit,
detectis dolis, irrito ' conatn, AJexandriam revertit,
Gamaleriumque in itinere per vim occupat, et
diripit '.■'.. ; > ■ i

Iv mdekaL maji, Genuae solnta cfosuhnne, Robertns,
ilhnc sovtens cum nobilissimo auticorum, et mititum

a comitatu, Avenionem ad salutandum Pont. Maximuin
profectus esL. Ittius habito intellecto, Matthaeus, ite-
rum ad eam urbem obsidendam Marcum mittit.

Praeterea Boiiifecius Guaschus , qui,exacto Medio-
lani magistratu, in patriam redierat, comperto, quod
illic pacis legibus violatis, istius- Reipublicae status
immutatus erat; cuncta namque ibi pro voluntate
gerebant Gibellini, unde principes Guelphorum urbe
excedere coacti fuerant ; quamobrem, dolore tactus,
in tantam iram exarsit, ut deinceps statuerit , aut
moriendum, aut omnino vindicandam sibi Matthaei
et adversariorum injuriam, et perfidiam. Baucium
itaque, qui Nonis erat (oppidum enim illud no-
biiissimum , plane ad radices Iugi positum , re-
cens occupaverat ) ad se vocat, eique, postridie

b kal. decembris , Bergolium tradidit (ea est quarta
nrbis pars ultra Tanatum). Quam urbis partem in-
gressus Baucius , confestim valido Regis munivit
praesidio. Quae res postea Alexandriae, quae Viceco-
mitum imperio parebat, fraeno maximo fuit. Genua
interim in arctum stabat. Praefedi Regis, quo
Marcum ab obsidione dimoverent, atqne ad sua de-
fendeoda trahdflent , consilium hujusmodi ceperunt :
Simoninum Turriarmm ex urbe Hasta Valentiam
mittunt, ut, statrvis iUic collocatis, tractum Medio-
lanensem moursionibus infestareL Qui cum in agrum
Lumellinum cum delecta sexcentorum equitum ala
vastabundus irrupisset, longe, lateque ilium gravibus
latrociniis, et inoendiis deformavit. Ea injuria com-
motus Luohkms Vicecomes, coactis ingentibus equi-

c tum> et pedibam icopiis ', qnos pedites equorum
clunibus insidere jussit, singulos singulis equitibus
tribuens, ut festinantius accederet, in hostes concito
cursu percurrit, eosque, qoos adhuc praedae agen-
dae occupatos deprehenderat, de improviso adortns,,
erodelissime cecidit ac protrivife Shnoninus,. tanta
suorumi strage perterritus, saluti suae studens, cum '
paucis oeleri fuga se Bergolrnm recepit.
- Inter- haee Bauehrm eura tnvaserat expugnandae
Alexandriae j cnroque ei materkr ad pontes, turres,
et oasteUa facsenda deesset, proptecea in propinquas
silvas temere cm» haud satis firma equitum manu
ad eam cedendam concessit. Luohinus, qui effoso, ac
profligatohoste, haud cunetanterinfesto agmme fugien-
tes persequebatur (sperabatenim, ilKs penitus attritis,

d paivo negociojBergolium se inpetestatem suam rece-
pOirum) casu Bftucio obviam fif in pianitie coUrbus
nroxima ad pontem Tanark> Ita forte utriusque
partis copiae approximantur , ut neutris fugae
copia facta sit ; proinde acris utrmque pugna com-
missa est In ea Baucius, equo dejectus, viginti vul-
neribus, et amplius- confbssus, occubuit. Bertra-
moldus ejus nepos capitur ; reKqni partim caesi ,
partim ad vicinos colles , et silvas confugientes ,
salutem smi pepererunt. Cadaver Baucii superbo
funere ■ sepultnna fuit Bergohi. Mox Hastensibus po-
stuhrntibus concessum, atque Hastam delfltum, il-
Uoque maxima item pompa , et non sine multis
pepufi tUius- lacrimis in coenobio monaehorum in-
stitnti Hivi Frahcisct tumulatum. Tumulus adhuc in

Digitized by

Google

3i5

G. SCUIAYINAE

3i6

choro, hoc est sacello maximo, ejus templi visitur.

Eodem anno GuUielmus Invitiatus vir plane oai-
nibus belli, pacisquts artibus churus, post surmnos
domi, forisqne gestos magistratus , damno insigni
totius patriae, et Gibelnnorom , Alexandriae, aetate
senili e vita excessit.

( MCCCXX )

Proximo, Marcus Vicecomes praeturae magbtratum
Alexandriae continuavit. Robertus Rex, qui Avenione
agens, nihU magis studebat, qnam ut ItaUae Gti-
bellinos opprimeret, multa hac de re cum Joaime
Pont. Max. agitavii; qui post longam consultationem
hoc tandem consilium ceperunt, nt scihcet quande
Gibellini ipsi nec monitionibus , nec minis, minusque
diris exsecratibnibus a Guelphorum vexatione potue-
rint deterreri, armis coutra illos ageretur. Quamobrem
ad Philippum Galiiae Regem Pontifex, et Robertus scri-
pserunt, enixe eum obtestantes, ut ne inclmatam iam
et prope ruentemrem ecclesiasticamvitioGuelphorum,
penitus coneidere pateretur. Quoruaa precibus com-
motus Rex, confestim Phiiippum, Casah' Vaiesii comitis
filinm, cum lectissima mille equkum cataphractorum
manu in GaUiam Cisalpinam Gnelphorum snbsidio
misit. De cujus discessu ex Gallia, et suscepta in
Italiam profectione certior factus Robertus per litteras
Petri Moureti, ipsas Utteras in suas insertas ad magi-
stratum, et populum Bergolii, qnem populum nuper
ad se deflnxisse, et in sua- imperia jurasse inteUe*-
xerat, per tabeUarium deferri .iussit^quarum esempkr
tale est. « Robertus, Dei gratia Rex Hierusalem, et
» SicUiae, ducatus Apuliae, et principatus Capuae,
» provinciae Forcalquerii , ac Pedemontis Comes^
» Discretis viris Rectoribus, et Offieialibus, ConsUtb,
» Populo, et CommoniiBurgolii dUectis fidelibns suis*,
» gratiam suam, et bonam voluntatem. Aid notitiam
» vestram perducimus per praesentes, quod nuper
» recepimus literas ooottnentiae subsequentis; - « ;Sa-
» crae Regiae Majestati Petrus Moureti terre (sic)
» osculum ante pedes. Serenitati ve&tree tenore prae-
» sentium notum fiat, quod dominus Philippus deVa*
» lesio earissimus NeposVester, die lune ( tic) septimo
» decimo hujus mensis Martii, tter suum de Cenomano
» feUciter versus Lugdumtm -eontinuatis dietis suis
» arripuit. Eodem die aimiliter Domiaus Carolus de
» Valesio,frater ejiis, obtenta licentitt a Dominopatre
» suo, iter suum de oamitatu Valesii arripuit versus
» Lugdunum, ita quod infallibditer, Domino conce-
» dente, per totum diem Sabbati in VigiUa Pasce ad
» tardius praesentes erunt libtdem. Ego autem de
» . ltcentia praefati domini perveni , et applicui Lug»
» dunum, ubi praestolor adventum ipsornm nepotum
» vestrorum, dimisso Judice Luoa de Neapoli socio
» meo paenes eumdem dominum PhUippum ad sol-
» Ucitandum ipsum inbessanter. Et quia ad praesens
» tot sunt in regno Franciae inundationes aquarnm,
» et itinera lutosa» equi ad arma, et arnesia ipso*
» rum Dominorum , et aUorum Conritum , Barobum,
» et geatis armigerae, irifra dictum teiminum nulla

a t> tenus poterunt Lugdunnm mtrare , sed postea
» venient suocessive; praefatus vcro domhms Phi-
» iippus monstram fcotius gaatas suae arntigerae re-
y> cipiet Lugduni, «tdemde ipse cum tota sua gente
» armigera ' monstram faciet io provincia , pront
» Vestrae placuerit Majestati ; quidquid enim mterim
» fieri.contmgerit, CnlntinLVestro solliette reserabo.
«. Si plaoet ExceU. Regiae GuUielaius de Monte Re*
» gali servkns armorum Dontini Regis Franciae «,
» et Cambellanus 'Domini Principis Tarentmi de
» majori parte nobiUnm teaienthim in comitiva
» praefati Domini. Nepotis Vestri, et de ^diis plenhas
» vos informabit. Script. Lugduni die xxvi Marcii
» m indictionis. » - Praescripta igitur vestrae pruden-
» tiae duximus intimanda notiflcantes vobis, quod in-

b » stanti die sabbati erimus in Sancto Remigio cum
» Baronihns Proviaciae, daoie Deo, ad ordmandum,
» quod associent Dominum PhUippum de Valesio,
» nt cum eoeum comitiva magniuceotius et hono-
» rabilhis ire possiL Nova: quoque vobis nnxieiare
»■ curabimnu, pr«ut habebimns saocessive. Vos ita-
» que tamquam viri probi, sttienui, et fideies, ex
•j» parte vestsa eontinue . agere staideatis, ut vestris,
>v et nostris laboribus bptatns finis adVeniat, et pro-
» speritatisde proximo amenitas desiderata lncescat.
» Dat. Avinioni die< iv aprilis' m indist. »

Mense junio, Valesius, transcensis Alpum jugis,
in Cisaipinos pervenit ; cni statim iiumerus . ingens
Guelphorum se conjuaxit. In iis fuere etiam Ahtv
xandrhri esules plurimi, qui praesentaneo subadio

c nixi, infestis sigais patrios fines adorti, cuxutta hmge
lateque ferro et igni vastarunt. IntermtViceeomites,
ut se suumqoe imperium ab mntaerita nmfestia ena-
merentj collata Valecio , ejusque militibns gcaadi
piecunia , donisque amplissimisy eos peTvioeraat, ut
ad soa revertereatur.

rv non, novemb., Orius Tizoaus judex, ac vioarins
MarcsVicecomitis, Akxandriae pvaetons r consentt^n<-
tibus MagistraUbus universaque Aivxandrina: reptu-
bUca, confirmat municipiam Scttadii Firaatnis: mox
idem eisdem, nomine ipsius reipubhcae, fiduAiaraam
tradit. ■ - . .1 ... ',)::•; ,')

/1 i.i

(MCiSCXXi)

Insequenti, Joannes Pont. -Max. , qui una
d Roberto . Rege causam Guelphorum constantissime
tnebatur, post kmgamohabitam cbnsnltaxiaaahtjn iBel-
trandum Porretum Aquitanum, prosbitarum 1 GanU»
nalemitit. S. MarceUi, wram sagaeitate /praestentem ^
in Gattiam Cisalpinam mifttk adversns^ Vk^aaoattas,
qui in Insubribus Gabettnmum partium )duoe& ha-t-
bebantur; Hic, legationesaooeatta, omnihusqne:raVas
ad profectionem eomparatis , Alpes transgredkuc ,
atque ad vt id» augusti iHastani - pervenit. Inda max
digressus,ValentiKm concessit^ubi^qnodabbhissimaa 1 ^
et opulentissimum oppidum Uaui Pontificiae Sedi
obsequeas esset, per. ahquot. dies resemt , ,bt <Uh*
cum principibus Guelphis de apparatu beUicdicbmV
parando, et ineunaa . expediaone - decerneret. : Interea
Vicecomites UbeUb citat , tetupus pnaseribit 1 ; ad

Digitized by

Google

AN. AlEXANDRlNI

3i8

causam, aut coram Pontifice, aut coram.se diceadpjn, a ad multas hominum strages et depraedationes, in. eo

Haec dum geruntur in Italia, ruraor ad Pontifi-
cera deferturj Subalpinos, et Lombardos Guelphos
abitu Pbilippi maiime nutare. Itaque, communieato
negotio qum Roberto Rege, ut illos in fide confir-
maret, et titubantibus subsidium ferret, Raimundum
Cardonam, ducem impigerrimum, et orani beUica
laude insignem, ad eos cum summa potestate, et
imperio ia tota Cisalpina Gallia mitttt. Qui cum
vasto exercitu, et multorum mensium stipeudiis, ab
ipso Pontifice acceptis , in Italiam deseendit» iterque
Liguriam versus dirigens, Hastam ad v idus maji
accessit. Adventu novi hostis excitus Marcus Vice-
comes iii id. [maji] de oppidanorum voluntate Quar-
gnentum ingreditur ; posuidion Solerium expngnat ,
atque in praedam militibufl concedit. Quo faotoiter b
Novas versus oenvertit, . quns ibdem vi expugnatas
foedissime depraedatur. Raimondus delectam quin-
gentorum militum mamun Valeatium, ubi Qommo-
rabatur Legatus, praemlttit; qnae in itioere Montem
Caslellum, oppidum agri Alexandrini, direptionibus,
et incendiis complet, abducta inde vicorum, mu-
lierum , atque infantium maxima turba.

Cateterum BeUrandus, ,qui in Italiam venerat nulla
aUa de causa, nisi ut GibeUineium potentiam in-
fiiogeret, eorumque nomen, et genus si peeset, pe-
nitus toUeret, conspictens, Uios iu dies majorifeus niti
virihus, neque Raiaaldi, ant Ilaimundt, aut cujusvis
alterius ducis arma, m se concita, vereri; ut omnino
omnia ornnium populerum studia, injeeta veUgione,

ab exulibus, et peregrino boste faetas, addita est
reqejas a Rainaldo inilicta oaJamitas, quae profecto
superiorum longe maxipia fiiit. Is enim, advecta iUuc
vi mille, «t quingentorum pedltum, atque equitum
ex Gallia Narbonensi , universum agram Alexan-
drioum late per dies quinque continuos percurrens,
acerbissimis populatiopibus, e^, caedibus comptevit ,
vineas, arbores, tecta, eaedeus, diruens, atqueinoendio
corrumpens. Quttfts actis,.ad expugoandatu Pertho-
nam proficiscitur. At vero in&ichas Marci veritus ,
quem audierat cum maximis copiis Alexandria nrbe
prodiisse, uullo motu facto , ad sua est reversus ,
doobus intecea w itinere. oppidis Alpxamirinis, Ca-
sirospinae, et Seiadii ocoupatis.

- ' ( MCCCXXII )

ti

Posfcero anno, .praetoae Alexandriae Simoneto de
Scafixjis, Bekrandus Legatus, Matthaeum, filiosque
rursus citat, et imperat, ut Bergolii (eam Alexandriae
par temadhuc Guelphi namineRegis Rnberti tenebant)
statadie sistant adse ilhcde impietatisdiris purgandos,
proposita sacri anathematisiteratione,nisi paruerint;
cumque ii knperata facere neglexissent, proinde ad
iv non. februar., Hastae, ubi tuuc se «eeeperat, in
area prae foribus aedis Pontifiteiae, subliml suggestu
oonscCnso, cum Aicardo Cameddjo novaniensi, Firan-
ciseanam reUgtenem profiesso ,. Mediolabi Arehifepi-
seepo, aliisque principibus sacerdotibus, erecto Rei-

ab iUis averteret, diris eos prosequi, atqne homi- c pubjicae , christianae vexilk», in quo davea D. Petri

num coetu privare decrevit. Itaque, ValeMiinafans,
mandat Uberto de Sparogaria, monacbo Dotninicano,
Inquisitori adversus impies , et chriatianae) fidei ide-
sertor«4 ut exsecrationes in MatthaeumVicecomitem,
ac filios, et Gibellmos quoscumque repeteret. Qui
vii kal. junii, in Dv Stephani templo Augusiae Ba-
ciennorum [Bassignanae], jussa complens, eos: omoes,
ex dnristiana cansura irapietatis damnatos , sacris
interdixit. u .'• ■.

Interim Raimandus eum reUquis suiacopiis priA id.
junii mgredttmrVaLentiam, ubi de conaUio Legati bcUnm
indick Gibeliinis^ Nec ita multo post, *vi soUicet kaL
jmii, cum expedita miUbun manu Quacgnen^um pro-
Jfiectus, oppidum iUud' expugnat, ac diripit : Genuanis

eraut depictae , omnes , et quoscutaque <ad iUud
sequendum in exiuum Vicecoaaitum provocat, deiata
singuUs amplissima peoeatorum venia; atqne xii kaL
Jklartii eumdem 'Aicardum cum quatuor Inquisifcori-
bus, fratre Baamaba, Priore ProvinciaU FFr. Pbae-
daeatorum in superioDe Lombardia, Paoe.de Vedano,
Jmtdanie a Montecucco, et Honesto Papiensi, mittit
Bergelium , qui . simul diras iisdem .Vieecomitcbus
.imprecarentur. Ii statim eo profecti in Area tempU
D, Petri, pro pulpito considenfes coram universo
populo, Mutthaeum, filios, caeterosque eoroat ipartes
sequentcs, aeteruis infererum poeinis, et ci-uciatibus
deaoverunt ; interdicto iUis, ac; nepotibus ompi jnip
Utiae honore , ,^e* fimctione. Asserunt quidam, id

equitibus pluribus, ex iUis, qui pridem Iaaperatori d igefftum fuisse Valeniai ; verum cum Gullielmus
Henrico miUtaverant , et a Manco postea conducti, jVentuca, qui iacto interfiiit, scribat, .BergoUiiihu-
ad ioct pkaesamum poaiii fueranty arsntisf e^oaejuis juftmodi sententiam latam esse, illi potius, quam
^ohatiss, et secutn> dncaij:; quos inde y datis sex .
mUlibus florenorum^ Uberos dimisU. Qc^imianum
item pr6gres8us pacto recipit. >n .:. -

V hal. juUi> Sol dum> oritur per homn» ouriffice
obscuaatur. - ; u:i.<i?.-.r v. .,i

Icto igkur GibeflinojJmrcendo anatbetnatii tmo,
ejua res maaime fluctnaxe caeperunt. Passim etenim
novi delectus miikum nabentur : undecumqUe tymr
panorum sbnitus, et inharam clangores exaudii^nuir,
et, quamvis tota Cisalpina GaUia gravibus ! beUorum
moubus agitaretur, majori tomen iUorum prnceUa
Akxandrinum tractum .inea^siasewlvida/esiHQuippe

cuique adhaerere plaenit
, Mense junio, Raunundus agrum Alemndrinum cum
magfQ equitum, et sngittariorum munero ingressus,
adeo. iu iagriaokks, arbores, et. messes desaeviit, ut
«anWitiAHs pouua^ quem cum hostibus, beUuma susce-
pMte. yisus sit^ Eci: agrieolis, quos intercepit; supra
eentuso, quiuquagifita miserabiliter cecidit. '• -.i

Ijhi id, pctobriS j Simonetus praetor, jpitebantibus
«intianis -popuU, sapientibus Societatis Justitiae , to-
taque, ac generali eonsiHo) in. fidem, et. cUentelam
tmdidit Periano Caloamugio, Vtto claro, exacto»prius
abreo fidelitatis saeraraento, oastrum, et jurar quae-

Digitized by

Google

3 19 O. SCHIAVINAE 3ao

dam Sezadii, prout ex sequerrtibus tabulis apparet. a »*<taine, et, quo supra, dictos Thomam, Nicofi-

« Anno Nativitatis Dbmini mcccxxii, indictione v,

y> die ven., xitf mensis oetobris, in palatio novo

» Communis Alexandriae, in pleno, ac generait

fi consilio cjvitatis ejusdem, ibidetn-sonb carapanae,

» voceque praeconum mbre solito cotvgregati; Do-

» minus Simonetus de^Scafixiis; Potestas civitatis

» Atexandriae, voluntate, et consetisu dominorum

»> antianorum populi, Sapientum, Doctorum Justitiae,

» totius Consilii, et Consiliariorurtf'civitatis ejusdem;

n et ipsi Domini ; Antiani, Sapientes, Consilium, et

» Consiliarii universi, auctOritate dictrDomini Pq- 1

» testatis, efc cum ipso, nominc, et viee Gommuni$

» AlexandViaeinvestiverunt, nomine recti, et gentilis

» feudi dominum Perianum Cakamugium de filife

num, Mussnm, Paganum , et Paganum, nominibus

» suis propriis, et quifeus- supra, in possessienem ,

» et tenutam suprascriptorum castri, pedagii; me-

» dietatis Vdlae , kominum f jurisdictionis, contifis,

» et omnium, et siugulorum praediotorum, ita quod

» praedictus dominus Perianus, suo nomine et, quo

r> supra , et praedicti domini Tbomas , Nicolinus ,

» Mussus, Paganus et Paganus; suis nominibus et,

» quibus supra, dictam possessionem , et tenutam

» suprascriptorum castri , pedagii , medietatis vU-

» ke, hominum, et jurisdictionis , contilis, et oro-

» nium , ^et stngulorum praediotorum possint in>

» trare, ingredi , eapere , et retioere, sua propria

» auotoritate, et siW praejudick> sui juris; coasti-

Ruffinis, suo proprio nomine, et haeredum suorum b » tuentes sttee, et Commune Atexandriae

»

legitimorum masculini generis tantum, et nomine
» et vice omnium aliorum attinentium suorum de fi-
» ttis RuOinis, legitimorum masculini geneite tantum :
» quorum procuratorestdominusPerianus,utebnstat
» per oartam factam per Nicohnum Ardengum ttota-
» rittm, mcccxxii, indictione v, die Martis, vti mensis
septembris, et dominos Thoman» Calcamugium ,
Nicolinum Calcaratfgium, Mussum Calcamugium,
»• Paganum Ascherii Cabcamugii, et Paganum Cal-
:» camugium quond. Petri ,*eorum nomihibus , et
» kaeredum suorum legitimorum, masculini generis
-» tanlum, etnominibus agnatorum suorum de fifits
-1» Ruffinis legitimorum, masculini generis tantum ,
» tam praesentium, quaot fiiturorum et haeredum

v praediotum castrrum, pedagium, Hted ieta tem vi Hae,

» homiaum, jurisdictieois, et contifis, ac omnium ,

» et singuloruu praedictonMn tenere, et possidere

» precario a praedictis de filiis Ruffinis, donec de

» ipsis • castro, pedagio, medietate villae, hominam,

» jorisdictionis , et contUis , ac omniura praedi-

» ctorum possessionem adepti fuerint corporatem.

» Et versa vice praedictns Perianus, suo nomihe,

w et, quo supra , et praedictus dominns Thomas,

» NiColinns, Mussus, Paganus , et Pagantts, sais

» propriis nominibus , et., qoibus supra , fiierunt

» confessi , eii contenli versus praediofos Dotnmos

w Potestatem, Antiaaos, Sttptentes, Consilium, et

» Consiltarios; rectptentes nomme, et vice Communis

•D

m illorum, masculini generis tatitnm, ut «upra^ qui c -» lAlexaqdriae', se se, nominihus suis propriis, et
» ;consueti 'sunt esse participes, in dominifo loci So-
radii; de toto castro Sezadii, et toto pedagio, quod
coUtgitnr, et coHigi cowsuevit in hoco, villa, et ppsse
Seaadii, et de medietate viHaej • hominnm, juris-
dtctiohis, et corrsilii Sezadii, cnm htedietate om-
* nium honorum, tetrarum cuitarwm, et incultamm,
» nemorum , pasquorum , aqnarum , venatidnutn ,
i) successiouum, et omnium dliorum juriuin, ferjim,
w et pertihentiarum , quae Commune Aleaandrjae ,
tt rvel alius nomine ipsius Cotrimuttds habet, vel un-
»; quan» habuit, seu diceretur habere in «Hlcto oastrcj,
» pedagio; vitla, hominibos, jurisdktibflfl, et coti^ili,
i) et juribus Sezadii 'supradictis , et i ahis' quibas-
*»: cumque; ita, et taliter, ut^>ratedLctus Perianus ,

.» nominibus omnjum, et smgulorum praeoietoi
» habuisse, et recepisse, habere, et tenere, habue-
» rarit, et reoeperunt, habeot, et recipiunt, a dictis
» Dominis Potestate, Anttanis, Sapientibus, Consilio,
» et ConsiHariis, dantibus^et investtentibus nomine,
» et vtce Cbmmunis Akftandriae,'in rectum, et gen-
» 'tile feudum totum castrum, et pedagium sapro^
» i dictum , cum '< medietatei villae^ hominum , jurisdi-
» ctionis, coujtilis, et omnium aliorum, et siagulorum,
i •: iit»upva; >jui'«ntes praedictus Perionus suo proprio
w .atomiue^'ei nonuce, quo supray et praedicti domuu
Thomas, NicoHnu», Mussus, PaganuSj eii Paganus,
■nv suis proprii* nbminibusyiet aliorum quibus supra,
n doniino Potestati, dwmtnit )Antianis, Sapientibus,
wsno prdprio nomine, et; quo'sdpra, et' praedteti W it Cons^Jto, «t -GonsiHariis supradioUs,: rectpientibus
■a dominusThomas, Nicoitnus, Mussus, Paganug^et
» Paganus suis< propriis nominibus, et nomtnitats,
» quibus supra, tamquam verus, et veri, et gentiles
» vassaUi totum praedictum casttrum, et pedaglum,
» cum medietate villae dictae^ et hominom , juris-
n dictionis, contilis, et omnium jurium , ut> supra ,
■» etcum omnibus, et su»guHs •suprasoript^s, Habetmt,
» teneant, et possideant , ac fiiuantur, >et velte s«*rtn
» faciant ad eorum omnimodani voluota«etti, et ; sine
»i cdntradictione Commnnis Alexandfiae , et> cajus-
» cumque alterius personae. Pofientes' tsupradiefi
» •Domurus Poteslas, Antiani, jSapiemes; CensHilm;
» et Consiliarii supradicti, nomino dicti Communis
» Alexnmdriae dictum Dominom Perianum , sub no-

»i

nomine, et rice Conimunis Alexanxfciae,. fidelitatem
pro ^raedieto cistroy et ipiedagio, medietate vUlae,
hoiUhium y et juriadictMfcm^ contiHs, >et omniuia,
» et^sutigolorum juTiuna, et pbrtinentoarum, ut supra.
» Et quod facient, et observabunt versus Goxamnne
» Alexantiriae totum id^ et omnia ea, quai veri,
» recti , et legales vassalli faciunt versus. Dominos
» sUoSj etiquaein sacram«Bto£deliUtis oontinentur,
o et> iaoiendo pTo dktfw castrb, et pedagio, viUa, et
» jurrsdictione Sezadii versus Gommune Alexandciae
» id , iquod ipsi , i<eb> anteeessores sui fitcere sunt
w corisueti, et/non ultrai Salvo quod, st altqoo tem-
»''pore( quod Demv a*ertat-, dicti Domini <de fiiiis
v ,^«Cni*r, vel aliqms tmuvac ctun alus amicis /suis

Digitized by

Google

I

3ai

AN. ALEX.ANDRIIU

3a;

» Gibeuuiis, [vei] expeUerentur tle Alexandria, oc- a dum crecta tunc erant) aliquibus redditibus , et

cestone partk, quod preedicti de fiUis Ruffinis

» pessint sese, et amicos suos reducere, et defen-

» dere in dicto castro, et viUa, et hominibus, et

» guerriare de iisdem, nec, eb hoc, vel aliquid isto-

» rum, intelUganturfecisse, vel veaissecontra feudum,

» et fidelitates praedictas; imo remaneant in statu

» pleno, et i»re dicti castri, pedagii, medietatis

» villae , heminum , jurisdictkrais, contilis, et om«

» nium, et singulorum jurium, ut supra: et inde doo

» instrumenta ejusdem tenoris, et plura si opus fuerit,

» fieri rogaverunt, et praeceperunt, ut supra. In-

» terfuerunt testes vocati, et rogali Anselmus Ve-

» retins, Antonius Briccins, GuUielraotus de Cay-

» resoha nuotii Communis Alexahdriae , SS. Ege

proventibus auxit , additis eortus singuiis quorum-
dam agrestium sacelloruea fiindis. Cerionicatus au-
tem ibidem suis litulis distincte, aliis saoerdotale*
aiiis diaconale, caeteris vero subdtaoonale munus
iojungens, iosiguivit et exornavijt. Haec, et id genaS
permulta iu eodem tempW statuil, quae deineeps
ab aliis, qui post visitationb efficium obierunt,
confirmala , adhuc religiose servantur, et rata ha-
bentur.

( MCCCXXV )

Insequenti. anno, respubltca Alexandrina aliquaav
tisper ab urbanis, et externis beUorum motibus

» Joannes de Gontiis, notarius et officialis populi, b qniescens, iis, quae ad suum decus, et oroaraentumat-

et litterarum Communis Alexandriae, hanc cartaa*
» mihi jussam , ut supra extraxi , et subscripsi. » .

Mense novembri , et duobus proxime sequentibus
tanta vis frigoris iacessit, ut maiorem homines non
meminerint. Flnmina enim omnia conglaciarunt, et
arbores, qaae a calamitate Raimundi superfueraot,
praesertim frngiferae, ad unam interierunt.

> t

(Mcccxxiri)

Inseqttenti anno, immtnuta est maxtftia Viceco-
mitum potentia, tum crebris cladibus, tum etiatn
exsecrationum metu; nam, praeter viros prinoipes,
et sunonai beUi duoes, qni GibeUinis studebant,

tinebant, sedulo incubuit. Prserogativas enim, privaW-
gia, gratias et imniuiiitates nonnuUas rollegio judioujh
«Uorum indulsit, quae omnia pssutoodun* Mediolani
principes, et duces, quique ejus imperii, et Aiexan-
driae habenas moderandas susceperunt, benigne, et
liberaitssime confirmarunt. Hoc eodem anno^promul-
gatae sunt leges, et decreta universa , qune, anso
proxime superiori , Ensebius, Aioarili Vicarius, in
visitatione Eoclesiae Alexandrinae edidit.

( MCCCXXVI )
Proximus anmts hac solare memorabihs habilusbat.

pleraeque> ilem civitates, et oppida, qnae in Vioeoo- c fiummas enikn Poatifex, inducta et auttquata prersos

mitum olieoleta, et fide erant, ad Pontificios «lesei-
verunt. Laus- «tiaan Pampej* cum alttmibus vicis,
et municipiis suae jurisdictionis, esactis Viceoemiti-
bus, sese Pontifici dedidit. Idem fectt Derthona. fllam
secnta snnt castra nonnulla agri Papiehais. Alexan-
drini tandem tv non. aprilie, certis conditiombws
[et] pactis inter se, et Pontificem, ac Robertum Re-
gem, internuntio BeUrandi Legato, Raimundo Car-
dona , in ipsius Pontificis imperia jurarunt ; cujus
inde mautiae nomen dedertmt.

Eedem anhn buta in.tota GaUaa Cisalpina) frugibw
omnis genevis estet oberratum, Aiexandriae aonsua
in summa vilitate stetit, et vinum praesertim. Adhahc
hiems aspera ec pnope inbokrabiiis frigore fuii

(iMGCCXXlV )

■ \ Vir. x.Ur '■ >:< , •;■ ■ '

Praximo anna , Enaebaus db Treincasb, Vicsnas
Aicajrdi, Medialane^sw Arehwpiscopi^ jjyeaandrihffln
Eeclesiam invisit, -eamque mnitis , iisque optimis,
at saluberruais legibns, atqne institutis , ctun ad
Dfyinurn caUnm, tmn ad yilne ^ moram Saoerdo-
tum reformationem fipectantibu», decorarit. Eanane
omnium exemplum Canonici Maximi templi in suo
tabulario approbatuun babent^- Hic quatuor majora
Sacerdotia ejusdem templi , quae vulgo dignitates
-dicuntar , . ai^mdiaoonatnm , arcanpneshlterainra ,
praepeaituram, eticaritoiiam (oam rehqna ab ns ujec*-

electione Ludovici Bavari, Ecclesiac hostis iniensis-
isimi,iUum,Vioecomites, Medioiauenaes, Cremonemei,
BriaieneesyBergomatss,oae*erosque GaUiacCisalpinae
popuios, qui eius partes tnebantur, saeris^ «t piorum
comnwniOne interdixit. > .

( MCGCXXVII )

., Psstero atmo, Alexandriae res satis pacatae Jbs-
ruui* barbaris dissensiohibna. Gaeterum tota Italta,
atqne lin primis Insnbria iaevies^mis beUomta iav
cendiis exansit Enim vero, cmnGaUeaciusiVioecomes,
aliique GibeUinorum principes potentia adversario-
rum, quos, praeter Rebertum Regem, et rempubli-
cam Florentinorum, Pontifex non armis modo, sed
itnriifieia<ettat» esseoraii«pjS*a telis aoernune tuebatur,
-jannaium psepe, veisuonamj subsidio destituti et ac-
cisi essent; nnxflin» sibi «liunde, quam ab Italicis
fwWndum oensncruat. Itaqne Lndavioura Bavarum,
-Cacsasem nnuer dcs%datnm, virnmr pbme Gibelliai
nominis appinnte;fituUk>sttra>, pessimeque de Cbm-
atifind nepufcflipa ssaerilum, atque ea ire impietatc
.dawmatinn , pacta ei tngenti peeunia, ex Germania
•ih Itebmn accivemnt. Qni., quod iufehsum habebat
(Pbotificem, et itummariae rei ihopia premebetiur,
(oaronas regni Itaitae, et imperii^ qnarum onpidis-
suntfs enat, adhuc asaeqtti «amime potoraJX Propterea,
earaut eausa, nntxc smi tiltro obbrtam oreasionefa
u

Digitized by

Google

3a3

G. SCRIATINAE

3a4

Kbens accepit. Gomparatis igitur extemplo copiis ,
qnas pro tempore potuit (et fuerunt equites tantum
sexcenti) circiter kab februarii, ipse cum uxore, emen-
sis alpibus, per Camullos Novumcomum , mox inde,
nobilissimo Galleacii, et Fratrum comitatu auctus,
Mediolanum pervenit, ubi ab ipso Galleacio, magni-
ficentissimo, et plus*quam regio apparatu acceptus;
et omni honoris genere cultus, per sex menses man-
sit, nihil interea magis curans, quam ut corona ferrea
de more redimeretur, et promissum sibi aes quanto
fieri posset ocius expediretur. Praesensit hoc Bavari
consilium Aicardus, Mediolani Archiepiscopus, cuius
obeundi illic coronationis munus veteri consuetu-
dine competebat. Promde, ne hominem, sacris et
piorum societate interdictum, et otnni dignitate pri-
vatum, hnjusmodi ceronationis honore insigniret* eon-
sulto, Mediolano secessit. Quo absente, Guido Tarlatius
Aretinus, et Fridericus Madius Brixiensis Tridenti-
nus, Episcopi schismatici, et anathemate notati, die
Pentecostes, pridie kal. junii,< vices illius in teotplo
D. Ambrosii suppleverunt. Bavarus autem coronam
adeptus, urbi dies aliquot etiam, audiendis popullo-
rum querimoniis, et controversiis componendis mi-
litibusque scribendis, insumpsit, tandem ad itetvpro-
sequendum, Romae suscipiendorum Augustalium or-
namentorum gratia, se accingit: nec mora; quoniain
de pecunia nihil adhuc erat actum , et profectionis
urgebat tempus, subiratus, acerbum tributum indixit
Mediolanensibus, quod tamen, obsistente Galleacio,
solatum non est. Quamobrem tanta indignatione
commotus est , ut , oblitus omnium officiorum , e\
hospitalis tesserae, pridie non. julii, ipsum Galleacrom
imperio privatum cum filio Actio, et Luohino, ac
Joanne fratribus, per insidias captis , in carcerem
Modoetiae , quod oppidum de illius mianu tunc vi
subtraxerat , compingi jussit. Coristilutis interim
Guidone Monserio , qui Mediolani suo nomine jus
diceret , et viginti quatuor civibus , a quibus res-
publica administraretur; statimque ab eisdem grandi
pecunia donatus, pridie id. augusti, inde digressus
est. Caeterum, xiv kal. septem., Luchinus, et Abtius
Vicecomites, illusis carceris «ustodibus aufiigeront;
qui haud raulto post, datis deeem miliibus •floreno-
rum, ipsius Caesaris gratiatn redemdrunt. >

( mcccxxviii y ' •« r -

Insequenti anno, vi id. jaiiHarii^ Bavarns Homam
ingressus esty magnoque ' omnium applausu Senator
dictn9, et Dox in annum ; atque, xvn kuLfebruarn, con-
tra veterem oonsuetudinem in augustissimis aedibojs
D. Petri, jussu eleri,et populi Romani, a quatuor piA-
pularibus ciyibus Romanis, SciarraColumna, poptdi
Romaui capitaneo, Buccio Proc«sso, Ursino de' TJr-
sinis, Urbis senatorihus, et Petro de Monte 1 nigro»,
equite populi Romani , est coronatns 1 , et.ipbstifidie
consecratus a duobus Episcopis schismaticis Jacnftb
Pratensi Episcopo Castellano Venetus f et Episcef*
EUerensi. Oderat marime Bavarus Joannem, -Sumt.
mum Pont., quod ab illo sacris interdictus fuerat,

a et anathemale perculsus. Propterea , iv id. maji ,
dissidio in Dei Ecclesia excitato, Petrum Rainaldum,
Gorbariensem, monachum ordint6 Minorum, Pontifi-
cem contra eumdem Joannem dixit ; quem Nico^
laum V appellavit. Natus hic fuit parentibus humilli-
mis, et obscuris, sed optimis disciplinis, et politicis
moribus egregie institutus. Caeterum uxorem habnit,
quam repudiavit, ilta[m]que invita[/7t] monacha[m] in-
duit. Salutatus igitur ab Imperalore,>ot verus Pontifex,
ac Christi Vicarius, Cavdinales, et Episcopos 'crea-
vit , de quorum inde Consilio Joannem, christiana
communione privatum, haereseos damnavit. Decreta
multa edidit, idque potissimum, quo caVit, ne Pon-
tifex Maximus ultra trimestre Roma abesset. Sectam
Fraticellorum, de Opinione nuncnpatam, propterea
b quod ipse ejus auctor fuerat , ut aliqui tradunt ,
maxime fovit , et auxit. ' 1

Galeacius, et Joannes Vicecomi tes, Castruqii ^ Lucae
principis , Sarrae , et Stephani > Coiumnae , atque
Jacobi Sabelli precibus vincuHs soluti, ex^arce Mt>-
doetiae, vm kal. aprilis, summo amiborutn snerum
applausu, et iaetitia, incolumes dimissi sunt. f«-i:

Bavarus, xn kal. junii , ut creationem Nicolav,
Pontificis adulterini , non vitio factam, sed tamquam
legitimam, actione aliqua gokjmni confirmaret, rur-
sus ab eo coronari voluit.

Interea Galeacius Pisis moritur, imperio Mediolani
ad Bavarum devoluto.

Hoc.item anno excessit ex humanis rebus Otho-
manus , priraus Turcarum , Imperator^ relicto Or-

c eanna , filio unico , ut imperii • , ita et cognominis
-faaeiiede. Nam Othomanus deinceps-iipse, et reliqui
[Turci] imperatores vocaii sunt, maUetque apud eos
-adhnc id cognomentum.

.!.- Atqui inter has turbas , et rerum mutationes,
Adexahdrini quiete « satis, nulhs seditionum < motibus
.acti', annum traduxeruut.

( MCCCXXIX )

Postero anno, xvm kel^ febraaril, Actras Vice-
eomesj Galeacii filiiis, a Bavaro Vicarius imperialis
:Mediwlanii crcatur; in quo mnriere, vm kal. prox.
abiieodem oonfirmatus esU'; , .

In kaL aprilis», 'Joanues Pontj Max^ anathematte
d damnavit, sacrisque interdixit Bavarum, Nicolaum ,
pseudopontificem , et eorum gregales , eosdemque
omni honore, et digbitate eairit.;

Alexandriae annonae difficultas fiiit. Frigus prae-
tenea intolerawflmm - adfeo saeViitju t ea> coeli intigmperie
mulri ! >mortfaies >■ in> vanias' febres i pNifopigi; ! in terierini.
, Floruit per hos dies Tbomas , Caicamugius , viv
iAlexaodriae 1 summae auctoritatis , qui ,i vmm flntHa*-
*a*us>ihonore fungeretur , decreta «altquot ad» ooHe-
igiam notariorum speeiantla edenda cOraviti ■ <n)

CiOIl.i '.

■'' •'''•; ' '• ; ,! ( t Meccx : xx')' ! "' i vi' : ; n " ; " ;! ";

, «lAmio hiamanae redemptlonts mtUesimo teDcant«-
■sitno -trigesimoj Bertholino de Cornazano Albxandriae

Digitized by

Google

3*5

ANN. AM-JXANDRINI

3a6

praetore, Tanarus, <praeter. sblitum tsmens, prodi- a patum ab alio ejusdem nominis, quod habetur^Senisf

giose ioundavit^ Bergelium , rnptis oataraetis, in» cujus hoc est membrum. GentUitium est duarum

gnessus , tecta omnia hamriliora et< infirmiora , aut nobilissimarum famiKarum<, Gambarioae, et Duliae, aJ

fbede vitiavrt, aut oranine > dianit e* coiwrnisit. quibus l^ulentissimerum praediorub^etaliorum pix)-;

Hoc aono Boaitaeias^ Gomes Pitaftus^ rit gratiam ventuum dote fuit exornatum i, u* ex ejus red-dfaibud/

a .Joau«e.Pont. Mai. iniras»- Nieokuh^ aduiterinmn peregrinantibus virts, undequmque ad illud> diver-

Pontificem, vivum ad eum Avinionem r perduxxt ;,'
ubi, abrogalo porrtificata; feniaque pab-ati scdleris
petita , . i n teteiriuram earcerem cOnjeetas , ibidem
anima** iri&lteem post die$>pamco$ ritisere lexhatavtt^

( mcccxxxi ) ! •;;

Juse<jueo6 anrius, nihuY habet membrabile, quod
argumetatum scribendi praebeat, praeter controver»

siam .inaignem r quam Theodorus

tentibus, hospitii gratia lectas, et tridui aJimenta
sihgulis, si ibi tamdiu peimanseript, praebereilturt
Ejas chrae nemo praefiaittrr, nisv-quieK Gorabarina
gente ortum ducat, moribnSj, >et vitae integritate
coospicuus, et coramendatus ; ad cujus sustentatio-
nem necessaria tantum de redditibus liceat sumere,
caetera in usum panperilm siiit' conferenda.

Eodem anno, Franciscus Trottus, vir saue illustris
genere, etomnis doctrioae, ac potiseimnm juris civllis

Montis- 6 scieakia peritissimus, Plaoenttae praeturam gesait

ferrali habuit cnm Alexandrims , de jurisdictione <,
et oppkbsialiquot ab eisdem sibr per : vimr occupatis.

• ('MCCCXXXH )'•'

Proximus annos nulla re insignis fiutt , excepta
stipuiatiane pactoram, et conventionam; quammdam
inter GuUieUnum ifulium, et rempublicam Alexnn-
drirtavrt, qnorum pactorum habetur mentio honori-

fica in hhro municipalium decretorum Alexandri- cjuo anno Franciscris Scottus, xvu kal. jannarri ,>
norum. . ' >- ' expulse Pontificis praesidio , urbts dommationem

arripuit. Hoc item auno, summt aliquot viri axTraOu
,-. • ( MCCGXXXTH ) .-!■. i. ' Alexandriae familia, qui honorificis stipendits coaw

.''.:<■■'■ ducti, varits mUitiae muneribus' Gbrizo nuvrchioui

SeqUens annus roaxime iilustris firit pacatissimo o Ferraclae, bellis muttipiiribus. occupato, arihmbantj
otio, qno Aieaandriui laetati sunt gratia, «t bene*- aUecdt clemenlia eoeli , urbis dignitaitis,- et gratia

Huieaequalis fuit Paganus Guascus Alicis, Spigni , e*
Sessami, non ignobiliumLiguriae bpptdorum, dominus,
qui ita rerum beilicarum peritia fioruit, ub identidein
plurtum eobbrtum duetor, et justi exereitus imperatoi;
adversus Gibellinos lectus sit. Gratia etiam, et rerpm
gestartun magnitadine adeo aputl. Joamnem Pout.
Maximum valutt, ub propterea ab eodem Placenitinl
imperii praefectnra cum insigni stipendio sit ornatus.
Quasn praefecturam ad hunc usque annum gesiit,

fieio , Joanms Pont. Max. , orijus auspiciis publica
eornm res regebatur. Sane res sic se habet: buut.
quatn - Atexandria mtnus tumultibus, et seditionum
proceUis agitata fuit, quam cum Romani Pou^
tificia-i mitisjsisnu, et suavissimo jugo oollum suppo-
suit ^ Jkeque ! ritagis discordiis lacerata , et caedi-
bus .vmhHS<tib&SectA ? m&v cum. de Eoclesiae suae
primae pauentis. -siniui,' in> quo; amanter, et; dulce
fovebatur ,niabstricta^ duram riexterms priacipibus
couo^^fi^fifonrirei sarritaldab do >i .»•■»« ?Mt. .,>.
riiM.i iiltinJni ,1ir /url'» u-.-vw^h *»:«i'ri'» ; n.'*. . niii. •■ >;:-i

. • li f ! J -

. i ' i i >. >

: i j i'»a . .ii;uiiuo'.))-i:.." ,
. ('MCGGKXXIY )

.; \f.A\:i'A niii •»>.•»

Principis, relictqtpatrio sol», cum mmiliis et re am;
plissrma familiari,Ferrariae domiciltam constituerimti

( MCCCXXXVI )

; ■■; .-■ ■ v»

Proximus annus nihil prorsus habuit, quod me-
morabile faerit, «t coramendatione dignum. TaatUm
Alexandrini satie; pacato 'Olio, Jet trtfnqudlitate usi

snnt:>' • i..."-f J-iii-;- \! . :»•»; ••->'• ';. .'•> . <"'•'••» ■■n' n-.fj
•,(!<•.'. • i ii ) -tii; ;i'i, :;■;".: '■• ■ > '■ ri :•)■ ■• i •• -< «i'i

• • : (mMgggxxxyii,;) ;•..••.;;. :•(,. i- » J*.

, ' • • i- l ifi- > ' :•'! "• ;•:! i !•»•••>•! c; -•'

• o li'
!,.

i.Ij

/t!o n!)

•i;:ip:

:m

i Qai insccutus Ostiahhrts. i«signiis fuit obitu Joahiris
Poriti Max.;quippd ncindg-marius Aviniqne pridie, mt,
dedemb-inon, fiineismpiimirboBorura laorym\syiet;man
gno Isittidesiderirt, prtesertim apudGudpnos, quorn»
studibsissiibns Haemper fuit, rfeBe<o;iet ■, hac.rita/mi-
gravit, Jn cujna jnde locum; oiit k-aL^aa., IBenedi X j
mona^hua Gistarotensifl, Gallusj ex oppidei Savardantt
provincifleiTihc^osanaeortu*, Jacafcas Eotmerinsantea
dictus, subrogatus est. . ;.' /i;:ini)n:,-> > ., i

( MCCOXS&SV. )

Ppstaro^-Aletaudiriae psxfeoiuin 7 et> absohttnm' est
XenodoChiain D. Jaoobi idd' Aito i passus isto .mincn-.

d ,i<iSequenttsiannOv meunte jauuario , / magna uirinm
raoles> dei coele ^enib, ^ier qua! fi-igus pvopei in-
tolevabile; Hemrsit J < (Arbobes passitn ^marimis ' icditW
tragoribus ■' mediae «cissae ■ sunt , vina in cadis cokn
glacintay et< Tanari : aquaer; tanta <sunt' seliditate ; oouJ
ereta,' ut lapidis duritieui; exaequaverint. <■•■ '■■■•>'A

Eodepi anrio, Ganzoianms de VtM» Granada, vri*
phmo : bonliB , eti > dbotns v < atqoJe ; rui' mHitaris seienti a
egre)ape : peritus^mugBi<er poptrti Alesawdriae 1 in <bieO«
naum dictuis est. Ejus ihnpevia acleo 1 /justa, moderata,
eti rakia ifueruuty ;ut apud-Alexandrinbs vx ipraverbj um>
viilgo abile promenieriut. •Cuui nainkpie uso veriit,
ut i actalem aeqnam ;■ • quai omnia siropbcUert fiddFi-
tetrqne aullo fele y nu|la fraude gesta rsipit ,' eaiu ' essf
Ganedkmi laetsttnri^idirjUQtiiAnuitxhieiiAle.va^

1-2

Digitized by

Google

G# SCHLiVlNAE

3a<7

rempubticam proventibus , et redditibus non me- a
diocribus, ejusque jurisdictionem non modo sartam,
tectam servavit, sed eam etiam mirifice auxit, et
propagavit. Siquidem, iv kal. nov., de consilio Milani
Manzolini, jurisconsulti Bononiensis, quem sibi as-
sessorem assumpserat, jus, jurisdictionem, et pos-
sessionem vadorum, ac molarum frumentariarum
Montis casteUi, quibus Alexandrini ab Maraciis Pe-
trae, et Belengeriis Rivaroni exotj fuerant, Alecan-
drinae reipublicae adjudicavil.

( MCGCXXXVIII )

Insequenti anne, stella crinita, diro aspectu, in si-
gno Tauri per menses quatuor. contmuos apparuit; £>
qua nondum penitus extincta, ei rursns successit
alia item facie terribiliab Aquilone, quaeper menses
duos visa est. Hae siquidem malorum inuninentium
praenuncia fuere. Quippe, mense novembri,Germanici
popuh universi in Romanam Ecclesiam pro Bavaro
insurrexere, qui, Imperator creatus, multas coustitn-
tiones, et decreta tulit, quae Summi Pontificas au-
ctoritatem labefactarnnt, et oppugnarunt.

Interea Alexandrini novis legibus ferendis operam
dederunt. Pridie non. februarii, Camzolanus, qui
adhuc populi magisterio Alexandriae fungebatur,
lata sententia contra Maraccios , et Belengerios ,
columnas tres- erexit in alveo Tanari, in signum ju-
risdictionis, unam apud Montem castellum, alteram
pro castro Petrae, tertia juxta viam Pavoni. Limites o
etiam in confiniis posuit, ut iis ager AtexandrineH
rum avicinisdeterminaretur. Sunt,qui tradant, hune
novissimum fuisse omnium magistrorum populi ;
quos Alexandria habuerit.

Hoc anno novae leges conditae.

( MCCCXXXIX )

Postero anno, oum tempori leges, serviant, eas^
demque necesse sit identidem aut mutare, aut
penitus tollere, et abrogare , Alexandrini propterea,
conspicati, leges aliquot suas municipales correctione,
et emendatione indigere, rursusque novis sibi opus
esse, ut recentibus malis occurrerent, v kal. ja-
nuarii, cives sex, cum negotiorum, et rerum ommum d
politicarum u$u,i tum juris civUis scientia peritos,
legerunt, quibus id munus demandarunt. Sunt autem
isti Otto Invitiatus , . Audo Lanzavegia^ Niger Msr->
lanris, Thonias Calcamuggius, Ruffinus Saccus, et i .j

Eodem anho, /locustae agrnm Alexandrinum infe-»
starunt: .nanar ehW eae, tn mexinxas, densasqtfe tur-
mas contractaei, ad trae*umhunctedirol&ssent,cetttactuj
et morsii aecjue ;arbnres> praesertkn frugiferas, atque
fruges confeceruntt, «t aocolaram plurimi, ad quos
ea pestis ingruit, fame ( foedis, atqoe inhumanis
cibisvesci coacti Uli fuerunt)iobiere (^ue^Expoiiatis
igitiir arvis omni honore. viriditatis ; nihUque ; ceticto,
quod ab eis ampiius consumi posset:, et.iUae etiara
perierunt; unde ex earum oorruphone, etimdlorum

3a8

ciborum usu passtm inter mortales saeva coepit
debaccbari lues , quae inde pauilatim serpens totam
usque adeo Italiam, atque etiam regiones alias remo-
tiores iufeeit, at hominum vix pars decima hanc
effngerit ealamitatemt et proinde civitates, atque op-
pida universa deseria incoiis, instarque vastae soii-
tudinis facta sunt.

XIX kal. septembris, Actius Vicecomes, Mediolam
princeps, artiqulorum doloribuawictus, ex humanis
rebus absque rirUi prek est exemptus; in cujus locum,
tertio post die, Joannes Vicecomes, Mediolanensis ar-
chiepiscopus, et Luchjnus firater, publ. consilii decreto,
et totius populi Mediolani suffragiis, suffecti sunt. At
Joannes , quod videret, non decere hominem, sacris
addictum r se se prophanis negoliis miscere , nec
pesse queuaqnaat Deo servire, et Mammonae, solo
prinoipatus titoio, et ii», quae Divini juris eraut,
sibiresertatis, teftius imperH summam Luchino firatri
reliquit, qui postmodum tanta eum innocentia, et
omnium comprobattoae, ac commendatioue gessit,
ut magnum negotium successoribus facesserit, si se
imitari vohxeriat.

Flagrabant per id tempus cuaeta beUorum ardo-
ribus. Bavarus pertmaciter impei*aterium nomen
armis sustentabat, populosque, non tantum sibi jure
subaetos, sed etiam quoseumque, qui jurisdictionis
essent Pontificiae, in fidem suam iUeeebris, et prae-
miis trahere, et tractos, niinis et terroribus conti-
nere nitebatur. Pontifex, veritus, ne aut ilie, aut
alius quispiam peregrinus hostis Italiam adoriretur,
ejusque dominationem arriperet, Luckinuaa Viceco-
mitem, ac Joannem fratrem archtepisoopum in primts
totiusMediolanensis principatus, tirannesqne oonnui-
los, singulos civitatam earuaa, quibus praeerant, jure
vacantis hnperii, vicarios : suos constituit. Hac in se
collata dignitate, Viceconntes sibi persuaserunf pa-
tefactum adkum sibi ■ ad concUidtionenv, et gratiam
Pontifici» promerendam. Proinde, kal. novemb., Gui-
donem Guascum de Atice virum nobtbssimum , re-
rumque gerendarum jBxercitaUone , et usn alioqut
praechrnm, ad enrn Avinienem Legatum ■ mittunt.
Qui, gratiis actis ob defat t nm eibi honorem, snppii-
citer illum suo nomine deprecaretur, ut, interdictione
sacrorum sublata, Mediolanum, seque pristinae £c-
clesiae gratiae restkuerel digdaretur. Quod si impe-
trassent, numquam de obedientia Romani Pontificis
se disoessucos, poiiicentur/Obivit Gaido legationem
strenne : itaque Sum. ; Paotifex, : benigoe pdstulatis
annuens, cunota se facturum i prefitetur, ' modb Tur-
rianos vinodlis «elvant, efc bonis >reddant suisi Inde
AleocandriuijiPontiDtew jusisu, in eujfus fide sfabant,
Vicecomitihus, salva Iibertate,i veetigalqs fadti suwt,
Bavarus pentaficem* aemuuttas-, et i^se' in ditione
Ecclesiae quam plnres 1 ViCarie* aucOOritate limpe-
riali confirmavit. ■! ■ ■

(MCCCXXXX)

Praaimoahno, qui fhitnChristo nato tercetltesiihus
quadrageshnus supra millesimumystella crinita maxf-

Digitized by

Google

3 20)

ANN. ALfcXANDRINI

33o

rna, ac lurida, et terrifica cauda, perdies multos conti-
nenterad eam coeli partem, quae spectat Septentrio-
nem, exarsit ; atque, adhuc ea apparente, venti adeo va-
lidi et procaces exciti sunt, ut eorum vi turres domo-
rura, unde fumus exit, tegulaeque passim de tectis
dtsjectae;'mox trabes longissima inferiori parte suc-
censa, de coelo cadere rvsa est, totusque insuper an-
nus nuHa nive est transactos.

Per id tempus Venetriis vir quidam Ariminensts
simpficisshuoa, Pauluttius nomine, apparuit, qui qua-
dragenarias Efcclesiae abstmentias plures, hutlo pror-
sus cibo,aut potu, prsftter modicam frigidam aquam,
sumpto, traduxerat. Serenus enim temporum Ulo-
rum scriptor, hominem se vidisse atque allocutftm
esse, testatur-; ad hawc is subjungh, iHum, post
kragam abstinenttam, statim supra humanam homi-
num ooachtionem, et morem comesse consuevisse. 1

Praeterea , ix kal. martii^ ad Gorrigisiodensem
vicum, in fitnbus Cremonensium , coivere ex agris
Brixtensi, Mantaano, Cremonensi, Pktcentino, Pat*
mensi, et Regiensi supra decem milha hoptinuro, qui,
nudis pedibus, et totocerpore* terga flagellis ditace-
rantes, pdseim pereum tractam vagabantnr, eogentes
mendicitervictum. Ii euim addueti fuerunt ad eam pe-
regrinabionem suscipiendam ittecebris, et< hortatio-
nibus speciostssimae adolescentulae, quae vkae iq-
nocentia, quam pr*es*ferebat, ab omnibtis, ut intev
Divos. adscriberetur, dtgua babefeatur; quamvis po-
stea coneubina inventa rit nefarh; aeconscele^ttssipai
cojusdam saeerdotts, qui eam ad hu justnodi simuta-
tionem saikaummiae edendam, quaestus gratia, im-
palerat. Re tasdem ; aeeepta, Episeopu» • Cremonen-
sis, quaestioneque de eis habita, utrumque, sceleris
convictum, igni cremandum dedit. Quibus tamen, pre-
cibus Gonzagarum principumy. adhuc vitae usuram
* concessit.

Sub rideau tempus Domrin» Trottus, vir auetori-
tate, doctrina, et mirifico in re mititari usu olarus,
i» summo pretio efc aefltimetione habitus est.

i*)i.r,,;

(MCCCiEf'.')/

(:••

Insequenti aafcioy xn kab juniiv' v * PCBl ^ Viceoo'-
mite, viro irtregerrimovatqueibtrinwtt virtularm «u-
peflectiktoma1a«iu^'d*pi*e*tore,p*x, kitersumtuum
Pontifr »et ' Luphiuum M"eflioi*ini prwictriem, «aete
reeque Fuswmke* - «ooflata! , pmblwatur. Itaque
Luctrinns, co«ilioB(bd«c4«*en6UReip»i^ca«, «d eam
confirmandam SrohWhakim dd Galase, Leonem» Dw+
gnanum, Massinum Gonzanum, et Guidonem Gua-
scum Legatos cum ^mam^tjs^^.vinionem ad Bene-
dictum Pontif. mittit, a quo, praeler gratiam, ac
concinatieneta, patri&e, jam prideWsatrte iMettftctae,
tandem iibefam eipiatiotoem >tmpetrat>nwt , his -ta-i
menjCOttditiontbws »d> stmeriorem additisi(quae est
de relaxandis '««"soheadis iehroerii ! TurHariis, pi-
losquo' 'boriis ' suts > rest&uendis^ «fe srilicet ' Poori-
fiei obedfenbia prae«te«or,ie)usque>ho9te5y et rebeHes
compescantur n viw < univergi), saeris addict»!, onmj
proreus onbre y > eti tvlbqto) mimunes oonserventur '

a atque ad extremum due sacella , D. Benedicto di-
cata, Mediolani erigantur; alterum in templo D. Am-
brosii, alterum vero in Divae Virginis, quod est
civitatis maximum; quibus sacellis certns sacerdotum-
numerus cum annuis proventibus"pro eorum su^
stentatione deputetur, et vestes Sacrae ad Divrai
cultus celebrationem, et altariura omamenta com-^
parentur ; quotannis, die festo D. Benedicti saeru
in iis ritu solemni fiant, praesentibus Rectore, et
caeteris Reipubltcae raagtstratibus quo die etiara*
piacularis panis, assis pondo, singuHs Ghristi paupe-
ribus erogetur. .'■>.<

( MCCCXLU )

b Annus proximus insignis fuit obitu duorum ma-
ximorum principum, Robferti, regis Siciliae, qqi prope
oetogenarius Neapoli, nulla superstite prole relicta,
xiv kal. fiebruarii , decessi t ex hac vtte , et Benedicti
Pont. Maxhni ; quem mors , item metura , vnt
kal. maji, Avinione surripuit. Istorum duorum Prit»-
cipum extremo casu haud levem jacturam fecerunt
communiter Guelphi , quod eorum Causam uterque
acerrime tutatus sit ; sed privatim Alexandrini.
Nam, quamdiu illorum fidem secuti sunt, omnibus
honoribus, et commodis ab eis sunt affecli. Impe-
rium Roberti ad Joannam, ejus neptem, est'4evolu-
tum, in cujus verba jurarunt Alexandrini. Atqui 'in
locum demortui Benedicti Clemene VI^ vir Galme,
patria Lemovicensis, Pefrus MoUfcbrius antea vocaWis,

o Avihtdhe, nonis maji, Pontifex remwiliatus est. Hic,
flagttantitbus Romattis, Jubilaei celebritatem, quara
Bonifacius VIII in centesimum quemque annum
habendum instituerat, brevi hominum 1 aetati con-
sulens, ad quinquagesimura reu-aSitj j^tque in pro-
ximum quittquagesinjum indirit. '• " "> > ■'■

Eodem anno, Guameria Guafsoa, Jacobi filia, foe-
mina spectatissitMa,vendidil laXum, et amplum uetous
ad litus maris jacens in finibus Talioli, et Palodii
oppidoram, quorum; iurisdiotionis et particeps eral,
pretio quingentorum [al. octingentorum] aureorum
uummum. Gonstat id tabutis 1 , ConfectW' apud Rondi-
naram, quod est castrum in Ligttribus , iuris imi-
p«rii Mediolanensis , cujtts etiam Castri partem 'in
olientelam habnit Guarneria. ! ; ' " •

( MCccxLiii ) • ;; ■' : : " ,l f

Pestero anno^cum' iftitao Pdntjffiea-thf sui Glemens
inteHexissei; i «etam 'Italhttti foedis' tumuttibus agitari,
quip^pe ahi Icflpertttorii Pbntifiri atfi' stwdebawt, ut
[i^itttr} haic morbo medieiflam atiquamprbeseintili sufl
feceret , «ra^eott^ alpi^,ifMfedioknulil Cum 1 flwqtleW- 1
tisstmo iGardimtliiim j «tqiie 1 attorurit iprincipum ctt-
mitatu concessit. Cui LuchinusVjc^cbmes; ac Joaunes
archiepiscopus, magna ittdem procerum corona sti-
pati, obviam proces,serujnt;>a quibus is inlra urbem,
summo tottus populi applausu, et laetitia, per vias,
frotttnbns , et tapetibtw ewvestitaBy dd augustUm
Bm Ambrosiii tempirf» 1 esl pefd«ftttis;' ' iblque

33i

G. SCHUVINAE

33a

verenter, oowii regalis opulentiae apparatu per
aliqaot dies acceptus. Habitus ittic. fuit saori Se-
natus, et aulae Prineipum conventus de rebus;
Itatiae constitMendis , atque de consilio totius con-
sessus Vicecomites , quos unos judicatum est posse
uiSolentibus Bavari motibus, tu_c in Italiam descen-
dentis, armis resistere y 1 Vicarios Pontificios, non
Insubriae Untona ; sed totws Galliae Cisalpinae
confirmavit. Reliqui» vero Italiae Principibus urbes,
•t oppida , quibus, Vicarios Ulos, notoirie Eccjesiae
Benedictus, praefecerat, fiduciaria ea singutis dediL
Alexandria, adhuc in fide Pontificis permanens,
otio, et libertate summa fruitur.

( MCCCXLIV )

•;. Insequens annus nihil memorabile habuit, praeter
acerbum bellum, quod Joanqes Secundus, marehio
Montisferrati, Theodori filitas, cum AIe*aridririis su-
scepit. Is enim, magno comparato exercitu, oppida
quaeque sua,< et castra, quae ab illis occupata te^
nebantur, anais repetere studensy diu ea, vaWissimo
oppugnata, tandem expugnevit.

• ( MCCCXLV )

*

Proximo anno, Joanries, marchio, Morttisferrati, re-
cuperatis oppidis, et castris, quae in ALexandrino.rum
erant polestate, in Jacobum Pedemontium, et Achajae
principem bellum movit, strenueque apud Stfaro-
binura oum ee ooofligit. Mox, Guejpbos. AlexandfiriO»,
Hastenses, et; Epbredierises persecutug, ab iltis pro^
fligatur. .. ■ i: ■ . • ;

Eodem anno , incruduit pestilentia naro totaro!
Galiiam Cisalpinam usque ajdeo, .infefcit , ut in ea
multa hominum millia , et praesertim rautierutu
uterum ferentiam, in quas haec lues, raagis quem
in viro6, debocchata est , interierint;

•'■•'■ ■ ( MCCGXLVI ■)■•-' ! •• ■

a Vicecomtti adhaeserunt [; Valentini autent ab eadem
Johanua se se Johanni marchioni Montisferrati tra-
diderunt}.

Vm kaL febr,, vapor immeosus a boreali plaga,non
sine magno intuentiuaa terrore,e coelo dilftbi tisus est.
Inde Alexandrisc, atque adeo alibi in Cisalpina GaJttia
per dies quindeeim, qon cootinenteq quidem, sed per
intervalla, terraemotus factusf est magnus, cua» tecto-
rttro multorum ruina , et praegnantiura mulieram
aborttt. Fames Aiexandrinum agrurii jmaasit, quacn
paulo post lugubris est subsecuta pestifaatia»

Inter haec Alexandriae nevae teges coaditae
veteres emendatae.

Pereos dies, decceto generalis consiii Alexandriae,
statutum est, ut incjolae universi civitatis, peregri^
b nique', et advedae ( exceptee tamen sunt ab his
familiae aliquot originariae ) qurae Paroohi Basilicae
Cathedratis subessent in iw, qnae ad pevceptionem
sacramentorum, et reliq»* chjrtfttiana vaunia obeunda
spectarent; quod decretum, deinceps integre serva-
tum e«t usque ad anuum M»i f xv. .

Idibus novembris, I^ehitttis, Vicecome^, cni AJer
xandrini vectigales .fact* sunt, «mnibus, «t singuti»
Imperii sui magistpatibusij cevtA iltis indicta poeoa,
quando eontumaces sint,[roindat, ut quotanais, st^un
quibusdam diebns , . ante dies! t festas Natatis , et Re-
surrectioms Jesu Christi iatquo • ■ Assumptioni» Divac
Vu*ginis Mariae, singulorutn captivorum nonuna',
captivitatis causas, et an pacem oum adrersariis £e-
cerint, nec ne, aliaque id genns ad ^e deferrenty
c quo singulis; pro modo culpae. provxdere posaet.
Habetnr hnc praeceptum iater leges, msnicipako
Alexandriae relatum. . .

, Poitero anno ,,,w k^,3M^«jij ,in mnl.tis Itatiao
loois„et AleseodriaO praecipue^ terra, hpnrende mota
0$tj qoo tremore pb»aqu«;,aedificia pasefilm coitue-
runt, alia vitinm fecerunt, Eawp:s totakn fere Italiam
occupavit, eaque infinita prope esurientum turba
pauperum, quod in^umaniSj cibis vesci coacta sit ,
miserrime vitam deseruit.

V,i kal. septemfc^ Carolrtfi IV„ rex,RomanorUm,
Joarinis, rejgis. Boejniae, filius;^ ^rir smgulari doctjrina,
mul.tarmlaque. UpjguarUm peritia ifilarus} Opera (fjle-
mentis Pont« MejM^iBavariiicon^umeliam C^esaiiest
designanas. >: , cujns, , ^klcMotii, ^etttoa I AquisgrABum aoti
assentiri , vehierit > r«bf eodem pontificei confincnatus
Remaei* coronatusque esU m-J i: .wVr— c:.-, r - n..-

i i ■ ,•> in',

■ - > * » I T I

.1

• " " ( MeCCXLVIf ; ') ,), "J •«•'-"••'•••' .

'■ ' " t .i;i..').'.' ''• . ii- "i;!<;<jr. ituinn I (,r ;in^

: , Insequenii anno»! Akamdmtii i « 4oai«ae r Roberti j
regis Siciliae, neptis, fide , (kseayerunt^ Lwlobitioque

'■■ ■■ ■ ' (MCCCXLVm )

.) - •' '■

Poslero anno,OUrtlinoBurro AfexandriaePraetore,
pestilenba, quae auno superiore.ooapityiita desaewat,
ut nullus angriluB in, boto ltaliai fuerity in quem ea
non irrepserit, miseranda, et funesta de mortalibus
ubicumque edita strage, . r ( , , ,

Eodem anno , Alexandrini in imperia Luchini
Vicecomitis jurarririfcj sequti ei, centat kgibae^qiia-
rum esie«pmm hobetur; ini libraiQefre*onim rouri^
oipaiium AlBxandriae , tradidebuaft^ istaiima/ue, ab SUo
d impetrarunty «trflurioehailBufjnidaei'iqiioxl iprope oi»
vitatein labens, ipra&dsisif^ieinis cornasa^ Anoeniuao
partem labeftelareiy-iac eorTua^orei^am ( «oeperat',
matato alveb, nmlto tongeideriucerelur- i , i i<,

c.':: i '■•!:'. ^ Jy , . .'li.v-oO ■. :•.:]>■■ u\f .n. <•
-•" ." !.-: •'-•:«• ''(lUQatfXXgBLy»-* «..!«:•.,.?
•< : .n:i;il(iio ■,■■ m/kj •. ;j) ,; { li;.',: i .iiim: j.,:,-):|>

.•..P-r»»«>ei sfeq«er*ti) anno> deo»». sodioet kal.,.fc->
brnaim , , praetore ^lexandriaei, Simone ,<Miantagatw
Mediolanenar ,' Luchwua Vicecowesy Medirilajm prinn
ceps, et Ale»atidriae idonnriusy vaanoj-jaeWtiS /SUae s«S
xagerfkno. seenndo ex hac wte i migpavit, non; pme
suipicione len«t>, ao,tab.i^oi.v.eoeni ab. Iaabellay.uxord
parum pudica, propinatt^ relioto in^ntiiSM^sidtmo
Insubribusi ommbus j et popdtis ii» Ci*fll|HtiiSi -qno^

Digitized by

Google

333

ANK. ALEXANURIHI

3^4

justissimo regebat imperio. Summa principarus, or- a » ad instantiam creditorum, ibidem miserrime pe-
bibus multis, et oppidis aueti, ad Joannem archie-
piscopum recidit , cui Principi itidem postea cum
Alexandrinis Novocomum, Laus, Cremona, PLacentia,
Brixia, Parma^ Bononia, Novaria, Vercellae, Hasta,
Bobium, Bei-gomum, Aquae, Derthona, Alba, Genua,
Ars Savonae, nOnnullaque oppida Liguriae paruere.
1 Iv id. aprilis ingentes* terraemotus, rapidi venti,
grandine mixti^ muitas Itatiae urbes concussere:
eam calamitatem seouta est vis pruinae insignis, ex
qua in Alexandriae tractu arborum frugiferarum
oculi, vitiUin gemmae, atque adeo segetum spicae
e vaginis emergentes, et tenellae, maxima ex parte
perustae sunt. Quam cladem paullopost excepit
vini, frugum, et pomorum inopia, fames item , et ex
fame peslilenlia, quae, insigniter saeviens, ttumero- b
sam hominum multitudinem sustulit.

"V kal. maji leges pleraeque municipales, recens
cennatae, consilii generalis decreto approbantur.

Mense inde octobris, Joannes archiepiscopus, et
Mediolani princeps rerum pubKcarum ditionis suae
statum componens , voracem , atque inexptebitem
fbeneratomm aliquot ingiuyiem edicto compe6Cuit',
cuius edicti exemplum [ad Praetorem Alexandriae
datum] tale est: u Joannes, Dei gratia archiepiscopus
» generalis, domiuus Mediolani etc. Infinitis receptis
» querelis n Communitatibus, nostro subjectis domi-
» nio, et stipendiariis nostris, quod eorum creditores,
» foeneratores, et thesaurarii eisdem mutuo dantes,
» omni mense cum illis faciunt rationem , compu-
» tantes usuras in capitali , non exspectato cursu c
» anni, inferentes etiam eisdem non modicas; vo-
» lentes eisdem Communitatibus, et stipendiariis de
» opportuno remedio providere, hujus rei causa de-
» cretum, praesentibus introclusum, tibi mittimus,
» quod in statutis Communis Alexandriae poni facias,
» et de caetero observari. Datum Mediolani vigestmo
» secundo octobris.

« Et antiquis legibus,et nobis [novis(l)] semperfuit
» odibilis usurarum voracitas in tantum, ut antiquae
» leges, circa talia scriptae, transgressores earum
infamia notaverunt (sie)t Nuperrhaae autem rem du-
ram, et inhumauam in nostris civitatibus awdivimus
freqaentari; qvod proposuimus sahsberrima fege
tollere, etneommuui medicina sauare. Venit enim
ad aures nostras , quod 1 thesaurariiy in trvvilaUbug d
vestris, et aliis tocis^constituti, neo rton quod
alii craditores CommuxnJnus, vel singUktribus per-
sonis suas pecuriias: mulfuantur, maxin»e stipen-
diariis nostris; nvetise quolibet sua ratiocinia fa-
cientes de eorum crteditis , usuraruiri t tiam faciunt
» computationem, et omni calculo facto, Usuras in
» sortem distribuuni , nt sw, temporibus subsequen<-
» tibus, et primaevae,5ortts,,et «surae jara compwtatae,
» usurarum exicresoat qoanuta£ fsicj. Quod ski in ho-
» stris adolevit, snfcjeetiiSi «i«t nostra Communia, et
» stipendiarn ntfstri/in tantum alggravati inventi sint,
» quod eorum pro modica quantitate ( tic ) ; quandoque
» nobiles quidam, ad flostra stipendia scripti, fugae
» latebras petiemqt; «lij vero, in carceribos positi

» rierunt: nostra vero Communia adeo etiam ea
» occasione gravata esse dicuntur, ut eorum sin-
» gulares personae praedicta considerantes, quasi
w de eorum statu dubitare videntur. Volentes igitefr
n praedictis occurrere, quae non solum praedictis-
» sed etiam roajoribus malis causain posse parare
» videntur, hac generali lege , in nostris subjectid
» valitura, sancimus, quod nullUs creditor de eae^
» tero audeat, vel praesumat sui crediti, utiiitaHs
» separatim exinde computationem federe infra an'->
» num, a die dicti debiti numerandum, nisi fbrte>
» debitore instante, et a vinculo dicti debiti discedene
» volente. Quicumque contra haec, sive in iis fraur
» dem facere praesumpserit, ipso jnre a credito cadat
» Verum, quia non undique videtur esse inspectum>
» cnm alrqUid deesse inveniatur, et 1 adsirtt rtredttores
» quamplurimi, qui temporibus retroactis sua com-
» puta facientes modo suprascripto in tantum eorum
» feceruntexcrescere credita, quod vix impossibile sit
» Communibus, et singnlaribus personis, talia de-
» bentibus, in perpetuum a talibus obtigatiortibus
» liberari; volumus, et statuimus, ut si quis eredi-
» torum invenialur, qui sicut supra dictum est, in
» fine mensis, sua faciendo ratiocinia, usuras sorti
» adjunxerit, et deinde sortis, et usurarum com-
■» putationem aliquam fecerit , '• softis sbtrtmmodo
» principalis possit utilitatem reqnirere, tali com-
» putatione non obstante. Si vero aliqmd exlnde
» perceperit, in sortem, non in id, quod, nomine
» usurarum, est descriptum, computetur, et eam
■» extenuat (sic). Transgressores hujus nostrae 1'egis
» omni credito ipso jure privamus, et praedicta om-
-» nia, et sirtgula per nostros Potestates, officialesy et
» rectores volumus obserVari in nostris civitatibus,
» castris, et locis, et terris, dominio nostrd subje-
» ctis, poena nostro arbitrio auferenda (sic).

« Quod quidem decretum lectum, et publicatum
-» fuit per me Cassonum Guascum notarium iufra-
» scriptum. mcccIlix, indictione secunda, die xxix
» octobris, in generah consilio civitatis Alexandriae,
•» praesentibus Thoma de Parma , et Lanzaroto
» Grasso, testibus vocatis, et rogatis. ■

« Ego Cassonus Guaschus notarius pnb., nee ndn
» cancel. Com. Alex. scripsi. »

Eodem annO Clemens POrtt. Max, ; a Joann*,
regirta NeapoKs, Avfenioriem mercatUs P$$t; quae

civittls; postmodum cessit Efeclesiae. ' :

. . .' ,, .. ., . i. ..

' ( MCCCL ) .' ' ' '' ' ".

Anno sequenti , qui fuit tercentesimu^ quin-
quagesirrius supra " millesimum a Christa Redem-
ptore' nato, Clemente Pont. Max. 'Avenione ad-
huc sederite, Jubitaeus, a centesitrtcf quoque 'anno
ad'''qnirtquagesimum redactus, Romate 'tielebratur:
Ea de causa universus christianus ornis oommOtus'
est ; -liamque toto atino, infinitus Omnis' sexus \
et' ae*atis hominum peregi^inantium, Hi praecipue
Transalpinornm , ct Subalpinoinurt ! numertis -^le-

Digitized by

Google

335

G. 5CHIAVINAK

336

xandria catervatinj pertransiens, religionis, et no- a
xarum plenae remissionis impetrandae ab Deo Opt.
Max. gratia, ilhic ad augustissima Divorum Petri,
et Pauli, limina, quod ajunt, visenda, et venerauda,
concessit Horum etiam exemplo moti Alexandrini,
facjta magna societate virorum, mulierumque, pulcro
ordine peregrinationem et ipsi susceperunt. Verum ,
cum plerumque magnam laetitiam magnus soleat
sequi moerpr, hanc tantam jucunditatem, et exul-
tationem, quam tota christiana respublica ex Jubileo
cpncepit, suborta repente pestilentia ex pedore, et
ppUuvie tam vastae hominum multitudinis, undecum-
qn* Romam prpficiscentis, acerbissimis luctibus tem-
peravit. Qaippe curo ea inducias propemodum cum
mortalibus qondixisse visa esset, saevius ipde quam

cladero attulit, ut in pa masima sit facta solitudo.
(MCCCLI)

Genueuses in imperio Jpannis archiepiscopi hoc
anne jurarunt.

( MCCCLIV )

ProximP anno, Joannucpio de Aliprandis Alexan-
driae praetore Botum coelum per nxultas horas ma-
ximo iocendio deflagrare yisnm estr PauUo ppst, in-
cendium illud, nuJHo pporsps relicto vestigio, evanuit.

Iv kal. maji, rursus leges aUquot municipales Aie-
xandriae diqtae, publicique consilii decreto confir-
matae; ad quas aliae eti*m xvn kal. junii sunt
additae.

Hoc eodem anno^ nonis pctobris Joannes archiepi-
scopus, Mediplani, et Alexandriae domious, diem suum
antea recrudesceua, toti Europae eam vastationem, et b [summum{l)] obiit, annuro agens vitae suae sexa-

gesimum tcrtium, qui ei scalaris fuit; relictis Mai-
thaeo , Barnaba, pt GaUeacio ex Stephanp, ger-
manp fratre, nepotibus, singulis ex triente haeredibus
imperii; in cujus locum sufiectus est Rabertns Vi-
cecomes. Ejus corpus solemni funere Mediokroi ad
templum raajus, D, Virgini Mariae sacruis, elatwn,

Proximus annus, praeter unicum prpdigium cri-
nitae steUae, quae mense decembri per aliquot dies
visa est, nihil praeterea memorabile habuit.

(MCCCLII)

Postero, anno, 111 id. octob., species ignea horri-
bili incredibilique magnitudine, post occasum solis
inter zephirum, et austrum orta, lateque per eam
coeli plagam aliquamdiu vagata, insigni demum
edito fragore, in terram delabi est conspecta.

Vm id. decembris Avenione Qemens Pont. Max. ex
hac luce surreptus est: in ejus locum, xv kal. januar.,
substituerunt Cardinales Innocentiuro, VI huius no-
minis, patria Limovicum, qui antea Slephanus di-
ctus fuit.

( MCCCLIII )

Anno sequenti, pridie kal. maji, decuriones, sive an-
tiani,caeterique reipublicae Alexandrjnae.curatores le-
^ges quasdam municipales, nupercditas, cpmprobarunL
. Nop. n?aji, grando jngeutis ponderis in agrum Ale-
xandrinum de coelo decidit, cujus vehementi, et re-
pentinp casu icti homines aliquot , animaliaque et
quadrupedia et volatilia, cujpscumque generis, plura,
nassim per agrps interempta, inventa sunt.

Pridie id. augusti , circiter horam diei vigesimam,
insignis flamma dirp quidem aspectu longum ppst se
extinctum tramitem ducens , ab austro ad septen-
triones percurrisse conspecta est; quam repente de
coelo lapsam, statim maximum solis deliquium est
consecutum.

Interea Ioannes archiepiscopus, paci , et bono Ale-
xandrinorum' studens, pt pravis judicum et potentio-
rum litigantinm cupiditatibus occurreret, xvn kalend.
octobris, decreto suo statuit, quaestiones quascuto-
que, et causas, nullibi, nisi in forp civitatis agi-
tandas, et discutiepdas, jusque inibi ex legihus, cum
communibus gentium, tum municipalibus Alexan-
driae, reddendum. ,

marmoreo turoulo non ignobili structura conditum
fuit, cum inscriptis his carminibus io rubrp lapide :

! ...

» Quaro fastus, quam pompa levis, quam gloria mundi

» Sit brevis; et fragilis humana potentia quam sit,

» Collige ab exemplo, qui transis; periege, difier ;

» In speculo speculare meo lacrimabile carmen.

» Qui sim, qui fuerim, licet [dicet (?)], qui marmore

c claudor.

» Sanguine clarus eram, Vicecomes stirpe Joannes.

n Praesul eram, pastorque fui, bacalumque gerebam;

-» Nomine nuUus opes possidebat latius orbe.

w Imperio, tituloque meo, mihi Mediolani

»,< TJrbs subjectafuit,Laudense solom,Placentia grata,

» Aurea Parma, bona Bononia, pulchra Cremona,

» Bergama, magna satis lapidosis moutibus altis,

» Brixia magni potens, Bobiensis terra, tribusque

» Eximiis dotata bonis Derthona vocata ,

» Cumarum teUus, npvaque Alexandria pinguis,

» Et Vereellarum tellus, atque Novaria et AIba|stc);

» Ast tpaoque cum castris Pedemontis juSsa subibant.

» Janua, quae ab aniiqito quondam condita Ja»o

» Dicitur, et .irasti naiTatur janua <mundi,

d n Et Savonensis arx, «t iPca plurima, quae «ujac

» Difficile est narrare mihi, mea jpisa subibant.

» Tristia fata menro raetuebant languida nomen.

» Per roe obsessa fuit.populo Florentia plena,

« Beilaque: sustinuit fceUus Pecusina superba:

» Et Pisae, et Senae timidum reverenter honorem

n Praestabaot; me me roetuebat, Marchia tota ;

», Italiae partes omnes timuere Joannem.

» Nunc me petca teaet, saxoque inoludor in isto,

» Et lacerant vermes, laniapt mihi denique corpus.

i>, Quid mihi divitiae? Quid et atea pniatia prosant?

» Cum mihi sufireiat, quod parvo marmore olaudor.

' ; ' • ' ; - • • ■ ' ■■'■' ■ ■ •'•! '
Hsec carmina hiemodo intexer* placuit^cuTO conser^

Vandae tanti praesulis yet principb memoriae cmlsa,

Digitized by

Google

33?

33«

tum ): quod iisdem t wt\m uttbjersaev quibn* vjvens « ronnUw igitw de more Carolus, Joannom Gaifeacmn»

Jobannes iaaperavit, ordjne recensentur; de.Afeian^
dria,quae itidera «lius juris erat, roentio 6t bonot
riijka. Ejus sane viri , atque Lucbini fratris obituro,
aeternae recordationis Princjpura, portendisse viden-
tnr tot. edita de eoelo signa , tot terris spectata pro-
digia,contiauis fere decem proxirae superferibusannis.

Ad haec,vidus octob.,Boschinus Mftntegatius, vir nar
taiibus, et omnium doctvinaimm scientia illustris, grar
vissimique aiiquot jurisconSu|ti,Vioecomitum studfesi,
jkt executionem tabnlarum testanaeati Joapnis urbes
emnes, castra, et oppida ditionis Mediolanensis fir

Galfeacii, et Maronm, Barnabae> filibs impuberes
jailitari batthoo cinxit. Matthaeuaa autem, «t fratres,
aeoept» ab eis grandi pecunia , et roasimis donis >
Mediola m, aliaruraque Gailiae Cisalpinae civitatum, «t
oppidordtn vicarios suos constituit. Quos imde in eadera
dignitaJte, dnro Pisis esset, confirmavit; eisque, ad vin
id. martii, hujusmodi honoris diploma, in ampia. per-
gamena conscriptum , et imperiali signo firmatum,
transmisit.

Eodera anno rursus Galliam Cisalpinam crudelis
invasit pestilentia. Toto fere mense martio, vts in-

deliter «esUmarunt, eaque iu tres aequas portiones -signis pruinae de coelo fepsa est, quae , frigns re-
digesta , prinpipes haeredes, singuU tx nrna , ita «torata, vites, ac frugiferas arbores multis loois gravi
sortiti sunt. Matthaeo obtigit Booonia, Lans Pem- mortaUuro darono penitus confecit. Annena item in
peja, Placentia, Parma, Bobium, quod est inter Gte- h altum stetit.
nuaro, et Placcntiam, Jugum, Massaque, Apua, nnbc

.Pontreroolum, etBurgum Sancti Domnini. Barnabee
«ulem Cremona, Crema, olim forum Diuguntorum nun-
cnpata, Sonzinum , Bergomum , Brixia, VaUis Ca-
monica, qui populi antiquitus Camuli dicti sunt,
Luoatum, Benacus, RipaUa, Carraca, recentioribus
Caravegium , et Vaprium obvenernnt : Gaileacius
vero Novocomum , Novariam , Vercellas , Hastam ,

( MCCCLVI )

insequens annus illustris fuit immatnro , «e vio-
lento. obitu Matthaei, Vicecomttis, secundi huius no-
minis, Mediolani Principis. Quippe dum is, inter po-
cula^ et laetas epulas ad Crescentiacum Vicum,
odioso quodam dicterio, scommatis nomine, fcemere
Coloniam, Albara Pompejam , Alexandriam Statiel- prolato, fratres in suspicionem affectatae monarchiae
lorum, Derthonam , Castrumnovum , Augustam Ba- itraxisset, ab illis sequentt coena lento veneno in
cienaorum, Viglevanum cum Ponte Ticini, Sanctum aprugnis lumbis, quibos avide veseebatur, apposico,
Angelum , Montembonum , atque Mariliannm sorte de medio sublatus est.

tulit. Genua , atque Mediolanuro, utraque civitaJs Eodem anno Joannes, Marchio Montisferrati, Prin-
coramunis dtlionis adjudicatur ; singulisque singuli -oipum Vicecomitum hostis capitalissimus, ad sugge-
prnetores, qui communi nomine jus dicerent, iin- c stionetq et impnlsum Leohardi Vicecomitis Joannis

ponuntur.

•Per haec tempora Casteilinus Becaria Papiae
dominus, castrorum et oppidorum aliquot agri Ale-
xandrini dominatum tenuit.

( MCCCLV )

Proiimo auuo, kal. jun., Francisco Puteo aichidia-
cOno et ordinario templi maxirai Alexandriae, Frater
Sauctus Puteus, Praeceptor Ordinis D. Joannis Hie
rosolimitani de Ripa, et Alesandriae; Curatius Gua-
schus de Alice, cantor ejusdem templi maximi; frater

, praepositus domus D. Joannis de Capicio

Humiliatorum monachorum ; irater Petrus de Mula-

Archiepiscopi filii ex concubina, Hastam.per insidias
occupavit , prodentibus Guelphis civibus, ejusque
arce, quae Galleacii praesidiis tenebatur, dura ob-
sidione circurovallata, extemplo cum expedita copia-
ram parte Albam Pompejam progredttor; qua ebam
civitate, cnm nonnullis mnnittssimis castris, et op-
pidis subalpinis, nltro se dedentibns, quae itidem
ipsi Vicecomtti parebant , stunrna fehcitate potitns
est. Id per nuncios admonitns Gadleacius^/ boov-
tracto raptim ex omnibus praesidks imperii sui
vasto exercitu , in snbsidium obsessae arcie ma-
turat. At Marcbio, . auctus roagha Hastensium mi-
htum manu , qu«m prece, ©t poretio ftd sua sti-
pendia cbnduxerat , aditum ei praeclusit. Quambb-

ranno, prior templi D. Jacobi de Garaundio Alexan- d rem, coospicatus id Gaiteaciiis, inagrosAiexandrinum,

. driae, ad id munus ab.universo ckro Alexandriae
iecti, Sacerdotiorum omnium dioecesis Alexandrinae

, taiatioaem pro singuiorum censu corrigunt, et emeu-
danL.

Nonis ejusdem mensis, Carolus, jampridem Caesar
designatus, Mediolanum ingreditur; ubi> tertio postdk,
qui dies fuit soiemnis Christi Jesu Epiphaniorum, in
aedeDivi Ambrosii aRoberto Vicecoinite,urbis Archie-
piscopo,f«rreo dtademate est insignitus. Adhancpom-
pam, et caeremonias convenerunt Episcopi, ac Prin-
ripes iotius fereltaiiae, in quibus fuit Guido,Episcopus
Alexand. et Aqnen. Adfitit etiam Nicolaus, Patriarca
Aquilejeusis, ipsias Caesaris frater. Hos omnes Vi-
eeeomttes apparatu splendidissimo suscepernnt. Co-

«t Derthonensem descendit , qootidianisque exctir-
.sionibtts Montisferrad, fet Hastensiom fines infestans,
foede omnia ferro et.igne corrupit. Arx interea
. Hastae, in rerum diflicuttate adducta, speque subsidii
destitnta, post obstinatam afiquot " mensinm oiwdio-
nero, demum in potestatem Marchionis devenit, hac
conditione, ut sciliret miiitibus cum armis, oollatis
signis , ordine , et instrucla acie egressis , ad sua ,
aut quocumque voluerint, eundi libera potestas esset.

( MCCCLVII )

Postere anno, locustarum tanta raulritndo Gaiiiae ^Ci-
salpinae tvactum obdnxtt,utei, nirentibus qnibnscom-

43

Digitized by

Google

339

(3. SCfllAVlNAli

3ijo

que corrogis, sumtnam frnctuum omnium, ac frugum a tiam, quae recrodescens maxima interrteciohe multa

inopiam intulerit ; multi fame consumpti ; mox ex
hac annonae egestate, et locustarnm foetore ( ex
cibi namque defectu omnes interierunt ) adeo atrox
excita est pestilentia , ut vix homo unus ex decimo
quoque eam calamitatem subterfugerit. Malum qui-
dem commune fuit ; proterea neque Alexandrini ab
illius vi omnino exempti sunt.

( MCCCLVIII )

Proximo anno , praetore iterum Alexandriae Joa-
nuccio de Aliprandis, Riccardus Firuffinus, vir patri-
tius ejusdem civitatis, vitae innocentia, et facultate
legum illustris, a Galleacio Vicecomite Novariae prae-
tor creatus est.

Eodem anno Antonius Trottus, longe civitatis Ale-
xandriae princeps, pactum, et conventum fecit cum
decurionibus , populoque Alexandrino de reficiendis,
sartisque, et tectis servandis septis amnis Burmidae,
pro conservatione molarum frumentariarum , illic
positarum.

Interea Galleacras Vicecomes, Mediolani Princeps,
edicto suo sanxit, ne civis quispiam Alexandriae,
aut ejus territorii audeat, non impetrata prius abs
se licentia, castrum, arcemve, aut munitionem in
solo (?) ipsius erigere et aedificare , certa poena
posita non obedientibus. Quod edictum postea
non. novemb. ipsius Principis jussu, tam intra civi-
tatem, quam extra, totum agrum Alexandrinum, tu-
barum sono
publicatum.

hominum millia undecumque excepit, urbes prae-
terea omnes, et oppida praeserfim, quibus impe-
rabat Galleacius, mole insolentram tributorum gra-
viter ab eo exagitata , atque oppressa surit. Is enim
nupsit Joanni Galleacio, filio suo, Isabellam Joannis
Valesii, secundi hujns nominis,Galliae Regis, filiam (vo-
lunt aliqui Caroli V filiam, aliqui sororem iuisse Isabel-
lam ; verum eos falli existimo, quod Carolus hoc anno,
vivente adhuc patre, nondura regni coronam adeptus
fuerat); quam cum ex Gallia Mediolanum traduci
constituisset ea apparatus magnificentia, quaeutfius-
que statum, et conditionem deceret, neque aerarium
impensae sufficeret , ea de causa, snbjeetos sibi po-
pulos contra fas et jus vexare coactus sit (sic). Ex hoc
matrimonio assecntus est Joannes Galleaeius novum
titulum ; nam Comitatu Virtutis oppidi , quod est
in Armoricis, a socero Rege, dotis nomine, suscepto,
Virtutis Comes deinceps est appellatus. Deducta
nova nupta Mediolanum solemnissima pompa, et vere
fastu regio, ibi, et in toto Galteacii imperio, per dies
multos publicae laetitiae data signa ; laeta omnia ,
et festa erant. Attellanae fabulae, ludicra spectacula,
pugnae umbratiles, hastici equestres ludi, et belli
varia simulacra, diu, noctuque repraesentata sunt.
Ignes praeterea crebri per omnia fora , et compita.
In turrium, templorum, arcuumque fastigiis , atque
pro -singularum aedium fenestris faculae, et accensa
lumina stellatum coelum referentia conspecta: acces-

( MCCCLIX )

sere ad haecundique campanarum, timpanorum, tuba-
et maximis praeconum vocibus est e rnm,aliorumqueinstrumentorum sonitus,crepitus,fre-

mitusque, quibus illic homines, mutuos inter se ser-
mones agitantes, nihil prorsus invicem, nisi, maximis
editis vocibus, intelligebantur. Haec, et alia id genus
effusi gaudii argumenta passim tota Insubria, et ea
parte Liguriae, quae in fide Vicecomitum stabat,
atque Alexandriae praecipue, facta sunt; quae tamen
exsultationis signa aegras populorum mentes pene-
trare vix potuerunt , cum recentium calamitatum
adhuc vigeret memoria, et vis urentis pestilentiae
nondum esset compressa, adeo ut lugendum potius
esset omnibus illis, quam laetandum.

Sequenti anno, Secundo de Concorrerio Alezan-
driae praetore impellente, xi sapientes viri, rerum
usu, et juris civilis scientia periti, Antianorum, pu-
blicique eonsilii auctoritate, et decreto, electi sunt,
qui leges ad rectam institutionem , et bonum rei-
publicae regimen composuerunt. Quae inde a Gal-
leacio Principe approbatae, ad x kal. decembris, in
publico consessu iectae , et evulgatae fuerunt. Sa-
pientes autem, qui curae habuerunt sane hi sunt:
Philippinus de Puteo , Gullielmus Guaschus, Ber-
nardus Calcamngius, Thomas de Parma, Manfredinus d
Trottus, Mollinus Invitiatus, Luchinus Gambarinus,
Cassalinus de Boscho, Bartholomaeus Squarzaficus,
Hugolinus Guascus, et MaVtinus Ardizonus.

Pax inde inter Italicps Principes, jussu Impera-
toris , proclamatur. Ex ea Galleacius Vicecomes
Novariam , Albingaunum , et oppida aliquot , quae
sibi occupata fuerant , repetit.

( MCCCLX )

Insequens annus a partu Virginis mitlesimus ter-
centesimus sexagesimus lacrimabilis, et calamitosus
fuit, non Alexandrinis modo, sed et cunctis Insubri-
bus, atque eorum vicinis : quippe, praeter pestilen-

( MCCCLXI )

Proximo anno Galleacius gratia , et humanitate
Caroli Imperatoris, nobilissimum , et celeberrimum
gymnasium Papiae erexit, accersitis undecumque ,
magnis stipendiis , viris, disciplinarum omnium ia-
cultate peritissimis , qui pubiicum in eo docendi
munus obirent. Quod gymnasium inde idem Carolus
eximiis privilegiis, et immunitatibus honestavit. Ut
autem illud frequentius faceret, ad universos prae-
tores subditarum sibi civitatum, et oppidorum lit-
teras dedit in haec verba : « Gaileacius Vicecomes
» Mediolani Princ, Imperialis vicarius generalis. Cum
» habeamus studium in civitate Papiae, tam in jure
» canonico, quam civili, in medicina, et in philo-
» sophia , et logica : et habeamus ibi doetores suffi-

Digitized by

Google

34 1

A*N. \LEKANDRIM

» cientes, mandanans vobis quelenue proolamari
» faciatis in civkatibus vestris , in locis < ons*efas ,
» qned : quilibet ficholaris debeat ad civitatem no-
» 3tram Papiae statim, sub-poeaa oostro. arbkrio aufe-
» renda ( ticj, «e conferr«..Et, slqui ivissent ad aliena
». studia, statim mittator pro eisi, et cempeltantur
.» venive Papiam. Inipsa enim civitabe populo ac-
». qnisivimns privilegia solemaia studii geaeralis,
» cnm potestafce , et aocteritate dandi conventum
» in decretalibus-, e* legibas, et qnajibet facultate.
» Dat Mediolani, xxvat octobris. » Hae htteree Ale-
xandriae pablicatae fuerunt voee praeconis, juxta
mandatum ipsius GaHeacii ad Vi iduS novembris. .

Pestilentia diu Galltofn Cisalpioam pervagata ,
adhuc furens grassatur. Qued privatum molum
statim aliud, toti reipubiicae christianae commune,
subsecutum est; namque Atnurates III, Turcaram
Rex, navibus Genuensium in Europam cun cenium
milKbus Tuvcis trajecit, persoluto pretio nummi
anrei ipMS Genuonsibus in singula Turoarum capita.
Qoae res postea tanto detrimento Christianis fuit,
ub brevi non imperium Graeciae tantum , sed etiam
alia Christiaoortim regaa in illins manus pervenerint

( MCCCLXII )

Postero anao, Jeannes, Marckto Montisferrati, sua-
dentibus Amadeo, Comite Ailobrogum, aliisqae Ita-
tiae Principibus, qui cum Egidio Carilla, legate
pontificip, adversns Vioecomites sooietatem inierant,
iterum Galteacinm bello aggredkur. Sane erat per
id tempus in Narboneosi Gallia legio lectissima
decem miUium equitum Britannorum > quae, con-
fecto belio, quod Edoardus, Rex Britanniae, oum
Joanne, Galiiae Rege, susceperat, nova stipendia
quaerens, eo trajecerat. I|lam Joannes, Montisfeiv
rati Marchio, ad se accitam conduxk. Quae confe-
stim, Gailiam Cisalpinam ingressa, agros Alexan-
drinum, et Derthonensem exeursionibus, «t rapinis
foede vastavit. Vehemens quidem fuit haec iltata
calamitas, et furentium barbarorum procelln ; ye-
rumtamen looge vehementior exslitisset , nisi eam
extemplo Luchinus Vermius veronensis, dux maxima
prudentia , usuque' armorum peritissimus , virtute
Sua cohibuisset ; quippe cum utrique urbi iilum
GaUeacius pnaefecisset , intelleoto repentino hostium
adventn, et ab «ofaicj facta direptione Aiexandriae,
protinus cum valida et expedita veteranerum mili-
tum manu, qnae tunc urbis praesidio excubabat ,
eoque majore civium numero, quem raptira et per
tumultum, ut tenoporis exiguitas tulerat, contra-
here potuit , egreditnr , atque in eos concedit. Qui
de ejus motu per captivos certiores facti, licetnn-
raero, et viribus majores essent, veriti tamen ia-
sidias ( Derthonenses enim pariter, contra iiios arma
coeperant), cum muita praeda ad loca sese tuta
receperunt. Pars ad castrum novum agri Dertho-
nensis, reliqui vero ad oppida alia, quae paullo ante
Viceeomiti subtaaxerant, confugerunt. Tanta fuit

34b

a gentis hnjusr saevkia,. et ogwfehbas , at vhtimajwqa
recordarenturp efe ■ memeria re pflterenfc ihominies^ Lu^
chtnus, adversarns popolationey ot «^ui-ra eonmjotie,
Alexandriam regredituc ; qnam mde eiritatemnaoanv
nitioni-bus et , praesidio sepsit . hrsnectibus. 1 , . Interne
Viqueria, oppidaque nonnulln ditiahis GaUeocu ad
Marchionem Montisferreti defiriunfe. .;'■ \u . . 1
Martio mense, arsifc coraetes inter 1 Eunwn , et
Notum, cauda louga , colore cinericio. Pridie i<k
septem., sole mirabiliter .obscurato, Innocentius VI,
Pont Max., Aventone vita exemptus est In cujus
lecum Urbanus Vy,natiooe gall^s, abaens, utpote
apud Vicecomites legatione fungens, oimMum Car>
dioalium oonseasi4ne<es4 -snbrogatus.- .■■>.

hx his tamen 4antis calamitaubas fiiit annus aaa-

^ xime omnium frugnra ubertate laetus.

1 . ■> ! .. : • ' ■ 1 • 11..

( MCCCLXIII )

■ . . ■' ■ ; • • > i . ■ .

Iosequenti anno, Britannorttm copiae^ qua« xtwu»
superiore, dam nomiae iniUtiae Joannis, Marchiaass
Montisferratt , foedis excursionibus univeasoS iines
Alexandrinorutn . et Derthonenshnn diiacerarunt ,
cum stipendia sibi promissa non perselverentur,
suasore Gaileacto, adversns quem bettnm interne>-
cino prope odio atatea eontinenter gesserant^ iin;Pi-
sanorum subsiduim , oraos Florentini graaihus oer-
tamhnibus vexabant, transierunti; • demnmqne Gatta
Cisalpioa exoedentesi, Albam Pompejaan , Castrnm'-
novuua , Romaghanum, caeteraque oppida, quae haiid

c raulto ante Galleacio oocapavemnt, eidem restituimt.
Per id tempus floruil fama pietatis, efc.christia-
narum virtutum commendatione Gullielmus Zuccus,
alexandrinus civis, templimaximi mensarius (hoc enim
nomine appellatur fabricae templi , et rebus, divino
-cnttui neoessariis;, prOcuiaodis, etcomparandis praefe-
otus), <mi post multa inSignia edita < rehgianis mvni-
menta, non sineopinione sanctitatisieN hnmanisrebns,
senex plane, atque in Beatorum nunkernm reiatns,
escessit, aepultusqne est io «edibusD. Marci, monaobaw
rnm praedicatoriae fi^atenmtatis. > domicilio , snb peri-
stiliis (ciaastra vocant), qua paite de templo reota in
ooenobinm Htur. Sane in hujus viri gratiam, et.dmtn
viveret , et eo etiara mortuo> Deus prodigia aliquot
monstravit Ips* namque vivena tantolcharitatig ato-

d dore flagravife , nt absque piis largitmnibus «pms
uitro promse cgentibus ,; et; catamitesis Viris cori-
ferre consneverat, ncmineml praeterea unqoam, Sob-
sidium, et eleemosinam postulantera, a se vuouum-,
et trisOem abire permisit. Piwndeiab dpsoiDoo iioc
eximium >, et pecuiiare. donum obtinait , nt soisicet
ioculi, quos ille secum quotidie aere refertos^ °mi-
serorum , et egenorum inopiae snblevandae causa ,
deferebat, numquam exinanirentur; imoetiam, divino
nutu,prodigiose, quanto raagis exiis pauperibus pecu-
niam erogabatGullieltnus,eo amplius iila cresceredi-
vinitus videbatur, et plerumque, quam mane suramam
aeris dividendi sumpserat, diviseratque, eam ipsam
vesperi domum referebat. ;. kide ortum est Alexan>-
driae proverbium: Crumena Beati Gulhehni ; nempe
ii

Digitized by

Google

G. SCUIAVINAE

343

quae numquam deficeret. Gesta sunt haec dum a »
Gullielmus viveret. At mortuum portenta etiam alia »
secuta sunt ; nimirum infirmi variis languoribus , »
debiles, et calamitosi viri plures, votis deo conce- »
ptis, ipsius Gutlielmi precibus , quem quisque sibi »
patronum , et intercessorem apud Deum legerant ,
integram valetudinem consecuti sunt , et meliori »
fortunae facti. Postremo autem , dum , annis ali- »
quot post obitum, populi suasione, cui vitae inno-
centia , et secuta miracula religionem obtulerant ,
corpus illius ex tumulo , ut decenti loco veneran-
dum collooanetur , extractum esset , praeter odo-
ris suavitatem , qua praesentes perfusi sunt , et
exhilarati, inventum in capite fuit apum examen
consedisse, mellaque in eo, et favos finxisse ; quod
caput cum reliquis ossibus corporis ilKus apud ipsos b
monachos Praedicatores adhuc habetur, mortuis
apibus, et favo plenum. Ejus imago passim locis
sacris cum Alexandriae tum in dioecesi ejus, picta
vtdetur, cucuUae habitu induta (erat tertii F. or-
dinis, ut fertur, Divi Augustini), quo habitu, is,
quoad vixit, nullo solemni voto adscriptus, usus est,
capite, diademale, et radiis circum coruscantibus
ornato , sinistra manu baeiUum tenens , de quo
pendet clavis, argumentum muneris praefeeturae ,
qua perfunctus est; dextera autem in marsupium
iniecta, ut circumstanti pauperum multitudini mise-
ricordiae opus impartiret : ad caput vero prosime
habetur picta tabeUa referens tabellam ipsam , in
qua fixum est Lignum S. Ue Grucis , cum hac in-
scriptione : Gullielmus Zuccus Civis Alexandrinus , c
et Massarius hujus Ecclesiae.

( MGCCLXIV )

Anno proximo, kal. febr., Carolus IV Imperator, con-
firmatis Guidoni Episcopo Aquensi, ejusqne Ecclesiae
privilegiis omnibus, et gratiis, quae superiorum Impe-
ratorum , et Regum Romanorum auctoritate com-
muniter Episcopis , et universae Ecclesiae Aquensi
concessa fuerunt , novis etiam honoribus honestavit.
Namque, praeter alia multa, bona, et jura quaecum-
que, ad Alexandrinam Ecclesiam spectantia, eidem
Guidoni supposuit, eo quia concessione, et decreto
Alexandri III, atque Innooentii itidem III, Maximo-
rum Pontificum , una eadem cum Aquensi facta est. d
Confirmationis autem hujusmodi exemptum tale est :
« In nomineSanctae etIndividuaeTrinitatis,feliciter,
» amen. Karolus IV, di vina favente clementia, Rom ano-
» rum Imperator semper Augustus, et Boemiae Rex,
» ad perpetuam rei memoriam. Inter gloriosas reipu-
» blicae curas, quibus cor nostrum pro nostrorum
» salute fidelium perpeti meditat[ione (?)] distrahitur,
» nostra circa id praecipue versatur intentio, et ad hoc
» sedulum destinamus affectum, qualiter almam ma-
» trem Ecclesiam, sponsam Regis, et in cuius gratia
» temporalia regno .nostro parent imperio, summa
» devotione, summo semper studio veueremur. Istud
» autem tunc nos exsequi rite perpendimus, dum
» cunclarum Ecclesiarum honori pariter, et quieti

344

perspicimus, et earum ministros, divinis manci-
pantes obsequiis, imperatoriae protectionis praesi-
» dio in pacis dulcedine confovemus , Ubertates
» ipsorum, et jura, nunc vetera renovantes, nunc
» nova pro necessitate temporum largientes.

« Sane venerabilis Guido, Aquensis Episcopus ,
» princeps, et familiaris aulicus noster dilectus, in no-
» strae majestatis constitutus praesentia, Htteras san-
» ctae memoriae Domini Clementis PapaeVI, pro sua
» recommendatione nobis ab eo, dum adhuc in hu-
» manis esset, scriptas, exhibuit, et intercedertte ad
» serenitatem nostram pro eo •venerabili Nieolao,
» Patriarca Aquilejense, fratre nostro, nobis humi-
.» Kter supplicavit , ot prhrtlegia divae recordationis
■» Imperatorum, et Regum Romanorum, praedeces-
» sorum nostrorum, sibi, et Ecclesiae suaeAquensi
» concessa, de quibus fidem plertariam nobis fecerit,
» nec non omnia et singula in dietis privitegiis
» eontcnta , sive per ea ipsi Ecolesiae Aquensi , et
■» suo Episcopo data, cotlata, confirmata, et indulta
» confirmare, eademque de novo concedere, et Epi-
» scopum praedictum pro se, etdicta sua Ecctesia de
» iisdem investire, de benignitate regia, dignaremur. »

« Primum quidem privitegium est divi Guidonis,
» quondam Imperatoris Romani, perquod idem Im-
» perator Ecclesiam S. Vigilii, fundatam in Curte Urba,
» cum omnibus suis appenditiis,dohaesticis selvaticis-
» que (?) ejus, et utriusque sexus familtis/et suis ad-
» jaoentiis Ecclesiae, et Episeopo Aquensi donavit,
» et fuit quondam actnm, datum Papiae, id. maji, anno
» Dominicae Incarnationis occcxci, indictione ix,
» anno primo imperii Domini Guidonis Serenissimi
» Imperatoris Augusti.

« Secnndum privilegium est Ottonis (II) quondam
» Imperatoris, super districtione urbis Aquensis in-
» trinsecns, et extrinsecus per tria milliaria circum-
» quaque; item super plebibus Ossimae, Gamalerii,
» et Veximi Caurti, et Saritelti , cum terris, de-
» cimis, et pertinentns, per ipsnm Ottonem eidem
» Episcopo, et Aquensi Ecclesiae collatum, et fuit
» quondam datum xv kal. maii, anno dominicae In-
)> carnationis dcccclxxviii , regni vero domini Otho-
» nis Imperatoris Augnsti an. decimo octavo, imperii
» vero ejusdem anno xi, indict. vi. Actum est au-
» tem in curte, quae dicitur Alteset, feticiter, amen.

« Item tertium privilegium est Ottonis (III), Regis
» Romanorum , super praedicta districtione nrbis
» Aquensis, et omnium castellorum, et villarum,
» ad Ecctesiam Aquensem pertinentium , et om-
» nium hominum, proprietatem dictae Ecclesiae
» habitantium, tam de Cavatorio, quam de Tertio,
» et de Setebrio , de Cassinis intrinsecus , et ex-
» trinsecus per tria miltiaria circumquaque, nec non
» super confirmatione dictarum plebium de Ossima,
» GamaleriojVeximo, Caurto, Saritello, terrarnmque,
» et decimarum , et pertinentiarum ipsarum ; et
)> fiiit quondam datum xn kal. maii, anno Dominicae
» Incarnationis dccccxcv , regni vero domini Ottonis
» invictissimi Regis, xm, indictione vm. Actum m
» civitate, quae dicitur Cremona, feliciter, amen.

Digitized by

Google

34<>

\m ALEXANDMM

346

« Quartum privitegium est divi Henrici (II), quon- a »inter Tanagrum (sic), et Burmidam consistentia.

» dara Imperatoris Romani, concedentis , et confir-

» mantis Ecclesiae, et Episcopo Aquensi castella, et

» vitlas praedictas, videbcet Cavatorii, Tertii,.Setebrii,

» Gassinarum, nec non districtionem dictae urbis

» Aquensis, et eorumdem castellorum intra, et ab

» extra pertria miltiaria ab omni parte, ac donatio-

» nem praedictarum plebium Ossimae, Gamalerii,

» .Veximi, Caurti, SariteMi, et S. VigiluS, cum ter-

i) ris, familiis, rebus, et pertinenliis supradiotis ,

» neo non casteHa, Videxonum, Mirabellum, Gror-

» nardum, Pusonem, Piretum, Meduliam, cum ap-

» penditiis eorumdem, ao omnia predia, jura, juris-

» dictiones, et bona omnia, quae quondam G*aido,

» Aquensis Episcopus, Eoclesiae praetataie per cartu-

» Item castellum, villam et terram de Bonovicino cnm
» pertinentiis suis, et fuit quondam datum, »• kal.
w julri, indictione ix, an. mcxvi, regnante Henrico, IV
» Rege Romanorum an. x, imperante vi. Aotum est
>v Them. (?)

« Septimum privilegium Henrici Regis , terras ,
» et loca de Plaxano, et Salarajo, cum capeHa, do-
» mihus, vineis, pratis, et pertinentiis, Episcopo,
».et Ecotesiae Aquensi conferent. (sic).

« Octavnm privilegium est celebris, et recolendae
» metnoriae domini Henrici (VII), quondam Rema-
» norum Imperatoris Augusti, tunevero Regisyavi no-
» stri carissimi , praediota, et alia omnia Episcopo, et
% Ecclesiae Aqnensi prvvilegia, per praedecessores,

» lam donationis contnlit; vkleUcet quantumcumque b » et Reges Romanorum data, et concessa in ge-

» visus est habere intra civitatem Aquensem, etextra
» eain in territoriis ejus, puta in Setebrio, et in
» Meladio: turrim vero, [et] fossato oircumdatam, cum
» sua portione ejusdem castelli, et villae aim ora-
»■ nibus territoriis, et pertinentiis suis in integmm
» oum supradictis rebus, una cnm casis, sedimi-
» nibus, vineis, terris cultis, et incultis, pratis,
» silvis, montibus, vallibus, planitiebus, aquis, aqua-
» rum decursibus , molendinis, piscationibus , et om-
» nibus rebus mobilibus, et immobilibus, et utrius-

» nere coniirmant. (sic); Etfuit quondam datnmapud
» Mecholanum, x kal. februarn , ind. tx , ann. Do-
» mini hcccxi, regni vero ejnsdem anno m.

« Nos igitur praefati Principis, et familiaris no-
» stridilecti venerabilisGuidonis, Aquensis Episcopi,
» tam justis, quam devotis svppLicationibns benigne
»■ occurrenbes assensn, praedicta» privilegia, et om-
» nia , et singula in iis; et qnolibet eorum con-
» tenta, prout per antedictos drvos Imperatores, et
»■ Reges Romanorum proride • sunt concessa , ac

» que sexus famitiiis, ad praedictutn Episcopum, et ad » omnia, et singula suprascripta , et infrascripta ,

» praedictas curtes, et plebes pertinentibus. Et fuit » et quae dictus Episcopus, et Eeclesia sua pos-

» quovidam dalum iii kal. januarii, indictione vm, » sidet, seu quornm possessionem per invasionem ,

» anno Douiin. Incarnationis mx [juii (?)];, annoordi- » sen occnpationem, per alienationero , sen aliena-

» nationis domini Henrici x, regnantisque 1; et c » tiones, infeodatam , vel infeodationes , donatio-

» fuit aotum Ratisponae feliciter , amen. » nem, vel donationes, concessionem , vel conces-

«Item quintum privilegiumestdominiHenricif///j, » siones , quamvis fraudem , vel violentiam , sen ali-

» II Romanorum Imperatoris, per quod subscripta

n donat, et de jure suo in jus, et proprietatem

» Aquensis Eeclesiae, et praesuLum ejus fanditus

» transtulit, videlicet in civitate Aquensi, nec.non

» in Meladio, Cartosio, Castronovo, quod dieitur

» Foranlianam, Bestagno, Tertio, Alicis Paternis,

» Setebrio, Cassinis, Gamalerio , Cavatorio, Foro,

» Gronardo, et in terris S. Vigtlii , pLacita distric-

» tione, et duella valeant legaliter exerceri. Item

» ooncessit eidem Ecclestae , et ejus Episcopis , et

» corroborat, quod faeultatem habeant, quascumque

» advocationes velint, eligendi, et potestatem omnis

» quo ingenio, ratione, vel omni quovis modo, vel

» aliter amiserunt , vel extra dictorum Episcopi , et

» Ecclesiae posita potestate fuerint, perdiderint ,

» alienaverint, donaverint, vel coneesserint, in foeu-

». dum, seu alio quovis modo, jure, vel forma extra

» manus, fortia, jurisdictione , et potestate dictorum

» Episcopi, et Ecclesiae posita fnerint , vel snnt,

» ex certa scientia , et de immerisa nostrae pleni-

» tndine potestatis dicto Episcopo Principi nostro,

» suisque successoribus, et Aqnensi Ecclesiae praeli-

» batac (sic) ratiBcamus, approbatnus ; sibique, etEc-

» clesiae suac praedictae, suisque successoribus con-

.» publicae exactionis in praedicfcis locis habeaut, d » firmamus, ac de novo, de innata nobts clementia

» liberaliter conferimus, et donamus, dictumqoe

•» Episcopum in nostrae majestatis praesentia com-

» parentem, suo , et •praefatae Ecclesiae suae no-

» mine, et suceessorum de ipsis investimus 1 , et

» auctoritate Romana ImperiaLi ex certa scientia,

» et magna nostrae plenitudine potestatis praesen-

» tibus investimus, ac ipsum, et Ecclesiam suam

» Aquensem ad uberioris graliae incrementum cum

n praedictis, et aliis univereis, et singulis eorum-

» dem Episcopi , et Ecclesiae, civitotilms , castris,

» bnrgis, vilhs, fortalitiis, munitionibus, terris, re-

i» galibus, juribus , et jurisdictionibus , pleblbus ,

» locis, possessionibus , et bonis mobilibusi, et im-

» molnlibus, tptibnscumque censeantur nominibus,

» et eserceant, resoissa omniam Marchionum, Co-

» mitnra , Vicecomitum , et aliarum personarum

» qnarumcumque potestate. Et fuit quondam datum

» viu id. julii, anno Inearnation. Dominicae mlii,

» indictione v ; anno autem domini Enrici, III Regis,

» II Imperatoris, ordinatioais ejus xxiv, regni decimo-

» quarto, imperii vi, et fuit actum Ratisponae feli-

» citer, amen.

« Item sextum privilegium est domini Henrici (V),

» IV Romanorum Imperatoris, quo donavit , laudavit,

» concessit, et tradidit in potestatem Episcopi , et

» Ecclesiae Aqnensis castra, villas et poderia Mon-

» tisboni, Verdobii, et Rochetae Pellafeae, ac Soi-

» rani , et Runczenarii , et villas, terras, et I6ca

Digitized by

Google

G. SCBIAVINAE

347

11 et in quibuseumque juribus, et rebus consistaht, a »

» Episcopo, et Ecclesiae praecKctis, tam perdivos »

» Imperatores, et Reges Romanorum praedecesso- »

» res nostros , vel alias juste provide collata , vel »

» confirmata, seu per quoslibet nobiles, ignobiles, »

» vel alias concessa, et donata sub nostra, et sacra »

» Romani imperii protectione speciali recipimus, »

» et tntela omnia hujusmodi, et singuia, ul prae- »

» mittitur praefato Episcopo, et Aquensi Ecclesiae »

» de immensa nostrae pienitudine pOtestatis, ex certa »

» scientia , et Speciali gratia confirmantes, et de »

» novo etiam concedentes, non obstante, si prae- »

» missa, vel eorum aiiqua, seu aliquid quocumque a

» tempore occupata sunt, vel fuerunt, seu invasa, »

» per quemcumque alienata, infeudata, rapta per »
» vim, aut quomodolibet ausu, vei potentia, dolo , b »

» vel fraude, minus juste distracta, vel qualiter- »

» cumque rapta, sublata, et extra praedictorum »

» Episcopi , et Ecclesiae , quocumque tituio, posita »

» potestatem. Nos enim tales , et quascumque alias »

» violentas occupationes, invasiones , alienationes , »

» et etiam infeudationes, rapinas, et distractiones, »

» donationes, concessiones, instrumenta, sententias, »

» arbitrationes , ordinationes, delegatas, et omnia »

» alia, ac scripturae, et inde secutae, et secuta , »

» vel aliter quaiicumque modo pronunciata, scripta, »

» vei facta, et detentiones cassas, et irritas judi- »

i> camus penitus, et inanes; dictumque Episcopum, »

» et Ecclesiam ejus praedictam, et suocessores ad- »

o versus eas, et earum quamlibet ex certa scientia »
» in integrum restituentes, et pro restitutis habere e »

» volentes, mandactes , et statuentes, de nostrae »

» Romanae imperatoriae plenitudine potestatis, nuila »

» temporis praescriptione, invasione, occupatione, »

» alienatione, donatione, concessione, infeudatione , »

» sententia arbitrali, vei ordinaria, vel qualecum- »

» que instrumentum , privilegium , vel privilegia, »

» vei scriptura in perpetuum, seu jura aliqua contra »

» praesentem nostram dispositionem, constitntio- »

» nem, prammaticam, confirmationem, donationem, »

» et ordinationem invasoribus, et occupatoribus , »

» alienatoribus , infeodatoribus , promuigatoribus , »

» sententiatoribus, donatoribus, vel scriptoribus, seu »

» distractoribus hujusmodi quomodolibet in praeju- »

» dicium Ecclesiae Aquensis, et sui Episcopi, et »
» successorum profutura. d »

« Caeterum, cum saepe dictus venerabilis Guido, »

» Aquensis Episcopus, et Princeps noster dilectus, »

» per quasdam litteras bonae memeriae quondam »

» domini Innocentii Papae tertii nobis monstraverit, »

» Aquensem , et Aiexandrinam Ecclesias per eum- »

» dem dominum Innocentium, sive per praedecesso- »

» rem suum Atexandrum Papam, olim unitas fuisse, »

» prout usque hodie unus esse dignoscitur Pontifex »

» utriusque: cumque eidem Episcopo spiritualium »

» omnium praedictae Aiexandrinae Ecclesiae solli- »

» citudo, et cura ineumbat, et res cum honore suo »

» transire debeat, sitque indignum, si is, qui ad »

» onus eligitur, exclusus maneat a mercede, decer- »

» nimus, statuimus, volumus, et jubemus de prae- »

348

dictae nostrae magna plenrtudtne potestatis, ut
universa temporalia , puta castra , terrae , villae ,
loca, jura, jurisdiotiones , territoria, rdgaiia, do-
minia, et aiia universa, et sihgufa dictae Aiexan-
drinae Ecclesiae, in pOtestate , et manu dicta A-
queusis Episcopi, suorumque successorum perpetuo
consistant, quae sibi, suisque successoribus, et Ec-
ciesiae Suae praedictae concedimus, conferimus,
et ex certa scientia, et magna Romanae nostrae
plenitudine potestatis confirmamus, et de novo
concedimus, et donamus, ut sicut eidem Eccle-
siae, et ejus plebi seminat spiritnalia , ita, et
metere temporalia gratnletur. Insuper ut in ona-
nibhs , et singolis praefatis ctvitatibus , parti-
bus, castris , viilis, burgis, terris, locis , pode-
riis, et districtibus eorumdem, et per tria mil-
Haria circumcirca , et in omnibus , et singulis
hominibus, et vassallis, et utriusque sexus firnii-
Kis, et municipiis in dictis civitatibus, castris ,
terris, villis, burgis, partibus, poderiis, et distric-
tibus, stantibus, et habitantibus, ut videlicet tem-
pore venturo stabunt, vel habitabunt, et in ple-
bibus, vicis, et territoriis, ac ubique inter Ta-
nagrum , et Burmidam dicto Guidoni Episcopo ,
Principi nostro carissimo, et Aquensi Ecclesiae,
suisque successoribus , et officialibus nihil desit
potestatis, et dominii, praedicta omnia supra
etpressa, de novo etiam , et ex certa scientia, et
gratia speciali, et de immensa nostrae Romanae
impei-atoriae plenitudine potestatis, praedictoGui-
doni Episcopo, Principi nostro carissimo, etper
eum dictae Ecclesiae Aqnensi , et Episttopali
mensae, et suis successoribus, confirmarmis', lar-
gimur, tradimus, et donamus, fuhditus omnia, et
singula supradicta in ipsum -Guidonem AquerJsem
Episcopum , et episcopalem mehsam ipsios ; et m
Aquensem Ecclesiam, et sudeessores dicti Episcopi
penitus transferentes, cum omni mero, et mixto
imperio, dominio. et signoria alta, et bassa, cum
totis districtibus , juribus, et hondribus, omni-
modaque aiia jurisdictione, hominibus etiam , et
vassallis, ipsarumque fideiitatrbus , sfervitutibus,
et omagiis, et utriusque 1 sexus femiiiis , et muni-
cipiis, et successoribus , et praesertim in hte, et
ab eis, et ex his, qui, vel quae, in omnibns, et
singulis praedictis civitatibus, castfis', terris; locis,
burgis", villis, partibus, pdderiis,' et disfrictibus,
contratibus, et vicis decederent in futuTum^^vel
decessermt absque filiis legitimis ex se natis, et
cum omnibus acenzamehtis , et cum omnibus
bannis, et fodris, et etiam cum omriibus anga-
riis, et bandimentis victualihm omnium, et alia-
rum rerum , et bonornm, in quibuscumqhe par-
tibus consistant, et quocumque nominecenseantur,
jurisdictionibus omnibus, et dueilis, ac regalibus
universis, et confectionrbus, reparationibus, et
ciausuris murorum , et spaldorum , fossatorum
omnium praedictorum, et praedictarum civitatum,
castrorum, viiiarum, terrarum, bnrgorum, nec
non cum montibus, valiibus, planiciebus, silvis,

Digitized by

Google

319

\m. 'ALEXANIiRlM

35o

n pascuts, ipaludibus, aquis, et jmiiiis^ttcptarumque a » stunt, teneantur, ct debeant dicto Episedpo, Prin-

» . declirsibus , nanMgiis, pontibus, tholendiius, baten-

» : deriis, piseationibus, vehationibus,. aucupationi-

» bus, passagiis^ guadagus, pontibos, furnis, telo-

» ueis, mercatis, fodris, nundinis, oronibuscjue exao-

» tiodib.us publiois, privatis, mtaietis, monetaeque*

» tam auri, quanri acgenti, alteriusque mttalli fa-

» bricandae, seu cudeudae, Notariis etiam, seu No-

» tajriorum* per totum . orhem , in toto orbe nostra

» imperiali' wctoritate creationibus, plenaria pote-

» state, ottinpbusque aliis redditibus, proventibus,

» et obventionibus universis, bonis. etiain mobilibus,

» et unuaobilibus, cultis, et incultis, selvaticis; atqite

» domesVicis ad praediotas civitates, caslra, terras,

» villas, burg|OS,i.loCa, plebes, partes, vicos, etca-

» . cipi nostro, et Aquensi Ecclesiae, ac snis suo
» cessorihns, tamquam nobis de dicto mero , et
» mixto imperio, dominio, et . segnoria , comitritu \
11 acjetitnn de omnibus apgariis, perangariis, <suo*
»•. cessionibus, et acenzamentis, bandimentis, factio<-
» , hibus , ; et reparn tidnibus murorum r spaldormn ;
» fos9atorura, clausurarum, et aliorum, et aliarum
jj.iomniinn, ac de uegalibus, «t aliis omnibus, et
» ..sipgu.lis supradiotiaiin pcrpetntun integre respon-
.» dere, ac .obedmei, ;el' parere in omnibus, et per
->> ojn nia sietit. propria e, personae itostrae, sine aliqua
» contradictione jup»,- yel faeti, non obstantibus
» >quibuscumque jitribus, privtlegiis, instntmentis,
» setiteriliis,.pcarbitralibus,et arbitramentis, ordina-

j>, pellas, <$t ipsoruin, et ipsarum quaelibet, vel # .» riis etiain , sive delegatis , ac quibttscumque pactis,

» qualibet spectantibus, spectantia, seu speclare

» debeutibus, vel debentia, et in praedictis civita-

» tibtts, terris, castris, villis, burgis, locis, ple-

» bibus, vicis, capellis, partibus, poderiis, et dir

» strictibus , consistentibus , et consistentia , e£

» demnm. quicquid juris dominii , potestatis , et

» imperii, in omnibuS, et singulis dictis civitatibus,

» castris, tevris, vUlis, burgis, locis, plebibusj ca-

» pe|lis, vicis, partibus, rebus, et contratis, eorun>

» que poderiis, et districtibus, et etiam inter dieta

» flumina Tanagri, et Burmidae, juris, et imperii

» nos habere constiterit, atque constat.

« Item quod praefalus Episcopus Princeps uo-

» ster carissimus, et Aquensis Ecclesia, et sui suc-

» sen i.instrumpotis .pactorum , ac obligationibus ,

,» promissionibus, stipulalionibus, et aliis omnibus,

» de jure,vel de facto dictis, scriptis, promtdgatis,

:» prolaLis, seu sententiatis, vel quibusoumqne scri-

.» pturis, sett «quibiiscumque donationibus, conces-

» sionibus , iniieud.itionibus, alienationibus, deten-

», tionibus, invasionibus, praescriptionibus praeteri-

,» tis., vel futuris , occupationibus, oppressionibus ,

» coutroversitSiv Utigiis motis , vcl moveudis , et

» omnibus «Jiis in cootrarium factis, dictis, promul-

» gatis, soriptis, roboratis, sententiatia, vel pronun-

,» ciatis,, GcndLs, edendis, promulgaudis , pronun-

» tii>ntlis, siiribendis, roborandis, vel senlentiandis,

» eii oinnibus aliis scripturis, et.gcatiis sub qua-

» cessores per se, et suos officiales possit, et poa- c » cumque forma verborum cuicumque, quibuscum-

» sint in perpetuum in omnibus, et singulis dictis

» civitatibus, et castris, terris, villis, burgis, locis,

» vicis, plebibus, et partibus, et ipsorum omnium,

» et singulorum poderiis, et districtibus, et in om-

» nibus, et singulis partibus, inter Tanagrum, et

» Burmidam existentibus omnia, et singuU exer-

» cere, facere, statuere, ordinare, praecipere, et

» mandare, exerceri facere, statui facere, praecipi,

» et mandari, et ordinari, qttos nos Carolus Im-

» perator, nostrique successores possemus de magna

» nostrae Romanae imperatoriae, et absoluta ple-

» nitudine potestalis, etiam si praesentes essemus, et

» st omnes, et singulas, omnia, et singula, civila-

» tes, castra, terras, villas, burgos, loca, plebes,

» que, vel quomodocumque factis, tratlitis, vel con-

» cessis , etiamsi de ipsis omnibus, ct- singulis

» oporteret de verbo ad verbum ptaesentibus fieri

>> mentioncm, quae contra praemissa, vel praemis-

» sortim aliquid posset, vel possent quomodolibet

» objici, vel opponi, vel iu aiiqno derogare, seu

» etiam obviare; quibus specialiter derogamus; et

» quae omnia, et stngula in contrarium edita, pro-

,» tnulgata, scripta , pronuntiata, arbitrata, senten-

» tiata, prolata, vel roborata, quac, vel qua, huic

» noslrae confirmationi, concessioni, ordinationi,

■» constitutioni, privilegio, seu donationi, investi-

» turae , et decreto, et prammaticae sanctioni pos-

» sint, vel possent praejudicare in aliquo, vel obesse,

» capellas, districtiones , poderia, et parteff prae- d n ex certa scientia, et de dicta imtnensae nostrae

» nominatas ad mauus nostras sine infeudatione

» aliqua, temporibus retroactis facta, tenuissemus,

» vel tenereinus ad praesens, et quidquid nos in

» propria persona nostra possumus, vel possemus,

» si, ut praemittitur, praesentes essemus. Et etiam

» volumus, constituimus, ordinamus, praecipimus,

» jubemus ex certa scientia, et de dicta magna

» uostrae plenitudine potestatis, quod omnes, et

» singuli utriusque sexus in omnibus, et singuiis

» praemissis terris, civitatibus, castris, villis, bur-

» gis, locis, plebibus, vicis, et partibus, poderiis,

» et districtibus, stantibus, et habitantibus, vel qui in

» futurum, et in perpetuum stabunt , vel habita-

» bttnt, cujuscumque conditionis existant, vel exi-

» pienitudine potestatis, revocamus, cassamus, irri-

» tamus, et annullamus , et pro revocatis , cassis,

» irritis, ac annullatis, pcrpetuo haberi statuimus,

» volumus, et jubemus, praefatum Episcopum , et

» per ipsum suam Aquensem Ecelesiam , et epi-

» scopalem mensam, et suos sucoessores de omnibus,

» et singulis supradictis, et in omnibus, et sin-

» gulis, ex certa scienlia, et gratia speciali, et de

» dicta magna Romana imperiali, et absoluta po-

» testale in integrum restituentes , et in integrum

» restitutuin (?), et restitutos (?) habere volentes,

» mandantes, statuentes etiam, et jubentes.

« Caelerum, ,ut supcr pedagiis exigendis , colli-

» gendis, cl accipiendis meta aliqua apponatttr,

Digitized by

Google

35i

G. SCHIAYINAK

352

» «x oerta scientia , ac de dicta magna nostrae ple- a
» nitudine potestatis, et prammatica sanctiohe con-
» cedimns, statuimus, volumus, et jubemus, quod
» dictus Eptscopus Princeps noster, suique sucoes-
4) sores per se se, suosque officiales possit, et pos-
« sint ab omnibus, et singulis bestiis equinis, et
» mulinis , asinints, et aliis bestiis per dictas civi-
•) tates, castra, villas, burgos, partes, et poderia,
» vel ipsorum aliqna transilum facientem, exeun- »
» tem, Tel intrarctem mercimonia , victualia, seu
» alia deferentes, vel deferentem, capere, coiligere,
» letare, seu capi facere, colligi, et levari,pro una-
» qnaque bestia ex praedictis solidos x imperiaies,
» et pro unoquoque plaustro, curru, barrocio, vel
» alio ingenio, mercimonium, seu victualiadeferente,
» solidos kl, et plus, et minus, secundum quod
.» dictae bestiae, currus, plaustra, et alia esset
n pretiosioribus raercimoniis, et rebus aliis oneratae,
» onerati, vel onerata. Et de aliis animalibus , et
» rebus, et omnibus, et singulis supradictis, quae
» prolixum esset omnia per singula explicare, con-
» cedimus etiam, quod possit, et possint pedagia,
» exactiones publicas, et privatas, et alia omnia in
<> omnibus, et singulis civitatibus, castris , terris ,
» vilhs, burgis, partibus, et poderiis; exigere, ca-
» pere , levare , et exigi , capi facere , et levari
» per suos ofliciales, et familiares, secundum quod

* dicto Episcopo, suisque successoribus, officialibus,

* et familiaribus nomine ipsius Episcopi, et suc-
cessorum , et de mandatis ipsorum videbitur uti-

Joaunes Luehoratisten. , sacfae' unperiafis aulae
Canzellarius , Tbeodorieus Vowrmaoien. , Petrns
Florenus, ct Petrus Gurien., Ecclesiarum fipi-
scopi. Illustres Joaonesi, Marchio Meraviae , Ste-
phanus, et Albertus Bavawimy Baidassar.Bwiwsvi-
censis, Bosco Stmchnodn , Boseb Opulien. Piaimi-
laus Thessimen. et Henricus; Ltgonozen y Duees.
Spectabilis Joannes Btmgravius MageMnwgeusis,
Magister onriae nostrae, Jonnnes ' Latigravias ■ de
m Lutemberg, et Berthoklus de Hentremberg, Co-
* mites, et aiii quam plures nostri , et Imperli sae.
» fideles praesent., sub Imperialis nostrae majestatis
» sigillo test." litterarnm. Datum Pragae, anno Do-
»■ mini mccclxiv, indictione n, kal. februdr., regno-
» rum nostrorum aan. xviii , imperii vero rx. n

Cer. Joannes de Prusmoz — per Domrnum Impe-
ratorem Rud. de Fideberg.

Visum est hoc loco id privilegiuin' apponere, cnm,
quod multa, his nostris annalibus lucem plurimam
allatara, conltneat, et complectetur fsicj, tOm maxtme
quoniam ilto erroris coarguantur auclores aliquOt non
ignobiles, qut adeo male de Alexandrinis senserunt, ut
illis insignis parricidii notam tnusserint, dum temere
asserunt suum eos aliquando necasse, et, quod horri-
bilius est, vorasse Episcopum, tamquam ilfi antro-
pophagorum sanguine essent progeniti, qui humana
carne vescuntur; praeterea qui duos Episcopos vo-
lunt ab Alexandrinis occisos, et eorum alterum
comesum. Sed dicant hi , quaeso , unde id hause-
rint, quibusve rationibus innitentur fsicj. Miror sane

» lius expedire. Insuper etiam illud idem volumus, c tam inconsiderate eos haec scripsisse , quae nulto

statnimus, et jubemus de navibus, quae vendun-
» tur, vel vendunt in posterum, vel quae transitum
» facient per aqnas , vel flumina dictarum partium ,
» terrarum, civitatnm etiam, et villarum oneratarum
» victualibus, mercimoniis, et aliis rebus, quocuin-
» que nomine nuncupentnr, quod dictus Episcopus,
» suique successores posstnt per sese , et suos
• officiales , et familiares pedagia , et thelonia , et
» alia colligere, et levare, secundum quod ei, et
» suis successoribus videbitur utitius expedire. Nulli
. ergo omnino hominum ticeat hanc paginam no-
» strae majestatis infringere, vel ei quovis ausu
» temerario contraire. Si quis autem hoc attem-
ptare praesumpserit, praeter indignationem im-

praesidio defendi possunt. Erubescere, et pudere
illos debuisset, suis scriptis commendasse, qnod hn-
manissimae , ac piissimae civitati pudorem , et exi-
stimationem, tam foede, immeritoque sugillet. Nam,
si res sic se haberet, ut ii tradunt, optime quidem;
cum hislorici sit, cuncta iideliter, ut gesta sint,
narrare ; at, si secus, quemadmodum mox demonstra-
bitur, pessime, et, quod contra artem , et, quod,
mentientes, alienae detrahant famae. Nusquam enim
unquam invenietur Alexandrinos Statiellos tam
ferale ilagitium conflasse. Quod autem auctores
fere omnes, qui Alexandrinorum res scriptis tra-
diderunt , eam illis noxam trrogant , inique fa-
ciunt; quippe manifeslum est, de noratne Atexan-

» perialem, et imperiaie decretum, et sanctionem, d driae eos lapsos esse. Habetnr enim historia-

» et pragmaticam

attenptata, vigore, ac

» robore carere, decrevimus, poenam mille marca-
» rum auri puri, quarum medietatem aerarii nostri,
» seu fisci imperiatis, reliquam vero medietatem
» camerae episcopalis usibus applicari statuimus ,
» toties quoties contra factum fuerit, eo ipso se
» noverit incursurum.

« Signum serenissimi Principis, et domini nostri
» Karoli IV, Romanorum Imperatoris glortosissimi ,
» et tnvictissimi Regis Bohemiae.

« Testes hujus ret sunt iltustres Rodulfus , Dux
» Saxoniae sacri Imperii Archimarescatlus Princeps
» Electorum, Voldemarus, Rex Daciae,Ven. Arne-
» stus Pragensis Archiepiscopus, Joannes Ciomaioen.,

rura monimentis, Alexandrinos Aegyptios oiim, per
tumultum concitos, manus violentas in Georgium
Pontificem suum injecisse , atque per totam urbem
bigis raptasse, ac demum, sic mate alfectum, vivum
combussisse, quod impensius, et magis quam virum,
sacris addictum, deceret, partium studia foveret,
Conslantiumque, Principem rapacem , et pecuniae
avidissimum, ad nova onera, et insolentia tributa im-
ponenda sibi compulisset Propterea arbitrorego, nec
me falli puto, ex hoc tetro Aegyptiorum Alexandri-
norum flagitio, unum aliquem, qui semel supine, et
negligenter historiam legerit, scriptis hoc tradidisse,
moxque reliquos in eamdem fraudem traxisse. Qui
profecto universi, si tempora animadvertissent (par-

Digitized by

Google

353

AM. ALEX.ANDR1NI

354

•

ricidium autem istud patratum fuit Imperatoribus a bus praestaret, amplitudine, magnificentia, pulcri-

Constantio, et Juliano, qui rei Romanae, annis am-
plius octingentis ante Alexandriam Ligurum con-
ditam, praefuerunt), nunquam in tam manifestum
errorem lapsi essent. Potuit siquidem^nga absentia
Pontificis ab hac urbe Alexandriae wt^, quos hu-
jusmodi • historia latuit, maximum dubitationis scru-
pulum injecisse, et ansam commentandarum, et con-
fingendarum opipionum praebuisse, eosqUe in suam
confirmasse sententiam. Sed, cum temere, praeci-»
pitanterque nihil agendum sit, culpa non vacat, qui,
re male percepta, opinione tantum, et conjectura
ductus, dubia pro certis, et omnino falsa pro veris
docet. ' Enim vero sapientius agunt plures , iique
alioquin illustres, et graves historiae Cisalpinae

tudine, et populi frequentia. Quam deliberationem
ut se persequeretur, Algisio Pirovano, mediolanensi
Archiepiscopo , cujus suggestione, et impulsu id con-
silium ceperat, negotium commisit; qui, imperio
parens, Pontificia auctoritate fullus , decreto suo
jussit, Arduinum, S. R. E. diac. Cardinalem, qui tunc
aquensi Ecclesiae praeerat Episcopus, Alexandiiam
transmigrare,. Alexandrinorumque deinceps Episco-
pum vocari. Quo facto, statim Alexandrinos, jnrata
Ottoni obedientia solutos/adegit se se fidei sacramento
novoEpiscopo obligare. Translatio hnjusmodi, quam-
vis ab Algisib de Pontificis mandato decreta, et pro-
mulgata sit, optatos tamen successus numquam sor-
tita est, cum ex inopinato, totique Christianae rei-

scriptores, qui cum de Alexandria verba faciunt, b publicae maxime deplorando obitu Alexandri Pon-

reverenter, et omni cum modestia se se habent.
Tradunt* quidem ab Alexandro Popt. Max. eos
Episcopum, honoris causa, accepisse; caeterum, qnod
iltum necaverint, nequaquam. Id profecto si fecis-
sent y silentio minime praeteriissent , cum hujus-
modi flagitia, et longe minora etiam, in aliis no-
tare non erubueriflt. Ab eo igitur anno , quo
Alexander Rom. Pont. Alexandriam pontificali digni-
tate honestavit, ad praesens tempus , Licet sedes

tificis, et Algisii Archiepiscopi , tum ex variis,
summisque negotiis, quibus Alexandrini detineban-
tur (novis enim jungendis foederibus, et societatibus
cum populis vicinis, suoque augendo, et firmando
vacabant imperio), ut fcoaqti sint pro bono suae
Reipublicae id Pontificis decretum suspendere, et
a'd tempus prorogare. Res ita ad pontificatum In-
nocentii III traducta est, ad quem Alexandrini, paullo
civilibus negotiis soluti, viribusque majores efieeti,

episcopalis in ea*civitate diu ex controversiis, inter solemni, honorificaqne legatione missa, «Uum im-

Alexandrinos, et Aquenses ortis, rationibps, et causis, pense rogarunt, ut, habita ratione mentis, et volun-

de quibus suis iocis dicetur infra, vacua perman- tatis Alexandri'Pont., translationis decretum exsequi

serit, numquam tamen illa peculiari episcopo caruit dignaretur. Aquenses interea, re cognita, et ipsi

( aquensis namque Episcopus itidem alexandrinus oratores, eadem de causa, Romam miserunt. IUos,
fiiit ). Quae cum ita sint, neminem sui sensus adeo C ut etiam prius Alexandrinos, Pontifex benigne su-

tenacem fore mihi persuadeo, quin, re iecta, quam scepit. At Vero, ut cuncta pro magnitudine rei ,

mox strictim, et ordine, quemadmodum se habet, hic consulte , prudenterque gererentur, singulis diem

peragam, hac potissimum ratione, ut vulgaris illa dixk Innocentius, quo die coram se sisterent, ut

opinio de falso impicto parricidio, et irrogato ob id juribus utriusque civitatis visis, agitatis, et excussis,

Alexandrinis interdicto, ab hominum mentibus pe- quid inde fieri ab illis voluerit , decerneret. Adfuit

nitus conveilatur, veritati sit acquieturus, et, mu- praestituta dies, convenerunt oratores utriusqile

tato consilio, de priori sua sententia libens disces-
surus. Rei autem gestae series est talis.

Quo tempore Fridericus Aenobarbus Imperator,
quarto Italiam ingressus Alexandriam urbem stric-
tissima obsidiohe. cinxit, Alexander Pont. Max., ut
Alexandrinos, qui in septimestri obsidione pro re-
publica Christiana, et Pontificii nominis dignitate
calamitates muttas perpessi fuerant grato aliquo mu-

partis, negotium proponunt, humaniter audiuntur,
disceptatum diu utrinque fuit tanta contentione, ut
res, calentibus animis, a concertationibus ad convicia
deducta, adeo Summum Pontificem affecit (sic), ut,
silentio ihdicto, eos omnes bona spe alitos, et onustos
missos fecerit Nec mora ; ad Opizonem, Derthonae
Episcopum, Bonumque» Joannem, Romanae Ecclesiae
«ubdiaconum , Canonicumque verceilensem, diploma

nere honestaret, Episcopum eis dedit, jusque dein- d dedit, mandans illis, ut aherutro modo alexandrinae

ceps ilfius eligendi Clero, Canonicisque ex privilegio
concessit. Primi Episcopi Alexandriae lecti nomen
ignoratur ; alter autem, qui ei proxime successit, sive
prioris obitu, sive voluntaria pontificatus abdicatione
facta, Otto fuit nuncupatus. Duos istos invenio elec-
tos tantum, numquam inauguratos, propterea quod
cuin in erectione Episcopatus plures Eccksiae Aquen-
sis dioecesis Alexandrinae Ecclesiae fuerint contri-
butae , maximum inde oditim , et offensio inter hos
populos oriri videbatur. Huic Ottoni Summus Pontifex
pontificatum abrogavit, quod, habita prius consulta-
tione, in eam deliberationero venit , ut Episcopum
aquensem una cum sede Alexandriam transferret,
eo maxime , quia ipsa civitas Aqnensi multis re-

Ecclesiae virum aiiquem cum doctrina, tum vitae
moribus, innocentia, ac religione conspicuum om-
nino, praeficerent. A quibus tandem post muitas,
ultro, citroque ortas, et compositas, controversias
statutum est in hanc formam : ut scilicet Ecclesiae
alex&ndrina, et aquensis perpetuo conjunctae essent,
unusque utrique imperaret aquensis Episcopus. Con-
stat hoc, diplomate privilegii , quod inde Innocen-
tius, delegatorum sententiam secutus, indulsit, atque
eiiam facti narratione, quam iidem delegati relique-
runt. Atqui hoc Innocentii diploma , et scitum haud
magis exsecutum fuit, quam quod Alexander antea
concesserat. Urgebant interea Alexandrini, ut iocum
haberet conjunctio ; contra obstabant Aquenses> ac ne

Digitized by

Google

355

G. SCHIAVINAE

356

quid innovaretur, et quanlum fieri posset, ut ne de
sua sede pristina dimoveretur Episcopus. Per annos
plures armis res gesta est; atque in hoc praeva-
luerunt Aquenses, quod numquam passi sunt, Epi-
scopum suum, priori domicilio relicto, alio se trans-
ferre, licet, hac de causa, ab Alexandrinis continuis
bellorum procellis» varie fuerint concussi, et agitati.
Bellum illud, et concertatio continenter gesta sunt,
ab anno circiter mclxxx, quo ab Aigisio decreta
fuit translatio aquensis sedis Alexandriam, ad annum
mccccv, quo anno Alexandrini, munere, et benefi-
cio lnnocentii VII, Pont. Max. abrogato, Innocen-
lii III diplomate , et privilegio , Bertholinum Be-
carium, civem suum, monachum instituti D. Augu-
stini, ex eorum secta , qui Eremitani de obser-
vantia vulgo nnncuparitur, virum plane nostrae
theologiae peritissimum , . proprium et praecipuum
Episcopum habuerunt; cui deinceps successerunt
Pontifices, qui, sotio suo Alexandriae collocato, Eccle-
siam illam, optimis institutis auctam, et compositam,
felicissime rexerunt, et gubernarunt. Sic se habet
Alexandrinorum Episcoporum historia. Facessant
igitur, quicumque ii sint, qui tantas tragoedias de
Alexandrinis ipsis excitarunt, cum longe illos, et toto,
quod ajunt, coeio aberrasse perspicuum sit ; quod
dipiomatibus Pontificum, et Imperatorum, tabulis
foederum, aliisque litterarum monimentis, quae, in
his annalibus passim inserta , legi possunt , te-
statum habetur. Quippe datum Atexandriae Epi-

( MCCCLXV )

Insequenti anno , Galleacius Vicecomes , pactis
induciis cum Marchione Montisferrati, Viqueriam, op-
pidum insigne, quod, quarto anno ante, a se ad eum-
dem Marchjonem desciveral, recepit. Quamobrem
Alexandrinis, qui quotidianis excursionibus Montis-
ferrati fines infestabant, armorum interstitium fuit.

[Item, hoc anno, Carolus Valesius, Joannis II fi-
lius, Rcx Galliae dictus est.]

( MCCCLXVI )

Proximus annus, extra aliquot urbanos motus, Ale-
xandriae inter populares cives, et qui de parte Com-
munis dicuntur, excitos, et incommoda gravia, qui-
bus ea civitas afiecta est ob bellum, quod pro Ge-
nuensibus adversus Genuenses Galleacius [alii Bar-
nabas] Vicecomes susceperat, utpote, hospitia, et
gratuita alimenta ingentibus copiis militaribus, ultro
citroque per totum annum ea de causa commean-
tibus, praebita, nihit praeterea memorabile habuit,
quod scribi dignum sit.

( MCCCLXVII )

Postero anno, dum Urbanus, Sum. Pontifex, Ave-
nione, mense majo, digressus^ Genuam prospera
navigatione applicuisset, ut inde Romam versus sol-
scopum ; duos electos eam habuisse ; Aquensem veret, quo Italiae prope concidenti, si posset, prae-
Episcopum oum sua sede Alexandriam tranferen- c sens succurreret, Alexandria Galli proceres ejus
dum adjudicatum fuisse ; ambas Ecclesias , Alexan- aulae, sacrique Antistites piures, illum terrestri iti-
drinam scilicet, et Aquensem, conjunctas; unum nere sequentes , transierunt.
Episcopum utrique praefectnnq, qui Alexandrinus,
et Aquensis appellaretur, et postremo unionem, sive
conjunctionem harum Ecclesiarum perdurasse, donec
Alexandrinis proprius, et peculiaris Episcopus est da-
tus. Haec universa, cum ex privilegiorum diptoma-
tibus Alexandri , et Innocentii, Maximorum Ponti-
ficum, Algisii Archiepiscopi Mediolanensis, Opizonis
Episcopi Derthonae, et Boni Joannis S. R. E. subdia-
coni, tum maxime privilegio Caroli IV Imperatoris,
ut paullo supra vidimus, peti possunt. Eo namque con-
stat, eodem anno, quo concessum fuit, qui est annus
mccclxihi, Guidonem, Episcopum Aquensem, Ale-
xandrinum Episcopum aeque appellatum firisse. Qui-
bus rationibus perspicue colligitur , Alexandrinos
numquam suo Episcopo fuisse privatos , cum Su-
perioribus saeculis , gratia et indulgentia Roma-
norum Pontificum, Aquensis Episcopus etiam Ale-
xandrinus fuerit, Quod si tunc Alexandriae non re-
sedit iuxta praescriptum , vitio id verti debet A-
quensibus , qui , contemptis juribus omnibus , et
decretis pontificiis, patriam foedis populationibus,
et incendiis exponere maluerunt, quam pati un-
quam Ecclesiam suam Pontificis sui praesentia
privari. «

Eodem anno, mense augusti colluvies insignis lo-
custarum fuit, quae Cisalpinam Gailiam ingressa ,
agro Alexandrino pestem morsu intulit,

Eodem anno GalleaciusVicecomes nuptui dedit Vio-
lantem 'filiam Leonello, Duci Ctarentiae, et Edouardi,
Britanniae Regis, filio, cum dote ducentorum mitlium
aureorum nummum, addita Alba Pompeja, Cuneo, Ca-
rallio, Monte Regali, etBraida in Altobrogibus Sub-
alpinis; quo item anno, exardescente adhuc civili bello
Genuae, contra quam sentiunt mulli , qui volunt, Vi-
cecoraitem, anno superiore, pacem iltic cum adver-
sariis fecisse, Balthassar Invitiatus, ductor caeterum
illustris, eo a Barnaba Vicecomite missus, dum, con-
serta cum hoste manu, egregia fortitudinis mititaris
expevimenta edit, a sociis Genuensibus destitutus,
ipse cum maxima exercitus sui parte. caesus est.
Praeterea cum equitatus Genuensium, qui Novis
praesidio stabat, verbis Aurioni, et Thomae de Gam-
barinis seductus, teinere ad occupandum Ovilias
progrederetur, inopinato interceptus a Vicecomitibus,
quos prius Gambarini de ejus profectione admonue-
rant, foede profligatur. Proditionis autem anctor Au-
rionus, cunv, patrato scelere, Gavio Alexandriam re-
diret, in phalangem Germanorum, quae Galleacio
militabat, prolapsus, raiserabiliter ab ea trucidatus
raeritas violatae fidei poenas dedil.

( MCCCLXVIII )
Insequens annus nobilitatur celebri fama gesto-

Digitized by

Google

35 7

rum Beltrandi Guaschi Ducis bello impigerrimi ,
cujus virtus, et prudentia ea fuit, ut maximos Eu-
ropae Principes ad se amandum, et amplissimis
muneribus, ac beneiiciis decorandum, aUexerit. Ca-
rolus enim, GaUiae rex, illius consuetudine oblec-
tatus, mirifice eum coluit, et adamavit, cum quod esset
oris dignitate, et morum compositione conspicuus,
tum praesertim, quod rei militaris gloria inter sum-
mos suae aetatis imperatores haberetur; cujus con-
silio, bono suo maximo, identidem in rerum diffi-
cultatibus usus est; iUudque tamquam a Pythia pro-
ditum duxit. Praeterea iUqm Gaileacius Vicecomes,
et Joannes GaUeacius, ejus fihus, Mediolani Princi-
pes, quibus fides cum fortitudine conjuncta testata
fuerat, comitatui Virtutis, quod est oppidum in Sues-
sionibus, dos Isabellae conjugis, praefecerunt. Quam
praefecturam cum per aliquot annos singulari mo-
deratione, et aequitate gessisset, locupletatus uber-
rimis stipendiis, ad altiora dignitatum, atque hono-
rum fastigia provehi, et vel onerosis negotiis et curis
maximis praefici meruerit fsicj. Ejus imago equestris,
sceptrum manu tenens, insigne auctoritatis, et imperii
argumentum, adhuc in peristilio aedium D. Marci
Alexandriae picta, licet vetustate, situque exesa ,
conspicitur.

( MCCCLXIX )

Postero anno, nocte, sequente diem kalendarum
februarii, terra adeo horrende tremuit, ut Alexan-
driae aedificia plura, eo concussu partim vitium fece-
riut, partim corruerint. Siccitas inde amplius tribus
continuis mensibus fuit ; quamobrem annonae ino-
pia , et caritas tractum - totum Ligusticum invasit.
Fruges enim illic omnis generis, quae ante dabantur
viU , tantam repente pretii accessionem fecerunt ,
ut plebis magna pars, ejus praesertim, quae men-
dicans quaestu vitam sustentabat, alimentis destituta,
fameque confecta, in ea rerum egestate deperiit ( uc).

( MCCCLXX )

Anno insequenti, tercentesimo septuagesimo supra
miUesimum, mense martio, Pinamonte de Mafdo-
nibus Alexandriae praetore, Galleacius Vicecomes
Valentium oppidum , quod pridem a Marchione
Montisferrati occupatum fuerat, obsidione conclusit :
quo circumvallato omni ex parte ingenti mtlitum
corona, ne quu inde egrederetur, aut commeatus
atmnde intra importarentur, Luchinum Vermum cum
justo exercitu, ex omnibus praesidiis, quae Alexan-
driae, et in cirqumvicinis oppidis tenebat, et mer-
cenario uailite undecumque contracto, ad expugnan-
dum Casale S. Evasii mittit. Quod oppiduin Ucet
per dies abquot frustra oppugnasset <( firmissimo
enim praesidio, et munitionibus septum erat), illud
itidem obs,idere instituit.

Intetea Urhwnis Pont Max-, intuens, Italiae sta-
tuna in lummo perioulo versari, nihilque sibi cx
sententia qedereymense novembri, Joanni Aucutho,

ANN. ALEXAlNDRINI

358

a duci strenuo, quem copiis Britannorum, quae Egidio
legato antea militaverant , praefecerat , Ecclesia-
sticae ditionis tuendae cura demandata , ipse in
Galliam regreditur.

Caeterum Valentium, cum ex obsidione, qua pre-~
mebatur, in eam rerum omnium difficultatem addu-
ctum esset, ut neque spes ulla subsidii, neque conv
meatus habendi reliqua esset, decimo obsidionis
mense deditionem Galleacio fecit. Neque ita multo
post Gasale item, urgente fame, desperatoque sub-
sidio, sese arbitrio Gatleacii dedit

Fames itidem hoc anno in tota Gallia Cisalpina
recruduit.

Et Urbanus, Sum. Pont., dum in Galham redit,
Massiliae morbo correptus, xv kal. Januarii e vita
h cessit, ibique in cathedrali D. Victoris templo, in
quo prius abbas fuerit, solemni funere tumulatur.

In inde kal. , Gregorius XI , Lemonicensis ,
ex oppido Malmonte oriundus, filius fratris Cle-
mentis VI , a quo diaconus Cardinalis Sanctae
Mariae novae creatus est , Pelrus autea Comes
Belfortis vocatus, vir sane natura mitis, atque in
omni virtutum , et doclrinarum genere singularis, et
proinde de viris litteratis benemeritus, post maximam
Cardinalium contentionem Avenione in ipsius Urbani
demortui locum P. M. est designatus.

Floruit per id tempus Dominicus Invitiatus, vir
plane, ut corporis forma, ac robore , alque animi
magnitudine, ita omni beliica laude clarus. Qui, cum
longe princeps esset aulicorum Galleacii, ac Bar-
o nabae fratrum, Mediolani Regulorum, illos in Gal-
liam proficiscentes est secutus, ubi Marmetem, Ca-
roli intimum , et famUiarem , aperte, atque impu-
denter in corona Principum diversarum nationum
Italos perfidiae insimulantem , impatiens communis
genti suae inflictae contumeliae , ad singulare cer-
tamen provocatum, coram , et astante rege, a quo
locum duelli impetraverat , prostravit.

( MCCCLXXI )

. Proximo anno, Marchio Montisferrati, conducto
Lucio Laudensi Comite, egregio copiarum duce et
ductore, maximis stipendiis atrox bellum parat ad-
versus Galleacium Vicecomitem , a quo superiore
d anno Vakntii, et Casalis possessione privatus fuerat.
Inde Lueius Comes cum expeditis cohortibus, et iecto
equitatu Alexandrinum agrum signis infestis aggre-
ditur, illoque foede direpto, in Montemferratum ad
Marchionem contendit, ut, Cohsociatis cum eo armis,
oppida ejus imperii praesidiis muniret, etGalleaciumy
qui Casali consistens vicina quoque excursionibus con-
tinuis infestabat, maleficiis, et injuriis prohiberet.

Eodem et anno • annonae inopiam, et caritatem
publica excepit fnroes et pestilentia.

( MCCCLXXII )

• Proxiwio anno, inetmte mense majo, Papiam con-
cessevtiut Mavchiones Montisferrati, ut ijlic pacem,

ifi

Digitized by

Google

35 9

et societatem jungerent cum Galleacio Vicecomite;
cumque, diu re agitata, de conditionibus non con-
venissent (Hastam enim sibi injuria occupatam re-
poscebatVicecomes,quamcivitatem reddere negabant
Marcbiones), propterea inde utraque pars, infecto
negotio, excessit. Caeterum rnense julio, Galleacio
circumsedente Hastam , Alexandria haud contem-
nenda mililum, ac operarum imperatarum manus
illuc transmissa est.

. Iv idus septembris Isabella, Joannis Galleacii Vi-
cecomitis uxor, naturae debitum solvit ; ejus corpus
nobilissiroa funerea pompa Papiam allatum, illic in
templo D. Francisci tumulatum est

Mense noverabri, Joannes Aucuthus, Galleacii Vi-
cecomitis hostis eflectus", qaod praeter jus imperii
sui fines vastasset, seque in Hastensi obsidione male
habuisset , ad Sum. Pontificem, ac Florentinos, ma-
ximo Vicecomitum damno accessit. Itaque , Hasta
cedens cum copiis suis, Bononiam ad legatum pro-
ficiscitur , agrumque interea Alexandrinum , qua
iter habuit, effuse populationibus, et caedibus per-
miscuit.

Eodem anno , laboratum est re frumentaria ; et
Marchio Montisferrati mortuus est.

( MCCCLXXIII )

Postero anno, otium Alexandrinis fuit ab omnibus
motibus urbanis , et externis. Caeterum fames ,
quae totam fere Italiam acerbissime vexavit , si
non omnino, ut caeteris civitatibus , attamen illis
etiam gravis fuit.

( MCCCLXXIV )

Annum insequentem , quo Thadeus Pepulus Bo-
noniensis, Eques clarissimus, praeturam, ac praefec-
turam Alexandriae, nomine Galleacii Vicecomitis
gessit , foedae aliquot calamitates illustrarunt. Nam-
que liventes nebulae ex longis et assiduis imbribus
ortae, frumenta, adhuc in spicis florentia, ita corru-
perunt, ut vix de eis semina lecta sint; unde fru-
gum caritas, non in Alexandiinis modo, sed etiam
apud finilimos populos insignis fuit. Hanc aerumnam
secuta est atrox, et lethalis pestilentia, qua pas-
sim numerdsa hominum multitudo ex humanis rebus
est sublata.

( MCCCLXXV )

Proximo, vi. id. januarii, Thadeo Pepulo adbuc
Alexandrinam Rempublicam gubernante, Galleacius
Vicecomes Joannem Galleacium filhun, Virtutis Co-
mitem, emancipavit, illumque dominationi Novariae,
Vercellarum , Alexandriae , Casalis S. Evasii , non-
nullorumque oppidorum , summa tamen potestate ,
summique Principis .titulo sibi reservato, praefecit.

Magna hoc anno excitata est fames tota prope
Italia , et praecipue in Cisalpina Gallia. Frumen-

G. SCHIAVINAE

36o

a tum namque Alexandriae stetit sexaginta assibus ,
cuius pretium fruges minotae sunt secutae.

Kal. maii, Mathaeo MandeUo mediolanensi, viro belli,
pacisque artibus abunde instructo, Joannes GaUeacius
Vicecomes Alexandriae, Derthonae, totiusque sui
imperii, quo potiebatur circa Padum, praefecturam
demandavit. Praefecturae autem diploma est hujus-
modi : « Nos Galeaz 0 Vicecomes , etc. Comes Vhrtu-
» tis, etc, cognita diutius exposita circumspectione,
» probitate, et fide egregii viri domini Matthaei de
» Mandello, consanguinev nostri dilecti, et de eo,
» tamquam de nobis ipsis., plenarie confidentes, ipsum
» Matthaeum hinc, ad nostrae voluntatis beneplaci-
» tum, praesentium tenore, statuimus locumtenen-
» tem in civitatibus nostris Alexandriae, Derthonae,

b » et districtibus earumdem , nec non aliis quibus-
» cumque terris, et castris nostris ultra Padum,
» cum auctoritate, potestate, et baylia faciendi, et
» exsequendi in dictis civitatibus, earumque distric-
» tibus, terris, et castris, omnia, statum, et hono-
» rem nostrum, ac conservationem ipsarum civita-
» tum, et lerrarum nostrarum respicientia , quoquo
» modo ac si nos ipsi praesentialiter adessemus;
» mandantes potestatibus, capitaneis, vicariis, cae-
» terisque aliis officialibus nostris, ac etiam sapien-
» tibus consiliariis , Communibus, et hominibus dic-
» tarum civitatum, et terrarum nostrarum, nec non
» quibuscumque stipendiariis noslris equestribus,
» et pedestribus, ac castellanis, et portinariis ibidem
» existentibus, et qui pro tempore fuerint, qnate-

c » nus ipsi locumtenenti nostro, oflicio suo durante,
» in omnibus , et singulis , quae ipse ordinaverit ,
» et praeceperit pro conservatione status , et ho-
» noris nostri, ac praedictarum civitatum, terrarum,
» et castrorum nostrorum defensione, et fortalitio-
» rum reparalione, tamquam nobis, fideliter pareant,
» et intendant. Committimus insuper dicto locum-
» tenenti nostro auctoritatem, potestatem, et bay-
» liam tractandi nomine nostro reconciliationem
» omnium, et singulorum rebeilium nostrarum dic-
» tarum civitatum, et terrarum nostrarum, se ad
» gratiam nostram reconcUiare volentium, et cum
» yisis rebellibus conventiones, et pacta fiendi (sic J,
» et eis remittendi omnem rebellionis actum, om-
» nesque injurias, et ofiensiones, iilatas, et factas

d » per rebelles praedictos, et ipsorum* quemiibet con-
» tra magnificum, et excelsum genitorem nostrnm,
» et nos : ipsosque rebeUes absoivendi, iiberandi,
» et quietandi ab omnibus bannis, condemnationibus,
» rebeliationibus, nec non taleis, fodris, et qnibus-
» cumque debitis pecuniarum , in quibus rebelles
» ipsi, vel aiiquis ipsorum, quomodolibet teneren-
» tur praefato magnifico domino nostro, nobisque,
» vel aliquibus amborum, seu singulorum personis
» dominio nostro suppositis, ipsisque rebeUibus fa-
» ciendi omnem absoiutionem, exemptionem, libera-
» tionem , quietationem de quibus , et prout ipsi
» Matthaeo pro statu , et honore nastro videbitur
» expedire; promittentes ex nunc, prout ex tunc, ha-
» bere rata, grata , et firma quaecumqne dictus

Digitized by

Google

36 i

ANN. ALEXANDRINl

36a

» Matthaeus tractaverit, promiserit, firmaverit, et
» nomine nostro egerit in praedictis, et quolibet
» praedictorum , et illa firmiter observare, etfacere
» inviolabiliter observari, his nostris litteris usque
» ad beneplacitum nostrum, sicut praemittitur, du-
» raturis. In quorum testimonium praesentes fieri
» jussimus, et etiam registrari, nostrique sigilli
» munimine roborari. Datum Papiae mccclxxv,
» die i maji , indictione xni. »

Inde, vi id. maji, circiter primam vigiliam noctis,
in coelo ignis maxime ardens, aspectuque terrifico,
formam triremis praseferens, per multas horas ab
aquilone ad meridiem excurrere visus e6t.

Eodem anno, cum nonnuUae civitates, insignia-
que Itatiae oppida, quae in imperia Pontificis Max.
juraverant, ob superbam praefectorum dominationem,
jugo excusso, datam fidem prodidissent, foedusque
inter se in eam sententiam firmassent, ut arreptam
semel libertatem communibus armis tuerentur, Gre-
gorius, Sum. Pontifex, tam repentina, insperataque
rerum permutatione commotus, Petrum Bituricen-
sem, Gardinalem, atque Episcopum Gebennensem,
legatum in Italiam cum sex millibus equitum , et
quatuor millibus peditum Britonum (sic) misit, ut,
rebus compositis, populos universos, quos ab Ec-
clesia animo alienatos cognovisset, ad ejus obedien-
tiam reduceret.Qui mox, emensis Alpibus,perTaurinos
in territorium AJexandrinum pervenit, mox inde, pa-
cato transitu, digressus ad expugnandam Bononiam
( rftceps enim ea civitas, exacto pontificio praesidio,
cum reliquis civitatibus se in Hbertatem vindica-
verat ) concessit.

X kal. novembris, idem Matthaeus Mandellus ab
Joanne GaUeacio in Praeturae Magistratu,et Reipubti-
cae Alexandrinae administratione, Thadeo Pepulo sub-
stitutus est, ut sequentibus tabulis apparet. « Nos
» Joannes Galleac ° Vicecomes, Mediolani etc*.. Comes
> Virtutum etc, attendentes nobilem, et egregium
» virum dominum Matthaeum de Mandello; avun-
» culum nostrum carissimum, et locumtenentem
» nostrum in civitate nostra Aiexandriae etc. tanta
» probitate , et sufficientia pollentem , quod tam
» pro locumtenente nostro , quam pro regimine
» dictae civitatis ibidem valeat merito residere, et
» ob hoc dignis praeconiis illum extollentes, quod
» utriusque officii vicem gerat , disponimus ordi-
» nandum. Idcirco praefatum Matthaeum in nostrum,
»> et dictae civitatis nostrae Alexandriae, et districtus
» ejusdem Potestatem , Praetorem , et Guberna-
» torem , loco egregii mUitis domini Thadei de
» Pepulis cum mero, et mixto imperio, et gladii
» potestate, ac omnimoda jurisdictione, et baylia,
» necnon modo, forma, ac familia consuetis , cum-
» salario librarum tercentum duodecim, solidorum
» deoem, et denariorum octo Imperiatium, quolibet
» mense percipiendorum a dicto nostro Gommuni ,
» atque aliis utilitatibus , et commoditatibus ecc.
» Mandando quibuscumque , etc. , ut ei efficaciter
» pareant, et intendant, sicuti nobis. Datum Papiae
» die xxm octpbris, mccclxxv. »

a

Per haec tempora Sezadienses, controversia sui
facta, imperium Firuffinorum infirmare, atque adeo
convellere conantur ; quibus litem intentantibus, pro
ipsis Sezadiensibus sponsores, et praedes fuerunt
Invitiati , et Ardizones. Interea oppidi arcem oc-
cupant Firuffini. Mox deposita contumacia, veniaque
temeritatis impetrata , Joanni Galleacio eam resti-
tuunt, quam postea idem Galeacius Jacobo Lanza-
vegiae, juveni summae virtutis, custodiendam nomine
suo, tradidit.

( MCCCLXXVI )

Proximus annus illustris,et totiltaliae maxime cele*
brandus fuit reditu Soiii Pontificii ex GaUia Romam.

b Nam Gregorius XI, Pont. Maximus, cum intueretur
res Italiae prope ad interitum inclinatas, neque
legati ullius sui opera componi posse ; quin immo
in dies magis, magisque exacerbari, inita pace cum
Barnaba Vicecomite , animo statuit , ad id illum
vehementer hortante, et suadente Catherina Senensi,
virgine per ea tempora eximiae sanctitatis , quae
postmodum inter Divos relata est , antequam eae
penitus conciderent, in Italiam descendere, Se-
demque Apostolicam inde Romam, unde exportata
fuerat, transferre. Itaque , facta detiberatione, si-
mulans se alio profecturum , ne a Gallis impedi-
retur, triremes mandat parari, paratas conscendit,
cursuque navigationis in Italiam directo, brevi Ge-
nuam pervenit, inde Cornetum, Corneto postea, terre-

c stri via, Romam versus concedit. Quam urbem tan-
dem, Pontificatus sui anno v, transmigrationis autem
CuriaeRoma in Galliam altero etseptuagesimo, idibus
februarii, ingreditur, tanto populi Romani, atque
adeo lotius Italiae applausu , et gratnlatione , qua
majore vix Imperator uilus prioribus illis saeculis
triumphans urbem illam ingressus sit.

Et sane huic tantae laetitiae illud mali accessit,
quod graviter re frumentaria prope universa Italia
laboravit.

( MCCCLXXVII ) *

Postero, appetente mense aprili, Galleacius Vice-
comes pacem cum Secundoto [al. Ottone], Montis-
d ferrati Marchiohe [composuit (?)], quem inde, Gre-
gorio Pontifice hortatore , novo sibi affinitatis vin-
culo adstrinxit ; quippe Violantem filiam , quam
• antea Leonello, Britanniae Regis filio collocaverat ,
nuptui ei tradidit cum dote plurium millium flore-
norum aureorum, atque Hastae urbis, cujus posses-
sione idem Vicecomes spoliatus pridem ab eo fuerat.

Eodem anno, Carolus Imperator, Pontifice Maximo,
proceribusque Germaniae , quibus jus incumbebat
creandi Caesaris, prece ac pretio victis, Vinceslaum
sibi successorem designari, ac subrogari fecit.

Iade, mense novembri, Secundotus, Marchio Mon-
tisferrati, Papia digressus , ubi celebrandis nuptiis
cum Violante dies aliquot transegerat, Hastam con-
cessit. Cujus ingvessu ab Ottonis , Dncis Bnmsvi-

Digitized by

Google

303

G. SCHIA.VINAE

364

censis fratre, qucm ipse antea ei civitati praefecerat,
arrepla urbis tyrannide, ac dominalione, fuil prohi-
bitus. Qua injuvia oflensus Marchio, extemplo Pa-
piam rediit, ut a Vicecomite subsidium ad eam
urbem recuperandam , et vindiclam de tyranno su-
mendam acciperet ; qui ad eum Joannem Galleacium
filium cum delecla tercentorum equitum ala misit.
Is, profectus Alexandriam, ad*se Secundotum Mar*
chionem accersivit, ut, consociatis armis, decretam
expeditionem suscipcrent. Admonitus Marchio pro-
perat, ducta secum insigni mercenariorum , et vo-
luntariorum militum vi. Junclis igitur copiis, Principes
instructa acie Hastam versus contendunt, ea animi
debberatione , et consilio , ut civitatem illam aut
expugnarent, aut tamdiu obsidione premerent, dum
in sxxi eam potestatem redigerent ; qua tamen citra
pugnam, et sanguinem potiti sunt. Sane, ut primum
eo ipsi pervenerunt, omnes intra arcem, quae adhuc
in fide Marchionis stabat, accepti sunt. Itaqne tyran-
nus sibi timens, cum, nisi maximo capitis sui pericoio,
tantae exercitus moli obsistere se [non (?)] posse
conspiceret, relicta urbe , celeri fuga in Galliam
profectus est. Marchio , et Vicecomes adepti urbis
imperium, certis inter se legibus, et pactis conve-
nerunt; quippe Praetorem, Magislrum Populi, arcis
Praefectum, et praesidium, qui custodiae civitatis,
et arcis praeesset , dedit Vicecomes, qui , etsi no-
mine Marchionis ea fecisse se testaretur, ipse sibi
tamen omnino urbis dominationem [, relicto Mar-
chioni titulo,] arrogavit.

Hoc item anno, lupi, exciti in rabiem fame, totum
Bergolii tractum infestum[, non modo pecudum >
sed etiam hominum caedibus] reddiderunt, amplius
sexaginta utriusque sexus viris dilaceratis, et voratis;
cui calamitati, licet sero, tandem provisum fuit cura
praefectorum urbis, constituta de publico mercede
singulis, qui lupum, aut mortuum, aut vivum ca-
ptum, magistratibus praesentassent.

( MCCCLXXVIH )

Annus proxime insecutus, insignis fuit obitu plu-
rium, ac maximorum Europae Principum : mense nam-
que februario, Secundotus, Marchio Montisferrati ,
quod Galleacius Vicecomes Hastae urbis imperiumy
qua, anno superiore, per fraudem a Joanne Galleacio
exutus fuerat, saepe interpeUatus, restituere recu-
sasset, Papia, indignatione commotus, excedens, in
Montemferratum reversurus , ad Mataletum, vicum
agri Parmensis (ea enim iter susceperat , ut im-
perii Vicecomitum fines, et insidias declinaret) ab
[vili servo 6uo in equili] rustico agasone, crudelis-
sime confbssus interiit: ejus corpus, inde Parmam
elatum , in maximo Templo tumulatum est. Suc-
cessit illi [Joannes, ejus frater, qui sub tutela erat
Ottonis, Ducis Brunsvicensis] Secundotus [al. Otto],
hujus nominis secundus , in cujus imperio Respu-
blica Hastensis de voluntate Vicecomitis, conceptis
verbis, juravit. Nec mora; eodem scilicet die, Otto
[/. Secundolus. al. Joannis], constituto Joanne Gal-

a leacio Rectore, aaProtectore [Praetore (?)] Hasten-
sis ditionis, illius administrationem in eum transtulit.

Kal. aprilis, Gregorius, Pont. Max. , dum de pace
cum foederatis Ilabae populis , cum quibus gra-
ves inimicitias gerebat , ageret , sequestribus , et
disceptantibus, ex parte foederatorum, Barnaba Vice-
comite, Legatisque Florentinorum, atque sua, Cardi-
nale quodam Legato suo, Ottone Duce TuUsburgii,
ac. Rege Apuliae, dolore vessicae superatus, Romae
diem suum [supremum (?)] obiit, maximo universae
Italiae detrimento. Nempe pacis compositores , et
arbitri, qui jam rem ad felicem, et optatum finem
prope perduxerant, audita ejus morte, omisso ne*
gotio , ad sua quisque agenda , et tractanda do-
mum reversi sunt Unde ad arma item utrinque

b reditum est.

Octavo post die [vi id.], Urbanus VI, Neapolita-
nus, ex Pregnatia familia ortus , qui Bartholomaeus
antea vocabatur, et Barensis Archiepiscopus, sive,
ut aliqui volunt , Pisanus Episcopus fuerat , extra
Collegium Cardinalium in ipsius Gregorii demortui
Jocum sufiectus est. .

Nonis Augusti, Galleacius Vicecomes, aetatis suae
anno quinquagesimonono, principatus xxn, fato con-
cessit, relicto Joanne Galleacio filio totius Imperii
sui haerede, et successore: qui Joannes Galleacius,
inense septembri, mandatum fecit Ricardo Ruffino,
Patritio Alexandrino, juris civiUs scientissimo r Anto*
nioloque de Lucino, Novocomensi, ad desponsandam
nomine suo Mariam, Friderici, Siciliae Regis, filiam,

c et haeredem. Quod matrimonium Urbanus PonL
Max. totis viribus oppugnavit , alque inhibere co-
natus est , asserens regnum illud , quod Romanae
Ecclesiae beneficiarium esset, jure, inconsulto ro-
mano Pontifice, nec alienari , nec de eo uUo modo
deliberari a quoquam posse.

Eodem item anno, Carolus Imperator ex rebus
huroanis excessit; cui Proceres Imperii, Electores
nuncupati , post longam et magnam contentionem ,
Vinceslaum ejus filium subrogarunt.

( MCCCLXXIX )

Insequens annus otiosus, et nuUa re memorabili

insignis.

d ( MCCCLXXX )

Anno postero , -qui fuit humanae Redemptionis
tercentesimus octogesimus supra miUesimum, ineunte
aprili, Barnabas, et Joannes Galleacius, Vicecomites,
icto cum Venetis foedere, cum maximo equitatu, et
expeditis peditum copiis, Alexandria eductis, fines
Genuensium, adversus quos beUum communiter ge-
rendum susceperant , infestis signis adoriuntur. In-
terea Castrum novum, ae Serravalle, nobilissima Li-
guriae oppida, a Genuensibus rebeUata^ se se ultro
Joanni Galleacio dediderunt, cui itidem, Majo se-
qoenti , Oratores Casalis S. Evasii , atque ' Hastae
fidei sacramentum jurarunt.

Eodem anno, Joannes [al. Otto, vel Secundottis],

Digitized by

Google

365

ANN. ALEXANDRINI

366

Marchio Montisferrati, dum subsidium ferret Joau-
nae, reginae NeapoKs, in acie caeditur.

Per hos dies Fridericus Puteus, patritius Alexan-
drinus, Dux bello egregius, non absque ihgenti totius
civitatis moerore, et luctu, desiderioque Viceco-
mitum, quibus operam suam diu dedit • fortissimam
et fideUssimam, extremum vitae suae diem clausit.
Istius enim viri virtutem, et adeptam fortibus fa-
ctis nominis gloriam praeter famam , quae adhuc,
noh Alexandriae modo, sed etiam. apud fere omnes
Galliae Cisalpinae populos, superstes vivit, militaria
praeterea oraamenta, et signa, aliaque id genus,
Praefecturarum equestrium, et diversorum munerum
castrensium, quibus honestatus fuit, argumenta haud
obscura abunde testantur; quae plane ornamenta
multis annis in aedibus, D. Mariae Virginis de Ga-
steilo nuncupatis, ubi is lumulatus jacet, supra ejus
sepulcrum , .intercolumniis in trophaei modum ap-
pensa appositeque disposita constiterunt. Nunc vero,
calpa vetustatis, eoUapsa, et consumpta penitus sunt.
Sola tantdrum monimeiatnrum restat ejus effigies
in tabula candidi marmOris insculpta , quae illum
armatum, et jacentem refercns, illic nunc etiam
ad illins bustum ab omnibus videri potest.

Xvi kal. decerobris, Joannes GaUeacius Viceco-
Hies Catharinam, Barnabae patrui sororem patruelem,
in matrimonium duxit , oum dote centum millium
florenorum aureorum; cui idem Joannes Galleacius
maritus paulo post arcem , et oppidum Modoetiae
domun dedit. His nuptiis Alexandriae pubiice gra-
tulatum est, et muka laetitiae signa edita.

( MCCCLXXXI )

Proximo, nihil memorabile gesbtm est praeternu-
ptias de consensu et auctoritate Suromi Pontificis
cetefaratas inter Ludovtcnm, Barnabae Vicecomkis
fiKum,etViolantem, Joawnis GaUeacii sororem, qtae
prras LeoneUoi Auglo ,f:mex Secondino, Marchiom
Montisferrati, nupserat, et coaflagrationem Bergoin.
Nempe, xn kaL sep*embris, pars quarta Bergohi ad
Acoarinos, qoaeiest. nobawsima , ac freqnenrisstma
JamiKa Alexandrwey easu succensa, insigniter de»-
fornrata est. :■>■■■■')

i - r-(.;- . ■ • ""• •' r

, ( MGGGLXXXH ). • ...

- i >.>'.<;■'•. t'i • . .»•,".'.

Insequens anmra iusigois fuit pace, inter Joannem
GaUeacium et< Theodotum , Joannis fratrem, Mar-
chibnem Monlbferrati ; quippe, post iongas concer*
tationes j hoc tandem' htge simul convenerunt , ut
afteruter alterius castra, et oppida quaecumque ,
etaam vi occupata, teneret, et Kbere illis potiretur.

( MCCCLXXXIII )

Postero, cum, Francisco Scotto Praetore, Guaschi
Alexandriae, quantum smdftoy et opera maxime va-
luerunt, connixi essent^ ut ne populus in creandis
Magistratibus, et Ahtianorum praesertim, libere jure

a suo ex usu uti posset (conati enkn ipsi sunt, ut alias
saepe, et frustra quidem, ejusmodi ofiicia pubhca,
quibus veUent, prb arbitrio et Kbidine mandare, et
adimere) tantae turbae, et seditionum motus exorti
sunt tota civitate, ut re per partes armis gesta, caedes
maximae factae sint. In eo namque tumultu desi-
derati sunt plures ex familiis Invitiata, Manzagatta ,
Pertusata, Grassa, et Panitia.

Per id tempus Christophorus Guaschus, Ludovici
filius , vir genere , et opibus clarus , tercenta , et
quindecim agri jugera Alberto, et Petro fratribus
Guaschis de AKce pretio mUle aureorum nummum
vendidit.

( MCCCLXXXIV )

b Insequens annus nihil habuit, quod scriptione
magnopere dignum sit, hoc. uno excepto, quod,
cum rumor increbuisset , passimque perlatns esset,
Genuae apud Leonardum Montaltum, Ducem iUius
Reipublicae praeclarum, inventum fnisse sacrum il-
lud Sudarium , quod Christus Jesus Redemptor
nester efllagitanti Abagaro, Seleuciae Regi, cum
impressa in eo augustissimi oris sui imagine transr-
miserat, Alexandrini plures, peregrinatione suscepta,
et voti, et religionis gratia, ad Ulud visendum,t~et
pie venerandum concesserunt.

( MCCCLXXXV )

Proximo anno, Joannes Galleacius totiasMediolanenr
c sis imperii dominationem suscepit. Fuit entm (ut ali-
quanto altius rem repetam) Principatus Ule, ex testa-
mento Joannis Amchiepiscopi, in partes tres dhnsuq,
quae sortito obtjgerunt : prima Matthaeo, altera Gallea*
eib, tertiaBarnabae, nepotibus exfiratre. Sublato ihde ex
humanis rebus Matthaeo, iUius portionem, aequis par-
ttbusdivisam>sibi duo superstites fratres arragaverunt.
Bartem suam singuli deiriceps per ahquet annoseum
reiiquo imperii sui pacatissime, et maxima concordia
guberuarunt. Accidit tandem,ut, GaUeacio vita furicto,
Joannes GaUeacius patri succederet. Haec haereditas,
qttod- longe aha opulenuor easet, facUe Barri&bam
aUexit ad eam ambiendam , et affectandam , - nulla
habita- ratione , neque propinquitatis , quod nepoti
mjuria injuriam inferebat, neque juris , quod iUud
d perfidiose violabat. Avidus igitur Barnabas proferendi
iatperii sui fines, et augendae dominatibnis , abstei-so
omni pudore, Mediolani primum ( qxiae cwitas erat
utrique communis.) totam dominationem arripuit,
deinde, ne quemquam consortem, et socium haberet,
clam Nepotimortem intentare ceepit. Qub comperto,
Joannes GaUeacms rem sibi tum ad tempus dissimulan-
dam censet. XJtqueinterhn se ab oocultis [insidiis •=(?)]
domestici, et famiKaris hostis , quo nuUa efficacior
pestis habetur, subtraheret, Mediolano cedens, Papiam
proficiscitur ; UKc ad instrnendum. dothm malum in
Patruum , ab quo tam aperte , tam insigni fuerat
affectus injuria , animum intendit Itaque rerum pu-
bKcarum et privatarum cura in proouratores , et
iutimos, et domesticos rejecta, totum se pietati, ac

Digitized by

Google

G. SCHIAVINAE

367

religioni addictum simulat: templa quaeque identi- a
dem supplicabundus invisit, maiimas in pauperum ,
et egenorum subsidium pecunias erogat: puellas nubi-
les, potissimumque parentibus orbatas, in matrimo-
niumcollocat, atiaque idgenus pietatis officia permulta
facit, quae maxime Christianum Principem decenU Inde
apud fere omnes, et apud patruum et patrueles prae-
sertim, habebatur vir animi submissi, atque paventis,
magisque pingui aliquo sacerdotio dignus , quam qui
lantis Iusubriae rebus praeesset. Quos tamen longe
falli rerum inde effectus comprobavit; nam natura
erat ingenio gravi, caltidoque, .et proinde, quae iltis
abjectio videbatur, ars erat. Simulata enim religione
laqueos intendebat , ut atiquando , qiiemadmodum
contigit, irretitum hostem luto interciperet. Ut autem
semel forlunam tentaret, periclitareturque, an suscepta b
consilia sibi ex sententia cederent (rem tantum cum
paucis communicaverat) indicit se ad D. Yjrginis
Yaresii , quod est oppidum agri Novariensis , voti
gratia concessurum : quamobrem, nonis maii, com-
parata lectissima , et expeditissima equitum ala ,
Papia Mediolanum versus progreditur. Barnabas,
intellecto illius adventu , ipse cum Bliis, ,< et pau-
cis domesticis, nullo secum dueto praesidio, pro-
pterea quod nihil mali suspicaretur , obviam ei
processit. Quem ut conspexit a longe Joannes GaL-
leacius , porta Vercellina, parvo aulicorum numero
stipatum, egressum, arbitratus est, tunc sibi occasio-
nem dari muris decipula comprehendendi. Porrectam
ansam arripit , dat suis signum , capi eum jubet ,
captumque cum Marco, et Rodulpho fitiis in arcem e
Portae Jovis, quae proxima erat, coniici: qui inde
pauio post in arcem Tricii, qnam idem Barnaba6
aedificari fecerat deductus, illic, post septimum capti-
vitatis mensem, prope septuagenarius decessit. Jo-
annes Galleacius mox, interceptis aemutis, Mediola-
num ingreditur , ubi ab universo popuio summa
laetitia susceptus, totius Imperii Princeps, et-Do-
minus declaratur , cum antea dimidiae tantum ,eju6
parti imperasset. Ei namque prius Papia, Novaria,
Alexandrifi, Vercellae, atiaque nonnulla oppida, et
castra usque ad alpes parebant, at, patruo vita functo,
Laudem, Placentiam, Cremonam, Bergomum, No-
vocomum , Brixiam , Parmam , nonnuilasque alias
civitates et oppida suo adjunxit hnperio. Siquidem
Barnabas hanc calamitatem vitare potuisset, si, quae d
sibi haud multo ante apparuerant, prodigia, quibus,
plurimum malum aliquod futurum portendi solet,
animadvertisset. Quippe die septimo ante captivi-
tatem eyus,, palatium de coelo tactum fuit, ita
ut interioris cubiculi peristromata ignfe absumta
sint. Viperae siquidem ex marmore, Gentilitium Vi-
cecomitum insigne, in ipsius pahvtii fastigio colio-
catae , ictu fulminis contritae, et loco suo dejectae
sunt. Vates insuper quidam haud ignobilis, ejus fa-
mitiaris, Medicina cognomento, itidem ei persaepe
ante praedixerat , ut eo anno maxhoe sibi a nonis
maii caveret. His plane praemonitionibus, et prae-
nuntiis si credidisset Barnabas , in nullian profecto
vitae discrimen incurrisset. Verum fbrtuna, et ur-

36«

gentis fati vis creduhnn, et improvidum senem in
tam gravem, et miserabilem casum praecipitem dediL
Mense martio Bergolium rursus conflagravit ea
parte, ubi haud multo ante incendium excitum est,
casu ne id, an malevoli alicnjus industria, incertum.

( MCCCLXXXVI )

Proximus annus Alexandrinis quaestuosus, et ab onv
nibus bellorum tempestatibus quietus, et otiosus fidt.
Ceterum universae fere Christianae Reipublicae cala-
mitosus, cum aliis permultis rebus, tum maxime bor-
rendo schismate, adhue in Dei Eeclesia vigente, quo
Urbanus, Pont. Max., nusquam in Romana dttione se-
curus, sedem ad tempus inLiguriam transferre coactus
sit, Enimvero cum paulo ante Cardinales atiqttet,
et praesertim ex Gallioa rwtione, per seditionem , 1
secessione facta, Robertum Comitein Gebennensem
Cardinalem contra Urbanum Pontificem, qnem Cle-
mentem VU appellarunt, legissent; eique prae cae-
teris Christianis Principibns Joainna, NeapOtis Regina,
studiosissime favisset , Urbanus , ut tam insignem
injuriam vindicaret, Joanna ipsoivegno privata, Ca-
rolum, Kegis Ungariae filium, Regem instituit. Quod
plane beneficium postea Carolus summa ingratitu-
dine compensavit ; quippe, capta per simulationem
occasione acceptae ab eo offensionis , tanta animi
acerbitate persequi ilium coepit, ut agentem Nu-
ceriae, quo se, vitandi insidias causa, receperat,
arctissima strinxerit ohsidione. Qui tandem virtnte
Antoniotti Adurnii, Genuensium Ducis, et Rainaldi
Ursini ex Comitibus Nolae, virorum fortium, atque
animi magnitudine ad omne vel periculosissimum
facinus adoriendum paratissimorum , ab ejusmodi
vexatione, ipse cum magna auloe , et Cardhudium
parte, eorum praecipue, quos recens in Saernm
Collegium adscripserat, ereptus est (sex namqae ex
veteribus Cardinatibus, qu»s ib.caput suum conspi-
rasse compererat , in vincnia conjecit, quorum qoh>
que, saccis insatos, iumare praecipitari jussit; sextum
in gratiam Britannorum PDoceram libertate domvrit)
atque Genuam ciasse devbdus, ubi totum aonum
consedit, jus injterea popnlis reddens, sibi parentibus,
et dicto audientibus, quorum frequenti concursn, et
mercaturae commercio, non Genua modo, sed fini-
timae etiam civitates , aulae ipstus ergo , uberrime
locupletatae sunt ; atque in iis potissimum annume-
rantur Alesandrini, qui, cutn ob vifoinitatem, quamdiu
iitic sedit Pontifex, convehendoj-et comportando car*
ris et jumentis maximo homero frumenti , et vihi^
omnisque generis fructuum terrae, et cibariortu»
copia, quorum omnium Alexandrinus ager opulentisr
simus est, operam dedissent, inde commoda plurima^
et compendium insigne fecerunt.

( MCCCLXXXVII )

Postero, Joannes Galleacius Vicecomes Bekrando
Guascho, Duci optimo, rerumque gerendarum om-
nium usu, et exercitatione peritissimo, curam tra-

Digitized by

Google

369

ANN. ALEXANDAINI

3^o

ctandi matrimonii inter Valentinam filiam, et Ludovi- a ductam esse , meminermt homines. ' Et sane certe

cum, Aurelianorum [al. Turonensium] Principem, Ga-
roli Regis Galliae iratrem , demandavit. Qui, negotio
«uscepfco, ilhid cum Biturgiae et Bargundiae Ductfeus,

Ludovici Patruis, tanta dexteritate, atque prudentia ges-

sit, ut summa eorum admiratione, et applausu ad op-
timum fiiietn perduxerit. Harum nuptiarum actorem insidentes mititaribus ac generosis, epbippits, phaie

hanc pompam egregie etiam, Valentina Alexandriam
ingrediente, splendore cultus, et ornamentorum cu-
mularunt cives, atque in primis Beltrandus Guaschus,
Andreinus Trottus, et Thomas Ghiliinus, longe ci-
vitatis Principes. Quippe n, superbe paludati, equis

et conciliatorem fuisse Beltrandum , idem Ludo-
vicus suis scriptis testatam retiquit. Dos enhn pacta
est urbs Hasta cum toto ejus agro, hoc addito in-
super, ut, si Valentinae fratres absque legkrma prole
mascutini sexus defecissent, ipsa, ejusque fitii in jus •
Imperii Mediolanensis succederent. Interea Beftran-
dns, obita legataone, reque matrimonii ex sententia
canfecta, domum rediit, ubi statim operam sechdam,

risque, auro, et gemmis admirabili fulgore late radian-
tibus, ornatis, delectorumqoe corona juvenum, et ado-
lescentum mirifica indole, quos Hippagios dicunt,
in serico amictu . vcrsicolori ad argumentum infii-
gnium fsicj singuli suae familiae stipati ; retiqut autem
omnium ordinum populares, decoro item vestitu in-
signes , aut equis , aut essedis vecti, aut etiam ca-
strensibus armis instructi, digestique in cohortes,

ac dUigentem dedit concinnandis', ef poticndis ae- h universi simul conjuncti, ipsi Vatentmae pedibus ob-
dtbus suis , ut pro dignitate sponsos , principesqne viam extra urbem molus passuum miUibus adeo pro-
ultro , chroque Alexandria transeuntes , reciperet. cesserunt composite, et ordinate, ut omnium in se
Supersunt adhuc integra aliquot ornamentorum ejus- intuentium oeulos jocundissimo spectaculo tenuerint.

modi vestigia, nempe picturae, quibus extrinsecus, et
mtrinsecus aedium superficies erudita pictoris manu
illnstrata est , et porta ez marmore, insigniter variis
figuris eaekata, ad cujus superi liminis capita, pectore
tenus ad vrvum Ludovici, et Vaientinae simulacra
expressa visuntur. Quae monimenta cum ex sotida
xnateria facta sint, fecile omnem temporis , et ve-
tustatis superarunt injuriam.

Hoc anno jacta sunt fimdamenta Templi maximi
Mediolani, Divae Mariae Virginis consecrati, quod

Vn kaL septembris Jeannes Galleacins Vicecomes
Buscepit ex Catharina uxore 6tinm, quem in sacra
ablutione Joannem Mariam appellari voluit. Voverat
enim hic Deo, et Beatissimae eius matri, se, si filios
sibi dignaretur concedere, illos Mariae nomine nun-
cnpaturuttu Hoc ideo, huic, ut plerisque etiam aliis
deinceps, qui eidem in Principatum successerint, in-
ditum Mariae nomen videmus.

Mense novembri, cum idem Joamtes Galleacius,
praeter opmionem, et citra pugnam, et< sanguinem,

structura mirabiti et magnificentia oum retiquis to- dotninattone Patavii potitus esset, Deo pro hoc tam
tius orbis temptis de principatu certare potest. e insignt beneficio gratiam acturus , litteras ad sin-

gulas imperii sui civitates, et cum primis ad Ale-
xandrinos in haec verba conscripsit. « TJltra in^
( MCCCLXXXVIII ) » gentia, et crebra atia beneficia , quae nostra

» supergrediens merita, immo, nullis, fatemur, no-
PrexM&o aeno, sponsalibus inter Valentinam, et * stris exigentibus meritis , hactenus Nobis Divina
Ludc*icumcontractis,FranciscoGonzaghae, Mantuae *r munificentia contutit, nuper successus prosperos
Regajp, Theodoro, Marchkmi Montisferrati , Antonio » prosperioribus aggregans , nos impresiae nostrae
Perro, Comiti PoUentiae, et Beltrando Guascho, Du- » cantra Dominum Paduanum, qui universum sta-
cibus alioqui auctoritate et mUitari laude spectatis» » tum smnm, quemi diffidebat triterius tutari posse,
simis, onus impositum est traducendae novae sponsae » dedat, ptfsuitque i» maqibas nOstris, compoteS voti
Valeatioae ad maritum in GaUiam, ut Ulic conjugale » fecit , ut quod prae caeteris ■ semper «ptavimus ,
foedus jungeretur; et proinde Valentina iis ducto» » imposito jam guerrarum strepitibnsifine, ad quoS
ribus, maximoque Italioorum Principum comitatu » invhi, ^et coaoti per haec tempora provocati fuiinus,
septa, vih kal. julii, die natali D. Joannis Baptistae » in bona qniete, et inconcussa pace, una cum no-
Mediolaao pro&cto, iter trans Alpes cepit, atque Ale- d
xandriam, quodiverterat; a Beitrando hospitio est ac

cepta , et appanaui regio, omnique honoris genere
culta. Principe» autem, et universos aulae Proceres,
JNobiliores etiam cives (namque in hoc ofi&eii munere
Guasohi , Trottii, ac Putei , et GhUiini facUe primas
tulerunt) certatim, qni plures, qui pauciores, pro dir
versorii amplitudme> invitatos liberaliter, atque ho-
norifice habuerunt Sarcinis insuper, idest mutis
oliteUetia, quorum numerosa fuit multitudo, ferendo
thesauro, et pretiosa supeUectile , adducta., de
pubiico est provisum , adeo ut sponsa nuUo fere
sumptusit gravata. Tanta siquidem dignitas, et ma-
gnificentia ComitatnS fuit, ut nuilo unquam tempore,
majore, ao splendidiore faslu sponsam ad maritum

stris subditis de caetero relfqcmm vitae nostrae
» tempus agere valeamus. De quibus omnibus, etsi
j> Largitori gratiarum omnium regratiari: nnlla suffi»
» datbumana eonditio,ut tamen nostrum,pro ea,qua
» possumus, pasrte, debitum faoiamus, volumus, <mod
» adV laudem, et honorem Omnipotentis D. N. J. C. ,
» ejusque Genitricis Beatae semper Virginis Mariae
b et totius coelestis curiae, devotas et iubilantes pro-
» cessiones tribos continuatis diebus fieri solemniter
» faoiatis. Datum Abiate, xxvr novemb. MCcctxxxvm. »
Quibus titteris acoeptis, Alexandrini, juxta praescri-
ptum ipsius GaUeacii, triduanis supplicationibus, et
omnibus animis profusae laetitiae et hilaritatis eden-
dts signis operam dederunt.

Eodem anno, Barnabas Mantellus, vir vitae inno-

47

Digitized by

Google

3 7 x

centia, et jaris dicendi laude conspicuus, beneficio
Valentinae , Braidae Praeturae magistratum gessit

(MCCCLXXXIX)

Insequenti anno , Antonius Porrus , Faustinus
Lantanus, Praevedinus Marlianus, atque Andreolns
de Pisis, quibus adjunctus est socius , et Comes Bel-
trandus Guaschus, a Joanne Galleacio ad Ludovicum
in GaUiam cum mandatis missi sunt, ut eidem Lu-
dovico, nomine dotis Valentinae , ducenta floreno-
rum aureorum miliia dinumerarent.

Tertio inde id. octobris Urbanus Sum. Pont. ex-
tremum vitae spiritum edidit, eique Bonifacius IX,
Neapolitanus, ex nobilissima familia Cybo, iv non;
novemb. successor datus est.

Hoc ipso anno per totum cbristianum orbem coe-
ptum est celebrari festum Visitationis B. M. V. ,
quod ab Urbano VI pridem institutum fuerat , et
nunc landem a Bonrfacio, ad impetrandam opem ab
ipsa Virgine adversus urgens schisma confirmatum, et
promulgatum.

( MCCCXC )

Postero , qui fuit annus a Christo nato tercen*
tesimus nonagesimus supra millesimum, Praetore Ale-
xandriae Stephano de Picardis Veronensi, Januario
mense, Ludovicus, Aurelianorum Princeps, comite
duce Burgundiae, et deleota ex toto Galliae regno
Procerum caterva, superato jugo poenino, in Ita-
liam per Taurinos descendit , atqne. Mediolanum
profecturus Alexandriam venit ; itluc statim eidem
oocurrit Joannes Galleacius. Aureliariensem , et Bmr-
gundum Beltrandus tecto accepit, Joannes autem
Galleacius in magnificas Puteorum aedes divertit;
utrique tandem postridie, summo mane inde dece-
dentes, Papiam coeuatum, et sequenti die Medio-
lanum pransum concessere.

Ad haec cum fiscus Vicecomiti ad domesticas im-
pensas, et bellum, quod Florentinis, Bononiensibus,
Patavinis, et aliis Itatiae populis moverat, alendum,
et sustineadum, non sufficeret, universos imperii sui
incolas (nec interea a sacerdotibus abstinuit) gravi
tributorum mole oppressit; quippe ex Alexandrinis,
indictis ea de causa acerbis coUationibus, maximam
pecuniae vim extorsit.

Per hos dies Joannes Galleacius foedus pepigit
cum Theodoro, Marchione Montisferrati, ea lege, ut
populus utriusque partis ultro , citroque fructus ,
et proventus praediorum , quae aiterutri in alte-
rorum territoriis haberent, libere, absque ulla Vecti-
galis solutione, comportare, et coHvehere liceret.
Cujus immunitatis decretum cum publice Praetoris
mandato, et jussu per totum Alexandrinum agrum
praeconum voce, evujgaium , esset , . , ejus beneficie
oppidani Bergamascbi, CaStrioovi Burmidae, atque
adeo alii ex Marchionatu.Incisae.iisi aunt. Hoc eodem
ipso anno, Hussitarunr Haerefcicoruxn secta> quae re-
cens ex Germania emersit, late. per alias christiani
orbis regiones diffundi coepit ■■■■

G. SCHIA.VINAE

3 V

(MGCCXCI)

Insequens annus nobilis fuit insigni victoria, a
Joanne Galleacio de Gallis hostibus reportata. Sane
per id tempus Vicecomitis potentia adeo toti fcre
Italiae formidanda fiiit, ut Principes nonnulli, summo
studio in hanc curam incumbentibus Carolo, et fra-
tribus, Barnabae Vicecomitis filiis, quos Joannes Gal-
leacius principatu suo deturbaverat, icto inter se foe-
dere, in illius interitum, et perniciem conjuraverinti
Quoniam autem iUis vires suas tantae espeditkmi suf-
.ficere minime videbantur, ahunde auxifium sibi pe-
tendftm censuerunt. Largis enim promissis, et am-
plissimis praemiis exterorum Principum animos ad
se attraxerunt Elx Germania Stephanum, Bavariae

b Ducem, cum valida equitum manu conduxerant, at-
que ex Gallia Jacobum, Comitem Armeniacum, Carofi
Regis generum, qui antea maximis armatorum copiis,
longo tempore, GaUo, et Hispano Regibus secnn-
dissima fama militaverat. Vexabantur tunc Joannis
GaUeacii armis maxime , praeter Bononienses , et
Patavinos, etiam. Florentini, quibus cum duruxn
videretur libertatem cum servitnte commutare , ne
jugum iltius subirent, sacra omnia, et saxa com-
xnovere institerunt. InteUexerant, Comitem Arme-
niacum , quem foederati Principes in partem suam
traxerant , ad Insubriae expeditionem accingi ;
proinde, missis legatis, illum soHicitarunt, ut iter
maturaret. Qui, mense iunio, per Taurinos in Gailiam
Cisalpinam cum viginti miUibus Equitum perveniens,

e non eam regionem tantum, sed Italiam universam
metn , et terrore concussit. Secesserat sub idem
tempus Vicecomitis exercitus in Vicentinos, eo con-
silio, ut, si posset, Patavium, quam urbem panUo
ante Florentini, astu Joannis Auchuti, in deditionem
susceperant, recuperaret. Itaque Armeniacus , ut
hostem ab amicorum cervicibus ad-propria taenda
averteret, inimico animo, atque latronum wore ,
facto impetu , agros Alexandrinum et Derthonensem
adoritur, eosque longe, lateque excurrens foedis-
simis populationibus vastat.

Nec mora ; m kal. jutii , tota exercitus mole ad
CasteUatium admota, graviter oppidum illud oppu-
gnare institit. Constanter se se defendunt oppidani,
virtutemque in hac oppugnatione maxime suam prae-

d seferunt. Quippe, acerrime propugnantes, identidem
portis erumpunt, hostemque procul moebibus aroent
Receptaculum interea quoddam, vaUo septum, quod
GaUi Principes haud longe ab oppido erexerant sibi^
et equis ad imbrium, et aestus injuriam evkandam ,
eum trecentis equis, et nonnullis militibus, qui .i» id
se tunc forte receperant, injeoto, igoe, succendwnt, et
comburunt. Quod proximae futurae eorum eladis
praesagium fuit Barbari inde^ ob id factunrincru-
descentes, proelio redintegratOy ■ studium omae po*
suerunt, ut vi oppido potirenturv
. Interea Jacobus Vermiusy vir atioqum bellicae disei-
plinae praeceptis egregie ihstructus., copiamaaqne
Joannis Galleacii dux, cttm duOdecim raillibtis equi-
tum, et peditum quatuordecim a Vicecomite missus;, «t

Digitized by

Google

3 7 3

barbaro^am furentium ardorei& exiingueret, io Der-
thonenses, etAkxandrinos pervenit; qui, Derthbaa,
oastrisque, et OppitUs , q«U)W<jumgi»e iutriiisque ,-Jci-
vitatis preesidito firmatrs^ ipse onm parte «xencttus
Alexandriam (quod ea civitas hesti-proximior enat)
iugreditur, uomque eam sta&n ©peribus., et mu-
mtionibos saepit. Qao intelkcto, Gallua protinus,
assumptis decem miUibns eapikum ex vdfceranis, et
nobaUovibiis , qnos Secum duterat, retieta veliqua
exercitus parte ad obsidtoinem CasieUatii, inde vm
kal.< Aqgusti ad expngnahdam Alexandriam moveL
Gaeterum onm nrbi cireiter miile passus appropin-
qwatsset, loco, qui dicitur P«ns Capallae, ex equis
omversi desikcrunt, atqwe pedibns usqae ad eratem
Ugneam, quae pro porta, GenuCnsi nuncupata, erat,
progressi, illic stationarios Italos milites convitiis eoe-
perunt, et proeUo lacessere, itiisque ignobiHtatem,
ignaviam, atque fcmiditatemexprobrare.Quarum con-
tumeliae unpatiens Vermius, ieeta quingentorom ar-
matornm manu porta oW itatis, ante qnnm stabatconvt-
cians barbarus tacite erupit, factoque •repente impeta
m hostes, pngnam commisit ; et, quamvis strenue per
aUqnot boras magno aaimi ardore utrmque certatum
esset, nentra tamenpars inctinaviu Itali, qnod numero
inferiores essent r ab Gallis beUo aggravari paulloque de
loco peili obeperuut.Verum ii, et hortatione impera-
toris, et snae virtutis memores constiternnt, adrersa-
riorumque impetnm virtliter sustinentes, tamdiu pu-
gnam protraxerunt, donecexpedita fortissimorum juve-
nnm Alexandrinorum cohors, quae ex condicto, duce
Andreiino Trotto, porta Marinca exierat, .Hlos nihil
hujusmodi suspicantes a tergo, et lateribus de ina-
proviso invaserit, et complexa fuerit. Qua repentina,
et insperata incursione facta, percnlsi GaUi, oum
Italorum virtuti, ab quibus omni ex parte devicti
conficiebantur , resistere non possent , nuUnmque
praeterea fugae looum invenissent, abjectis armis,
pardm crudeliter trncidati , partim, deditione facta,
capti snnt. Siquidem tanta eo die-, quae fiiit nata-
litius dies D. Jacobi Apostoli, habita est hominum,
atque equitum strages, et caedes eodemquemet loco,
«bi oUm profUgatus fuerat iEnobarbus, ut quamvis
aUquando major, fbedior tamen vix umquam sit visa.

Spectaculum sane horrendum fuit tam nobilem,
tam vastum , et tam validum exercitum, qui paullo
ante terroribus, «t metu totam fere ItaUam compleve-
rat, tam brevi temporis spatio parva manu accisum,
profligatum, prostratum, et jacentem intueri. Sau-
ciorum enim, ac captivorum numerusmagnus quidem
fuit ;. at oocisorum longe maximus. Nam pateutes
campi, qua visus erat, caesorum equoram, at-
que hominum cadaveribus operiebantur, eaque de-
mum occisio facta est , ut passim labe sangui-
nis defluentes rivi conspicerentur. Comes graviter
sancius, atque in extremum vitae discrimen ad-
ductus, visa tam foeda suorum strage, aegre con*
scenso equo, praecipiti cursu ad proximum Burmidae
amnem devehitur ; ubi, dum siti, lassitudine ex re-
centi pugna , atque caloribus, qui per eos dies,
aestoante eanieula, maximi erant, confectus, se se

AHM. ALEX.AHDB.1NI

3 7 4

a ia Ulum, quasi amens, jaoit, a Benlio Bussatio,
cive Aiexandrino , eataphractoque equHe ' insigni ,
qnl cum aUquot etiam sui ordinis civibus fugientem
eum: inseeutns fuerat, interceptus est, et captivus
intra civttatem perductus, ubi nocte sequenti&diei
animi aegritudine, magisquam atrocitate, et vi pla-
garum, exanimatus interiit. Ejus corpus postfa Ver-
mius honestissimo funere, et celebri pompa iu aedi-
kms D.Maroi Mdnacliorum praedicatoriaeifraternitatis
tmmniari fecit Sane major exercitus pars, utdtximus,
trucidata (quippe tantorum fttit strages, ut numerus
non referatur), sed minor, et potior, viva in po-
testatem Vermii devenit; eaque fuit sex millium
eqnstnm, mterquos exstiterunt Rainakws JanfiHatius,
et Joonnes Riccius, Florentini eqoites, qui Barbarnm

b in Italiam decUaxerant ; quos Vermius Alexandriam
perdnctos in libera custodia per aliqnot dies detinnit,
mox ad Joannem GaUeaoium eum nonnnliis Prin-
capibus, et Ducibus GalUs, misit ; reliquos captivos
spatio temporis, acoepta a singulis pecnnia, liberos,
quoquo veUent, abire permisit.

Caeterum copiarum pars , quae Casteliatium
circumsedebat , audita morte Comitis, cladeque
totius GaUici exercitus ad Alexandriam, protinus,
per noctis silentium , ne repentino aUquo insultu
opprimerentur , capta ftiga, Nieaeam Palearem,
quod est iUustre Montisferrati municipinm , se se
incolutnis recepit. Vermius interim cum expedito
oquitatu, munerosaque Alexandrinorum multitudine,
tota ea nocte, tanta velpcitate fugientes consecu-

c tns est , ut diluculo ad extremum eorum agtnen per-
venerit ; quod adsiduis certaminibus infestans , tan-
tisper distinuit, donec reliquae ejus copiae essent
in aciem instructae ; quibus hostes pene obruti ,
terga vertere, et fugam arripere eoacti sunt. Magnus
eornm numerus est captus, plerique interfecti: cae-
teri,qui pauci admodum fuerunt, in castris quibusdam
agri Hastensis salutem sibi pepererunt. Vermius,
boste debeUato, Alexandriam revertitur, praeda mul-
tsplici dives. Captivos cum reliquis in vincula coniicit,
qni haud multo post libertatem pretio redemerunt.
Caeternm Proceres, et Praefecli, Ductoresque ordi-
num a Joanne GaUeacio armis et equis exuti ad
sua reversi sunt.

Nec mora ; hae adepta victoria, Vicecomes, summa

d laetitia gestiens, per totum Mediolanense imperium
tribus dicbus continenter publke gratutandum statuit,
interdiu piis snpplicationibns, et ludis, noctu vero
festis ignibns, et tormen^orum bombis. Vermius in-
terea caesa hostinm cadavera, partim in fossis, ea de
causa factis, partim in cisterna grandi ex coctili latere,
quae iuxta moenia civitatis erat, et potissimum cam-
po, ubi pugna commissa est, sepelienda cnravit. Quae
eistema dfebinc Carnarium appellata est, et ad no-
stros usque dies sarta tecta est conservata, ut monu-
mentum perpetuum esset, et Italicae virtutis testi-
monium. Eam cisternam postea spe magni quaestns,
anno mdlxxxvot, Monachi D. Jacobi, deVictoria nun-
cupati, quorum fhndo erat (olim namque ibi ha-
bebatnr cocnobinm , oni ejusmodi cisterna recipien-

48

3^5

G. SCHIAVINAK

376

dis aquis pluviis in usum ipsorum Monachorum a memoriam iiiustris vietoriae, eo die de Galiis re-

serviebat), funditus diruerunt, nmllo prope compendio
facto ; quippe inde nihil praeter caementa eruerunt
Hujos cisternae , sive Garnarii, vestigia spectantor
secus.viam, qua Alexandria itur ad Vicnm ' Casalis
Balianoruin, ionge a fossa civiiatis centum pas-
sibus plus minusve ; adhuc, et ante hac, dum id mo-
numentum incolume esset, nulli fere Gallorum Prin-
cipum in Itanam descenderunt , quin Aiexandriam
diverterent, ut inibi majorum suorum sepulehrum
et cineres venerarentur, et illorum Manibus pie,
magno sacerdotum Alexandrinorum commodo, so-
lemnibus sacrificiis parentarent. >

Hoc item anno, Vermius, emptis Alexandriae do-
mibus, ex hostium mannbiis, incredibili cektritate

satis pulcrum et visendum tempmm Divo Jacobo b » ralis: ob reverentiam felicis victoriae, quammfeste

portatae, ut his tabulis ipeius Vicecomitis (sic) ha-
betur: « DucNsa Mediokni etc. Papiae , Angle-
» riaeque Conkista, ac Bononiae, Pisarum, Sena-
» rum ,' et Perusii Domma et Comes Papiae ,
» Domin. Veronae etc. Vidimus, et diligenter per-
» speximus litteras qmas alias ceUbris, et semper
» recolendae memoriae quondam iUustrissuous et
» exoeUentbsknus Dominus Dominus Consors et
».;.... tor noster ob devotionem B. Jaoobi Apo-
» stntt, in cujus festo Divina Majestas sibi provicht
» de trinmphali victoria contra Gombem Araoe-
» niaci, et gentes snas, conceseit , et emanari fecit
» in hunc modum : videlicet : Dominus Mediolani
etc. , Comes Virtutum , Imperiaiis Vicarius Gene-

c »

».

Apostolo, in cujus natali die de Gallo hoste trium-
phum revexit, dedicatum erigi jussit; quod inde »
honestissimis donavit proventibus ad subventionens, »
et aUmentum secularium abquot sacerdotum, quo »
in eo divinis officiis vacarent; in quorum sacer- »
dotum locum paueorum annorum intervallo Monachi
D. Augustini , de Observantia nnneupati , snffecti
sunt : mox ad Conventuales, ejusdem instituti mo-
nachos, idem est devolutum ; qui nunc etiam religio-
sissime, et cum laude, ac totius populi approbatione
illud gubernant, et regunt.

Ad haec Alexandrini , ne tam praeclari faci-
noris sni recordatio interiret, inscriptionem in pa-
riete ad laevam portae , quae, trajecto ponte, patet
ingredientibus Bergolium, posuerunt, quae est huius-
modi : « hcccxci. die xxiui. In festo Sancti Ja-
» cobi Alexandrina iuventus in conflictu posuit Comi-
» tem Armeniacum (sic), in castris constitutum, exi-
» stente capitaneo D. M. D. Jacobo Vermo.

Non est hoc loco laude sua fraudandus Thomas Ghir
linus, vir plane singulari fortitudine, et militari gloria
insignis; qni (sic), turmae gravis armaturae equitum
praefectus, cum egregium in hac pngna virtntis spe-
cimen dedisset, Joannes Gaileacius honorariis stipen-
diis, et castrensibus donis auxit plurimis. Per idem
tempus Joannes Aucutus, Britannornm Dux impiger-
rimus, cujus (sic) hostilibus armis diu universum
Insubriae principatum latrociniis, et caedibus infe-
stavit, Vicecomitis tandem potentia accisus, et pro-
fligatus est.

Hoc etiam anno Alexandrini, ut reliqui etiam totius
Mediolanensis imperii popuii, graviorum onerum, et
tributorum insolentium magnitndine vexati sunt

(MCCCXCII)

Proximo anno, xi kal. Augusti, Praefecto Alexan-
driae Brixio. . . , Joannes Gaileaoins Vicecomes de-
creto publico statuit, paliium, quod est altaris orna-
mentum, quotannis, die festo D. Jacobi, de aerario com-
parandum, atque ad ilHus Divi templum Alexandriae
ofierendum: et insuper obiationem quatuor librarum
imperialium (est haec certa pecuniarum summa) ob

B. Jacobi, anno praeterito, de Comite Armeniaci,
et suis gentibns, Divma dextera nebis dedit, voiu-
raus, quod iu honorem, et reverentiam dicti gloriosi
Apostoli paimma unum ilhus valoris, de emo discre-
tioni vestrae videbitur, in die festi ejus proxime
» futuri ad Ecclesiam, constructam ibi sub ejusdem
» .vocabttio, faciatis oflerri, faciendo expensam dicti
» palii de quibuscumque denarib soivi spectantibttS
» Camerae nostrae. Nam expensam praedictam fa-
» ciemus bonam iieri in rationibus selidandis : vola-
» mus etiam, quod de havere (sic ) Communis nostrae
» Alexandriae. permittatis expendi pro oblatione,
» fienda dictae Ecclesiae in dicta die, lib. iv ImperiaL
» ob reverentiam dictae victoriae; et advertatis bene,
quod in hoc non sit fallnm, si deberetis bene
denarios mutuo recipere. Dat. Papiae die aa juin
Mcccxai. A tergo. Nobili viro Potestati, nec non
» Referendariis nostris Alexandriae. »

Eodem mense Alexandriae ingens tumultus exortus
estQuippe cum Joannes Gaileacius assidnitatebelio-
rum, quae adversus aliquot Itabae Principes, et Res-
pnbiicas aerarium prope exhausislset, omnes sibi sub-
jectos popnlos acerbissimis tributorum, et vectigalinm
exactionibus conficere non destitissct; proinde Ale-
xandrini, frementes , eaque onera subire, atque im-
peratam pecuniae vim solvere recosantes , educto
Reipubiicae vexillo, arma cepernnt, ac ad campanile
( est ea turris templi maximi, in qua , veluti in sa-
crario, cuncta civitatis jura, et pubiica monimenta
d summa religione asservari consueverunt) per tu-
multum progressi, inde, perfracto ostio, abreptis Co-
dicibus in membranis, qui compiures erant , in qui-
bus contioebatur ratio publica ciientellarum, fodro-
rum, indictionum miiitarium , coUationum, mulcta-
rnm, proscriptorum, etcujusvis generis damnatorum,
additis priviiegiis Roman. Pontif., Imper., Regum,
et Mediolanensinm Principum, singulis signis, aureis
buUis incinsb, munitis, quibus privUegiis Alexan-
1 drinus populus honoris, et virtutis ergo, ab iis deco-
ratus fuerat, ea omnia, insigni Reipublicae detrimen-
to, et dedecore, igne succenso in medio foro, temere
concremarunt. Hanc Alexandrinorum audaciam, et te-
meritatem sub idem tempus sequuti sunt Valentini,
suis itidem publicis monimentis eadem causa com-

Digitized by

Google

3 77

bustas. Qnaeures adeo commovit Vicecomkem , ut,
verens ne hqjusmodi anunorum perturbatio initium,
et orige esset akcujus novae conspirationis , Ale-
xnndriem, quo ia officio, et fide cives permanerent,
equkes qukigentos misit, trihil interea de noaa sta-
tuen», memor beaeficii, quod ab ea civitate recens
eccuperat, profligato, et centrito hoste. Valentiae
autem, ne deinceps Oppidani rebus novis staderent,
irvogate gravi mulota , ■ mense Augusti arcem muni-
trtsimam , quee oppido praeesset, et dominaretur,
excitari jussit. Quo facto foedus cum Garolo VI,
Galliae Rege, percassit, et Jacobum Vermium oontra
Flereatinos nristy qui rtatiov cum equitum miUibus
tredecim, et peditum tribus eorum fines hostili po-
pulatione peecnrrit.

MCCCXCIII )

Postero, Jacobo deMarciano Fraetore Alexandriae,
Joannes GaDeacius nibil perterritus pradma Ale-
xaoaarmorum , ac VaLentinorum sedilione , rursus
totum Medwianense Imperium majori atqne greriori
exactionum mole oppressit.

[Eodem aaoo Andreinus Trottus emit a Bnnifacio,
Pont. Max. , bona omnia , et jura Archi. et vittam
S. Leonardi, et Campaneae Dioec. Aquensis, pretio
quatuor miUium florenorum aureorum.] Vi kaL iulii,
Joannes GaUeactus Vicecomes Potestatem fecit ipsum
Andreinum Trottum.

XvukaL januar. ampHssimum immunitatis pririle-
gium tempio, et sacerdotibus D. Jacobi de Vktoria Ale-
xandriae indulsit; cojus eaeoiphir tale est : « Nos Domi-
» nus Mediolani etc., Gomes Virtutum, Imperialis
» Vicarius Generalis. Cum sit, quod Ecclesia ob reve-
» rentiam, et sub vocabulo Beati Jacobi sanctissimi
» apostoU , in memoriam celebris , et triumphalis
» victoriae, quam in ejusdem Saneti Feato, de mense
» jnlii anni xcccxci proxime lapsi, Deo praestante,
» de Comite quondam Armeniaci, et gentibus suis
» obtamimus, conatructa ab inde citra ia ciritate
» nostra Alexandriae , prope qoam conflictus ipst
» Gomiti datus est, non sit in atiquo extimo cleri
» dictae civitatis nostrae nominata, seu descripta ;
» ex quo ipsras Ecclesiae clerici non tenentnr per
» conseqnens, nec teneri debent, ad aliqna onera
» cum dicto olero subeunda; nihilominus moti prae-
» missorum consideratione , et ex singulari devo-
» tione, quam gerimus ad praefatum Beatissimum
» Apostohun,providere disposnimus, quod nec etiam
» in futurum dicta Ecclesia, sive clerioi, registrari,
» sive extimari valeant, neque ad aliqua onera
» generalia cum dicto clero , sive aliter sustinenda
» conveniri, nec violari qnoquo modo, prout in-
» tentionis nostrae totatis est. Et omnino servari
» volnmus tenore praesentium ipsam Ecclesiam ,
» praesbyterosque , et clericos ad eam deputatos ,
» seu etiam deputandos cum omnibus possessionibus,
» et bonis tam acquisins, quam de caetero dictae
» Ecclesiae justo et recto titulo acquirendis ; nec non

AM. ALEXANDRINl

3 7 8

a » eorutn posses8iooum,et boaorumtnossarioset labo-
» ratores, fictabiles, et redditnariosy etr inquilinos,
» exemptam et-exemptos, ac totis temporibns tibe*
» ros, et immunes facimus a quibuscomque oneribus
i» realibus, personalibus, atque mixtosj imposttis, et
» imponendis quemodotibet praefaeto elero vel etaam
» Gommuni, sive atiter in praediota nestra citilate,
» inhibentes speeialiter, etetpresse, quod Eccksia
» memorata, sen clerici , neque ejus , vel eoruna
» pessessiones , et bona jam dicta, nec etiam alii
» praedtoti pro etsdem pnssessionUnis, etbonis, sive
» eornmdem respebui , nnsquam ia aJiquo registro,
» vel extimo, tam memorati Oleri, quam Communis,
» vel aliter, nemiaari, seu compntari, aut describi
»■ non valeant qnoquo modo. Maodantes quibus-

b » eumque Potestatibu^, Capitaneis, Vicariis, et aliis
» fiectoribus, nec non exactoribus, et caeteris officia-
y> iibus. nOstris; et Gommunis nostri jam dicti, praesen-
» tibus,et fiituris, ad quos spectat, et spectabit, qua-
,)> tenus bas nostras litteras. immunkatis , et gratiae
» mostrae juxtn praemissam dispositionem nostram,
» et intentionem iuviolabiliter observantes , ac fa-
> cientes pex atios quoslibet in perpetuum obser-
J> vari cum effecta, contra eas , et eam non ve-
n niant, nec faeiant atiquatiter uUo tempore. In
» quorum testhnoaium praesentea fieri jussimns, et
» registrari, nostrique sigilli appositione muniri.
» Dat. Medioiani, die xvi mensis deoembris, mgccxciii,
» indictione secunda. »

( MGCCXCIV )

Insequenti anno,continnante Praeturae magistratum
Jacobo de Marciano, Joannes Galleacius Vicecomes
snmmum sUtcnum, et cnram in exornandis, et cumu-
huidis Ahmandriae templis, et eorum ministris donis
egregns, et benorum- praerogefeivis, posuit. Nempe, v
non.Martu, clero ejusdem civitatis vetus immunitatis
privUeghtm aliquot civiKum munerum, et praesei-
tim vecbgalis rerum earum , quae ad ipsins cleri
usum, et victum essent necessariae, renovavit, am-
ptificavitque. Gujusmodi autem sit, et quam ob rem
illud Vicecomes prins indulserit, et postea instaurave-
rit, Uquidoex sequentibus lib^Uis snpplicibus, super
d hac re datis, et ipsius privilegii tabulis inde relatis
apparet. LibeUorum supplicum forma est talis. « Snp-
». ptieatur pro -parte fideUnm Oratorum vestrorum
» universitatis clericorum vestrae crritatis Alexan-
» driae, quod atias Vestra Dominatio in retributione
» tiberatis oblationis, fectae pro parte dicti cleri prae-
» fatae Vestrae Dominationi, super impositione tibera
» datiorum, et .gabeUarum pro rebus, et respectu
» rerum, ac rictuatium, necessariorum ad usum cle-
» ricorum, cohcessit ipsis clericis. Utteras infrascript
» tenoris (hujusmodi litterae desiderantur). Quarum
» quidem litterarum vigore, et ob earnm reveren-
» tiam ipsi derici , nec non Moniales et Humi-
» liati Cleri jamdiu fuerunt, et steternnt exempli,
» et immunes ab imbotatura , datiis , et gabellis,

Digitized by

Google

»79

G. SCfllAYINAE

38o

modo, et forma in eisdem litteris specificatis, et a » gaudere. Mandanies. *cw>, immnncs esse volnmns,
juxta ipsarutn disposUiouem, usque in hodiernum
diem^nec apte; quia origmales litterae diotae
gratiae epnuerunt, seu disparuerunt a manibus
ipsorumclerioorum, et occultaiae tenent*u. - , sicut
creditur, per aliquos, quaerentes in ipsorum sup-
ptieantium. disperidium suum lucruxn, videntur mo-
» lestari contraipsacum; Jitterarum contLomtiain ,
» e.t tenorem , , quod nojx ereditnr -de testra- bona
» intentione procedere, roaxime cum sint erga Ve-
stram DominatiooemametinajbUspositi, quaua . un-
quam, cognoflcente* asperitatem , et casum , et
graves : expensas , ante ftictam .donationem iricum-
bentes pro. ptfosecutione praesentis guerrae.
.« Quare suppticant, et requirunt quatenus.prae-
» fata Dominatio, considerato quod non cessat jam h
» supradictae oblationis occasio , sed plus solito
» excadescit , etiam quia datia sunt incantata more
» solito , et absque conditione , seu pacto , quod
» ipsi suae imanmUti sit in aliquo derogatum,
» edicere , et mandare dignetur , . qtted praediotae
» immunitatis litterae reficiaritur in prrvatae conees-
» sionis formam ; edicentes., et mandanles , quod
» contra ipserum mentem, et teaorem non debeant
» per quosvis ofliciales, datiartos,: «t singulares per-
» sonas quomodolibet molestari plua sotito, .ut vestri
» gratia postquam in sotita perstiterit,.et perseve-
j» raverit, opin. sibi jam, et per cattsam concessa
» gratia non priventur. »

Tabulae autem privilegii refecti et confirmati
sic se habent. c »

« Nos Dominus Mediolani etc, Gomes Virtutum, »
» Imperialis Vicarius Generalis. Quoniam univer-
» sitas cleri civitatis nostrae Alexandriae sponte ,
» et liheratiter per suas patentes litteras concessit
». nobis jus , datia , et gabeUas, quae per eum
» clerum, et in praedicta civitate, eii districtu solvi
» consuetum est pro rebus , et vktnalibus neces*
» sariis, et causis in ipsis litteris multipliciter alr
» legatis etc. sicut in eisdem scriptis suis contineturj
» idcirco hujus beneficii non immemores, sed bonae
» voluntati universitatis praedictae condigua praemia
» reddere tenore praesentium vohimus ( fic ), edicimus,
» et mandamus, quod de caetero quiUbet clericus
» beneficiatus, existens in dictis civitate, et districtu,
» immunis existat a contributione expensarum,
» pontium, et viarum; et quod praeterea cum suis
» famutis, descriptis , et taxatis pro fraudibus evi-
» tandis, Ubere possint, et absque solutione alicujus
» datii , pedagii , et gabellae , macinari facere, et
» in domibus habitationis ejus conduci singulo anno
» usque ad numerum modiorum trium frumenti
» seu alterius bladi, si forsan alio hlado, quam fru*
» mento uteretur, in toto , vel in parte: brentarum
» octo vini , stariorum dnorum leguminum ad men-
» suram Mediolani, et plaustrorum trium lignorum
» pro quaUbet bucca ejus, et familiarium suarum
» taxatorum et factorum, ut praemittitur ; et simiUter
» dicimus de moniaUbus, et Humiliatis, Praelatis,
» et suis consuetis etiam immunitatibus volumus

»
»
»
»
»
»

»
»

d »

»•

et exemptiouis priralegio gaudera pro ea parte
» videlicet viotuatium, ct rcru» piaedtctaxuaa, quae
» ad usum necessaria sunt. Insuper volumuv, et
» mandamus , quod praedietae personae t ecoksia-
» sticae nnfio . casu eempeUi poasint ad oasnttonnin
» imboiaturae pro ,vn» , quod super possessionibia
»i suerum beneficio»m riascetuv, pro ea parte.vi-
» delieet ipsius vini , quae. suri crat, onmi aHa
». acquisitione vini , et fraudo^cessantep mandantes
» omnibus, et singutis PotestatuSas., cGapitaneis ,
» Vicariis, Rectoribus, Referendariis,;etOuicialibus,
» Diatiariis, et GabeUatoribns ieipitatis, et districfcos,
» nostris ; praedictorum, . tam praesentibus, quantfu-
» turis, quatenus has nostras Utteras suh poana
» indignationis nostrae, sicut jacent, observent, et
» faciant inviolabiliter observari. In quorum testi-
» monium praesentes fieri jussimus, nostrique sigiUi
» munimine roborari. Datum Papiae, die iv martii,
j» mcccxciv, indictione vii. »

Inde, vm id. juUi, idem Vicecomes dkplomaieisao
decrevit, hoc item anno, et deinceps perpetaus
temporibus die festo D. Jacobi ApostoU, paUiuxn,
ejus templo pecuniis fisci emptum , donandum
urbis magtstratibus injungens , ut de oaodo, et
forma , qua offerendum. sit,. statuant, ut infira.
u Nqs Dominus Mediolani etc. , Comes Virtutum ,
» Imperialis Vicarius GeneraUs. Intendentes ob re-
» verentiam felicis victoriae, quam in festo B. Ja-
» cobi de mense julii anni hccckci praxime . prae-
teriti Divina nobis ejus summa clementia, dedit
dextera de Comite Armeniaci, et gentibus suis,
» paUium unum in hononsm, et reverentiam ejus-
»i dem gloriosi Apostoli S. Jacobi, in dierpsius .festi,
» ad Ecclesiam, sub ejus vocabulo construotam in
» nostra civitate. Alexandriae, ubi prope fuit con-
ftictus dicti Comitis Armeniaci, debere hoc anno
offerri, quemadmodum factum fuit anno proxime
elapso, et sic. etiam fieri debeat amodo singulis
ansris. Mandamns harum tenore Potestati , Refe-
fendarioque, ae Sapientibus, et Aatiams, necinon
alibOniciaUbus^6tris,etComnuini&dictae nostrae
civitatis, praesentibus, et futuris, quibus spectat,
etspectabit, qUatenns.providere, et. ex nunc.op-
portunum ordinem apponere debeant, per quem
in faturo festo. ejusdem B. Jacobi ofieratnr, et
fiat hujusmodi paUii oblatio. Et non solum pro-
videant , ac opportunum ordinem,- ut praefertur,
apponant, quod fiat isto anno, et quod etiam

»

»

» fiat successjve quoUbet anno, et per modum, quo
» revocari non possit, cum omnino disposuerimus,
» cpod irrevocabiUter fiat, nt praemittitur, singulis
» annis. Nec possumus majorem habere dispticen-
» tiam, quam si sentiamus oblationem ipsam omitti.
» Propter quod advertant praenominati et alii prae-
» facti omnes officiales nostri et Communis memorati,
» diUgenter has nostras litteras , et intentionem ob-
» servare , ac facere continue effectualiter observari
» sub nostrae totalis tndignationis poena. Mandamns
» insuper Magistris intratarum nostrarum , quatenus

Digitized by

Google

38 1

ANN. ALEXANDRINI

38a

» circa expensam oblationis praefactae, nunc, et in
» futurum fiendam, faciant pro ut factum, et ser-
». vatum fuk dicto anno proxime praeterito. In quo-
» rum testimonium praesentes fieri jussimus, et re-
» gistrari, nostrique sigilli munimine roborari. Dat.
» Mediolani die viii juKi, mcccxciv, indictione n. »
. Hoc decretum in publico Consilio quadraginta octo
oivium Alexandriae lectum et publicatum est vn kal.
Augusti, communique omnium consensu, et appro-
batione cautum futt, ut ejusmodi pallii oblatio forma,
sequenubus tabulis praescripta, fieret. « mcccxciv,
». die xxvi mensis- julii, in Palatio veteri Communis
n. Alexandriae, in Consilio Sapientum quadraginta
» octo de Communi , et populo, ibidem more soHto
». convocatorum, sapieos, et discretus vir Dominus
» Garvagnus de Campesio, Judex maleficierum, ac
» locum tenens sapientis viri Domini Francisci de
» Milliis Legum Doctoris, Vicarii egregii , et po-
» tentis viri Domini Jacobi de Marciano honorab.
» Potestatis civitatis Alexandriae, cum voluntate, et
» consensn Doaainerum Antianorum populi dictae
». civitatis, super infirascriptis consilium postulavit.
». In primis cum BuUeta etc< Item cum praefatus
» Dominus Fotestas requirat provideri de aliquo
» bono ordtne tenendo in festo B. Jacobi Apottoli
» pro feHci viotoria in die festo obtenta contra Ar-
» meniacos , prout placet , providere generaliter
» consulatis. Domiuus Galiielmus Invitiatus dixit,
» et cousuluit super dicta posta, quod praefatus
» Dominns PotesUs , et Antiani , ac omnes aUae
» societates hujus civitatis dicta die , vadant cum
». auis confidonibu» ad oblauonem fiunendam in Ec-
». clesia situata in dicta civitate sub vocabulo D. Ja-
» cobi eo modo, et forma, quibus vadunt, et fit
» in festo.S. Petri, Apostoli, et Patroni dictae ci-
»• vitatis , et sic observetur, et observari debeat pro
». tempore futuro, et quelibet annoin festo B. Ja-
» cobi praedicti ad ipsius laudem et gloriam. In
» reformatione cujus consilu, facto partrto per supra-
». seriptum Dominum locum tenentem de sedendo ad
» . levandnm, pkcuitiomnibus sapientibus sedentmus,
» pro ut sopra • disil > et consuluit. dictus Donrinus
» GuUiehuus , qui consuhiit ut supra ; nemine* in
» centrarium levante. Nomina Antiauorum sunt
». videUeet : Deminus JuUanus . Pederaoa r Joannes
» IUia , Fridericus Fantinus , Manuel Auiarius,
» Perpetuus Celerinus , Joanoes Nata GuUielmus
» Tressoldus. Nomina Sapienteaa suat Jbaec: Domiuus
» Marcus Lanzavegia, dominus Dominicus Rava,
»i Manuel CoUus, Joannea Arnutius, Paravellus Lan-
» zavegia, Onofrius Ardjsonus > GuUiehnus Invi-
» tiatus , Franciscus Rubeus , Secondellus Stur-
» dus, Gabriel Meladius , Franchuuis .de Botco,
» Blasks Pectenarius, Bertramus Inverardtw, Mat-
»j thaeus . Squarzaficus , . Jacobus Pederuna, Ludo-
» vious Grassus> Jacobus Gambarinus, Pelxus Cassel-
» lepus> Pilus Aroba, Bartholomaeus Ganducius,
» rD^maaus Bcrtramus Gambarinus kgum Doctor, Ju-
> Hanua de Ploveria, Ruffirius Caloam»ggius, Blasius
» Nata , Autonius Januensis , Stephanus Panitta ,

a » Dominicus Gardanda, Thomas Trottus, Joannes
» Gornagiia , et Gregorins de Puteo. »

Interea, iii idus decembris, Joannes «GaUeacius,
inteUecto ordine, quo universi consilii decreto sta-
tutum est, pallium ofierendum , id, summopere lau-
datum, hoc sequenti diplomate, ad Magistratus Alexan-
driae transmisso, comprobavit « Dominus Mediolani
» etc, Comes Virtutum, Imperialis Vicarius Genera-
»' lis. InteUeximus factum esse, usque de mense iulii
» proxime praeteriti certam provisionem ordinis in
» Consitio Antianorum iiiius nostrae civitatis , et
» communi, et unanimi Antianorum consensu; sci-
» Hcet , quod Potestas, Antiani, et omnes aliae
» Societates diotae nostrae civitatis de oaetero annis
» singulis in commemorationem feUcis victoriae,

b » obtentae contra Armeniacos, quando Ulud nostrum
» territorium invaserunt, in die et festo B. Jacobi
» Apostoli vadant cum suis confalonibus ad obla-
» tionem faciendam in Ecclesia, constructa ibi , et
» situata in dicta nostra civitate sub vocabulo ejus-
» dem ApostoU gloriosi, illis modis, et forma, quibus
» vadunt, et fit in festo S. Petri Apostoli Patroni
» dictae nostrae civitatis; de qua quidem provisione
» merito contenti, eamdem laudamus, et praesentium
» tenore duximus approbandam. Datum, Papiae xi
% decembris, mcccxciv. »

Perid tempusJoannes Galleacius,ioito foedere eum
CaroloGalliae Rege, pubhco decreto mbndat, insignia
viperarum cum insignibus ipsrasCaroli ad Praetoria,
etPraefectorum palatia quarumcumque civitatum im-

c perii sui pingenda esse.

( MCCCXCV )

Proximo ineunte, Praetore Alexandriae Petro de
Gualandis, Joannes GaUeacius Vicecomes, Petrum
Philagrum Cretensem, Archiepiscopum Mediolani ,
Bftonacom Instituti Franciscani, qui postea, virtu-
tum ergo, ad Maximi Pontificatus fastigium evectus,
Aiexander V est dictus> ad Lacbstaum Caesarem in
Bohemiam oratorem mktit; cujus inde opera ipse,
et imperii filius, et Mediolani Dux designatur. Quam-
obrem ad primum ejas rei nuncium Vicecemes per
omnesPriiicipatussm urbes, etoppida, Aquilas, Impe-
ratoris insigne, locis publicis pingi et fingi curavit :
d addi etiam illas ad insignia Vicecamitum voluit.
Mense inde Augusti Benesins Comes Consinch, Im-
perateris legatus, Mediolanum ex Bohemia profectas
est , a quo . Viceoomes novo dignitatis titulo exor-
natur. Nonis enim ejusdem mensis, ex solemnibns
Augustalibus diplomatibus, sceptro, et pileo, Prin-
cipatus ornamentis, acceptis, primus Mediolani Dux
appellatur. Mox vero, Caesari ipsi persolutis centwm
florenorum. aureorum millibus , dictoque etiam sa-
cramento: fidelitatis, ab eodem Brixiam, Bergo-
mum, Novooomum, Novariam , Vercellas, Alexttn-
driam, .Derthonam, Bobium, Piacentiam, Regknn,
Parmam, Cremonam, Laudem, Tridentum, Grematn,
Sonzinum, Buruhim, Burgum S. Domnini, agrum
Pontremulium dictum, Novas, Felizanum, Rocham

383

G. 5CHIA.VINAE

384

Aratii, Serravallem; Veronam praeterea, Vicentiam,
Feltrum, Bellunum, Bassianum, Sarzanam, Faven-
tiam, Carrariam, S. Stephanum nonnullaque castra
etiam alia et oppida, ac vttlas; inde aquas, stagna,
torrentes , lacus , et flumina , quae praedictarum
civitatum, et oppidorum jurisdictionis erant, et quae-
cumque ad Imperium spectabant, ea universa be-
neficiario jure suscepit. Ad ejus coronationis cele-
brationem, et visendas caeremonias ingens unde-
cumque hominum omnium ordinum multitudo con-
venit. Alexandria aulem omni prope nobilitate exuta
est; nam itidem ad id spectaculum, quod plane
admirationem magnam, et stuporem spectantibus ,
attulit , honestandum melior ejus civitatts pars
concessit.

(MCCCXCVl)

Sequenti anno, idibus octobris, Praetore Ale-
xandriae Gottofredo de Ubaldinis Comite, Ladislaus
Caesar solemnibus privilegiis Dominationem , et Du-
catum Mediolani Vicecomiti confirmavit.

Inter haec bellum acerbissimum inter Theodorum
[al. Gullielmum] , Marchionem Montisferrati > et
Amadeum, Achaiae, et Subalpinorum Principem,
coeptum est. Nam cum Theodorus conduxisset ma-
ximam Italorum manum, et ex eis potissimum, qui
Gibellinae factionis studebant, protnde haud con-
temnendns Alexandrinorum ejus partis numerus ad
eum accessit, qui, dato nomine militiae, sub eo fc-
liciter mernit, donec inter utrumque Principem pax
facta est.

Per hos dies Odoardus Puteus, Patritius Alexan-
drinus, vir cum equestri dignitate, tum facttsfor-
tibus, et omnium virtutum splendore illustris, claruit.

"( MCCCXCVII )

Anno proximo, AlexandriaePraetoribus, Gottofredo
de Ubaldinis, secundo, et Joanne Pusterla Medio-
lan. , iv scittcet nonas februarii , Joannes Galleacius
Vicecomes^ Dux Insubriae, a Legatts Caesaris Papiae
Comes instituitur , atque In ddminio civitatum, et
oppidorum, locorumque, quae superiore anno in
fidem , et cheatellam susceperat , aoris codicillis
confirmatur, :

VIII kaL martii, Alexahdrina RespubUca solemnem
legationem eum mandatis ad JOannem GaUeacium
uusit, quae ei de titulo specioso, recens accepto,
suo nomine gratularetur , fideique sacramentum di-
cereL Id munus delatum est Thomae Guascho, Au-
gustino Trotto Robereoni £Uo, Thomae Puteo,
Corradino Lanzavegiae , Ottino Invitiato , et Ber-
tramo Gambarino, civibus ornatissimis, et honora-
tissimis. Mandati tabulae sunt tn haec verha. « In
» nomine Domini, amen. Anno Nativitatis Domini
» mcccxcvii , indictione v, die xxv februarii, iater
» horam xvi, et horam xvn, in civitate Alexandriae,
» videlicet in Palatio novo Commnnis dictae civi-
» tatis, in pleno, et generaU ConstUo civitatis prae-
» dictae, sono campanae , voceque Praeeonnm more

a » solito congregato. Sapiens. et discretns virDominuc

» Joannes de Metiis, Legum Doctor, Vicarius egregu

» viri Domini Gottofredi de Ubaldinis, heaorandt Po-

» testatis civitatis Alexandriae, cum vobtntate, etoon-

» sensn infrascriptorum Antianorum, et Consilia-

» riorum de ConsiUo generaU dictae civitatis; et

»> ipsi Antiani, et eorum ConsiUarii cum auctori-

» tate, et una cum ipso Domina Vicario unanimiter,

» et concorditer fecenint , creaverunt , et consti-

» tuerunt egregium militem Dominum Thomam de

» Guaschis, Dominum Thomam de Puteo , Domi-

» num Corradinum Lanzavegiam , et Bertramum

» Gambarinum Legum Doctorem, Antonium Trottum

» filium Domini Roberzoni, et Ottinum de Invitiatis

b 9 Nuncios ad pronuttendnm, et jurandum, corpo-

» raliter tactis scripturis, pro se, suisque haeredibus,

» et descendentibns in infinitum, et nomine, et vice,

» ac in animas dictorum constituentium, Communis,

» et universitatis hominum, et singularum perso-

» namm civitatis Alexandriae, ejusque dioecesis, et

» districtus, ac etiam ad mfrascriptum juramentum

» praestandum, faciendnm, et renovandum toties, quo-

• ties mfrascripto IUustri Domino Duci Mediolani,

» et Comiti Papiae, ejusque descendenttbus , et suc-

» cessoribus in DucaUbus Ducattbus suis placnerit :

» iUustri Principi, ac magnifico, et excebo Domino

» Domino Joanne GaUeacio, Duci Mediolani etc., eo-

» rumque Domino naturaU, et Comiti Papiae, re-

» cepturo pro se, descendentibusque snis, et suc-

c » cessoribus in Ducalibus Duoatibus, et cuicumque,

» seu quibuscumque personis , quibus supra, nomi-

» nibus recepturis in hac forma , videlicet , quod

» universitas, populus, Communis , et homines Ale-

» xandriae, et subditi fideles, VassalUque ipsorum,

» Communis, civitatis , districtas, et dioecesis , et

» omnes, et singuli suprascripti, ab hac hora in

» antea, et perpetuo, erant reverehtes, obedientes,

» et fideles iUustri Princtpi, ac magnifico, et exoelso

» Domino Domino Joanni GaUeacio Doci Medio-

» lani, et Comiti Papiae, tamquam Domtao suo

» naturaU , et quibuslibet ipsius > Gubernatoribus ,

» Locum tenentibus , Potestatibus, Capitaneis, Re-
». ctoribus, et Officialibus, ac quibuslibet ejus vices

» qnoquo modo gereatibus; nec nan ipsias Domini

d » Joannts GaUeacii, Ducis Medioiani , et Comitis

» Papiae, descendentibns, et in Dncatibus succes-

» soribus, contra omnem hominem; et quod num-

» quam erunt Bcientes m consUio, confoedera-

» tioae, conspiratione, tractatu , vel auxiUo, vel in

» fecto quocumque, quovis modo, per qnod amittant,

» seu amtttatvitam, vel membrum, vel mala eaptione

» capiantur, seu quod in personam aliquam recipiat,

» seu recipiant injuriam, vel contumeUam, vel qnod

» amittat, seu amittant, vel de quibus tractaretur dire-

» cte, vel indirecte, tacite, vel expresse contra al*quem

» honoreml, vel praeeminentiam, quem , vel quam

» nunc habent, seu de caeterb quomodolibet habere

» contigerit : et, si soiverint, vel audiverint de aUquo,

» sive aliquibus, sine personarum exceptione, qui

Digitized by

Google

385

ANN. ALE&A.NDR1NI

386

» velint aliquod istorum contra praefatum Dominum 4

» Joannem GaUeacium, Pominum Mediolani , Co-

» mitem Papiae, vel ejus descendentes, et in Du-

» catibus successores , vel etiam locum tenentes,

» Capitaneos, Rectores, et officiales facere, vel at-

» tentare, eis quanto cittus poterunt, signifioare

» curabunt, et, pro posse suo, impedimentum prae-

» stabunt; et, si impedimentum praestare non po-

» terunt, suum tamen auxilium, ne id fiant, cum

» effectu dabunt. Et si contigerit aliquid, quod

» spectet ad praeeminentiam ipsius civitatis Ale-

» xandriae, districtus, et dioecesis, quod nunc habet,

» tenet, et possidet, tam in civitate, districtu, sive

» dioeoesi Alexandriae, quam alibi, vel in futurum

» ipsum Dominum, Ducem Mediolani, Comitem Pa-

» piae, vel ejus descendentes, et in Ducatibus suc- b

» cessores habere contigerit, aliquo casu amittant,

» illud recuperare curabunt toto posse, et reoupe-

» ratum omni tempore retinere. Et quod, si sci-

» verint, aliquem offendere velle, vel aliquid at-

» tenlare coutra praefatum Illnstrem Dominum,

» Ducem Mediolani, Comitem Papiae , »c, civi-

» tatem, districtum, sive dioecesim Aiexandriae,

» vel ipsius descendentes et successores in Duca-

> tibus, quod ipsi, pro conservatione ipsorum, suum,

» quantum poterunt, praesbabunt auxilium, et suf-

» fragium. Et si aiiquid in secreto ipsi Cqm-

» muni, et universitati , vel populo, seu reprae-

» sentanti dictum Commune, vel universitatem, et

» populum manifestare contigerit, quod illud sine

» licentia speciaji iUustris praelibati Domini Joaunis c

» Galleacii, Ducis Mediolani, Comitis Papiae, nemini

» panderent, nec aliquid facient, per quod panda-

» tur; quodque numquam per dictum Commune,

» universitatem, et popuhim Alesandriae, vel singu-

» lares personas aliquid fiet, quod tendat, vel per-

» tineat ad ipsius illustris Domini Joannis GaHeacii,

» Ducis Mediolani, et Comitis Papiae, suorumque de-

» scendentium, et in Ducatibus successorum , vel

» ipsius, seu eorum locum tenentium, vel aliorum

» suorum quorumcumque, damnum, injuriam , vel

» contumeliam; quodque si contigerit, praelibatum

» illustrem D. Joannem GaUeaciunr, Ducem Me-

» diolani , et Comitem Papiae , vel ipsius descen-

» dentes, et in Ducatibus succeasores, veUe juste

» offendere atiquem, sive aliquos, et inde Commune 4

» ipsorum, universitas, et populus, speeiaUter, vel

» generaliter, fuerint reqmsiti, ipserum, sicut pote-

» runt, praefato illustri Domino GaUetuao, Duci Me-

» diolani, et Comiti Papiae, ejusque dedcendentibus,

» et inDucatibus succosaoribus, praesmbuhtauxilium.

» Et, si consilium eis super aliquo facto fuerit po-

» stulatum , illud praelibato Domino Duoi Mediolani,

» et Comiti Papiae, consibum dabunt, quod eis magis

» videbitur expedire. Et numquam ox eorum pCrSenis

» aliquid facient, quod pertineat ad praefati Domini

» Joannis Galleacii, Ducis Mediolani, Comitis Papiae,

« vel eorum descendentium , et in Ducatibus suc-

» cessorum, injuriam, veJ contumeliam> et in omni-

y> bus, et per omnia in animas dictorum consuia-

riorum , Communis , et hominum civitatis , et
districtus Alexandriae , et aliorum in dicto sin-
dicatu descriptorum , juraverunt, et promiserunt
praefato illustri Domino Joanni Galleacio, Duci
Mediolani, Comiti Papiae, suo, et, quo supra, no-
mine recipienti, prout in forma utriusque fide-
litatis continetur. Nomina Antianorum sunt haec:
Blasius de Bosco , Martinus Fortus, Christophorus
Ghitiinus, Joannes Blava, Blengius Choa, Ruffinus
OUarius, Antonius Farina, Petrus Meiadius. »

Nomina vero consiliariorum sunt haec:

1 B

a »

3 »

4 •>

5 »

6 »

7 »

8 »

9 »

10 »

11 »

13 »

13 »

14 »

15 »

16 »

17 »

18 »

19 »

20 »

21 »

23 »

33 »

34 »

25 »

26 »

27 »

28 »

29 »

30 »

31 ».

32 »

33 »

34 »

35 »

36 »

37 »

38 »

39 »

40 »

4* »>

42 »

43 »

44 »

45 »

46 »

4? »
48»,

i9

Conradus Lanzavegia.
Manuel Merlanus.
Franciscus Lanzavegia.
Petrus Castellanus.
Faravellus Lanzavegia. •
Georgius Merlanus.
Blengius Lanzavegia.
Franciscus CasteUanus.
Blasius Blancus.
Matthaeus Lanzavegia.
Bertramus Griffonus.
Dominicus Hengelerius. .
Thomas Pectenarius.
Jacobus Fantinus.
Flordilidins Fantinus.
Gerardus OUarius.
Blengius OttobeUus.

Jacobus Ardizonus.
Hieronimus de Zavatarello.
Joanninus de OttobeUis.
Sylvester Ardizonus.
Bertramus Pectenarius.
Joannes CirimeUus. '
Honofrius Ardizonus.
Fridericus Trottus.
Percivalis Boidus.
Blasius Rubeus.
Christophorus Canefrus.
Antonius Rubeus.
Matthaeus Caoefrus.
Bertraminus Spandonarius.
Baudracus Boidus.
Dionisius Trottus.

Antonius Trottus quondam Thomae.

Antonius Boidus dictus BoideUus. v

Nicolinus Frascaria.

GuUielmus Tressoldus. >

Jacobus Frascaria. .

Franciscus Rugna.

LeoneUus Portavinus'.

Joannellus Tressoldus.

Stephanus Yespa.

LucheUus Danesius.

Opicinus de Bosco.

Francischinus de Bosco.

Petrus Ferrus.

Bartholom,aeus Porcus.

Digitized by

Google

337

G. SCHIAVINAE

388

49

»

Ruffinus Galcamuggius.

a

109

»

Obertus Gattus de Gastaudis.

5o

»

Petrus Ansaxia.

1 10

»

Federicus de Pilo.

5i

Manfredus Calcamugglus absens.

iii

»

Antonius Farina.

5a

»

Bertramus Inverardus.

1 12

»

Dominicus de Parma.

53

»

Barnabos Calcamuggius.

n3

»

Antonius Zustra.

54

»

Paganus Calcamuggius.

114

»

Marchion Guerra.

55

M

Dominicus Calcamuggius.

n5

»

Dominicus Ferrarius.

56

»

GuUiebnus Calcamuggius.

116

»

Girardus Rana.

5 7

»

Joaunes Firuffinus quondam Antonii.

n 7

»

Petrus Rana Domini Dominici.

58

»

Bertramus Calcamuggius.

118

»

Ambrosinus Arnutius.

59

))

Antonius Firuffinus filius Nicolini.

"9

»

Simon Invitiatus absens. ■

6o

»

Ruffinus Inverardus.

120

»

Manuel Guastavinus.

6i

»

Blasius Nata.

121

»

Thomas Invitiatus quondam Bartholomaei.

62

B

Laurentius Bellaconversa.

122

»

Manuel Invitiatus absens quond. Thomae.

63

»

Georgius Curtus.

123

»

Jacobus Invitiatus quondam Oberti.

64

»

Bessonatius Guppa.

b

124

»

Petrus Invitiatus quondam Beretini.

65

»

Joannes Blava.

125

»

Onofrius Invitiatus.

66

»

Paulinus Taconus.

126

»

GuUielmus Invitiatus quondam Joannis.

6 7

»

Gilardus Clarus.

I2 7

»

LucheUus Invitiatus filius Antonii.

68

»

Jacobus de Persica.

128

»

Nicolaus Guastavinus.

69

»

Joannes Illia.

I29

»

Nicolinus Invitiatus de Gorda.

7°

»

Antonius Berneria.

i3o

•

Vincentius Invitiatus.

7 1

»

Dalmatius Gambarinus.

i3i

»

Antonius de Gentiis.

7 2

»

Franceschinus Ganducius.

132

»

Dominicus Garlauda.

73

»

Bartholomaeus Ganducius.

i33

»

Joannes Robutus.

74

»

Antonius Gambarinus Ruffini.

134

»

Gabriel Meladius q. Jacobi.

75

»

Jacobus Gambarinus Petri Martini.

i35

»

Theodorus Ferrarius.

7 6

»

Ludovicus Gambarinus.

i36

»

Jacobus Pederana.

77

»

Jacobus Gambarinus Ludovici.

i3 7

»

Manuel Calogna.

78

»

Carrantus Gandueius.

i38

»

Antonius Caulus q. Gullielmi.

79

Antonius Gambarinus Martini.

c

i3 9

»

AugusteUus Meladius q. AnterinL

80

»

Nicolaus Gambarinus.

140

»

Joannes de Mutis.

81

»

Ruffinus Nanns.

i4i

»

Antonius Meladius.

82

»

Philippus Sturtilionus.

■

142

»

Christophorus Auricula.

83

»

Gullielmus de Pado.

.43

»

Nicobnus de Petra.

84

»

Guaschellus Clavinus.

i44

»

D. Thomas Guascus miles.

85

»

Joannes Sturtilionus.

i45

»

Joannes de Alice q; Franciscl

86

»

Jacobus de Pado.

146

)>

Augustinus Guaschus q. Ruffim.

87

»

Michael Sturtilionus.

147

»

Gabriinus Guasohus.

88

»

Jacobus Ghiliinus.

148

»

Bertholinus Guaschus.

»9

»

Poncellus Ghiliinus.

149

»

Luchinus Guaschus q. Joannis.

9°

»

Duglinus Dulus.

i5o

»

Joannes de Alice q. Bonifacii.

9 1

»

Joannes Milanus quondam Bonifacii.

i5i

»

Antonius Acharinus.

9 3

»

Gullielmus Grassus.

l52

»

Lucellus Guaschus q. Joannis Jacobi.

93

»

Julianus de Piopera.

i53

»

Antonius Guaschus absens.

94

»

Simon Sturtilionus.

d

154

»

Georgius Guaschus q. Odoni.

9*

»

Simoniinus de Puteo absens.

i55

»

Stephanus de AUce.

9$

»

Joannes de. Meladio Gasparis.

i56

»

Vincentius Grassus.

97

»>

Gregorius de Puteo.

i5 7

»

Ottinus Pertusatus.

98

»

Clemens de Puteo.

i58

»

Pilus Aroba.

99

»

Ludovicus Blancus.

i5 9

»

Dalmacelius Grassus.

100

»

Antonius Manzapira.

160

»

Barnabos ManteUus.

101

»

Georgius Blanous quondam Gregorii.

161

Augussius GriUus.

102

»

Ascherellus de Puteo.

162

»

Ludovicus Guentius.

io3

»

Georgius de Puteo.

i63

»

Thomas Paperius.

104

»

Antonius de Puteo quondam Francisci.

164

»

Ludovicus Choa.

io5

»

Ludovicus de Meladio.

i65

»

Andreas Fasanus.

106

»

Michael de Marchello quondam Georgii.

166

»

Dominicus Drapellarius.

io 7

»

Bertramus de Parma quondam Ruffini.

167

»

Matthaeus Squarzaficus.

108

»

Laurentius Portinarius quondam GuUieimi.

168

»

Leo Squarzaficus.

Digitized by

Google

38 9

169 « Antonias Scacavelms.

170 »,MattbAeua CoUus. ;
. : <7i »..!n«priciw.^cc««,;, ;,.—••,;. •,-. i: . .

1.73% » Dpmiuicus Sxroarzaficua.

1,7^ '» Ruf&pps Squarz&ficus»

174 » Joattneg Accariuns, - 1
.. '»9$,* Japobus Castagnus. '
, .1 7$ ; »: :Petrus $qua**aficna.

1^7.7^» Rpbidns :&MM.: ' -

178. >» Gpegprius &quujaaficua.
.179 » Joattne* RuW*is ab»e«s.

i|lo » Inuarws (?) CoruaUa.! . ;■

*8i » Micbael Morobaruttas*
.<i8a- » Jcwpoes fifata. • -■• i t :•• ■ l.-/ . ;

i83 » Jacobus Panlia. .:'■">■ -<.

,*84» Stophanus Panfca. r. ■.,

586 » Lau*enti»fl Bmravahus q.Caleriam. •

1 86 » Antonius Barbus.

187 » Ludpvieus MarucUus.

188 » Antoniufi Rjoberfcws.

189 » Joannes Beccarius.
v Infrascripti jurisperil» interfuerunt dicto Con-

» ;BiUo secandum consuetuuinom civitatis, dato quod
» jxon sint desoripti in dScto coosUio.

» Domimis BertramusGambarinus Legum Doctor.
» D. Actonius Invitiatus in jdre civilt lioentiataa.
■» D. Joaanea Blancus jarispecitu*.
n D. Laureutius de Zavatarello jurisperitus.
» D. Dominicns Bana jurisperitos.
» D- Paulus Bemeria jurisperitus.
» D. Arminus de Palma juriaperitus.
» D- Laurentiua Squarzaficns jurisperitus.
n D. Joannes Berneria jurisperitas.
4i Et inde haneoartam fieri praecepeimnt , et ro*
gaverunt per me notariuta infrascriptum, melio-
raado semper oonsUio sapientis , si opns fuerik
Interfueruat testes vocati, et rogati ad omaia, et sin-

AKN. jAiSKAflDRINI

390

« beihs maximis occupatus, moleque impeusarumprope
oppressus, ut sese aliquando e tantis mplestiis expe<-
diret, publicp yeotigaha in toto imperip suq dupU-
cftvitj eaque tributa populis sibi subjectis imposuit,
quae postea in causa fuerunt, qt onmerosae, atque
ppulent jssimae fanuliae, cum alibi , tum Alexandriae
etiem, exhaustae bouis, defluxeriot, ac conturhave-
rint. Dura hac exactione octingenta aureorum num-
roprum milUa ooegit, praeter eentum millia, quae sin-
guhs mensibus in aerarium referenda expriroebantw,
Vm kaL jenuarii, qui fuit diea saoratus D. Ste-
pbatao Protomartyri, bora fere lertia, Alexandriae,
atque i» tota prope Cisalpuia GaUia plura aedificia
ex. horribUi, et inuettato terraemotu passim cerrue-
runt, multis mortalibus illorum rumic obtutis : ali-»
k qua tam foed* vitium feoerunt, ut neeesse fueri* ea
ppuMus;dir«i,/atque refiei, »e rapentina casu securw,
«t imprpvisos dominoB iaterciperent, et opprimerent.

( MCCCXCVm )

Postero, iueunte mense majo, praetore Blocardo
de Picinardis, pestilentia Alexandrinos invasit, totor
que . anno veHicavit ; ao nisi praefectorum cautio
inature adbibita fuisset, aaevius profecto in eos
debacbata esset.

Vn id. Augusti, tanta in agro Alexandriuo vii
grandinis,; et tempestas cum ingenti fragore, toni-
tribus tottt cootremente coelo, coorta est, ut tegulas,
et imbrices multifariam de teotis dejecerit, turricu-
e lasqu«i quas caminos vooant^.unde fumus egreditur,
pon sine terrore, et admiratiooe integras. everterit.
... Per brtec tempora Jo. GaKeacius VicecDmes, Medio-
buu Dux, inducias addecem annes futuros cum Vene-
tisj FLorenJunis, Alberto Ateatino Ferrariae, Frencisco
Gonzaghae Mantuae, ac FVascisco .Carrariae Patavii,
Dominis, Bonifacio Pontifice Maximo auctore, con»
» gula suprascripta Joannes de Petra, fil. quondam dixit. Quamobrem Populi Cigalpini, et Insubriae, ac
» Domini Nicolai jurisperiti, Petrus Vespa, quondam Liguriae praesertim, beUo soluti, otii tranquillitate
» Giberti, Petrus Meiadius, quondam Bertrami, et «umma aliquamdiu usi sunt. Interea Jacobus Verr
» Petrinus Ardizonus, quondam Baudi, omnes cives mius, consUiorum ipsius Vicecomitis longe princeps>
» Aiexandriae, testes noti slubscripti. •- . . et copiarum Imperator strenuus , rebus multis ubi-

« J£gO Autonius Guascus, iroperiaii auctoritate cuwque gestis, virtutis ergo, ab eodem Viceoomite
» notariua > et canceUarius Coromunis Alexandriae, Bobii civitate, et insigni Viqueriae oppido fiduciario
» ba»c cartam m ihi fieri juasam rogatus tradidi, jure donatur. Sane huic Duci debet plurimum, cum
» at «ubtlcnipsi. » 4 tetus liguriae Principatus, tum maxime Alexandria,

Mense ma)0 praeter alios honoris, et dignitat» et Derthona. Ejus namque forti opera hae duae

civitates abnkimo excidio, quod Ulis mmatus fuerat
Armeniacus comes, ereptae sunt De eo igitur bic
visum est instituti mei esse mentionem facere, ut
facti hujus prae caeteris memoria per omne tempus
inebkimis servetur, et Ulius nomen, omni plane l«n-
dum, praeconio dignum, grata ahqua recordatione
apud cives meos perpetno celebretur.

Hoc item aimo Franciscus PhUelphus nascitur To-
lentini.

gradus, quUras Viceeomes a Caesare bonestatus fuit,
nowis etiam titulis , et privilegiis. est auctus. Nam
Angleriae, universormmque oppidorum ,ad lacum
Verbanum> quae iUius oppidi jurisdictiohis sunt,
comes creatur. Quo ornamento laudit, et amptitn-
dinis insigniri coneueverunt Ducum primOgeniti, qui
in imperio patri sunt successuri. Mos a Summo Pon-
tifice aUo privUegio donatur; quippe ab eo teonsti-
tuendarum civitatum jus et potestatem accepit.

Sequenti julio, Theodorus [al. GuUielmus], Mar-
chio Montisferrati, paeem facit cum Amadeo, Achaiae
Principe.

Quo hem meuse Joanues GaUeacws, MedioianiDux,

( MCCCXCIX )

Insequens annus. ■saxime cahuuitosus , et turbidus
ewtitit. Vn enim kaL apriUs, totam agrum Alexan-

50

Digitized by

Google

3 9 i

G. 'SClilJftlNAE'

392

drinum coeli major vis inces6it: piimum prodigiosa d cio VIII Ponl. Max. , Jiibileus Romae tertio cele-

grando, dein nix prope intempestiva, palmi alHt^
dinem excedens, secuta est; postremo tanta pruiria;
fine ejusdem mensis, cecidit, ut pernicies postea vi-
tibus maxima fuerit. , 1

Eodem anno, vere jam adulto, ex Britatonia per
Galliam multitudo ingens utrhisque sexus, due&l
solitarii cujusdam sacerdotis, in Italiam fertur descen-'
disse, quorum adventu magna animi perturbatione
universi commoti suntpopuli. Fraticellorum nomine ii
riuncupabantur; induti namque lineis vestibus albis,
obducto capite , incedebant ordinate dispositi , >: femi
scilicet, et habitu distincto, ut a viris foeminae
internoscerentur , cruce semper praeeunte ; inter
eundum flagellis , ferreisque catenulis sese caede->
bant, hymnos, et atias divinas laudes decantanteij; b
civitates, et vicos adibant, et, ubi nox eos ihteree-
pisset, nuUa habita ratione loci, sive itt urbibus sub
tectis, sive agris sub dio essent, ibidem consiste-
bant. Gibus et potus iltis erat ex piis largitionibus.
Tempus omne, aut supplicationibus, aut sacris con-
cionibus, aut componendis controver*ii&j aot demum
conciliandae inter inimicos paci dabant.' Mediolani,
atque adeo in reliqnis civitatibus, ad quas n diverte-
rant, quamdiu illic manserunt, (id fuit tridui spatium)
indictum jejunium, tabernae omnes clausae, pu^
biicae rei nuila data est opera. Enim vero illi, fre-
quentes quotidie urbibus egressi, terna carapestria
templa supplicabundi lustrabant; intra civitates vero
ad quadrivia quaeque, ubi intersecabantur viae con-

bratus est. Ad cujus uberrimos fructus capessendos,
cum ex universi christiani Orbis 'partibus innu-
merabilis omnis aetaws , et Sexus hominum multi-
tudo convenisset, contagiehe , et comraercio tam
vastae colluvionis urens $ic) pestilentia, quae prius
Galtiam Cisalpinam invaserat , latins est debachata.
Brevi namque non urbem modo, sed p"rope Itatia^ *re-
liquum assiduis exhausit fur^eritms^Gujus communis
calamitatis nunc etiam apud 'Aiexandtinos incolumis
viget memoria. Illo enim tempore Altexandriae ; ex
impura lue tam foeda' vastitas fuit^ tot, praeter ptebis
partem maximam, muitae, et clarae domus ifttegre
extinctae sint, nec earum qoidquam, excepto no-
mine, supersit. . .1

V non. martii, Theodorus, Mat^ehio Montisferrati ,
restituit Joanhi' Galleacio castrum, et -oppidum Vatlis
Urbarum agri Alexandrini.

Tertio id. augusti, T&dfclao, imperii dignitate
spoliato, Robertus, cognomine Parvus, Bavariae Dux,
suffectus est.

Eodeto anno graves beitorum motus in Itatia
fiunL Etruria enim ex mutationc Imperatoris flu-
ctuare coepit. Nec Gisalpina Galtia interea . otio
fruitor. Namque Theodorus, Montisferrati Marchio,
aulilio Joannis GaUeacii fretus, arma m Amadeum,
Allobrogum comRem, et Ludovioum, -ejus fratrem,
Achajae Ptincipem, movet, eorumque copias Facini
Ganis, ducis impigerrimi, virtute profligavit Vice-
comes praeterea Bononicsn vasto exercitu circum-

veniebant, prostratique iltic ad terram in Crucis simi- o dedit, eamque civitatem paulo post, paoato animo,

litudinem, a Deo, magnis vocibus clamantes, opem,
et miserioordiam implorabant. His, et aliis christianis
officiis, et pietatis argumentis edendis occupabantur,
quae, specie quidem boni (sicj, caeterum (ut po-
atea compertum est) nihil praeter simnlatam in se
religionem continebant. Vanam hanc superstitionem,
quae in Italia omhium ordinum viros, ac mulieres
ligavit, traduht supra sex menses durasse tandenv-
que sacerdote, ejns auctore, Viterbii capto, et per
quaestionem, impietatis, et (ut aliqui volunt) afFe-
ctati Romani Pontificatus convicto , et damnato ,
ignique, jussu Bonifaoii P. M., tradito, sedatam eam
quidem fuisse, sed nequaquam penitus compressam,
et extinctam.

et sine vulnere ingressus, monitissima arce, vallo, et
fossa profunda septa firmavit; atque deinoeps summa
moderatione, et aequitate gubemavit. Interea Mar-
sitius PanizOnus, patritius Aiexandrinus, vir plane,
ut genere clarus , ita omnis civitis, et pontificii
juris scientia peritus, praetor Placentiae designatur.

( MCCCCI )

Insequens annus nihH habet, quod scitu, ac memo-
ratu dignum «it, hoc uno excepto, quod reiigrosa libe-
ratitate Curradini Putei, viri undecumque ornatis-
siini, erectum fuit nobile monasterium satrarum

Mense octobri, Joannes Galleacius, Mediolani Dux, d virginum D. Clarae Alexandriae, Ord. Si Franoisci,

titulum comitatus Angieriae in Joannem Mariam
filium transtulit, certum plane fati sibi appropin-
quantis praesagium.

Mense novembri, Ladislaus Caesar, quod ex ele-
ctorum Principum decreto in Italiam ad accipien-
dum diadema et Rempublicam Christianam, schis-
mate labefactatam, componendam descendere recu-
sasset, imperio privatus est

Alexandria adhuc contagiosae pestis saevitia ve-
xatur.

( MCCCC «)

Anno inde proximo, qui fuit a Christo Saiva-
tore nato millesimus quadringentesimus , Bontfa-

cui monasterio praefecta fuit prima Abbatissa, pon-
tificia auctoritate, Agnesina Trotta. Quippe ilia an-
tea praefuit collegio virginum D. Martini, instituti
D. Benedicti, cujus aedes erant apud forum , et m-
juria beilorum, per ea tempora urgentium, disjectae,
et eversae a wlo fuerant, sanctimonialibus passku
dispersis. In iis erant, praeter eandem Agnesinam
Trottam, Agnesina etiam altera eius nommis ex fa-
milia "ftappa , et Florena Leona , omnes Aiexandria
oriundae, et idem institutum professae. Quae cum
in patriam sese ad suos recepissent, ne nuncupata
vota temerarent, ad Corradinum confugerunt; qui, il-
larum calamitatem miseratus, aedibus suis Deo, et
D. Clarae consecratis , coenobium id , quod adhuc

Digitized by

Google

I

3g3 AN. ALEXANDRINI

AleKfuadrioe ylsitar, tttis oonsUtoxit, amphsque fhhdis, a cor Ticini apud S.
in alimentum virginum ipsarum, locupletavhV

( mccccii )

Proximo.anBO):rvid. spritis, sydns cometes ingens,
eanda ablongaj inter Augtrum, et Favoninm deelinans,
etfhlsi*. i& suo reninv ortu usqde ad.ctiem xrv kal.
hjmi,iw)ctju.jugtter excrevitj.At vero interdiu, paucts
atiqunt diebus, antequam evanesceret, ea magnitu-
dine, et fulgore . est .visnm, ut cum mortatium
omarom admiratiodfc, et stnpore sdti calighjem ofib*
derit. Luna item, rv non. augusti, insigni se ob->
scuritate infectam osteadik Haec coeiestia prodigia,
ut id genus retiqua , . qoae tmaiore ex parte smn-
mis potestatihus ffnritium porsendere putantur ,
indicium et praesagium fuisse obatns Joannis Gal-
leacii Viceeomitis, prhnirMedmhmi Ducis, adjndi-
catum est, qui-hoc auno regifa paratis ornamentis
ad coronam Regni Ifcaliae suscipiendam , in aroe
Melegnani, oppidi iUustris, et amoenissimi, via Rc~
mana supra Lambrum amnem siti, quo secesserat, nt
se a saevientis pestilentiae furore, quae tunc maxime
Medioiani debacbabatnr, subtraheret , iii non. sep-
temb.,immataraemortis acerbitete praeventus, nempe
quinquagesimoqnintowaetatis suae anno nondum ex-
pleto, ex contagiosa febri decessit. Huic mortuo sta-
tim suceessere haeredes in principatn ex testamento
tres fiHi, Joannes Maria natn major, et Philippus
Maria Anghts Secundus, ambo ex Catharina, Baraabae
Vicecomitis filia , orti , et tertius Gabriel , Anghis
pariter mmcnpatus, ex Agnete Mantegatia, concubina
ipsin*. Joannis Galleacii, procreatns , sed adscititia
jure a patre legitimus faetus ; divisumque imperinm
fuit in hunc modum ; scilicet : Joanni Mariae obvenit
titnlus Principatus cnm dominio Cremonae, Novo-
comi, Laudis, Placentiae, Regii, Bergomi, et Brixiae,
et residnum usque ad Mincium amnem. Philippo
autem Mariae, Anglo dicto, obtigerunt Papia, ejus-
que comitatus, Novaria, Vercellae, Derthona, Ale-
xandria, Verona, Vicentia, Feltruro, Bellunum, Bas-
sianum, universaque ora Tridentina ; at vero Gabrieli,
Anglo pariter nuncupato, Pisarum, efc Cremae juris-
diotio concessa est.

'Honestatus fuit idem Johannes GaUeacius superbb
funere, ac solemnibus exequiis, quibus afiuerunt,
cnm retiqnarum civitatum, atque oppidorum. totias
Mediolani principatns legatis , Alexandrini etiam
legati, Andreas Trottus, ae Dominicus Invitiatus,
duces ulrique beltica virtute egregii, qui in pompa
funebri , quae ab aurora usque ad vesperum ducta
est, ad posteriorem feretri ■sinistram partem positi,
ilhtd humeris gestarunt nsque ad sepulcrnnu Prae-
sentes etiam exstiterunt exequiis ornandis Facinus
Trottus, Eques Hierosolimitanus, ac Cor&dinus Lan-
zavegia, viri amptitudine' clari, et longe Alexandriae
principes. Ekttum fuit cadaver ab arce portae Jovis
ad templum majus, Ulicque de ejus mandato ctis-
sectum, et in duas partes divisum. Pars Viennam
in Ecclesia D, Antonii lumulanda est transmissa ;

M
in magni-

fieeUtissimis Cartnsiae aedibus , quas ipse vivens ,
quarto a Papia miliario condidit, sepultum est. In
cujns tumulo, quod est post aram maxhnam, exstat
vivo in marmore inscutptum hoc carmCh !ri ;

. » Cum Ducis Anguigeri vartis divisa sepulcbris
» Membra cubent, sic jussitenim; nam viscera seuaat
» Antoni, tua sancta domus, celebrata Viehnae ;
» Cor Ticinensis Michael, Cartusia corpus ;
» Hic quoque ad aeternum poptfli j patriaeque

• dolorem

» VexiUa, et clypei, et lachrymosa msignia pompae
.» Exequialis honos, monumentumflebiie pendent.
» Insftar et hoc tumuli semper memorabile nostris
b » Impositum signum est oculis, legePrincipis ergo:
» Hic etiam titulos, nomenque, genusque supremi,
» Cujus ab>Angleriae primus quos protulit oUm
» Natus ab Ascanio Trojani sanguinis Anglus,
» Conritibus ; si prisca petas primordia clari
» Nominis, atque Domus Vicecomitis exstat origo.
■ » Talibus exortum proavis, dixere Joannem
» Hunc Galeaz, quo non fama vulgatius ullum
» Nomen in orbe fuit, factis ingentibus Heros.
. » IUe quidem anguigeram super aurea sydera

gentem

» Extutit, et sese rirtute aequavit OlympO.
» Dux Ligurmn , < patriaeque pater, comesque

Papiae

» Virtntumque fiiit; qnantum splehdebat in iUo
c n Imperiosa ocutis vis majestatis, et altae

» Frontis honos, tantum specie mortalibus ibat
» Altior, ut dominum sola esse' doceret imago;
» Qnantum lux animi specioso in corpore fulsit,

.. » Gognita per varium testantur plurima casum
» - Consilia alta Ducis , cujus pietasque, fidesque

. » Sacraque justitia, et clemehtia sanguinis expers
» Innocuam feceve anknam : nec dulcior aher

: » Eloquio, nec magnificis praestantior alter,

, » Nec fuit in totis Europae finibus unquam
» Aptior Iniperiis Princeps, nec sancttor aher
» ReUigione fait, nec pacis amaatior illb.
» Hanc propter saepe auspiciis justa arma secundis
» Induit, et claros superato ex hoste trmmphos

. »• Cepit , et ultrices , qua nulla est gloria major,
d » NuUaque compositae majar constan,tia mentis,
» Ipse sui victor de pectore depuiit iras
» Permisitque ptus victis ad sana reverti '

.1 » Consilia, et mediis pacem qoaesivit in aimis.
» Ipse graves poputis cruda de sedcaTyrannos
» Dejecit, fregit tumidos, strayitque superbos.
» Hic erat, unde qnies magnomm certa laborum
» Italiae sperahda foret, Duce laeta sub isto;

. » IUa sibi' antiquos iam promtttebat honores;
» Namque videbatur coelo demissus ad humum,
» Natus, ut indeptis componeret aurea terris
» Saecula, et afHicto tandem daret otia mundo.
» At Deus Ausoniae dederat, quod sidus agenti
» Transtutit ad superos, sive iUo omare beatos,

. » Angelicosve choros voluit, seu lumihe tali

Digitized by

c

oo^

centem.

.» 'Consitii ratio alfea latens, et caussa superstat

3g5 G. SCHIAVINAE 3g6

» Iadignam est. ratus Itatiam , mondumqne no- a et Alexandrinoron virtutem expriment, n»a*>opere-

que ad hoc noetnu» institntum &cinn£ , eai hic
ideo intexere placuit.

Caeterum , mortao Joaane Galleacio, reque Me-
diolanensi ex hereditate devoluta ad ejus filios, qui
ea «dnuc aetate erant, ut , regi potjua, quem xegere
debuissent, n»nestisstsa««, atqne Juctuoaissiinus tu~
multns Medinlani est exertns. Ibi emmtnenfc) aderat,
qui auctoritate , et imperio .cohibcret < awhaaam. ,■ et
Ucentiam poputi iUiw, qtan, suaeeptis annis, intestine
factaonum incendio actus/in mutuas conflagraret cae-
des. Qnippe, posthabka omni catione sexus, aetatis,
conjunctionis, atque propinquitatis, factiosorum par-
tes eo vesaniae devenerant, ut secum optimefactum
quisque arbitraretur, si adversarium suum , vel in-
b sonterm quoquo modo oppaimeret. Hsec trueulentis-
sima pestis, paasim serpeas, brewi caeteras Imperii
civitates itidem miaerabililnr infeciL Erat sane per
ea tempora grave, dt exscerandum cunctis popuUsj
et praecipne stndio&is Guelphae motiOnis imperium
Vicecomitum, cum paullo anteeos Joumes Galleacius,
phis reliquis principibas, vasanis tributomm exactio*
nibus vexasset; qno malo pinrimi ad extremam aege-*
statem, et inopiam ada4cti (wcj sunt. GujusmoeR rei
statum conspicati aliquot miiitum tribuni, et cohor-
tium praefecti, arbitrati sunt tunc datam sibi oppor-
tunitatem deponendae servi, et sumendae domini
personae. Itaque perfidiose, unpudenterqne viobxto
militari sacramento atiquot impem civitatum ty*

» Sed nos o miseri, quorum flle piissimus Heros
» Destitit optatae numquam vigiiare salutiJ
» Flete Ducem Ligures, talem lachrymate pa-

rentem,

;f* VosqueUrbesviduae,Prmcepsquas ille sub altis
» Eelices, sceptrisque suis oum pace fovebat,
» Aeternas oculis iachrymas efiundite vestris.
. » Ante alias Mediolanum, patria inclyta, magnum
. » Principis, atque caput tantae ditionis ; et olim
■ » Longobardorum Domus augustissima Regum
Magnanimoque Duci nuper gratissima sedes,
Papia iilu&tris tituUs, quas fecerat urbes;
Et vicina sequens matris vestigia Laude,
» Urbs Pompejani de Laude vocata triumphi,
» Brixia, civiU nec enervata dueHo,
» Funde pares lacrimas, quibus alta Verona,

sororque,

» Ingeniis ornata bonis, Vicentia, duris
» Gognita temporibus , pervaeque in montibus

■■; Urbes,

» BeUunum, Feltrumque adeant, et pulcra feraci
» Planitie Cremona sedens, memoresque hiborum
» VerceUae, antiquis teUus agitata proceUis,
» Et cum Derthena foecunda Novaria pingui
» Piscosumve Comum, populoque animosa superbo
» Bergoma, et Occiduus quas nunquam victor adivit,
» Nomen Aiexandri retinens, Urbs fertilis oris

rannidem anapuerunt ; qnos inde seouti nonnulU
Quaeque tot egregios in proeUa mittit alumnos; c prineipes, Vicecomitum elientes , qui a Gueiphis

» Parma potens animis, et opima Placentia campis
» Et Bovium, et vicina malis Urbs ducta priusquam
» Snb Dncis imperinm, et juga non metuenda

venuret.

» Teque Lunensis regio, licet obrnta Lunae
» Moenia srat, reliquis plorantibus urbibus addas,
» Quas ihter magno esit lacerata Bononia fletu
» Et gemitu , et lachrymis proprium confessa

laborem,

» .Quae sibi siderios subito roors improba vultus
» Principis eripuit, nec passa diutius iUam
» Majestate frui, dulcis dulcedine sceptri.
» Ite simnl, sic fata jubent, sociare querelas
». Urbs Pisae, quondam Tirrheni Roma profundi,

stabant, singuli cives suos ad rebeUsonem soUicita-
ront, dominatum patriae suae aut ipsi invadentes,
ant atienis dominis tradentes : nam, ix kaL decemb.,
Joannes Vineatus Laudem Pompeiam, expubus Pbisi*
ragis, ocoupavit. Senenses, anctere Francisco Sabel-
lico, Bariiottos, Rubeos, Gabinos, MaUdversos, et
Georgium CareUum, Vicecomttum rectorem, ejece-
runt, seseque in Ubertatem vindicarunt.

( MCCCCIII )

Postero anno, v non. maii, qui fuit dies festus
Inventionis S. Crucis, nix vastae altitudinis totum
Aleiandrinum agrnm ubduxit, adeo ut viae dausae,

» Massaqne Gorsetum manu vehat inctita secum d et flumina omnia glaciata gelu , htemali persimile ;

eujus asperitate arbores praesertim fruguSeraeetvites,
eae maxime, quae in planis consitae locis fnerant,
exustae, Alexandrinis, et circumvicinis poputis fru-
ctuum omnium, et vini caritatem invexerunt.

Hocitem anno, principes viri ahquot civitatum Im-
perii Mediolanensis, superiorum exemplo, etiam ipsi
novis rebus studuernnt; nimirum Franciscus Suardus,
exactis CoUeonibus, Bergomi domininm sibi arroga-
vit j Tornielli per vim Novariam cepernnt ; Rubei,
et Otto Tertins Parmam. Nicolaus Atestinus , Fer-
rariae Princeps, Regium. Pridv kai. jufii , Ugolinus
Cavalcabos Cremonam, et, eodem mense, Otto, et
Franchinus Ruschi Novocomum : Joannes Leminigrius,
cognomento Bucicardus, Galius, Derthonam, et atii

» Et cum vicino turrita Perusia ptoret

» Assisio, et moestae saliant ■ ad sidera voces ;

» Romannm gemat imperium, Romanaque plangat

» Ecclesia ; hi lacriment oculi duo lumina terrae ;

» Raptus uterque pugil,. latiis quo major in oris

» Non erat; e» Itatis Germanos deputit hostes

» Finibus, et GaUos beUo confixit acerbo.

» Ante Quirinalem posset quam cernere Romam,

» Mille quatercentum , atque duos cnm duceret

annos

.» Sol, hunc atra dies septembris tertia ademit.

Atqui quoniam hae naeniae ■ egregie kndem ni-
mirum, ubertatem, et opulentiam Alexandrini soli,

Digitized by

Google

397

ANN» ALEX.ANDRINI

398

atiarum civitatum Mediolanensis Imperii tyrannidem a diu operi institisset, nihilque omnino, viriliter, for-

occuparunt, quos nimis longum esset singulatim
percensere.

Et sane quidem populi hi ex tam praecipiti, et
temeraria defectione magnum sibi malum accive-
runL Nam, praeterquam quod propriis armis mu-
tuo confecti sunt, inexplicabilem inde tyrannorum
voracitatem, fortunis omnibus, et libertate spoliati
sua, expleverunt. Et cum primis Alexandrini supra
caeteros vesani impetus, et inconsiderantiae poenas
egregie pependerant.Nempe,excusso Vioecomitis jugo,
in potestatem venerunt tyranni tygri omni trucu-
lentioris, qui, contemptis legibus universis, humanis,
divinisque, in eos inhumanitate plus quam barbara
desaeviit. Vm namque id. septem., Guelphi ejus

titerque propugnantibus, qui intus stabant, proficere
se conspexisset , novum consilium cepit. In civita-
tem post tumultum, et defectionem resederant uxo-
res , nataeque plures cum civium Gibellinorum ,
tum etiam militum Vicecomitis. Gabrieli perspicuum
erat obsessos commeatus difficultate laborare. Quo
igitur illos, cibariis cousumptis, citius ad deditionem
compelieret, statuit pro porta arcis in virorum, et
parentum conspectum adduci foemmas, vocatisque
ad colloquium obsessis minatur , se omnes arbitrio,
et ticentiae militari daturum, nisi repente intra arcem
illas reciperent. Quod plane impium, et horrendum
facinus graviter ferentes obsepti, vitae suae discri-
men mulierum pudori, et pudicitiae postponentes,

civitatis, ubi per seditionem ab adversariis diu con- b illas admiserunt. Quibus introductis, coepit iltic 'in

ftictati pacem habere non poterant , intelleris-
sentque, eos Theodorum, Marchionem Montisferrati,
ad se accivisse, auctore , et duce Gabriele Guascho,
viro, sicut bellica taude claro, ita suarum partium
defensore acerrimo, inauspicato patriam Carolo,
Gatiiae Regi, prodiderunt. Quippe illico bellum civile
atrox denuo exarsit Initkun sumptum a Gambarinis,
et Firuffinis, qui, inter se veteri odio, et invidia sti-
mulati, alteri in alteros crudeliter invecti stint. Fugatis
tandem Firuffinis arx receptaculum fuit. Rumor ex-
citi tumuhus minimo temporis spatio totam timore
et formidine urbem complevit Fopulus ad arma
confugit, nndique erumpunt Guelphi, ad forum
percurrunt, et vias passim obsident. Zanotus Vice-

dies creseere cum timore fames. Difficultatem tamen
hanc mox repentino suornm auxitio superarunt Porro
BoschensesGibetiini,intellectis illorum angustiis,noetu
clam per posticam, et aversam portam in arcem tan-
tum farinae numerum immiserunt, ut deinceps obsessi
famem sustinuerint usque ad xi kal. octobris, quo
die, re iterum ad extremum perducta, cum Gabriele
de deditione agerecoeperunt. Etprofecto Gabriel arce
propediem ex voto potitus esset, nisi fortuna, quae
usquequaque prae se Guaschis infensam, et inimjcam
tnlit, omne ei consilium, et quem intenderat feiicem
cursum pervertisset. Quippe dum conditkmes dedi-
tionis cum adversariis paciscitur , ecce Facinus Canis
ex oppido Casalis S. Evasii nuncupati, quod nunc

comes, urbis praefectus, hoc inopinato casu conster- c civitas est, et caput totius Mantisferrati , oriundus,
natus, raptim ipse cum frequenti, nobilique Gibetiioo- vir. sane honesti ordinis, caeterum avarus, rapax,

rum coetu itidem in arcem, quaeVicecomitis praesidio
tenebatur, proripitur, ubi, sequenti nocte, ex tristitia,
et animi aegritudine, ob tam insignem, et inspera-
tam susceptam contumetiam, repentino fato correptus,
occubuiu Remanserunt tunc in civitate optimates ali-
quot ex familiis Lanzaveggia, et Invitiata, ea mente,
ut, agente Praetore, si possent, inter partes pacem,
sedato tumulto, componerent, et concitiarent. Atqui
quoniam negotium irritum cesserat, extemplo ipsi
etiam urbe excesserunt. Nec mora; hoc intellecto,
Castellacienses Alexandriam festini concedunt, adjun-
ctisque sibi sociis Guelphi nominis, civibus atioquin
perditis, et facinorosis , domos universas Gibetii»

et ultra, quam par erat, facliosus, initio gregarius
miles, sed tandem animi virtute per omnes militiae
gradus ad id dignitatis fastigium evectus, ut dux
omnium suae aetatis facile princeps evaserit, et
inter intimos Vicecomitum principum consiliarios
annumeratus sit, relicta Bononia, quam civitatem
praesidio tuebatur, Catharinae, Vicecomitum matris,
jussu, duorum dierum, et trium noctium interstitio,
cum sexcentis equitibus Alexandriam, populi iltius
(luctuantis in officio continendi causa, penrenit Ad
quem sese statim adjunxerunt cum ex Monteferrato ,
turo etiam aliunde plures ex Gibellinoram factione.
In iis fuit Thomas Malaspina cum delecta Papien-

noram,velinvita, etreluctante bona bonorum Guel- d sium manu, ex nobili familia Beccarii. Hi omnes,

phorum parte> cui publica securitas, et commune
pacis bonum maxime cordi erat, prope fundi,tus
everterunt, abducta inde ingenti atque opulenta
praeda.

Caeterum Gabriel, viduata adversariis civitate, ut
integra ejus dominatione potiretur, arcem obsidere,
et, quam maxima vi posset, premere decrevit Quare,
contractis copiis ingentibus ex civibus suae factionis,
et ctientibus, et mercenariis miiitibus; in quibus ala
tercentoram equitum cataphracteram Armeniacorum,
qui, a recenti clade superstites, libertatem pristinam
uretio redemerant , dispersisque per urbem . totam
praesidib, moenia arcis acriter , machinis omnis
generis adhibitis , concutit Verumenimvero , cum

eodem die, circite* horam tertiam in arcem reci-
piuntnr, confestimque, porta patefacta, in civitatem
irruptionem faciunt, ac cum hoste, qui in armis
eominus stabat, deditionem exspectans, pugnam com-
mittunt; summaque animorum contentione per ali-
quot horas est certatum utrinque; at quamyis semper
acriter Guelphi propugnaverint, numero tamen
adversariorum undique confluentium , non, tam
pugnae, quam praedae gratia, superati, acie 'dece-
dere, et pedibus magis, quam gladiis rem gerere
compulsi sunt. Multi in eo armoram fremilu ex utra-
que parte caesi, strages autem Guelphorum longe foe-
diorfuit. Gabriel, hac clade accepta, vidensque Canem
urbi et arci dominari, nec malo huic, nisi.manifesto

Digitized by

Google

399

G. SCHIAYINAE

4oo

capitis, et fortunarum suarum periculo in praesentia a vexerunt. Itaque Alexandria hoc anno, praeter belli

se posse occurrere, incolumitaLi suae prospiciens, cum
iis, quos fortuna a morte eripuerat, Bergolium, capta
fuga, concessit: Trotti, et Putei.ad circumjacentia
castra, Castellatium, et Ovilias, profecti, illic se mu-
nitionibus sepiunt. Civitas interea per dies octo
continuos miserabiliter est direpta, et vastata, mi-
lite , qui ex rapto vivere consueverat , aeque iu
Guelphos, ac Gibellinos saeviente. Quotquot enim
ex eis a decem annis supracapti sunt, in vincula eos
Canis coniici jussit, nec absolvi prius votuit, quam
imperatam- pecuniam sibi dependissent. Cohibito
tandem in urbe tumultu , processit . Canis ad expu-
gnandum Bergolium , quod nomine Regis Caroli
tenebatur, magna illuc advecta machinarum, et tor-

mentorum vi navigiis, quae ante parari hac de £ exarsit, eaque Mediolanum cnm caeteris Insubriae

cladem, fame etiam, et rerum omnium egestate con-
fecta est.

XV kal. januarii globus igneua immensae ma-
gnitudinis in coelo exardere a secunda hora noctis
ad auroram est visus. Quod speetaculum adeo ter-
rificum fuit, ut totae Italiae prodigii loco habitum stU

( MGCGCIV )

Proximus annus portentis, et deplorandis calami-
tatibus insignis fuit. Quippecum stella crinita, im-
minentium malorum praenuntia, hoc item anno ap-
paruit. Annona ubique in tota Gisalpina Gallia in
summa caritate stetit: pestilentiae item atrox vis

civitatibus,, et oppidis diminutum, ac prope deso-
latum consedit.

. Inter haec dum Brixiae turbas ingentes motiti
essent Guelpbi adversus Gibellinos, Facinus Canis,
ut populum illum in Vicecomitis fide contineret,
omissa cura rei Aiexandrtnae , propere eo cum
peramplo equitatu, ac peditatu concessit; qui ,
urbe composita, et novis praesidiis firmata, rever-
tilur Alexandriam, iter interea habens per Lumel-
linam, ubi Cairo rapinis, atque incendiis defor-
mato, reiiqua pariter tractus illius oppida licentiae
militari subjecit. Merebant per ees dies sub Facini
signis stipendia AJexandrini, et Castellatienses utrius-
que factionis plurimi. Erant inter eos principes
comitis recipienti, pacto tamen convento, ut po- c Guelphorum Hitius Puteus, et Dominus Trottus,

causa ad Tanari ripam jusserat. Quo facto, moenia
crebris pulsationibus, et verberibus concutere coe-
pit. Restiterunt diu strenue Bergolienses , identi-
demque portis erumpentes, hostem, caede facta, va-
lenter repellunt. Canis autem, saepe repetita proeUi
congressione, oppugnationem urget obstinatius. Pas-
sim discutiuntur «nuri ;

« Intus ubique pavor, et plurima mortis imago. »

Quapropter Gabriel , diffisus , posse se longius
tueri partem illam civitatis, quin ipsa etiam ho-
stiliter evertatur , et furori succumbat militum ,
de suorum consilio , vi kal. octobris, deditionem
fecit, Bergolio tradito "ipsi Canj , nomine Vice-

pulares ab omni maleficio, et militari libertate
tuti essent, sibique, et suis, ac mUiti iibere cum
iis, quae secum asportare potuissent, abeundi quo-
quo vellent potestas fieret. Stipulatis iis cooditionum
tabulis, continuo, qui auctores fuerunt rebellionis
primi, captis secum muitis bonis, alu Hastam, aiu
in Montemferratum, quidam auteni viri principes
ex Guaschorum gente ad sua castra, qnae in Ale-
xandrinis habebant satts munita, domicilium trans-
tulerunt. Gabriel vero, rebus suis pro tempore com-
positis, sequenti nocte, qnod insidias Cahis vere-
retur, sUentib, eum tola domo, et spectabili clientum
eaterva, Hastam prius, mox, superatis alpibus, in
Lugdunensem Galliam demigravit, ubi per haec no-

equiles gravis armaturae fortissimi. IUos Facinus,
licet eorum partibus adversus esset, virtutis tamen
ergo, et exactae ofiieiorum castrensium peritiae, qua
praeceUebant, caros, ac intimos habebat, atqne
utrumque pecunia, et honoribus cumulaverat. Hi
plane, quod optime novissent Canem, natnra male
animatum in Guelphos, nec eo propterea satis fi-
dendum, statuerunt omninoab ejus soeietate disjungi.
Proinde, dum Facinus quotidianis excursionibus in
vastationem Papiensis agri incumbit, ipsi, occasione
capta, traducta secuin insigni Alexandrinorum, et
CastellaUentium manu, nulla impetrata missione,
et commeatu, itinere, fugae persimili, ab Ulo deces-
serunt, atque, CasteUatium profecti, occupata Ulic

stra tempora etiam Ulustres, otque opulentissimae d arce, exactis Vicecomitis praesidijs^ Caroti Galhae

aliquot Guaschorum familiae flotent, quae antiquam
generis, et nobUitati« suae dignitatem conservant.

Atqui retiqui, qui domi steterunt, in defectjonis
poenam xxu millia fiorenorum aoreorum Viceco-
mitibus persolverunt. Gura cxigendorum illorum
data est egregto jureconsulto Petro de Curte Papiensi,
qui, cum in .eo munere parum fideli opera usus
esset, insimulatus repetundarum, Papiae panllo post
capite plexus est. Ad hoc .excisa et eversa Aiexan?
dria, Papienses, Casalenses, et Valentiani maxime
GibelLini nominis illuc profecti , a railitibus Ganis
spolia, detracta Aiexandririis, coemerunt, eaque per
amnem Tanarum , qui tum multis iinbribus auctus
inundabat, ad sua quique, comparatis navibus, trans-

Regis vexilla erexerunt. Casteilatienses secuti sunt
adjacehtes populL Quamobrem Facinus, ira succen-
sns, mature ex Papiensibus digressus , Alexandriam
venit,atque infesto agmine contra rebelies contendiu
Prins Gasteilatium adoiitur, in quo tamen oppu-
gnando .qnoniam anuriadvertit oppidum non opdre
magis minutum esse, quam virtute oppidanorum^
soosque conatus omnes eludi, inde disoessit, et cun-
ctam beUi moiem in retiqua rebeUium transtulit ca-
stra ; namque Gamalerum, Burgnmratum, Castrnm
Spinae-, Ovitias, S. Leonardum, et Campaneam, duas
munitas arces, et postremo Fresonariam (sio) r quae
universa, armorum impetu capta, crudelem in mndum
nervastavit. At Porta Nova, municipkun riobtlium Pu-

Digitized by

Google

4oi

AlfK. ALEXAWDRiNl

403

teorum, quod paullo ante, ab Alexandrinis mUitibos a itidem Canis eXpugnavit, ac diripuit, caesis Guasckis

interceptum, ad Ulorum fidem redierat, hanc cala-
mitatem efiugit,

Idibus martii, Pjlacentia, Guelphorum studio, a
Vioecomite ad Pandulphum Malatestam descivit. Bu-
cicardus interea, multis belli laboribus fatigatus, in-
ducias cum Gane pepigit in annum; quo fecto,
statim copiae eae, quae custodiae Gastellatii excu-
babant, in Papienses perrexere, armisque comi-
tem Papiae , qui a Nobilibus de Beccaria tunc
regebatur, exagitare coeperunt. IUic Iterobium op-
pidum ad Padum, vulgo Stradella nuncupatum, per-
missu Petri Grassi, Episcopi Papiensis, direptioni
militibus ipsius Ganis datum est. In ea pugna Do-
miaicus Trottus captus est; cujus rci causa Ritins

omnibus, caeterisque, quos in Ulo repererat. Et, ut ab
Invitiatis, quorum opera adtersus Guelphos utebatur,
gratiam iniret, idem castrum dono donavit; quod
postea praevalentibus adhuc factionibus, et bello-
rum proceUis, cum castroitidem S. Georgii disjectum
est; non ita tamen, quin utrinsque nunc ettam
supersint fundamenta, et parietum ruinae, quorum
aspectu facile conjici potest, quauta illorum fuerit
amplitudo. Debellatis igitur Guascbis , Valentiam
concedit, qua, cum totius regionis ejus citra Padum
castris, et oppidis, Felizano scilicet, Masio, Nono,
Rocba Aratii, Cassinb, Burgorato , et Sezadio ,
nullo prope negotio, potitus est; nam perterriti
metu populi sese iUi ultro tradiderunt. Hoc tam

Puteus ejus socius, et familiaris adeo cOntristatus h prospero rerum successu elatus Canis, Alexandriam
fuit, ut prae nimio dolore necem sibi ipsi ipse con- ovans regredkur, ubi, Gibellinis ab exilio revocatis,
sciverit, Domjbuicus in arcem Burgi Sancti Martini in Guelphos , quos recens belU fortuna reliquos

vinctus perducitur, unde tamen paucos post dies
datis obsidibus duobus fratribus, et fiUo natu majore*
jussu Facini eductus est, et liber dimissus, ea eon-
drtione, ut ad Ottonem tertium [Vicecomitis copia-
rum ducem] quamprimum transmitteret , nowea
ejus miUtiae daturus-

Vt kal. aprilis, Bonifacius Guaschus de Alice venr
didit nobiUbus Firumnis quartam partem Sezadii

fecerat, iram exacuit, non secus atque alias r inda-
ganter eos persequens, velut coturnices, ac perdices
odorus canis ; quotquof namque ex iis cepit, mi-
serabiUter cecidit. Qiii autem prae formidine solnm
verterant, bonis publicatis, domibus eversis, pro-
scripsit, et Vioecomitis hostes adjudicavtt. Tanta
denique caedes, et vastitas ab eo facta est, ut Ale-
xandria, quae antea civitas erat, et populi frequentia,

cum ei annexa jurisdictione, quam oppidi portionCm et colonorum splendore, atqne amplitudine florentis-
a Marcbionibus Montisferrati dono acquisiverat. sima, per annos fere novem, quibus Ganis imperie

Girciter non. maji, Facinus Placentiam cum justis eidem dominatus est, visa sit solitudo vastissima.
eopiis profectus, urbem iUam de Guelphorum ma- Quoniam autem plernmque evenire solet, ut cala-
nibus subtraait, quam inde adeo foedis direptionibus c mitatem calamitas alia mox subsequatur, his Alexan-
kceravit, ut praeda, quae ibi opuientissima fuit, drmorum malis statim comes fhit jactura insignis,

totos ipsius Canis eieucitns egregie diutus sit.

Haec dum PlacenUae aguntur, Dominicus Trottus,
desertis signis Ottonis , quae secutus fuerat, ad
Facinum transfugit , a quo honorifice acceptus
est; et deinceps cum eo mUitum comitatu, quem
secum duxerat uberrimis stipendiis in suam mili-
Uam adscriptus, fratribus ejus insuper, et filio, ac
Thoma Trotto, quem superioribus diebus capti-
vum fecerat, e «ustodia exemptis. Facinus, dimissa
Placeatia, AiexAndriamque spoliis gravibus onustus
reversus, animum denuo adjecit ad insectandos Guel-
phos, et Guaschos praecipue, qui in suis castris mo-
rabantur. Ea fuerunt, castrum Guaschorum, de nomine

quam fecit eorum Respublica trram corporum DD.
Martyrum Evasii, NataUs, et Projecti, quae supra
annos centum tiiginta quieverant in primario tem-
plo DL Petri Alexandriae, ubi summa venera-
tione cnita sunt ; et hoc anno, mandato tyranni
inde sublata, in oppidum Bnrgi S. Martini pri*
mum, deinde decimo quinto die post, Casale, unde
jam pridem fuerant exportata, transferuntur. Sane
andetur, Alexandrinos has omnes clades, et aerumnas
sibi tunc praesagisse, cum anno hccxv, everso fundi-
tus Casale, publico decreto caverunt, ne cuiquam dein-
«eps, inconsnlto senatu suo, inibi aedificium aliquod
restituere ltcuisset- Guidecreto,malo inde suo,abroga-

familiae nuncupatum , antea castrum S. Georgii , d runt. Namque, longe multo post, hortatore et praeca-

medio ferme spatio inter Alexandriam, et Qnar-
gnentum positum, in quo se Vivianus Guaschus cnm
tota famiUa transtulerat, sibi persuadens, iUic se ab
pmni injuria tutum fore. Verum, ubi tam vasta ar-
matorum multrtudine circumseptum castrum suum
vidit, persuasione sua deceptus , trepidare , et de
8ua salote solicktus esse ociepit, actntumque, non ex-
spectata vi tormehtomm, seae, interposita incolumi-
tatis suae, et suorum fide, Cani ipse dedidit; qui inde,
Canis jussu, confestim Alex,andriam perductus, contra
susceptum sacramentum, detrusus est in teterrimum
cartoerem. Castrum rtem St Antonini, quod erectum
eraJt in coUiwm cacbmine, ea parte, quae Valentiam
spectet, quarto prope ab arbe Alexandriae lapide; id

tore Honorio III,Pont. Max-, jus reficiendi disjecti ca-
stri, et repetendi soli sui Casalensibus concesserunt.
Quod nisi tam indulgentes fuissent, profecto in tantas
infelicitates , et miserias numquam devenissent,
minusque pretiosissimis iUis gemmis, quibus Ale-
xandria tamdiu ornata resplenduit, spoliati essent.
Sed esto; sic erat in fatis. Propterea quidquid ex
Ded fieri oportuir, cum vetari noh potuit, aeqno
animo ferendum est. ,

IV noa Augusti, Facinns^Monghinum Bononien*
gem, virum genere, et factis iUustribus clarum, in vin-
cula conjecerat (sic), atque, Valentiam deductum, ibi
paullo post in Padum amnem demergi jussit Pridie
nonas ejusdem mensis, Vicecoraes Alexandriae prae-

51

Digitized by

Google

4o3

fecturam Cani demandavit; qui, simul atque omnium
nrcium possessionem adeptus est, statim abrogato
nomine praefecti , Domini litulum sibi vindicavit.

Kal. octobris, Bonifacius IX, Pont. Max., dolore
laterum diu conflictatus mortem occubuit, in ejus
locum xn [xvi] kal. novemb., Innocentius,' hujus
nominis VII, antea Cosmatus Melioratus dictus, Sul-
monae, qnod est oppidum in Bruttiis ortus , suflra-
giis maximae partis Cardinalium suffectus est.

' ( MCCCCV )

< Insequens annus hoc memorabilis fuit , quod
potentioribus Alexandriae Guelphis, partim, caesis,
partim exilio mulctatis, adversae factionis principes,
freti favore, et potentia Facini, creatis novis ma r
gistratibus ex suo corpore, Reipublicae administra-
tionem arripuerunt , bonaque proscriptonim inva-
serunt, et, hasta posita, voci praeconum subjecerunt.

Hoc eodem ineunte arino Innocentius VII Pont.
Max., composita controversia inter Alexandrinos, et
Aquenses de translatione, et unione Pontificiae sedis
Alexandriae, et Aquis, ac conjunetione atriusque
Ecclesiae, abrogatis Alexaridri et Irmocentii, III ho-
rum nomine Maxim. Pontificum, privilegiis, Bertho*
iinum Beccarium, civem Alexandriaey Monachum Au-
gustinianum, fraternitattis, quae Eremitaram De ob-
servantia dicitur, Magistrum Theologiae, Episcopum
proprium, et specialem, qui Alexandriae sederet,cbri-
cessit ; qui, vni kal. februarii, :consecratus iuit post
annos ccxxx ipsius Aiexandrinae sedis vacationena.,
cum antea Episcopus , qui communis erat utriusqiie
civitatis, per totmri id tempus Aquis consedisset.
[Et ejus vices Alexandriae Archidiaconns cathedralis
gereret, ordinarii auctoritate munitus.]

Eodem die, Facinus a Philippo Vicecomite co-
mes Blandratae creatus estl Bucicardus, exactis in-
duciis, superiore anno cum Cane confecfis, Castel-
latiura- ingreditur. Quod oppiduiri, cum iis,. quae
paullo ante in imperia Caroli Regis juraverant, de-
lectis, ac praevalidis peditum ,'equitumque praesidiis
fif mavit, advocatumque ex Gallia Gabrielem Guaschum
eidem praefecit. Per hos dies praetor, qui Alexandriae
!jus diccbat, riomine Cariis, Pasquinum, et Columbum
firatres Granariosj fures insignes , ktqueo suspendi
jussit.

( MCCCCVJ j

Proximo anno, mense februario, cum Facinus
Canis per ortam controversiam inter se , et Medio-
larii ducem, cum vasto, et expedito equitatu in
agrum Papiensem populabandus ingruisset, a Jacobo
Vermio, OttoneTertio, Nicolao 'TalentinO, ac Ba-
ptista de Montefloris, Pandulphi Malatestae ducibus,
apud Belguardum, oppidum agri Papiensis, acie pro-
fligatur; parte equitatus intercepta, parle caesa, ipse
cum circiter mille equitibus sese ad Burgum Papiaft
recepit, unde mox expulsus,, Valentiam et inde Ale*
xandriam est reversus. • j

Adhuc difficultas annonat totam Italiam invasit.

G. SCH1A\INAE

404

a Frigns, hyeme jam exacta^ rursns recruduit, adeo ul
acuto gela cuncta constiterint flumina. '■

Innocentius inde Pont. Max., vn idus novemb., ex
humanis rebus sublatus interiit s cui eoncordibus

•v

votis Angelum Corarium, Veuetum, Cardinales, prid.
kal. decemb., subrogarunt, eumque Gregorium XII
appettarunt. • - •

;'■•.( MCCCCVII)

• ..- • : ;• ' t

Postero anno, kn kal. octob., Facinus Canis, AJe-
xandriae tyrannus , adortus de improviso copia$
Mediolanensiura in agro Alexandrino prope Boscum,
et Fregarolium, proelio eas fudit, ac profligavit,
FrancisCO Barbavarja, Bonifacio Valido, ao Tristano,

b et Franciscoj fratribus ex comitibus Medae, ducto-
ribus, captis, atque in foedum carcerem conjectis, ibi-
demque crudeliter jugulatis. Facino ioterea Valentiae
commoranti per Gibellinos aliquot defertur, Thomam,

. et Obicium [al. Dominicum] TroCtos, ac Guidonem
Puteum, viros egregie virtute bellica, et gratia Garoti
Regis commendatos, nonnullosque eorum gregales,
pecunia corruptos, in suamipsius Facini internecio-
nem conjurasse. Qui propterea caute, et per insidiaS
illos deprehendi , atque post varia , et horrlbilia
tormenta , etsi nusquam tanti facinoris conscios ,
minusque testibus convictos comperisset, acerbe
tamen necari jussit. Thomas, et (Jbicius vivi mem-
bratim discerpti sunt, Guido autem alligatus ad
palum gladio transverberatur. Edicto enim suo

c proposuit tyrannus, ut qui sibi amicus esset vim
Guidoni inferret. Atqui cutp neminem comperisset,
qui pro horrore manus in illum injicere ausus es-
set, unus tamen, Zanotlus Auricula, vir sangui-
narius, et mala fama insignis, parricidium id, et
scelus admisit; rellqui vero, qui criminis proditio-
nis falso insimulati erant , ad furcas suspensi aut
in vinculis macerati vita excesserunt.

Fine octobris saevi admodum rinbres de coelo
deciderunt, quibus auctus Tanarus BergoUum in-
gressus est, illicque aquarum iUuvie male materiala
aedificia partim conciderunt , partlim vitium et rui-
nas fecerunt.

( MCCCCVIII ) > - ■

d

Sequentt anno, xi kal: septembris, Vercellis oc-
Cupalis a Jacobo Arcellano, Philippus Mpria Vice-
comes omni prope dominatione, et ope- exutus,
F acinum Canem Alexandria in sui subsidium arcefr 1
sit, illumque ad eam urbem expugUandam , et
recuperandam misit. ' • ;

Eodem 1 anno pestilentia gravis toti fere ItaHae

ingentem et miserandam cladem' tntulit. ■ '

" • . ' : ..." > . ... •

• ' t . . . >-. . .

( MCCCCIX ) J " : r '

' ' ' ! •

Proximus annus varius ; aC mixtus fiiit ' Tebus
multis, laetis scilicet, «t turbidi*. Nemp«'ad toU
lendum schisma, quo Dei Eccles^ in duasparte^ Jj-

Digitized by

Google

4o5

ANN. AkBXANDRINI

4o6

ducta prepe collabebatui; Pisis Conoilium generale u Genuae dominationem animum adjecit, addactus

celebratum est: ad id coDvenerunt. nraeter frermentis-
sjunam nun&erum EpisoOporuin , primariorum Sacer-
dofetm, atque Lggatorum omnium vtxv cnxisuanociw
Principum, etiam xxir Cardinales, ab utrisqwe Jtonr
tificibus missi, Gregqrio legUimo Pastare, qui Roraae,
et Beoediete.j,a Luoa ex citerierejiispaoia, qui> vfeio
qreatus, Avenjohe,6edem suam collocaverat, liruci-
versi postlongam coasultationem, et aonam utrinque
habitam concertationem propter div ersa , faetiotmm
Studia, in eam tandem deUberatitraem Tenerunt, ut ?
utroque Pontifice abdicato sese; Bootifieatu , nowas
crearetur Pootifex, qui onuuum natiopona Pafcer,
solus totius Christianae . Bueipublicae gubernacula
tractaret. At quoniam neuter eam Condiki isenten-

praesertim absentia Bucicardi. Quamobrem, commu-
nicato consiUo cum Facino Cane , quocum armorum
societate conjunclus erat, statim uterque ad pera-
gendum opus accingitur. Marchio cum praesidio
octingentorum equitum, et mille, atque octingen-
torum peditum : Canis vero . cum mille , et octin-
gentis . gmvis. armaturae equitibus, peditumque duo-
bus mUUfeus, composito agmine, Genuam versus
proficisountur. Genuense» enim, qui jam superba
Gallorum imperia fastidire coeperant, sese haud
diQiouiter advenientium Principum potestati submi-
serant. Qu»re, non. septem., cum iis pactione facta,
Theodorum intra moeoia admiserunt eum toto equi-
tatus, et peditatus sui praesidio; Canem autem, datis

tiam, et dfecvetum compleoti voJuit, a, Ratribus b ei xxs Genuinorum aureorum nummum miilibus di-
uaivecsis illis, tamquam haeretkis, sacris.', et fideuum miserunt, qui, nulla' interposita mora, ad reliquum
communione interdictum esfci, smgulis Pohtificatu GenUensis imperii subigendum,et occupandum aciem

abrogato. In quorum inde locum Cardinales iidem
sese in secretiori Conclavi inchisi, vi kal. julii, Pe-
trum PhUargum Cretensem, Archiepiscopum Me-
diolani, et S. R. E. Cardinalera, suflfec«ru»it, quem
Alexandrum V, postea appeUaverutit. Hic> cum esset
Monachus iostituli D. Francisci, ob iosignean vjrti*-
tum> o^niunt^ et; Chrisuauae Theaiogwe commen-
dationem crcatius est priioum Episcopus Vicentiae ,
deinde NoTariae, mox Mediolani Archlepiscopus ,
postea Qardintdis tituli; sii Aposuilorum, postrerao
ad summuntiRonaani Pootificatus fastigiom est pro-
vectus; cui major pars cbrisUanorum Principum
adhaesit.

Interca, fcota Galha Gisalpioa horrificis seditionum
finctibus aastuaote , res- Mediolanensis adeo foede
vkanorum, Prineipum armis lacerabatur, ut Joanni
Mariae. Vieecomiii, ad sua tuenda impotenti, necesse
fnorit apem, «t auxilmm exiernuin avocare. Cum
itaque. oWbusi ilhsi. poae caeteris fema fortitudinis ,
et prudentiae miUtaris; floreret Ducicurdus GaUus,
Genuae Caroli Galtiae Begis Praefectus, de quo
supra multis locis xoentio facta -ert, vh? plane qui
omnina, negendis iioperiis diguus> videbatur, hune digreditur, atque Viglevanum accedit, ubi, confecta
VJeecomes coasilioj et suasione Antonii Tnrriani et pace cum Joanne Maria Duce, ab eo totius imperii
Marci Posboaeui ingentiims poUickattonibns et prae- moderator designatur.

miis adseivit , qui annis et bello imperium Mediol. Theodorus Genuae, opera Doriarum, et Spinula-
tueretur , et ejus fjnibus pracul hostes abigendi rum, muitiae Praefectus, honorificis stipendiis eumu-
curam snsciperet ^ quare Bucicardus, quod na- d latus, in anhum dictus est.

tura altos spirita^s haberet, et propterea rebns Fine anni, Aiexandrini, profecto Bucicardo, bellum
altis aspiraret, oblatom munus oppido per quam CasteUatiensibus intulerunt, oppidumqne arctissima

promovit; eedemque die, superato Iugo, Novas per-
venit, qnas, prodentibus Ghirardenghis, sine ullo op-
pidanorum unieficio usurpavit. Bestitit arx in- manu
GaUorum; qnae, qnod deditionem abnuit, milite eir-
eumsepta acri oppugnatione vexatur, et tandem,
fiicta deditione, novis ips,ius Canis pfaesidiis munitur.

Atqui Bucicardus, qui, Mediolani agens, ilUc rem
impotenter, Gallorum more, admiotstrabat, de hujus-
modi Genuensium. mutatione, et totius ejus imperii
atatu per crebros TJancios admonitos, ira percitus, re-
Ucto Mediolanol, oum justis copiis «dversus Facinum
procidit,. etspe ductus, ut, illo de possessione Nova-
4 rum deturbato, et.ejecto, amissamGenuae dominatio-
nem recuperareL Sed longe *lit$r aecidit, atque ipse
intra se cogitaverat.Namque,dum praepropere,agn>ine
- disposito, nullo servato ordine, in hostem contendit,
ab iUo, qui de ejus adventn certior foctus, se ad
pugoam paraverat, in ea parte Fraschetae, quae
Alexandrinae jurisdictionis est, inter Satas, et Fre-
garolum, profligatur, captaque fuga, Castellatium,
et inde per Subaipinos in ulteriorem Galliam con-
cedit. Facinus, potitus vteteria, spofiis onustus, Novis

libenter arripuit, et eo maxime, quod tacita cogi-
tatione .persuasionem haberet, sibi hac occasione
facile titplum posse Mediobmensis Principatus assu-
mere. Demandata igitur Praefectura Genuae Ugoni
ALverniaeyivkaLseptend)., Mediolanum, insigni Prin-
cipum Itafieqram comiiatu stipatus, ingreditur; ubi
a Vicecomite honorificentissime acceptus , toti Im-
peria Medioianensi summa eum potestate praeficitur.

ExuLahat per eos dies apud Theodorum, marchio-
nem Montisferrati Baptista Francus Lusardns, homo
Bmcicardo maxime infensus, et inimicus. Hujus sug-
gestione , et impuisione Theodorus ad invadendam

obsidione cinctum acriter oppugnarunt, erectis cir-
cumquaque quinque munitissimis propugnaculis ,
aequis intervaUis- inter se distantibus, fossaque un-
dique septis; newpe uno ad aediculam D. Stephani,
aherum secus templum Sancti Sepulcri, tertium prope
fanum D. Joannis, singula de taomine aedicularum,
juxta quas ea excitata fuerant, nuftcupata , praeter
quartum, quod, licet apud templum D. Jacobi erectum
sit, quod ea pars Alexandriam spectat, Alexandrinum
propterea dictum est. Quintum autem versus flumen
Burmidae fabricatum fuit, e regione portae Molarum
frumentariarum , idque Zardum appellaverunt.

52

Digitized by

Google

G. SCHIAVINAE

407

Eodem anno arx S. Salvatoris oppidi Montisfer- a
vati aedificari coepta est.

Hyems, multa duritie, et asperitate insignis, longior
solito fuit.

( MCCCCX )

»

Postero anno, vi idus martii, cometes facie hor-
ribili conspectus. Hic, quod futurae alicujus cala-
mitatis est index, novi Pontificis praemonstravit
interitum; quippe, m nonas maji, Alexander, Roin.
Pont., vir omnium virtutum laude cumulatus, Bo-
noniae ex hac vita migravit, atque ei, xu kal. junii,
Joannes XXII, patria Neapolitanus, antea Bakhassar
Cossa appeilatus, est suffectus.

Cal. junii Robertus imperator excessit vita ; succes-
sor ei datus Sigismundus rex Boemiae et Ungariae. b

Eodem anno,x kal. augusti,Castellatium, auctoribus
Davide, et Gullielmo Boidis Trottis, sese Joanni Mariae
Vicecomiti,Mediolani duci, et Facino Gani, qui, castris
late positis, id oppidum obsidioue perstrinxerat, dedi-
dit In hujusmodi obsidione, cum omnium oppidano-
rum virtus longe maxime, quam unquam antea, illuxis-
set,propterea Vicecomes, et Ganis, quamquam praeter
naturam, utpotequi ita Guelphos oderant, praesertim
Canis, ut ne iilos nominari quidem, nisi cnm sto-
macho, et ira, nedum beneficiis complecti, consueve-
rint, eos, et privatim, et communiter omnibus bene-
volentiae signis prosecuti sunt. Dux enim duodecim
juvenes lectissimos, ex ipsorum Davidis, et Gullielmi
agnatione , sui corporis custodiae praefecit. In iis

4o8

( MCCGCXI )

Insequens annus memorabUis fuit, cum atrocitate
bellorum civilium, quae Facinus continuo, ut tutius
regnaret, excitere , atque adeo alere consueverat,
tran crudeii, et execranda carnificina denuo in Guia-
schos ab ipso Cane exercita. Is namque hoc eodem
anno Vivianum, quem septimo ab hinc anno bona
fide deditum in castro S. Georgii ceperat, post
diutinam carceris macerationem, indicta causa ca-
pitali , sapplicio affecit. Per eos dies , dnm Gabriel,
et Christophorus Guaschi, instructa proditione, cum
expeditis equitum, et peditum -cehortibus pertentant
occnpare oppidum S. Salvatoris, patefacta frande, ab
equitatu Christophori Guttuarii fogientes prope No-
vum mtercipiuntnr. Qnod ut accepit Canis, ilios a
Guttuario grandi pecunia redemptos, abscissione
capitis itidem muletari jussrt.

( MCCCCXII )

Proximo anno, xvn kal. junii, Praetore Alexan-
driae Thebaldo Cerrata Albensi , Joannes Maria
Vicecomes, Mediolani dux, cum nimia imperii aspe-
ritate , et inusitata saevitie omnibus prope esset
invisus, et odiosus, postridie id. maji, conspiratione
supra quadraginta nobiliorum Mediolanensium, dum
ex secretiori cubiculo in templnm D. Gothardi, rei
divinae audiendi gratia, profecturus exiret, crudelis-
sime trucidatur. Principes conjuratornm, et percns-

fuit Ludovicus, Gullielmi frater, qui, quod caeteris c sorum fuerunt Andreas, et Paulus Baucii fratres ,

qui, cum tanta necessitudine , et amicitia cum Duce
juncti essent, utnulla causa subesset, qua illos tam
ne&rii parricidii conscios esse suspicari quis posset,
illi tamen duo lethalia vulnera intakrunt , akeri
quidem capnt usque ad frontem disciderunt, aheri
vero dextrum crus, fracto osse, detruncarunt. Adeo
foeda utraque plaga fuit, ut percussus statim exa-
nimis Dux corruerit Ejus cadaver cum in majus
templum allatum esset, quod vubiera atrocitate sua,
et cruoris tabe, quo infectum erat, spectanti horro-
rem maximum incuteret, vulgati corporis puella,
ea calamitate, et miseratione mota, et ut simul aspe-
ctus torvitatem adimeret, aHata muita recenti rosa,
et odoro flore iUud conspersit Que pk» oflicio postea
derunt, atque communibus animis, et armis eam d a PhiUppe Maria, Ducis fratre et successore longe

et dignitate oris, et quadrata corporis forma, ani-
mique magnitudine praestabat, eo ampUoris gratiae
Jocum apud ipsum Vicecomitem invenit

Per id tempus, Nobilibus de Beccaria post amissam
Philippi Mariae, Papiae comitis, amicitiam, rursus
tandem eidem comiti reconcihatis , Castellinus, ejus
gentis longe Princeps, Papiam rediit, ubi, oppignorata
fide, suo, suorumque nomine juravit snper sacrosan-
ctum Christi corpus, se posthaec omni tempore Co-
miti ipsi fidelem fidumque fore. Quod tamen sacra-
mentum haud multo post Lanzarotus , et Manfredus
de Beccaria cum nonnullis suae factionis civibns
perfidiose violarunt Ii namque, Philippo Maria
comite in Papiae arce obsesso, Cani urbem tradi-

foede direptam pervastarunt. Comes autem, ut se
ab ejusmodi vexationibus, et angustiis explicaret, Cani
Derthonam cum Episcopatu, castraque omnia, quae
in praesentia ab eo praesidiis occupata detineban-
tur, concedere est coactus, atque insuper arcem
Papiae, cujus custodiae mox Facinus praefecit Za-
vantum Lanzavegiam Alexandrinum, qui, etsi, jureju-
rando interposito, 'fidelitatem comiti praestiterit^
nemini tamen postea, praeterquam Cani obtempe-
rare voluit. Itaque comes tune temporis nuUum jus,
potestatemque neque in cmtate,cui,expubisGuelphis,
dominabatur simul Canb cum Principibus de Bec-
caria, neqne in arce, quae in manibus ejusmodi
Canis erat, habere visus est

munificentiori dono compensari promeruit; quippe
dotatam eam satis opulenta dote honestissimo con-
nubio juoxit

Eodemmet die, quo dux caesus est, hora sciticet
nona post, Facinus Canis etiam in arce Papiae, quo
aeger se haud multo ante ex Bergomi obsidione
deferri jusserat , laterum , et articularis morbi do-
lore superatus, animam exhalavit, sepukusque est
in aedibus D. Augustini.

Hnjus obitu erectus est Phikppus Maria, certam-
que spem recuperandi partem imperii concepit.
Juvit eum maxime Beatrix Tenda, Facini uxor; nam,
licet ea natalibus longe dispar esset, dignata tamen
illius maritali thoro, ei Alexandriam, Derthonam, Pa-

Digitized by

Google

4»9

ANN. ALBXANMUNI

2|iO

piam, Vercetias, et NovUriam urbes, quas prior maritus
paulo ante vi, et insidiis, occupaverat, restituit; et am-
plius quadringenta nummum aureorum millia dotis
nomine dinumeravit; quorum auxilk) is brevi, fiigatis
tyrannis, totius prope Mediolanensis imperii succes-
sionem est assecutus. Novae, Blancorum , et Anfiis-
sorum prodjtione, in potestatem Phitippi Mariae
devenerunt, exaotis inde Ludovico, et Manfredo de
Canibus , prioribus . Doruinis. Castrum vero , quod
adhuc riomme eorumdem Ludovici, et Manfredi tene»
batur, : hand multo post amilitibus, quiillud tyeban-
tur, eidem Vicecomiti, acceplo pretio, venditum est.

Eodem anno Aiexandrini Gapriatae oppidum, quod
Genuensibus subtraxeraut , amiserunt. Ubertinus
Guaschus, vir illnstris, qui, patria egressus, doroici-
lium Hastae collocaverat, Luciam, filiam Manfoedi,
Qdonis Marchionis Cevae filii, in matrimenium dusit
cum dote nongentorum florenorum, quorum singnli,
nihil amplius, quam solidis Monferratensibus duo de
triginta coostabant.

( MCCCCXIII )

Insequens annus, quo iterum Praeturae Magi-
stratum gessit Theobaldus Cerrata, nobilitatus est
obitu Bertholini, Episcopi Alexandriae, et nova ele-
ctione ad eam dignitatem Michaelis Mantegatii Me-
diolanensis, Ordlnis Monachorum Eremit. D. Augu-
stioi, viri singulari doctrina, et theologiae facultate,
rerumque omnium usu insignis.

Trotti, Guaschi, et reliqui Guelpharum partium stu-
diosi , qui , vivente Cane , per summam injuriam
passim ejecti, et exterminati fuerant, et fbrtunis
eversi, eo nunc tandem extincto, viribus omnibus
contenderunt, ut ab exilio ad sua redirent. Verum
cum in humanis rebus.plns possit, qui plus valeat, ob-
stantibus adversariis, irriti illorum conatus cesserunt.

Hoc anno arx S. Salvatoris absoluta, et per-
fecta est.

( MCCCCXIV )

Postero anao, Gullielmo Mandelio iterum Alexan-
driae Praetore, Gonstantiae, quae estcivHaBBobihssima
Magnntinae provinciae, celeberrimum, ac frequen-
tissimum Concilium coeptum est, tum > ut tolleretur
dissidium, et schisma, quod jam muitis annis Ghri-
stianamRempublicam magnis calamitatibus af&ixerat,
tum etiam, ut CathoUcae fidei integritas, Ulibata,
quantum fieri posset, servaretur, depravati atque cor-
rupti omnium fere hominum mores componerentur,
etemendarentur. Siquidem per ea tempora praeerant
Ecclesiae tres Summi Pontifices, Gregorius XH,
Benedictus XHI, et Joannes XXH, quorum singuli,
quod sibi persuadebant, non vitio se, sed rite, recte-
que creatos, eusceptam dignitatem acerrime tueri,
et mordicus -tenere conabantur. Proinde Ecclesiae
Corpus, quod, cum unum sit, unum caput tantum
habere decebat, tunc divisum, et lacerum, pluri-

a busque itidem capitibus serviens consistere minhne
poterat, quin concideret, et ad interitum prolabe-
retur. Mores inde mali, qui, velut herba irrigua,
ubique succreverunt uberrime, ita pravomm- quo-
rumdam animos iofecerant, ut Ulos non puduerit,
et os in coelum, quod aiunt ponere, et impudenter
prophana sacris miscere.

Inter hos exstiterunt principes Joannes Huss, vir
sacris initiatus, et Hierouimus, a Praga, quae est
urbs regia Boemiae, latine Gasurgis dicta, oriundus;
ambo discipuli, et sectatoves Joannis Wicleff hae-
resiarcae, a quo vivente impia quaedam dogmata,
haeresim manifestam contiueniia, edocti, illa per
totam Germaniam, maximo damno illius nationis ,
quae antea piissima habebatur , disseminarunt. Ut

b igitur huifc tam perniciose pesti, ne longius serperet,
et veneno suo piorum animos conficeret, occurre-
retur, salutaiisque aliqua fieret medicina, consulto
haec Sacra Synodus convocata est.

£ub idem tempus Antonius Guaschus, vir clarus,
et longe Akxandriae princeps, Hastae, quo se contu-
lerat, vitandi iram et insidias Facini Canis gratia, non
sine iacrimis studiosorum suae partis, fato concessit,
ibiqne insigni funebri pompa in templo D. Francisci
tumulatus est.

( MCCCCXV )

Proximus annus, Nave de Rullis Senensi Alexan-
driae praeturamigerente, Ulustris fiiit magna frequen-

c tia, et numero Episcoporum, aliorumque venerabiUum
Patrum sacrorum, qui, Alexandria transeuntes, Con-
stantiam ad generale Concilium proficiscebantur. Sane
eo iegationes splendidas nonnuUi principes miserunt;
at quae a Philippo Maria Vicecomite, Mediohmt duce,
legata est, muito caeteris iUustrior, et solemnior
visa est. Qmippe, xvi kai. februarii, iUuc cum amplis-
simis mandatis, ejusdem Vicecomitis nomine, accesse-
runt Michael Mantegatius Mediolanensis, monachus
ordinis Eremitarum Augustinianorum , Episoopus
Alexandrinus, item Abbas D. Ambrosii, Gasparinus
Vicecomes , Otto MandeUus, Antonius Gentiiis iuris
utriusque scientia peritissimus, et Galleacius Gasatus.
Hos secuta est ingens servitorum mukitudo , equique
amplius centom, ac muli plures ad viaticum, resque

d iUis necessarias . convehendas. Ad hanc Synodum
oonvenerunt, praeter Cardinales supra xxrv, etiam
Episcopi quadringenti, et sexaginta ex omni Ghri-
stiani orhis parte, iUuc de more acciti , infinitusqne
prope numerus minorum Sacerdotum, ac prophano-
rum virorum, in omni genere doctrinae praestan-
tium, quos, aut Episcopi ipsi sibi socios adscive-
rant, aut Principes, negotii praepediti, suo nomine
legatos miserant. Adfuerunt etiam praesentes Si>-
gismundus Caesar, Augustalibus insignibus, ornatus,
cum florenlissima procerum omnium gentium, et
nationum, atque aulicorum sibi deservientium turba,
et Joanoes, Pont. Max., qui postea, multorum cri-
minum reus factus, ConciUi judicium timens, clam
inde, noctu, ementito habitu, fiigit.

Digitized by

Google

4<i

G. SCHIAVINAE

4ia

Ciroiterfineov^niMa^duoj Philippus Maria Vice- a sais .dicti, subsraxiu QiwAUQbrosO Pa*i<es Gohstant,

comes in eam curam «uarime inicumberet , ut tandem
Guelphos AleXandriae pvofugos dowura revocaret,
LanKavegUylnvitiafi, MerUui,Fir»ffini, Squarzafici, et
ajii plu*#siG*bellirii nomiois, iuiAo inter se «oncilio*
»b eo pebellaveruuty civitatemque Thbodoro man
chioni Montisferrati dederunt. Philippus, ve Intelj
lecla, statim Franciscum Bussojaium, cui cognomen-
tum erat Carmagnola ab oppido Subalpinae Liguriae,
unde orlum duxerat, egregium suarum copiarom
ductorem, qui in-4£miU* cum exercitu hyberna-
bat, de tumultu et ejusmodi commotione certiorem
fkcit, mandatque, ut, rebus. omnibus praetermissis,
quam primum ad eam urbem repetendam maturet.
Dicto obediens Frauciscus illieo copias contrahjt,

Concilii contra i^utn per qnaestionera ardentius agere
instftterunU; ■ . :-t nvjn ),iu>. .. -.

[Nonis fefcruarh Amadensi ^eptwaufi coihea AUa-r
braguBa^ » Sigismund^ iCaesajrefrt^ulojAicaii: insir
guituS est]..' ; •■.I.!'' .■<■■ .>:>',:) ?jb ..•

Pridie kaL junii, liieroJumuflrde 'J?»a^> difciprtdus,
et seetator Joannis Wichleff,i iu haerjwim lapsus, et
relapsus, atque ex censnra ' christiana damaatus ,
vivuS comburendus laico judici taraditus est. At Joanr
nis W.ichleff ossa, quod is . jarapridem *&j humaais
rebus decesserat, de sepulcno erute/eb extrfesacrum
salum projecta, acdispersa soot. . <.-!;•) ■• •

Eodem anno, Arpinus quidauj, do Alexandria nun*
eupatus, cujus cognomentum ignoratur, pro Episcopo

itinereque properanter arrepto, postridie nonv fe- b Albingannensi CpnstantiensL GoaoiUb interiiAt, ap-

bruarii, iu Alesandrinum agrumpervenit; quo.etiara
die cum toto excrcitu in arcetn. a Gabriele Careano,
qui illam nomine Philippi Mariae .oustodieJbat,: inf
troducitur. Ea re inopinata, ,et repentina perintttus
Marchio, verens ne, si temere cum heste, longe
numero, et viribus majore, coogredereUu.* , pivehi
aleam subiret, urbe excedit Quam urbem prOUnus
ingressus Carmagnola praesidiis munit ; mox. ea
Carcani curae relicta, Mediolanum ad> Philippu»
Mariam contendit, a quo in virtutis, et rei bene
gestae praemium comitatu Castrinovi donatus est.

Interea Joannes Summus Pontifex a Patribus
Canoini cum duobus aliis PontiUcibus , Gregorio
scilicet , et Benedicto, citatur. Ipse> prid; kai. junii,
contumax Pontificatu exutus est. Gregorius aulem c studio partium in maximas, et perniciosissimas sedi-

probationemque quorumdam capitnm inier8lgiaaio0>
dum Regem, et Legatos praefati Conciiii iex una, «t
Dominos, de obedientia Petri Lunaej vacirtos , Nar-
bonae initorum , et concordatorum <etxiadtera par-
tibus, cum reliquis juravit, ut habetur sess. -xx in
catalogo procuratorum Principum , Episcoporum et
aliorum, qui in eodem Concilid praesentes fuerunt,
et ipsamet capita comprobarunt.

( MCCCCXVH )

Postero aimo, Philippus Maria Vicecdmes, Dux Mev
diolani , conspiciens, universos sibi subditos populos

per Carolum Malatestam , Arimini tyrannum, quem
hac de causa cum mandatis ad Syuodum miserat,
iv non. abdicavit ; [qui postea ab eodem Concilio
Piceni legatus dictus fuit;] Benedictus vero, detre-
etato judicio, in Hispaniam ad Ferdrnamdum Regem,
a quo sustentabatur, se l^ecepiti. Pridie non. Johannes
Huss in Synodum introducitur, ubi, dum pertinaciter
in impietate ,sua persistit, neque ullis rationibus,
neque blahdis preoibuis adduci potuit, ut sententiam
nmtaret, Patres propterea dodos, ac pios viros Siii
ordinis legerunt , qui illum convictum , et pubUce
censura damnatum exautorarent. lojunctum est id mu-
nus Bartholomaeo Gaprae, Mediolani Archiepiscopo,
Michaeh Mantegatio , Akxandriae Episeopo , atque

tiones in dies magis magisqne trahi, omnem lapidem,
et fimem movit,ulillos ad mntuam paoem, et societa-
tem revocaret. Praevalebant per id tempus in tota Ita-
lia,et praesertim AleXandriae funesta Guelpkorum, et
GibelHnarum nomina, quibus factiosi, infeer se dis-
creti, in odia intestma, tetra beAia, et nefandis^imas
caedes agebantur. Propterea Philippus Maria, nt
illorum memoriam penitus ab- ea «avitate tolleret,
et obliteraret, populumque Alexandrinum indisso-
lubili quodam vinculo societatis obstringeret, eumque,
sublata omni rebellioUis occasione, in fide contineret,
v. id. jannarii, novo honoris privilegio plures ejusdem
civitatis familias (sic), quae prius invieem simultati-
bus, et discerdiis foedis conficiebantur, singulis genti-

Feltrensi, Hastensi, Bagarensi, et Vaurensi item Epi- d litii insignis Mediolanensium Principnm ferendi po-

scopis, a qnibus de more, rituqne romano in medio
consessn, sacerdotali honore, et dignitate prrvatus
est , et prophano jndici traditus vivus, ipse cum
suis pestiferorum et perniciosorum dogmatnm hbris,
igne crematus. '.

( MGCCCXVI )

Insequenti anno, non. januarii, Alphonsus Aragonae
Rer, consiho Vincentii Ferrerii, monachi ord. Praed.,
viri doctrina et opinione sanctitatis celebris, im-
pulsuque Sigismundi Rom. , et Ungariae Regis ,
se ab obedientia Petri de Luna, Benechcti XIII a

teskatem feeit; quas inde jurejurando obligavit, omni
tempore se partes Ducum tntaturas, ac deineeps de
domo ducali nuncupaturas: cujus privikgii tabulae
sunt hujusmodi. « Philippus Maria Anglus, Dux Me-
» diolani etc, Papiae, Angleriaeqne ComeS- Cum in
» civitate > nostra Alexandriae per N. fideles nostros
» parenteUaruni, et domorum infrascriptarum, ac
» sihgulares etram personas ipsins nostrae cwitabs,
» rofra descriptas, animadvertentes, et digne consi-
» depantes, quantae calamitates, quantaque scabda-
» losa, et extrema ob odiosos partialitatum stimuios,
» et voluntatnm varietates in ipsa nostra cvritate
» hactenus secuta sunt, maUsqne hnjusmodi, fiurente
» Divina clementia, viam praecidere cupientes, erecta

Digitized by

Google

4i3

» fuerit, ordinata, et statuta nova pars una, Sub
» nomine noslro nuncupata Pars Ducalis, ad paei-
» ficam quietem, et conservationem dictae nostrae
» civitatis, ejusdemque civium, et habitatorum uni-
» tatem, sub juramentis, ordinibus, pactis, modis,
» et formis, in infrascriptis capitutis serioshis anno-
» tatis ; quorum tenor sequitur in hunc modum.

u Infrascripta sunt ordinamenta facta, et ordiaala
» super ordine tenendo per omnes, et singulos de parte
» Ducali, noviter facta in civitate Alexandriae, quae
» petunt confirmari per patentes litteras Illus mi I>. D.
» noslri, cum sigillo sigillatas. Primo, statucrunt, et
» ordinaverunt, et sui sacramento juraverunt, quod
» quilibet de dicta parte Ducali sit, et esse debeat vigi-
» lans et providens circa conservationem et augumen-
» tum boni status Illus mi D. D. nostri Ducis Mediolani;
» et haeredum, snccessorumque suorum: et nullo
» tempore, aliqua occasione, vel causa, quae oriri
» posset , adhaerere, nec sectari aliam partem, quae
» sit , vel fuerit in Alexandria, vel alibi ; sed semper,
» et ubique foret esse, et appellare sese de parte
» Ducali, vel pro ipsa parte se opponere in avere,
» et persona contra quoscumque machinantes, aut
» machinare tentantes contra statutnm praefati
» IUus. mi D. D. nostri, et haeredum, ac succes»
» sorum suorum , et contra civilem , ac bonum statum
» hujus civitatis Alexandriae, sub poena aeris, et
» personae. Item statuerunt, et ordinaverunt, quod
» quilibet de parte»Ducali , qui aliquo modo sentjret
» quempiam machinantem , aut modo aliquo atten-
•» tantem contra statutum Domini praefitti, et hae*
» redum, ao successorum suorum, et bonum statum
» hujus civitatis, et dictae partis, teneatur, et
» debeat statim , et incontinenter facere notitiam
» de his, quae sentiret, aut audiret, praefato Do-
» ; mino, sive haeredibus, et successoribus suis,
» aut ejus oflicialibus, non habendo respectum ali-
» qoem ad personas , sive essent, vel esset ejus
» pater, attt filius, vel quivis alius, sub pbena
» amissienis aeris, et personae, et expellendi patrem
» ejus, filios, et totam familiatn de civitate, et di-
» strictu in perpetuum. Item statuerunt , et ordi-
» naverunt , quod si aliquo casu contingeret oriri
» discordiam inter cives Alexandriae , sequentes
» partem Guelpham , vel Ghibellinam, omnes, et
» singuli de diota parte Ducali sese unanimtter
» trahant , et trahere debeant cum dbmino Pote-
» state, et aliis offidiaUbas praedicti Domini, et
» eisdem dare, et. praestare toto suo posse auxilium,
» consilium^ et favorem ! capiendi, afrestandi et
»i puniendi emnes praefirt©s discordes in dictaiqivi»
» tate Alexandriae sub nomine parthtm praedicbnrum
» Gtfeiphae et Ghibellmae, non adbaerentfo alfcui
» dictarum partium , nec eis praestando ■ awx ilium •,
» consilium, favorem, nec sequellam, ita quod de
» «eatra ipsantm partium de<>caetero appellentur,
» : «ec appeUari ■ debeant sub poena aeris , et peraq-*
«iiinae^iTenuntkndoitotaliteriipBis ambabus partibus.
» Item revereoter requirunb, qiiod IUusw D^ D. no-
» ster dignetur per litteras suas declarare armam, e't

ANN. ALEXANDRINI

44

a »

insignia, quam, et quae homines de parte Ducali
» portare debent.' Item quod dignetur praefatus
» Dominus, ad oonsolationem hominum dictae partis,
» per ejus patentes litteras decernere, ordinare,
» et mandare quod omnes, et singuU de dicta parte,
» qui nunc sunt, et per futura tempora erunt,
» inteUigantur esse agnati, et tractentur, et repn-
» tenlur de caetero de una, eademque agnatione,
» et tamquam agnati gaudeant, et gaudere de-
» beant beneficio statutorum dictae civitatis tam
» in civilibus, quam in criminaUbus, disponentibus
»' de quaestionibus, litibus, rixis, et discordiis, exi-
» stentibus inter agnatos. Item quod qui voluerint
» esse in futurum de dicta domo Ducali, etjurare
» voluerint, ut supra, possint addi , in quantum
» placeat sindicis dictae domus Ducalis.

« Nomina parentellarum, et domorum, ac singu-
» larum personarum , quae ut praemittttur, dictam
» partem juraverunt, sunt

Domus, et parentella de Pectenariis.

Domus, et parentetta de Meladiis.

Domus, et parentella de Mutiis.

Domus, et parentella de Zavatarello.

Domus, et parentella de Taurts.

Domus, et parenteUa de Bazanis. ■

Domus, et parentella de Bussatiis.

Domus, et parentella de Robuttis.

Domus de Gentiis. r "

Domus de Porcellanis.

Domus de Antiquo.

Domus de Manzis.

Domus de Pederanis.

Domus de Anulphis.

Domus de Farinis.

Domus de Pisanis.

Domus de Prioriis.

Domus de Gellerinis.

Domus de Arrobiis.

Domus de Frascariis.

Domus de Porchis.

Domus de Moiciis.

Domus de Lemuggiis.

Domus de Barbonibus.

Domus de Ranis.

Domus de Bellinis.

Domus de Sambuellis.

Domus de Grassis.

Domus de Goiis.

Domus de Curtis.

Domus de Gambarutis. ' > "' ■

Domus de Straniis.

Domus de Ghiliniis.

Domus de Ardizonibus.

Domus de Pertusatis.

Domus de "Vartiis.

Domus de Guerciis.

Doraus de> Lodris.

Domus de Barberiis.

Domus de Angeleriis.

Digitized by

Google

4i5 G.

Nicolinus Porrazza, pro se tantum.

BerthoreUus Boninus, pro se tantum.

Gerardus Mazoaus, pro se tantum.

Gerardus Fortus, pro se tantum.
Domus de Balostis.
Domus de Rubinis. - -

Domus de DogUnis.
Domus de Fasanis.
Domus de Tacoonibus.
Domus de Baravaliis.
Doraus de Rubeis.
Domns de Ferrariis.
Domus de Moretis.
Domus de OtteUo.
Domus de Gibertis.
Domus de Grillis.
Domus de Parma.
Domus de Turtis.
Domus de Burgo.
Domus de Pupinis.
Domus de Valentanis.

Porellus de Filibertis, pro se, et filiis.
Domus de Bottacus. . . <
Domus de P6.
Domus de Bocacciis..
Domus de ManteUifl. ,
Domus de SturtiUonibus.
Domus de Valle. •).,•!.-..
Domus de Cazaguerris.
Domus de Fantinis.
Domus de Sanctis.
Domus de Beraschis.
Domus de Galognis.
Domus de Lisalnis.
Domus de Malanocte.
Domus de Caligariis.
Domius de Grandis.
Domus de Milanis.
Domus de Mattiis.
Domus de Stephanis.
Domus de Bullis.
Domus de Bonfantis.
Domus de Straneis.
Domus de Mastratiis.
Domus de Maruellis.
Domus de Beccariis.
Domus de Angulonibus.
Domus de Piris.
Domus de Rocha.
Domus de Guitachiis.
Domus de Alexandris.
Domus de Tignosis.

Domus de Baudis. , <

Domus de Arnutiis. , } . ■

Domus de Guerris. ;
Domus de Januensibus.
Domus de Boscho. h

Joannes Pelizarius dictus de FenrariiSk

Domus de Canibus.
Domus de Barberiis.

SCHIAVIHAE 4i6

a Simon de Petro bono.

Gerardus de Nanis, et fiUL .
Domus de Stdis, et de Gagno.
Domns de Betezanis.
Domus de Biorgiis.
Domns de Dardanis.
Domus de Calcamuggiis.
Domus de Gamagnis.
Domus de Sartirana.
Domus de Barbis.
Domus de Gottis.

.... » Arbitrantes, et firmam spem, et conceplum ha-

» bentes, quod ejusmodi partis nostrae Ducalis

» constitutio, ad evitandum inconvenientia et scan-

h » dala, quae, nt praemittitur, in dicta nostra civir

» tate Aiexandriae alias secuta sunt , ac ad conser-

n » vationem , et bonum statum ipsius nostrae civitatis

» sit non mediocriter salubrem fructum allatura.

» Proindeque, praedictorum nostrorum fidebum re-

» quisitionibus annuentes, infrascripta capitula, et

» quodlibet ipsorum, ac eorum omaium continentiam,

» et efiectum, ut jurent ad Ktterarum harum te-

» norem, confirmamus, ratificamufr, et approbamus,

» ac, ut per ipsa capitula requiritor, in omnibus,

» et per omnia decernimus, et concedimus per

» praesentes, dantes, et deputantes omnibus , et

» singulis de dicta nostra parte Ducali, ad ipsius

» parfcis 'idecus, et honorantiam, pro insigni, seu

» arma, duas viperas totas pro medietate viridei,

c » et crocei coloris inter se in sinum, seu dimidio

» ipsarum connexas^ seu conjunotas, et ad invicem

» se respicientes, ac cum cruce rubea in campo

b albo inter utrosque sinus dictarum viperarum,

w ubi ad invicem sunt collocandae, pro ut bjc infra

j> positum est, et depictum. Ita ut eo tenore, et

» pacto, quod hujusmodi arma per ipsos de dicta

» parte Ducali amodo ferri debeat : nec possit quis-

» piam atia arma, seu insigne portare, quam. solunv

» modo arma praedicto modo et fbrma antedictis.

» Mandantes insuper Potestatibus, capitaneis, et

» referendariis , caeterisque officialibus , tam prae-

» dictae civitatis , quam universi territorii nostri ,

» praesentibus, et futuris, quatenus praesentes no-

» stras eonfirmationes , et concessionis litteras ob-

d » servent, et faciant firtniter observare, in omnibus

» recipientibus conservationem nostrae partis , ac

» bonum statum ipsius . civitatis concementibus ,

» assistendo quibuslibet juvantibus, et favoribus

» opportunis, sub indignationis nostrae poena. In

» quorum testimonium praesentes fieri, et regiatrari

» jussimus , nostrique sigilli appensiooe muniri.

n Datum Mediolani, die rx Januaru, mccccxvu , in-

» dictione x, cum arma, et sigillo Ducali in cera

» albe. Sig. Joannes. » ,,

Per hos dies Theodorus, Marchio Montisferrati ,
quem Alexandrini aeque sibi infensum experti^mnt,
atqueisuperiores Marchiones, vitam cum morte com-
mutavit ; em inde in imperium successit Joannes
Jacobus, ejus filius.

Digitized by

Google

1

4»7

ANJf» AMXAMDWNI

4i8

Septimo tal Apgqs^i, patres&racftiConstantiensis, a vitate sibi fuit concessa, externos milites., «ttpendio

publico ante comparatos, atque etiam populares ex
oppidis vicinis, aclocis ditionis Genuensis, quos
imperatos in civitate praesidii gratia habebat, ad
arma acpingi jubet ; partim per muros ad urbis
custodiam disponit, refiquos, duce, ac ductore Ba-
ptista Fulgosio fratre, porta erumpere, et in adja-
centem hostem irruere imperat. Copiae namque
Vicecomitis , quae ad littus exspectabant an ad sui
adventum proditionis cooscii, qui erant intra civi-
tatem (condixerant enim ii, statim, ubi ilias proximas
vidissent , portas se eis patefecturos), tumultus ali-
quos excitarent, nuUa comraotione andita, agmine
oomposito pedetentim eo usque processerunt , ut
portae wbis approximaverint. Fulgosius, focta irru-

coguita de jurc; et exllfegibus oausa Petri Lunae,
adhuc pestinajciter in sensu suo commorantis, Pon-
tificali eum dignitate privavii (sic).

Septimo id, oetobris, ndem patres decreto suo
sauciverojbt , ut d.eioeeps pro bouo Christianae Rei-
puh&cae , iReligionis iucremento , et ut vitiorum
semiua, s» quee in piorum populorum animis Orta
fcusstjnt ,;eadiCitus cooveUerentur , crebrius generalia
coocina ceftis praescriptis temporum itrtervallis,
nerape) hoc ordine , primum post prokime sequens
quinquennium , altefum post sexerinium a primo,
et deinde perpetuo in singulos decem annos, eaque
in loco, quem per mensem ante finem cujuslibet
concilii Pontifex statuerit«, cetebrarentur. Quo fecto,

cum prope nihil amplius sibi agendum conspicerent b ptione , magno impetu hostes adoritur , junguntur

(jam enim ft»tifices, quorum vitio dissidium *le-
batur, deposuerant, Bohemorum errores damna-
vexant, sumpto de auctoribus eorum supplicio,
decreta e» condidtrant , quae collapsom fere Eccle-
siae disoiplinam reficeve , et refectam , sartam ,
tectamque servare possent), omissis caeteris, curam
omnem novi creandi Pontificis , de cujus auctori-
tate christiana res universa penderet, susceperunt.
Plane concilium quinque nationum sufiragiis gere-
hatur, Itadtae, Galliae Germaniae , Hispaniae , et
Britanniae, idque unurrt tantum ratum habebatut,
quod istanim votis esset decretum ; praeterea nihil.
Guin autem communis Christianorum omniuro pfttef
oreandns esset , eidem sacrosanctae synodo placuit ,

aeies, adeoqute per aliquot horas acriter pugnatum
est, ut utrinque plures ceciderint; et, nisi nox
proelium diremisset, plane longe maxima esset edita
strages , verum quoquo modo potuerunt , sunt di-
visi. Genuenses intra moenia receptum habuerunt,
Insubres vero, ac Monferratenses in unum contracti ,
fecto mane irrito conatu, per vallem Porciferam, su-
perato jugo, ad sua profecti sunt, castris, et oppidis
interim occurrentibus , quae erant Genuensis juris-
dictionis, hostiliter depopulatis , et eversis, multaque
inde abducta praeda. Geterum Fulgosius, conductis
Bartholomaeo Arcello, Philippo ejus fratre, et Joanne
filio , illos mittit adversus Vicecomitem ; qui cum
sexcentis equitibus , ac mille et ducentis peditibus

ut ex unaquaque natione, quae illic esset, viri fleX C auxiliariis a Florentinis acceptis, agros Derthonensem,

speotata vita, moribusque probatis deligereotur, qut
una eum Cardinatibus r latis suffragii», Summttm
Pantificem e»m dicerent , qttem sibi Divinum numen
sigoificMseL Itaque, vi kal. novembris, et- Cardinales,
qui nunoero xxu aderant, et de illorum assensu
viri totidem ex praedictis nationibus electi , Cortclave
ingressi , post diem tertium, qui fuit dies D. Martino
Episcopo, et confessori sacratus , summa totius con-
sessus approbatione , Qttonem Columnam, Roman.
Principem, Gardinalem tit. ad Vellus aureum, praeter
onurinm spem, et opinionem, Pontvfieem Maximum
renuntiartmt, ilbunque, quod festo die divi Martini
lectus fuit, Martinum, V hujus nominis, appellarunt.

et Alexandrinum ingressi , foedis eos latrociniis , et
direptionibus compleverunt. Atqui, dum, spoliis, et
tngenti praeda onusti, Genuam revertuntur , prope
Gaviura in insidtas, quas Franciscus Carmagnola,
de re admonitus , tetenderat, dilabuntur, inter-
ceptique fere omnes caesi sunt Philippus, ac Joannes
Bartholomaei filius, praefectus copiarum Florenti-
parnm vivi capti , in vincula conjiciuntur. Ob hanc
vicloriam Mediolani , atque in toto imperio publice
gratulatum est.

( MCCCCXVIII )

Cujus creatio summa laetitia universam Christianam
Rempublicam affecit, et quod illam dissidio finem, d Proximo anno, Marlinus, Pont. Maximus, ut primum
et Ecclesiae pacis imtiuna fore sperabatur. gerendaeChristianaeReipublicaecuramsuscepit,nihil
Eo anno, circa finem, Joannes Jacobus Paleologus, magis cogitare coepit, quam ut res Ecclesiae compo-

marehio :Montisferrati, Theodori filius, fbedus per-
cusait cnmPhUippo^Maria Vicecomite, consociatisque
cum eo armis, coactoque maximo exercitu, impulsu,
atque instigatiOne quorumdam exulum Genuensium,
qui in Thomam Fulgosium, Ducem Genuae, conspira-
verantjPrincipatum ejus ctvitatis invasuri,jugaAppen-
nini fcantafestinatione,etceleritate transcendunt,utad
celebre S. Petri Arenae littus, quod ei urbi proximum
est, prius pervenerint, quam de eorum adventuin-
tra moehia nuncius allatns esset. Admonitus tandem
Thomas tanti, tamque repentini, improvisi, ac proximi
motos , ea majori diligentia , quae pro temporis bre-

neret, atque ea exsequeretur, quae Constantiensis
Synodus statuit. Propterea, post aliquot saluberrima
decreta, quae ipse adhuc Constantiae agens, edidit, sci-
tum illud de habendis generalibus conciliis, ab eadem
synodo paullo ante factum, prae reliquis auctoritate
sua coraprobavit, ac pro loco, ubi primum proxime
celebrandum concilium sit , < Papiam legit. Exstat
diploma pontificium super hac re, hoc anno, xm kal.
maji, datum Constantiae, in haec verba: « Martinus
» Episcopus servus servorum Dei. Ad futuram rei
» memoriam. Cupientes ac volentes decreto hujus
» generalis concilii satisfacere , inter alia disponenti ,

53

Digitized by

Google

4'9

G# SCHIAVINAE

4ao

quod amodo generalia concilia celebrentur in loco, d diuturniS percursationibus ; ' quippe umVersi po-

puli cum stationariis ' milWibus ," t um . etiam aliis ,
qui ultro citroque , quamdhtf bfellum Genuense du-
ravit, incedebant, hospitia, erogationes tiolentas ,
tributa, et gratuita alhnenta praebere vi adacti sunt.

IV kal. octob., JoannfeS Jacqbtts, marchio Monttefer-
rati, Princeps benemeritus, de acceptis benefiefis a
Gulliebno Firuffino, viro doctrina, et armorum peritia
inaigni, studiis, ac propenSissittaa vbluhtate totius
familiae Firuffinae in se, et Superiores Marchiones,
eidem GuiHiteimo aedes lucnksntas in oppido 1 Castri-
novi Burmidae libero munere dedit , donavitque. ■

» quem Summus Pontifex per mensem ante finem
» hujus conCilii , approbante, et consentiente con-
» cilio, deputtire , et designare teneatur; pro locO
» dicti proxime futuri concilii celebrandi , eodem
» consentiente , et approbante concilio, civitatem
» Papiensem teuore' praesentium deputamus , ; et
» etiam assignomus : staluentes , et etiam decer-
» nentes, quod Praelati , et etiam aHi, qui ad gene-
» ralia concilia debent convocari , tempOre praedieto
» civitatem ipsam Papiensem accedere tefieantur.
» Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam
» nostrae deputationis, et etiam assignalionis, statut),
» decreti , et constitutionis infiringere , yel ei ausu
» temerario contraire. Si quis autem hoc attentare
» praesumpserit , indignationem Omnipotentis Dei , b
» et Beatorum Petri et Paulf, Apostolorum ejus, se
» noverit incursurum. Datum, et actum Gonstantiae,
» in loco sessionis publicae, xm kal. maji, Ponti-
» ficatus nostri anno primo.' » '

Caeterum, quoniam in Italia Principes inter se
acribus bellorum contentionibus conficiebantur , qui-
bus sedandis, et comprimendis potissimum Pontificis
opera desiderabatur, idcirco, omnibus praeteimissis,
Martinus quam primum ad eos conciliandos , et
pacandos properandum censuit. Itaque, x kal., con-
ventum solvit , facta patribus ad sua abeundi pote-
state; ipse, circa finem septembris, AJpes per AHo-
brogum fines transgreditur , primumque Vercellas
divertit , biduo post Novariam , inde Yiglevannm ,
postea Papiam, postremo Mediolanum, ubi a Vice- c infectorum, aut de pestis contagione suspectorum,

■ ( MCCGCXX )

Annus sequens, vigesimus quadrigentesimus supra
millesimum eodem tenore traductus «st , quo pro-
xhne 'superior. Nihil enim prope habuit memorabile,
praeter aerumnas, et acerbas beHorum catamitates,
quibus cum Alexandrinis adjacentes etiam populi
afFecti sunt.

( MCCCCXXI )

Proximus annus, Georgio Carretto, ex marcMo-
nibus Savonae, praetore Alexandriae, funestus fuit
grassante pestilentia cum ingenti' mortalium strage.
Nam Alexandrinis interdictum est , publico Medio-
lanensis senatus decreto, consuetudine , et commercio

comite omnibusque Principibus Mediolanensibus ,
incredibili studio, efiusaeque laetitiae significatione^
regiique apparatus splendore acceptus, sex continuos
dies , quibus illic commoratus est , rebus divinis ,
et erigendis templis , atque adeo tollendis civium
controversiis operam dedit , irrogatis demum templis
honorificis privilegiis , dataque populo solemni bene-
dictione, per Coenomanos Florentiam iter contendit;
ibi cum se ad ejus pedes proiecisset Balthassar Cossa,
Joannes prius XXIII a suis Pont. Max. appefiatus,
illumque tamquam verum Pontificem adorasset ,
non modo erratorum veniam ab eo deprecatus est ,
sed etiam liberalt munere Cardinalis Episcopus Tu-
sculanus creatus.

Per id tempus Antonius Olevanus Papiensis, Dux d
armorum virtute illustris, praefuit Alexandriae, et
Derthonae, universaequae Cispadanae orae cum im-
perio, et potestate, nomine Philippi Mariae Vice-
comitis.

( MCCCCXIX )

Insequens annus insignis fuit, cum multis rebus,
tum praecipue morte Joannis Pontificis. Is namque,
dum Florentiae nimium diu se macerat, quod Pon-
tificatu coactus abdicasset , moerore confectus , xi
kal. Junii, excessit e vita, sepultusque est illic in
Baptisterio D. Joan. Baptistae.

Inter haec Alexandrinus ager infestus factus est

multatis , publicatione bonorum , et exifio aliquot
civibus, qui interdicto praevaricati sunt Martinus
Pont. Maximus , qni adhuc Florentiae morabatur, a
Romanis accitus, inde digreditur, Remamque, x kal.
octob., pervenit, summoque ibi gaudio, ac totius
populi applausu susceptus est.

( MCOCCXXII )

Postero anno, vellicavit etiam tum Alexandrinos
pestilentia, et acerbitas tributorum. Praeterea nihil
apud eos memorabile actum est.

( MCCCCXXIII )

Annus , qui proxime insecutus est , nulla re domi ,
forisve gesta insignis fuit Alexandrinis. Indicto sacro
generali concilio, Papiae celebrando juxta Constan-
tiensis synodi sanctionem, et Martini Romani Pontif.
denunciationem, et decretum, collegium Canonico-
rum cathedralis Alexandriae procuratores suos illuc
misit. Quippe, licet, ineunte Jannario, idem concilium
satis frequenti patrum concursu coeptum sit, tamen,
urgente pestilentia, intermissum est, et Senas trans-
latum. Interea, cum Martinus Pontifex Aloysium
Andeganensem Neapolis Regem instituisset ; ea re
graviter offensus Alphonsus, Aragonuro Rex, oratores

Digitized by

Google

4^1

ANM. AJL.E&ANDRINI

4a?

ad cottdUunv quod tnnc Seai$ poeptum eifat, misit, a lanense Imperium editis. Primo, pridie id. Junii, ob

qui Petri Luuae causae favercnV Quamobrem Mar-
tjmn}, ut, malo, btiiq . opportuoo remedio sucCurreret,
cojucjytium direisnit, Uludque in proximum septen-
nium JJasUeac celebrandum, statuit. • , .

( mcgccxxiv >

In^equens annus, praeter mol«»»«t acerbitatemtri-
butorvuja, et rim graisantis pestilenliae, cwm qmbus
malis. odbuc Aleiandrinis luctari oportuit , praet«rea
nujja re ajifc Ulis memorabilis fuit.

Mense septembri, Benedictus de Lnna :»niipapa
in Hispaaja Tarraconensi, u* arce Pamscolae Dertw-
sensis Dioooesis, quo ae receperat, -wutao fioem impo* b
suit. Illic doo ejuft Cardinalefl , quoa secnm habebat ,
ad nutum Alphansi Riegis, Egidium Mutoj»aem,
Cauomcum Baroinonae, Pantifioem remurtwrunL

confectam pacem a Philippo Maria cum Venetis, Flo-
rentinis, Senensibus, Atestino, Gonzaga., Mardaione
Montisforrati, atque adeo aliis Principibus. Iterum,
cwoa finem ocfcobris, quo tempore idem Pbilippus
Maria «d promerendam societatem Amadei primi,
AUobrogum Ducis, Mariam ejus fifcam <, dono ei
datis Vercejlis, ikx matrimonium, diuit
, Eodem anno, inuskata siccitato ftota fere Gallla
Ca^alpioa laboravit; nam a mense Junio ad decem-
brem nulla pluriapeaitus berra maduit: Quantcalami»
tatem eicepit mbx omnium frugum iaopia, et fames.

( MCCGCXXIX )

Annoj qui prolime insecutus est, tres soles in
coelo conspecti. Hyems, plus solito algens^ vites
exussifc; indexvini caritas. Flumina prseberea passim
vi frigoris glaciata, carris, ac jumentis pervia exsti-
tere. Venetiis marey quod per-Euripum mediis riis
dUabitur, ita obrigutt ; ut homines quocumque sine
Hhtribus trajecerint., Hoc ideo Alexandriae atiqnau-
diu fames fuit, non tam aberratione frugum , qnam
quod molae frumentariae ubique getu obseptae,
oircnmagi et munere. suo fungi nequiverant.

Interea Martinus Pont. Max., conciliata pace cum
Alphonso Rege , legatum in Hispaniam misit , qui
novnm iltioiPontificem exauctoravit, coliato ei, loco
Pontificatus, Satis opusentum Episcopatum fsicj.
c Itaque schisma, prope quinquagenarium , hoc anno
tandem finem habuit.

( MCCCCXXX )

■ Proximus annus prodigiis, magis quam rebus aliis,
nobilitatur. Enim verO, xvu kal. februar., luna per ho-
ram.defectionem insignem passa est. XIV kal. martii,
sol itidem, non sine ingenti spectantium admiratione,
faciem atro sanguine infectam prae se tulit. Flumma
Galliae Cisalpinae praeter modum tumuerunt : ea
namque, extra.alveos egressa, coefto atque iliuvie late
vicina omnia necarunt sata.

Hoc item ipso anno , cum Philippus Maria, Medio-
lani Dux, nullam legitimam virilem prolem haberet ,

. ( MCCCCXXV )

\' ' ' ■ ■ "

Proximo anno, «fuamvis Alejutndrini inaanis tri-

butorum pen»onib«s crebris ad se divertentium

nailitum coucursibus, hospitiorum causa, ac pestilen-

tiae reUquus agitati fuisaent, optime tameu seouui

actum esse cenauef unt, quaudo, vacui saltem rivilibus

dissensionibus in tantis asperitatibus, rei quisque suae

familiari procurandae, atque bonis artibus amplifi-

candae otium habuerint.

( MCCCCXXVI )

Anno insequenli, Franciscus 3foclia, vir animi ma-
gnitudine,et mnitari scientia pra«stans,libecalibus sti-
pendits a PhUippo Maria Vicecomite conductas, ufe
bellum, quod Genuensibus intulerat, prosequeretur j
stafaya Castellatii in Alexandrinis posuit , ubi Polis-
senam filiam ex concubina suscepit. Is plane adeo
familiari consuetudine principum aliquot Alexandri-
norum,. cpios ducendis ordinibus praefecerat , dele-
ctatus est, ut maximam anni partem, bello vacuus,
apud eos sit diversatus.

VII kal. Augusti, Sigismundus Caesar confirmavit
PhilippoMariae titulum,et juralmperiiMediolanensis. d opera Martini Pont. Max., Franciscum Sfortiani so-

lemni adoptione filium sibi adscivit, ipsumque, filios,
ac nepotes in suam Vicecomitum familiam adscripsitj
atque eidem desponsata Blanca Maria filia , quam
ex pelticatu Agnetis Mainae susceperat, amoris, et
grati animi ergo, Castellatium , Fregarolium, et
Boschum, tria haud ignobilia agri Alexandrini mu-
nicipia, liberali dono concessit , eo consilio, ut etiam,
si ipse absque liberis decessisset , haeres sibi , et
successor in Imperio Mediolanensi esset.

( MCCCCXXVII )

Sequens annus , quo AJexandriae jus dixit ex
praeturo Joaanes Clavatus, nulla re alia memoratu
digoa illustris fuil, praeterquam quod annona in
summa vilitate stetit.

( MCCCCXXVin )

Proximus annus, Antonello de Barbavariis, et Nico-
lino de Ocbis Alexandriae praetoribus, bis gratniatum
est, omnibus lafetitiae signis per universum .Medio-

( MCCCCXXXI )
Postero anno,quo jus dixit Alexandriae ex praetura

5i

Digitized by

Google

4a5 O. SGHIAVINAE

Rapbaei Viceoomes , sol , prid. kal. febr., mirabiliter
ohscuratus est, frigusque ingens exarsit.
■ jMartirius interea,quem cura tenebat extirpandae, et
opprimendae peoitus haerests Boemorum, quae tunc
in dies repullulari, et magis invalescere, et latius ser-
pere . videbatur , Basileam generale Concilium ' indi-
xit, cujus tameninttium videre minime potait; nam,
x kal. Mart., dum 6ummo studio in suscepta Gonciliiy
et graviorum etiam aliarum rerum negotia incumbit,
febri correptus' mortem opetiit, lota urbe, atque
adeo nrbe christiano tantiviri jacturam factam cott-
querente, ac deplorante. In cujus locum postea, vi
Non., Eugenius IV, patria Venetus, populari familia
Condulmeria orlus, Gregorii XII nepos ex sorore,
et Gabriel antea vocatus, omnium Cardinalium, qui
in Conclavi erant, suffragiis subrogatus est. Hic
octavo post die Basileense ConciKum confirmavit ,
ratumque habuit.

Per eos dies Franciscus Sfortia Alexandriam cum
duobus milUbiis equitum ingreditur , popnlumque
iUic tumultuantem, novisque rebus studentewr cohibet,
indicta Uli. mulcta ; condemnata namque fuerunt
circiter quinque miUia civinm capita. Mox, inde di-
gressus, bello Joannem Jacobnm, marchionem Mbntis-
ferrati, usque adeo lacessivit, ut, toto ejus imperio
terrore completo, Casale S. Evasii, Lughum, atiaqae
oppida vi occupaverit, ac diripuerit, praeda inde
multa abducta. Quamobrem Marchio, consternatus
animo, principatu suo AUobrogum Regulo commen-
dato, ipse, transcensis alpibus, per Germaniam ad
Veaetos subsidium postulaturus contendit

X kal. Augusti, praesidente Jtdiano, S. Rom. Ec;
Diacono Cardinali, legato Pontificio, Basileense Con-
cUium incohatur.

Ad haec Sigismundus Caesar, soUieitatus a PhiUppo
Maria Vicecomite, in Italiam descendit, atque Medio-
lani , vn kal. decembris, a Bartholomaeo Capra Ar-
chiepiscopo in celeberrimo D. Ambrosii templo corona
ferrea de more redimitur, mox Romam ad insignia
Augustalia suscipienda profecturus. Hoc precatore ,
et intercessore^ Vicecomes pacem reddit Marobioni,
advocato ad se Sfortia, qui adhnc Montemferratam
excursionibus , et rapinis devastabat.

4a4

Idibus Februarii, Philippus Maria iterum Blancam
filiam Francisco Sfortia despondet , atque ineunte
aprUi foedus oum Venetis , et FlorentinU fetit.
Quae dum agitanlur , Sfortja ,■ qui Cremonae otiosus ,
atque in summa^anhrii tranqttiUitate desedebat , per
calumniatorum , et malevolorum invidiam in eam
perfidiae suspicionem venit Philippo Mariae, ut is
de eo perimendo statuerit. Quare Simoninum Ghi-
liinum, Alexandrinum patritium, virum alioqui stre-
nuum, et manu promptum, ad enm -aocersendum
cum his mandatis mittit , ut scilicet , si sponte acce-
derety sequeretur, sm minus quoquo modo iitteri-
meret. At Franciscus, quod omni cuipa careret,
Ucet a Contuoio Pernsino, aliisque isibi intimis, et
domesticis a profectione , deterreretur , irfnocentia
tamen ' sna fretus , confestim ut mandata accepit ,
consccneo veredo , comite ; Simonirto , Mediolanum
de volat. Cujus sponfanea, ac festinata profectio usqne
adeO grata PhUippo Mariae- friit, ut, de ea admo-
nitus, omni prorsns falsa suspicione deposita, iUum
intra civitatem admittendum , et summo honore
excipiendum jusserit ; cui mox Princeps quisque
Mediolanensis , et prae caeteris Maria, Ducis uxor,
insigni aulicoram et leetissimamm matronanun- co-
mitatu circumsepta , ad duo fere mittiaria e<tra
urbem ei obviam prodiit Quem postea Philippns,
Maria ab uxore ad se adductum , laetissima fronte
sascepit, et honorifioentissime babuit.

e

( MCCCCXXXIII )

Qui insecutus est annus, quo iterum praeturam
Alexandriae gessit Raphael Vicecomea , nobiiis fuit
nuUa re alia, excepta insigni calamitate, qnae vitibus
accidit. Nempe, vn id. aprilis, et abquot diebus post,
vix maxima pruinae de coele venit, qnae gemmas
de pampinis emergentes ita exussit , ut propterea
parcissima Alexandrinis fuerit vindemia, et ex lno-
pia vini caritas secuta sit.

ConcUium BasUeae remisse cogitur, quod- ea ci-
vitas haud satis aditu opportuna omnibus nationibus,
orientalibus praesertim , esset.

( MCCCCXXXII )

Proximo anno ineunte, Eugenium Pont. Max., quod
bellis cum domesticis, tum externis acriter preme-
retur, poenituit decreti, anno proximosnperiore facti,
quo celebrationem ConcUii BasUeensis comprobavit;

( MCCCCXXXIV )

Postero, cometes sydus horribili aspectu, longa
cauda, perdies piures effulsit; quo extincto, frequen-

propterea de eo dissolvendo statuit. Quare, consUio tassimi imbres fuerunt; mox secuta est nix ad im

fratrum Cardinalium, Bononiam Ulud transtulit. Quae
res adeo perculit , ac perturbavit Imperatorem , et
patres, qui eo profecti multa jam decreverant, ut,
posthabita omni reverentia, maledictis Ulum proscin-
dere, et Pontificatus etiam abdicationem comminari
coeperint , si Basileense concUium dissolvere , aut
alio inde transferre tentasset Quibus perterritus
Pontifex, mutata sententia, vel invitus idipsum iterum
comprobare coactus est.

mensam altitudinem ; unde hyems supra modum
frigida adusque ver praeotips exarsit: hyemi «ucces-
serunt aestas et autumnus, quae plane anni portio
nimio aestu et calore prodigiosa visa est.

Eodem anno Nicoiinus Invitiatus restituit Laurentio
Guascho castrum S. Antonini, de cujus possessione,
ut etiam bonorum omnium , et fortunarum , annis
superioribus, praevalente persecutione Facini Canis,
deturbatus fuerat \V. aru MCCCCXXXF].

Digitized by

Google

\

4*5

ANN. ALBXANDRWI

4^6

( MCCCCXXXV )

, fftoofimus aauras rebus aliqaot memorabtlibus , et
omtaiuo laetis traductus est. Nimirum, x kal. aprilis,
eum Alexnndriae semma controversvae de immunt-
tate, et juribus, jampridem inten>Clerum, et publi-
caues ejusdem cmtatis «r ta, et tandem suppressa,
rursu&p«p«14ulassent,Teque in diseeptatsenem vocata,
sententiam judices pro Gero tuhssent , : propterea
p»oe«rat«?es fiseiy •»ulgo Magistri inWatercm nun-
cupati (est hic summu» Magistratus ), ad quos
hujusmodi eausarum spectat cognilio , et executio ,
per litteras guas mundaaunt, ut praetor, reliquique
pubkcorum numerum aetores AJexandriae admoniti
curarent, ipsum Clerum praefatae immunitati* bene-

a militari laude, et maritimarum rerum peritia claro,
bello navali, de Alphonso Aragonio, Siciliae, et Nea-
polisRege, ad Cajetam, Latii urbem; insignem trium-
phum, et memorandum per omnia saecula reporta-
runt, profligata penitus florentisshna e jus classe, captis
duoibus, et ingenti, atque opima faeta praeda. Et
sane certe, si victqria splendorett, et nomen accipit
a numero caesorum hosttam, a captrvonun dignitate,
a spotiorum magnificentia, et omplitudine, et parva
rictorum facta jaetura > haec profecto celeberrima
iure merito censenda est, et sine controversia cum
victoriis , quarum gratia Romanorum • senatns suis
triumphum decernere consueverat Imperatoribus ,
comparanda, quando per eam gazam regiam , qttae
maxima fuit, et insignem aurivim, venditione, et

ficio, juxta praescriptum privilegiorum a Ducibus b pretio navigiorum, hdUcorom instrumentorum omnis

Mediolani hac ratione concessorum , et approba-
torum, uti [ac] frui 'libere ' pbsse , et prout ex ipsis
litteris mandati apparet; quarum litterarum exem-
plum est- tale. « Spectabiles , et egregii Domini
» Doraini Magistri intratarum IUus™' Prinoipis , et
» Exdsl** Domini Domini Ducis Mediolani etc. ,
» Papiae, Angleriaeqae Cbmitis, ac Januae Domini.
n Intellecta oontinetrtia processus, ibrmatiin ctvitate
» Alexandriae coraua Andriolo de Carcbano vieerafe-
» rendario, Um nomiqe deri ipsnw civitatis, et per
» datiariod praediotos vertitur (sic) prosalutione im-
» botaturae vini , bladWuaa , et foeno ipsius anni , in
» quo annotata sunt privuegia, et immunitates, con-
» cessae jam dicto Clero, et certa alia jura facientia

generis, atque captivorum redemptione congestam, et
coaoervatam, qua plane victor exereitus egregie est
locnpletattis...(1rfc / )! Vivi venere in potestatem Philippi
Mariae Vicecomitis, Mediolani Principis, qui per eos
dies rerusa Getmeusium potiebatur, ipse Rex Alphon-
sus, Joannes , Rex Navarrae, HenricUsMagnus magister
ordinis GomposeelhuuAtphousi frater [filius], Joannes
Antoqius r Sinueesanus Dax, Joannes Antonius Ursinus,
Princeps Tarenti, AntomusyChristophori Cajetani co-
aottis Fundani filius cum Rogerio fratre, Joannes, ma-
gicter mititiae Akantarae, et Cranciscus Pandonius,
comes £»auretarr*s. Ceternm inter tot Principes, qui
pugaae aderant, unus tantum Petrus, Alphonsi filius
natn minimus, in subjecta navi demissus, ex hoc cala-

» pro 'ipso Clero: et incantus, et dacium cum aliis c mkoso casu evasit. Hos universos ad Phnippum Ma-

» juribus eorumdem daciariorum : intelleota. etiam
» continentia judicii in executionem btterarum prae-
» fatarum dotninorum magtstrorum, per dictum refe-
» rendarntm traaseoissa , et demum , inteUecta sen-
» tentia, lata in causa hujusmodi per spectanikm,
» et sapientem legum doctorem, comnrissariumque
» Ducalem, et generalem Vicarium dominum Pazinum
» de Perusio, anno praesenti, die decimoctava mensis
» Martii instantis: Scribant commissario, Potestati,
» et referendarto dictae civitatis, ac aliis officiabbus
» praesentibus, et fiituris, ad quos spectat, et in
» futurum spectabit , qnatenus providere vetint , et
» debeant, quod nullns clericus beneficiatus existens
» in memorata civitate, ejt ejus districtu aretetur ad

solutionem alicujus dacii, et maxime imbotaturae d Hoc eodem anno, statu Reipublicae Alexandriae

riam perduxit Asseretus; comites autem, et proceres,
quibus imperium erat in populos, et jurisdicendi po-
testas, amplius centum. Cataphracti equites ducenti,
cum retiquis omnis ordhiis militibus, qubrum item
exstitit ingens copia, a Blasio partim gratis, partim,
accepta pecunia, liberi sunt dimissi. At occisorum
numerus Genuensium magnus, Aragpnensium longe
maximus. Vicecomes interea, ut ne solus tam excelsae,
et sublimis palmae fructu frui velle videretur, ad om-
nes imperii sui civitatum Magistratus litteras dedit,
impense singulos orans , ut, gratiis secum Deo Omni-
potenti actis, publicae laetitiae signa ederent. Raque
Alexandriae per triduum continenter supplicatio-
nibus piis, et ludb opera data est.

» vini, et bladorum, ac foeni; sed omnes de ipso
» Clero exempti et immunes praeserventur , juxta
» continentiam exemptionis, praefato Clero concessae
» per Illusv um primum Ducem Mediolani, confir-
» matae per Ill m ' ,m Principem praesentem. Datum
» Mediolani , *xxin Martii, nccccxxxv , xm indi-
» ctiene etc. »

Augustinus.
Franciscus.

Joannes Baptista.

Ad haee, non. Augusti, Genuenses, duce Blasio
Assereto, viro quidem novo, et populari, caeterum

composito, atque ln satis pacatum otium verso,
Nicolinus Invitiatus restituit Laurentio Guascho ca-
strum Sancti Antonmi, de cujus possessione, annis
superioribus, saeviente Facini Canis rabie in Guel-
phos, deturbatus fuerat.

( MCCCCXXXVI )

Insequens annus, Joanne Galleacio de Barbavariis
Alexandriae praetore, in summo otio, et publica se-
curitate, nuUa re memorabili , neque domi , neque
foris gesta , traductus est.

Digitized by

Google

4*7

G. SCHlAYlPiAE

4*8

( MCCCCXXXVH )

Proximo anno, Magistratum praetufae AWxandriae
gerentes Petro de Schinchinellis,!et Joanue Galleaelo
de Barbavariis, vetus controversia inter publicanos,
exactoresque vectigeUum, et Clerum Alexandrinum
excitata est, liteque res gesta, ( •■■ ,

XIV Kal. octobris, Eugeuius Pont- Max,, quanvris,
sexlo anno ante , concUium Basileae litteris suig
coroprobasset, hoc tamen anno , Orientalium nar
tionum studens commoditati , illud inde , consiljo
publici Concistorii, Ferrariam traostulit.

V idus decembris, Sigismundus, Caesar Pragae ,in
Boemia iateriit. ...,>..-.

• ( MCCCCXXXVHI ) ;.■>;■ ■■,

Insequens annus prae oaeteris rerum aJiquot ge-r
starum magnitudine , et eumprimis conjunctiene
Graecae cum Latina Ecclesia illustris fuit.

XV kal. februarii, Albertux, Pannoaia*;, atque
Boemiae Rex, et Austriae Dnx, -Sigamtmdo, ex Jaun
manis rebus suvrepto, Imperator saccessit.

Kal. Martii, Clerus Alexandriae graviter a publi-
canis ratione veotigalium, et immunitatis vesatus,
facta expostulatione apud Vicecomitem , datisque
ea de causa Kbellis stopplicibus , has ab eo mandati
litteras , ad Alexandrinos Magistratus transmissas ,
impetravit : « f)ux Mediolani , Papiae, Angleriaeque
» Comes, ac Januae Dominus. Attendentes conti-

a ordinis Sacerdotum coroua undupte stipatus, accessit;
quorum veneranda praesentia admirabilem synodus
assecufca e$t digoitatera, Itaque, v h$L apritt% patres,
inita prima sesaiooe , remiasiug. prM»uuv disputesae^
nibus operam dederunt, mox, auoto «feraaeasa, tos
proeclaris sacoonim regibue, tot, riris, MuQtaerudi-*
tioue priwcipuis, ac denique duoram jniusdi hojn*
nostri - coluininjbus , susoeptum negotuu» inteosius
proeecuti sunt. .. ..■>".: nu '.m-.'. .

Per hos difis Jofcanneef Firufl&nns, jorissonsulttts
egregiu*, Yicecomitis eftnsiliaruifi, ac aenator, acqne
Ludtinus , et Dominicus i^em Eirumui, uterque
ejusdem Vioecomitis scribacy.et ab.iepistotiB, pa-
tritii omnea Alexandrini, parta e&eloqucntiaeartibus,
et morumi oastimonia gloria , mirifice claruemnt. >

. ; ( MCCCCXXXIX .)

Insequenti anno, iy kaj . Martii , dum, patres jCon-
cilii F^rraniee ip dteceptationert eapitum coUfcrover-
sorum aerius iaeumbunt, ex coUuvioue tain vastae ho-
minum multitudinis, qnae iUuo undecutnqiie eontracta
conveserat, grftTis pestilentia grassari coepit, Quam^
obrem conventus inde Florentiam transfertur, pbi
certamen est, revocatum. Et quamquam Graeci gra-
vissimis augumentis pugnarent, in dies. tamen soli-
dioribus rationibus vieti, in Latinorum ire sententiam
adigebantur, suosque errores, in quibus vensabantur
prius, deponere et deprecariu. Erat inter Graeeorum

» nentiam his inclusae supplicationis ex parte Ckri c classicos disputatores prae caeteris sectae.suae acer-
» utriusque sexus iUius vestrae civitaus , ac districtus
» ejusdem, nobis exhibitis, deliberamus, et vohunus,
» quod exemptionem ipsius Cleri, de quo agiuar,
» eo medo servetis, quo hactenus observata fuit ,
» vigore mandatorum super inde emissorum , ita
» ut Clerus ipse justam causam non habeat conque-t
» rendi. Si tamen aliquid in oppoeitran haberetis,
» id nobis illico rescribatis. » Datum Mediolani, die
» primo Martii, mccccmvih. »

Joannes Paleologus, qui rerum orientaHum potie-
batur, a Romano PontiBce ad oecumenicum , et ge-
nerale concilium vocatus, m non. Martti, una cam
Demetrio , Peloponnesi Rege , egregioque Princi-

rimus propugnator Josepbus Patriarcha Constantino-
polis, vir plane pietate, et omnis Theologiae scientia
admirabilis, de cujus aactoritatje totus Graecqram
conventus pendere videbatur. Is p«M durum certamen,
examinatis utriusque partis raUouibus, morti proximns,
mentis suae sensum super hia litteria suis m hunc
modum declaravit. « Jo&ephus miseratioue divina
» Confitantinopolis , et novae Romae Archiepiscopus,
» et Oecumenicus Patriarcha : qooniam ad extremom
» vitae meae perveni, idcirco, prtf meo munere,
» dilectis filiis benignitate Dei meam sententiam
» his litteris paUm facio, Nam quae Domiui nostri
» Jesu Cbristi Catholica et ApostolicaEcclesia Romae
» veteris sentiat , ac celebret , omnia me quoque
Cardinali comite, ac ductore, ad Francolinum, viouni d » sentire, credereque profiteor, ac ipsiSiplurimum

pum coro, triremibus venetis, Juliano Caesarino

agri Ferrariensis, devectus est, et mox inde Ferra-
riam. Quo itidem Ulum secutus Josephus Patriarcha
Constantinopolitanus, adducta secum inagna Antisti-
tum et Mystarum suorum parte, in omni doctrinarum
genere, et sacra Theologia praeserthn, excellentium,
vin id., applicuit. Nec mora; praeter hos, etiam illuc
confluxerunt ex omnibus fere orbis regionibus gre-
gatim nobilissimae legationes, utpote Patriarcharum
Hierosolymitani , Antiocheni , et Alexandrini ; item
Imperatoris Trapesuntii, Vallachorum, et Hyberorum,
aliorumque, ac postremoEugeniusPonL Max., augusto
CardinaUum collegio, et specioso mioorum Pontifioum
(in iis namque exstitit Ruthenorum Praesul visendo
centum equitum comitatu spectabihs),atque adeoomnis

» acquiesco. Beatissimum autem Patrum Patrem,
» ac Summum Pontificem,Romaeque veteris Papam,
» Domini nostri Jesu Christi Vicarium esse.conce-
» dere, atque antmarum Purgatorium esse non in-
d fioior. Datum Florentiae, die octava mensis Junii,
» anno miUesimo quadringentesimo trigesimo nono. »

Interea aegre ferebant Praesules Basileensis conr
cilii, Graecos, Latinos, aliarumque nationum Anti-
stites , ac Sacerdotes , non ad se ut opinabantur ,
et decreto Pontificio cautum fuerat, sed Ferrariam,
alioque divertisse; proinde, vn kal. Julii, in pubUco
consessu Eugenium Summum Pontificem, suasore,
ntque impulsore Philippo Maria Vicecomite, Ponti-
ficatu abdicanint.

Digitized by

Google

Pridie noo.

ANN. ALEXAKDRLNI

43o

Jutii, controversia inter Oraecos et a Vicecomitas ejus generi, pro deposito Eugenio, vel

Latinos dru agitata, tandem maxnoa omnkan adstan-
tium laetkia est sedata, atque, octato idus, fiaw datus
disputationibus', quibus Graeci ipsi oonvicti, professt
sunt Sphritum Sanctum a Patre, et Fitio procedere,
Romanum Potltificem 1 Principatum in universum.
ocbem teaere, Beatique Petri ApoetoiorumlBrmcrpis;
successorem, ac verum Christi Vicarium intarris,
et totms Ecclesiae caput essei, Purgatorium haberi,
e» sire uv azimo, sive in fermentato pane Sacra-
mentam fieret, nibit referre. ■
• ' XV kal. novembris, Aibertus Austrius < Imperator ,
a Syriaca expeditione victor reversus apud Strigb-
nium ex dysenteria, seu, ut aUqui vebmt, veneno,
moritur.

urotus, et rehuens, Christi in terris Vicarius sub-
atitutus est, Foetixque inde, ejus nominis V., ap-
peUatuSi

. Per eos dies AJexandrinum agrum insana nivium
moks, nempe quatuor pedes altitudme superans ,
ohduxit, quae mox frigus intollerandum mortaiibus
inveiit

< XV kal. Jutii> GuUielmus Berrutus Derlhonensis,
optimus philosophus, ac medieus, domicilium, se-
demque suam Alexandriam transtalit , ubi, ob egre-
giam in curandis illic , pellendisque arte sua morbis'
oavatam operam, generalis coasitii decreto, ejus ci-
vitatis jure sibi , suisque posteris, atque munerum
omnium immunitate, quamdiu is iu Alexandria peiv

XV kal. decembris, Eugenius Pont Maximus saera b mansisset, donatus est: cujus nepotes adhuc Alexan-

comitia dissolvit ; caeteruui »ut Bastteensis concitii
auctoritatem elevaret, suamque firmaret, xn kal.
Januarii, coUegium auxit hbr Gardinalibns, videticet,
Exteris:

: Antonio «Lusitano, et Joanne de Turre cremata,
Hispanis.

Raimundo Rbemense, GuUielmo Andegauense,
et Joanne Morinense, Loidovico-Rhotomagense, GaUis.
Joanne Eboraeense , Anglo.
Sabineo, Polono*.

Guerrejro, et Petro Anignense, Germanis.
Dionisio Agnense , Panaoaio.
ItaMs:

Joanne, Tarentino.
Nicolao, Capuano.
Gaspare, Novocomense.

Alberto de Albertis Camerinorum, Florentino.

Georgio Flisco, Genuense.
Suntqui ad bos etiam addant duos Graecos, nempe
Ruthenum , et Nicaenum, vetintque, Pontificem eee
hoe honore honestasse eo consttio, ut ipsi sua aucto-
ritate Graecos in officio et fide conservarent ; qui
nihitominus tameo baud diu post in eadem flagitia
relapsi sunt

( MCCCCXL )

Proxmms annus, qui fuit redempttonts christia-
nae miUesunus quadringentesimus quadragesimus

driae fortunishand mediocribus, aequabili, et mvio-
late fiuna, ac totius AJexandrini poputi gratia, hono-
rutas, et oneribas eivitatis perfungentes, laetaatur,
et gaudent. ...

■),■■■ ■
( MGCCCXLI )

Postero anno, Comite» Geracde de Zemo Ale-
xandriae praetore, Philippus Maria Viceoomes^ Me-
diolani Dux, belUuaa , quod jam adversus Pontificem
Maximum, Venetos , Florentinos , ac Genuenses ,
foedere contra se conjunctos, susceperat, eompo-
nere et paeem necessitate cum eis conficere oogitur.
Quippe, is cum iropensarnm magnitudine ita pre-
meretur, ut vix aerarium miUtibus suis pactam
mercedem, et merita stipendia persolvere, nednm
bellum sustinere, et alere diu posset, ductores or-
dinum aliquot, et ejus cohortium praefecti in com-
pensationem exaotorum stipendiorum , quae aegre
procedehant, impudentius plane , quam par esset ,
urbes, et oppida quaedam ab eo dari sihi in fidem,
e* cUentelam postularunt. EfflagUavit Nicolaus Forte-
bracius , Picininus diotus , Placentiam ,, Italianu»
vero ForUvianus Boscum , et Fregarolum in Alexan-
drinis, et alii loca aUa, quae tamen singulis PhiUppus
Maria dare diserte negayit. Haec plane tam impu-
dens, et importuna petitio, utpote ui medio armornm
aestu facta, usque adeo animum Ducis pupugit , et
exulceravit, ut deinceps iUorum fidem suspectam

pwetoribus Alexandriae Comite Christophoro de Va- d, habuerit, ac de pace sibi cum hostibus conficienda

leriis, et Paullo Lampugnano, non ommno mteger
fuit, sed pluribus terrificis prodigiis, et foedis car
bnnitatibus contaminatas.

Enim vero, kal. Januarii, Alberto Caesare vita
functo, Fridericus, Anstriae Dux, comesque Stiriaej
Carinthiae, Tiroli atque Hausburgi, in ejus locum
Imperator designatur.
VIII id. ejusdem mensis, in coneUio Basileensi Ama-
deus, primus, AUobrogum Dux, qui senio confectus.j
traditis insignnSus ducalibus Ludovico fiUo , ipse in Ri-
paUae solitudinem cum aliquol nobibbus, ac piis viris,
rerum coelestium contemplandarum cansa, et a Deo
noxarum suarom veniae deprecandae, humanis cdris
solutus abscesserat, studio, et opera PbUippi Marwe

omninafitataerit. Itaque accitum de repente Antonium
Guidobonum, longe Derthonae Principem, sibique
intimum, atque fidelissimum, clam cum mandatis
ad Comitem Franciscum Sfortiam mittit, qui, offensus
ejus suspiciosa natura, ab eo diseesserat , et Venetis
cum summo imperio * et potestate militabat Ejus
opera illico Vicecomes inducias .quindecim dierum a
foederatis impetravit, et postea, vi id. Augusti, pacem.
Atqui dum interea haec agitarentur, Philippus Maria
Blancam Mariam fiUam, Cremonam cum apparatu
magnifico ad Sfortiam maritum desponsum perdu-
ceadam, egregio optimatum Mediolanensium, et aulae
suae Principum coetui committit , ut pactae ibi cum
eo nuptiae demum celebrai-entur, -assignatis interea

Digitized by

Google

43 1

eidem Sfertiae aomine dotis Derthpna, et Hasta, in-
sign&us nrbibus, sive, ut plerique tradunt, Cremona
6um toto ejus territorio ultra Padura, PiseKone
excepto, cujus loco Pontremulum supra Macram
flnmen, Apuanorum Ligurum aaput, daium fuit.
IX kal. noveaobris,novi sponsi ex condicto Gremonamt
perveniunt Erat extra eam urbem, et non longe
a moenibus templum, Divo Sigismundo consecratum.
In id ingressi , conceptis verbis utrique ex christiano
ritn matrimonium eontrahunt. Nec mora; de templo
egressi ab omnibns ordinibus, et nobih quoque
Cremonensi , qui obviam honoris gratia prodierant,
maximo applausu, et pompa intra urbem dtictty
sumpta regio sunt excepti; ubi per. aliquot dws/
justhio indicto, occlusis tabernis, proscriptis lucti>-
bus, et quldquid tristkiam aflerre poterat, omnibus
eauberantis laefckiae argumentts tota ea civitas est
perfusa. Passim ludi, ludicra speclacula, choreae,
conoentus, fabulae, et convivia splendidissima, non
Principibus modo, sed vel toti populo exhlbita, qui-
bus, quanta fuerit exsultatio, etgaudium, voluptasque
ex ea conjunctione, et contracta affinitate percepta,
perspicue declaratum est. Accedunt ad haec legationes
solemnes a totius Italiae JPrincipibuS, et rebns pu-
bhcis, gratulationis ergo, Cremonam ad novos mari-
tos transmissae. Neque muneri suo defuk Phitippus
Maria; quippe, praeter Optimates, et Aulicos, quos
fihae eomites dederat ad cohonestandas nuptias ,
viros etiam plures, belli , pacisque artibus insignes,
allegavit. Xn iis fhk Simoninns Ghiliinus Alexandrinus,
dux, equestri dignitate , et- militari gloria commen-
datus, qui ob maximarnm virtutum merita, et mo-
rttm eiegantiam adeo gratia apud Pbilippum Mariam
valuk, ut ab eo secretorum suorum particeps fa-
ctus, Gamalerium, atque Burgumratum, oppida
Alexandrini agri, beneficiario jure susoeperit. Eos
inde universos Franciscus, et Blanca laetissima
fronte acceperunt, comiterque et honorifice per totnm
nuptiarum tempus , et ultra habuerunt.

Eodem anno arsit cometes aspeetu horribifij
qoi, injecto hominum animis metu, omnem perce-
ptam ex novis nuptiis , et jam condicta , et mox
prdclamata pace inter Pontificem, Venetos, Floren-
tinos, et Genuenses laetitiam, tristitia, et moerore
permiscuit.

G. SCH1A.Y1NA.K

432

a l&psu brevi io eam akkudinem creverunt, ut nulla
priorom saecnlorum memoria majori mole lapsas
firisse testalum habeatur. Tradkur pev eos dies acer-
bitate frigoris amries kerujri universos praeter mo-
dvm gelu oonstrictos, adeo ut, super glaeiatnm Padnm
a Nreolao, :Ferrariae Principe,constratis mensis mnu»
merosae homiriom turbae' spkndidtssimum epulum
exhibkum sit. <

Hec eodem anno Albertus Guasohns AIetaatfeinus r
vir< non minus vigore animi, et armornm peritia ,
quam generis nobilitate illustris , patria- jamdudum
puhms , Cherji, oppidt insignis Galliae ckerioris, ubi
eoiiocaverat domicilium , iftnstri fama strenui, ae
prope invicti Docis post se relicta, diem siium obik.

b

( MCCCCXLII )

-.0

Qui proxime insequutns est annus, praeturam Ah>
xandriae gerente Joanne de Montealto , gravis fuk
duritie hyemis ex immensa nivium copia. Nam, mense
februarii, frigus ita invaluk, ut per concreta flumina
homines, et jumenta, currusque siccis vestigiis tuti
quacumque trajicerent ; inde parea messis, et vin-
demia : vites quippe, locis ' praesertim planis, et
opacis consitae, insolito algore penitus sunt exu-
stae et frugum omnium segetes pariter adversae
tempestatis injuria aberrarunt. VII idus decembris,
et deinceps, crebrae nives rursum praecipiti de coelo

( MCCCCXLIH )

i ■

Protano aaho inennte, quo iterum Alexandriae

jus dixit ex praetura Joannes de Montealto, frigus
acrius desaeviib , cum nive superioris anrii tum a
recenti, quae, vi non. Maji de coelo collapsa, per
totum sequentem Junium terris corisedk; ex. qua
retardata foeni, et frugiim messk ha«d levem re->
portavit pecoribus, et honrinibus hunem. •. . .

•Sub id tempus Michael Maategatuis, Alexan-
drinus Episcopus ex humarii» rebus surreptas, snc-
cessorem habuit Marcumr Marinonum Mediolarien-
sem, virum omni eruditione, et morum virtutmus
commendatum.

( MCCCCXLIV )

Proximn» annus nuila prope re insigni memora-
bihs fuk. XIX kaiend. februarii, ex Francisco Sfortia,
et Bianca Maria natus est Gatteacuis Maria , qui
postea patri in tmperib Medrolanensi successit;

Ad haee Alexandriae , recrndesoentibus odias ci-
vium, magni sedkionum motus facti sunt Exulabant
enim adhuc plerique ex primoribus Guelphis civitatis,
et cumprimis ex Guasoha, Trotta, et Putea familiis.
Ii autem quoniam patriam, et bona sua, quibus per
vim ab adversarris spoUati fuerant, identideiri repe-
tere tentarnnt, propterea crebri in urbe tumnltus sunt
d exciti, quos tandem dUigens Marci Episcopi, et P«tri
Pusterlae, urbis Praefectis opera, irrogata contn-
macibus mulcta usquequaque cohibuit, sedavitque.

XIII kal. Julii , Bernardinus Senensts monachus
Franciscani ordinis, clarus pnodigus apud Aquuo-
niam, quae est Aprutii civitas, Aquikv vulgo dicta,
mortuus est, et postea inter Sanctos relatus. Huio
post aliquot annos Principes viri Alexandrini diver»
sarum fanriliarum aedes sacras , coenobinmque in
usum monachorum ejus instituti excitarunt, in qui-
bus postea amplificandis , et concinnandis Hbera-
iissimi fuerunt Ghiliini ; nam proximum fundum
ipsi DiVo dono dederunt et dedicaverunt; super quod
inde dormkorium, et peristilia, monachorum com-
modo, et monasterii ornamento, erecta sunt.

Digitized by

Google

433

ANN. ALEXANDKINI

434

( MCCCCXLV )

Aano insequenti, civilibus discordiis adhuc exa-
gitati sunt Alexandrini. Interim, cum Philippus Maria
Vicecomes , impensarum mole oppressus , exhau-
stoque aerario, bella, quae susceperat, vix posset
sustinere, oovum subsidium commentus est. Id fuit
vectigal in singula domorum capita, habita ratione
census oujusque, taxaque equorum vulgo dicitur ,
quod hujusmodi exactio, et trifeutum in hospilia
tobus imperii equitatus, quem Dux alebat maximum,
impendebatur. Prinoipio ad tempus injunctum, cae-
terum poputorum supina negligentia perpetuum
factum.

( MCCCCXLVI )

Annus proximus, vacuus licet Alexandrinis fuerit
omnire insigni domi, fbrisque gesta, illustratur tamen
praeclara nominis fama Dominici Firuffini , viri plane
ut ernditione clari , ita ralione vitae continentissimi;
qui, cum diu moderatione, et abstinentia singulari
summa cum laude p^erfunctus esset munere hono-
rifico, et quaestuoso archigrammatei apud Phjlippum
Mariam Vicecomitem, tandem, illo tamquam nuUius
momenti ad animae suae consequendam salutem,
abdicato , monacum induit ; cujus susoepti instituti
praeoepta deinceps adeo severe, et exacte servavit,
ot omnium ora in se converterit, et, adhuc vivens,
in opinionem haud dubiam venerit sanctitatis.

(MCCCCXLVII)

Postero anno, Comite Christophoro de Valeriis
secundo Alexandriae praetore, Eugenius P. M v yn
kal. Martii, morte sublatus est; cui Nicolaus V,
antea Thomas Lucanus dietus, medico natus, patria
Ligur, ex oppido Sarzanae agri Lucensis, septem-
decirn Cardinalium <sufFragiis, prid. non., est suc-
oessor datus, Felik planei, cui ooutigit eodem anno
Episcapus , Gardinalis , etPont. Max. creari. Hoe
Pontifiee, FeKx pseodo-Pontifex., cujus auspicia se-
quebatur Gevmania , utraque Gallia uUerior, et
otterior, Aragdnia, et: ttMttima Christianorum pars,
paoi Ecoiesiae coosulens, ultrp se Se Pontificatu ab-
dicavit;, quem extempto Nieolans', ut tam liberali
Officio responderet, Gardinafem, et Germaniae lega>
tam detrlaravit.

Hl id. Augusti, circite* horam noctis tertiam,
PhHippus Maria Vicecdmes , Dux Mediolani , nulla
legitima proie Telicta , mtestato ex humanis rebus
excesrit; cujus obitu non in Italia modo, sed vel
apttd exteras gentes magnae turbae , et Lugentes
seditionum procellae sunt ortae. Fridericus Impe^
rator, III httjus nommiS, Phillppo Maria vita functo
absque liberis , ad imperium devolutum esse Medio-
lanensem Principatam ajebat , et ad se propterea

a spectare. Veneti, qui, ipso Duce vivente, crudele
atque internecinum odium contra eum gesserant,
mortuo, majore ardore, plurimis imperii iUius locis ;
et municipiis vi occupatis , idem redintegrarunt..
Adhaec Carolus, AurelianorumDux,Ludovici, Galliae
Begis, et Valentinae, Philippi Mariae sororis, filius,
ad quem ex testamenti tabulis Joannis Galleacii
Patrui, totius Insubriae successio spectare videbatur,
avunculi morte intellecta, confeslim exercitum con-
scripsit , seque ad expeditionem praetensae haere-
ditatis accinxit. Franciscus item Sfortia, quod, ducta
in uxorem Blanca Maria, ipsius Philippi Mariae filia,
spuria quidem nala, ceterum adscititio jure legitima
ab eo facta, a socero totius Principatus ex testamento
haeres dictus fuerat, ipse etiam arma sumpsit, illum

b invasurus. Aspirabat etiam ad hanc Insubriae domina-
tionem Alphonsus, Aragoniae, et Siciliae Bex, nulla
alia ratione fultus, quam vulgata fama, qua ferebatur,
illum a Phiiippo Maria ex codicillis testamenti, qui nus-
quam umquam comparuere, relictum haeredem esse.
Nec interea tandem Mediolanenses se continuerunt,
quin, facto tumultu, quidquid valerent armis hanc ob
rem experirentur. Viderant enim', in Philippo Maria
vetustami Vicecomitum prosapiam, et genus defecisse,
recensque apud eos . vigebat memoria insolentium
tributorum, quae non minus ille>, quam superiores
Duces ab ipsis extorserant ; proinde tantum odii in
Ulum conceperant , ut studuerint deinceps, abrogata
omnino Monarchia, apud se aristocratiam instituere.
Arrepta igitur sibi porrecta ansa, sese in ubertatem

c asserere conati sunt ; cujus inde * tuendae curam
Francisco Sfqrtiae demandarunt, quem, maximis sti-
pendiis conductum , summum suorum exercituum
Imperatorem legerunt.

Bebus itaque siq. se habentibus, prope omnes
imperii civitates jngum excusserunt, aliquae liber-
tati studuerunt , aliquae novos sibi dominos , quibus
parerent , adsciverunt. Alexandrini primum, libertate
arrepta, iUius conservatores constituerunt Antianos
popuii : mox veriti, ne hoc temere susceptum con-
silium futurae sibi alicujus belli calamitatis origo
esset, in Mediolanensium imperia jurarunt. . Sacra-
mentum exegit Petrus Pusterla, cui ea Bespubtica
Alexandriae praefiecturam prorogavit.

Haec dum Alexandriae geruntur, Genuenses in-

d terea , contracta valida armatorum manu, jugum
transgrediuntur, uhroque se se dedentibus oppidanis,
Flaconem , Voltabinm, Ovadam , et Novas occupant,
agrofeque Derthonensem et Alexandrinum infestis di-
reptionibus, et incendiis complent. Eorum exemplum
secutus Ludovicns, Allobrogum Dux, cum'justis, et
expeditis copiis ad expugnationem Alexandriae, Pa-
piae , et Novariae progreditur; oppidisque illarum
civitatum, prece, et pretio ad se attractis, potitur.
In iis fuerant Valentia, Bassignana, ejusque burgum ,
Pecetum, Pavonum, atque Petra, quae Maracciorum
dicitur, vicus ad Tanarum inter Pavonum, et Montem
Castrum situs, tribus milliaribus distans ab urbe
Alexandriae; quae universa oppida se se ei voluntarie
tradiderunt. 1

Digitized by

Google

435

G. SCHIAVINAL

436

Per eos dies Rainaldus Dynsnai Dux bello strenuus,
quem Carolus , Galliae Rex , cum exercitu decem
millium equitum inltaliam transmiserat, ut ad sejure
devohitam. Insubiiae haereditatem adiret, superatis Al-
pibus, Hastam pervenit ; inde in Alexandrinum agrum
irrumpens, ferro, et flammis omnia permiscuit. Primo
ehim impetu Annonum adortus, per deditionem oc-
cupavit ; mox Felizanum vi captum diripit, ac succen-
dit ; tum Quargnentum, et Solerium, duo nobilissima
Alexandrinorum municipia, armis expugnata, quod
deditionem facere neglexerant, omni belli clade con-
fecit. Deinde Castellatium, a Joanne Galleacio Trotto
sponte traditum, sine molestia ingressus est; postea
Sezadium, nobile municipium sibi resistens , in suam
potestatem redactum, licentiae militari subjecit: illic
namque domus direptae, templa prophanata, raptae
virgines , et violatae , omnisque ordinis mulieres ,
spectantibus suis , foede per vim compressae. Ber-
golium, quarlam Alexandriae regionem ultra Tana-
rum,Ludovicus Guaschus, juvenis beitica laude clarus,
quem Rainaldus, Cherii exulantem, liberaUbus sti-
pendiis cumulatum, secum duxerat, in Caroli Regis
imperia jurare adegit. Postremo autem Fregarolum
citra pugnam, et sanguinem municipum voluntate
obtinuit.

Remanserat Boschum unum tantum oppidorum
agri Alexandrini in fide Mediolanensium. Alexan-
drini, veriti, fore, ut, si id etiam in hostium manus
venisset, ipsis pariter succumbendum sit; propterea
ad Boschenses , Gallorum potentia , et vicinitate
trepidantes, legalos mittunt Paulum Joannem Invi-
tiatum, et Laurentium Gambarinum, viros plane
magha prudentia , et rerum gerendarum optime
gnaros, qui animos illis addant, suadeantque, ut ne a
Mediolanensibus discedant , a quibus auxilia, si pe-
tantur, sine recusatione, et mora, exspectare, et ab
omni liberari periculo possunt. Acquieverunt Bo-
schenses consilio Alexandrinorum, confestimque le-
gatos eos ipsos,* quos ab Alexandrinis recens acce-
perant, Mediolanum proficiscendos ea de causa de-
creverunt. Ii igitur, dum, legatione suscepta, intenta
soUicitudine Mediolani opi implorandae operam na-
vant, interea Rainaldus castra ad Boschum promo-
vet, milite cingit, et acriter oppugnat.

Erat id municipium tunc fossa , muro , aggere ,
arce, et populari praesidio quidem munitum; cae-
terum vero ad fexendam vel modici temporis ob-
sidionem commeatu egentissimum. Itaque oppidani
animis consternati, ubi per dies aliquot fortiter hosti-
bus restiterunt, tandem, dissimulata rei frumentariae
difficultate, qua premebantur, cum eis conveniunt,
se, nisi intra quatriduum exspectatum subsidium ve-
nerit, bona fide deditionem facturos. Quibus agitatis,
et vix a colioquio digressum, cum nuncii perferuntur,
auxiliares copias adesse ; equitum enim tria millia, et
quingenti a Praefectis libertatis publicae rei Medio-
lanensis missa , ducibus Bartholomaeo Coleone, Ha-
store Vicentino, et Angelo LaveUo, cognominato Tar-
talia, venerunt, et ab Alexandrinis mille, et quingenti
pedites , et equites septingenti , quos per tumultum

a ex civibus, et clientibus suis ea civitas contraxerat,
dati sunt , quorum ductores exstiterunt , peditatus
Petrus Pusterla, urbis Praefectus, equitatus vero
Bonus Joannes Trottus , vir, ut aetate gravis, ita
disciplina castrensi egregie *praeditus ; qui omnes
simul junguntur in Frascheta, quae est lata planities
agrorum Alexandrini, et DerthonensU inter Pioperam,
et Salas. Coitione itaque hujusmodi copiarum facta,
inde, xvi kal. novembris, composito agmine, contra
Rainaldum, Boschum obsidentem, processum est. Ubi
autem ad iltius conspectum est ventum , singuli co-
hortium praefecti , et Coleo praecipue, cui imperii
summa tradita erat, quisque suos hortantur, ac be-
nigne monent, sese ut alacres accingant: mox iUis
esse cum hoste, numero quidem paullo superiore,

b virtute vero longe inferiore, pro libertate dimi-
candum.

Rainaldus interim eos, ex adverso in se venien-
tes, conspicatus, extemplo oppugnationem omittit,
relictoque oppido , totam exercitus mplem contra
.illos convertit Proxime accedunt armatorum or-
dines, ruunt in proelium, et utrinque gjadiis,
et hastis fortiter res geritur. Interea Boschenses ,
facta eruptione, a tergo GaHos invadunt; quae
res profecto nostris certam victoriam attuUt. Nam
Coleo, caeterique Medmlanensium duces, ac mi-
lites, receptis animis, dimicationem acrius urgent,
et majore ardore pugnam prosequuntur ; adeo ut,
vefrigeratis hostium animis , segnius ( quae est
Gallorum natura) certantes acie cedere , et tr«r

c pida fuga sibi consulere compulerint. Fugientes
equitatus insequitur. Plerique , qui obstinatius re-
pugnare ,. et resistere conati sunt, ii omnes caesi.
Reliqui, pars CasteUatium , pars Fregarolidm , aut
saucii, aut armis spoliati, effuso cursu, receptum
habuerunt. Multi vivi capti; in iis fuit Rainaldus, to-
tius exercitus imperator. Inter haec autem in aperto
campo excnbabat lecta peditum Alexandrinorum co-
hors, quae palato hosti iter praecraserat, ut interci-
peretur. Eam conspicatus GaUotius ' GaUus, turmae
equitum praefectus, ex oppido Fregaroli, quo, e
clade subtractus, confugerat, egressus, incautam, et
nihil tale suspicantem, infestis signis adortus, cru-
deliter, vel supplicem, et frusbra, abjectis armis, sa-
lutem deprecantem, contrivit, et ferro consumpsit.

d Funestum plane , et ,. multo sanguine ex utraque
parte fuso , illustre id proeUum fuit; quippe Gajr
lorum exerhitus totus paene magna caede fusus , et
profligatus est; at ex nostris desiderati sunt tantum-
modo quingenti, quorum centum Alexandrini fuerunt,
et fere omnes ex familiis Invitiata, Laozavegia, et
Merlana. Sane certe exstitit Alexandrinis hujusmodi
beUi calamitas adeo acerba, et gravis,ut, postridie ejus
diei, quo sui eam cepernnt, quamplures captivos Galr
los, quos nostri ex castris regressi cum multa praeda
Aiexandriam deduxerant , spe consequeadi eorum
redempttone vim ihgentem pecuniae, ira pereiti,
facto tumultu, invitis ducibiis, et praecipue Pettro
Pusterla, praefecto civitatis, conquisitos, ef» per vits
in forum usqUe tractos, nefarie trucidarint.

Digitized by

Google

43 7

Afilf . ALEXANDRINI

438

Coalrito Gallo, oppida ea, quae a Mediolanensi- a riore , ei Franciseus beneficiario jure concesserat.

bus defecerant, aetutum in iUorum fidem redierunt.
Bergolium totum , quod GaUis favisset/ Guaschis
expulsis , succensum disjectumque esL Ioannes Gal-
leacius Trottus, qui Gastelktinm prodiderat, in vin-
cula conjeotus, Mediolanum postea cum Rainaldo,
et reliquis captivis ducibus, a Goleone, FaTentino,
et LaveUo, jussu Sfortiae, perducitur. Rainaldus inde,
pace inter Garolum regem, et Mediolanenses con-
fecta, liber cum sociis est dimissus; qui omnes statim
in GaUiam non sine ignominia reversi sunt.

Per eos dies Ioseppina Guascha, Ludovici mater,
matrona spectatissima, Cberii fato concessit, inibi-
que in templo 0. Dominici in genuUtio sepulcro ma-
gnifica funebri pompa tumulala est.

( MCCCCXLVin )

■ v

Proximo anaq, Belengerio, marchione Busohae, Ale-
xaadriae praetore, Comes Franciseus Sfortia, icto foe-
dere eum Venetis, a Mediolanensibus discedtt, eo
consUio, ut armorum vi Insubriae principatum, qui
Blanchae Mariae uxori ex successione jure deberi
videbatur, adoriretur. GuUielmum, Ioannis Iacobi,
marebionis Montisferrati, fihum, perampla mercede
conducit; cui postea in praemium meritorum sti-
pendiorum Alexandriamcum adjacentibus oppidis ejus
agri fiduciariam dedit, reclamantibus civibus Guel-
phis; qni tandem, annuente Sfortia, haud ita multo

post in UUus imperia jurarunt. Huie uni Boschenses dringeutesimus quinquagesimus supra mUlesimum ,
fidenv suam obbligare pertinaciter neglexerunt Qua- c praetoribus Alexandriae Iiberio Bonarello Aneoni-
mobrem Bonifeeius, GuUiebni frater, beUo Ulos ag- tano, et Constantio de S. Damiano, nobUitatur insigni
gressus, arcta obsidione oonclusit. Eodem anno, idem frequentia omnium fere Christianarum nationum ,
GuUielmus dedit in cUenteUam Ioanni, etDomimco Fi- utriusque sexus hominum, qui, Alexandria transeuntes,
rufiiinis eastrum Sezadii, et vUlam Castri Spinae cum Romam, voti causa, ex sacro Iubilaeo, eluendis morti-
omni eorum jurisdictione. feris noxis concesso, ultro citroque proficiscuntur.

Francisous Guaschus, monachus ord. Humiliatorum, HI kal. Martii, Franciscus Sfortia, ingentt popu-
hocitem anno praeposituram templi D. Syri Alexan- lorum concursu, et occursu Mediolanum ingressus,
driae adeptus est. Fuit aliquando id templum juris praeter spem, dux totius Imperii proclamatur; sta>-

Interea Boschenses, obsidione fessi, consUio, hor*
tatuquo Sfortiae, sese Bonifacio, GuUiebni fratre,
dediderunt, eique obedientiae, et fidebtatis sacra-
mentum jurarunt

Eodem anno, interLudovicum, AUobrogum dnoem,
et Sfortiam foedus percussum est, ea potissimum
oonditione, ut, quaecumque municipia, et castra,
quae antea alterutrer ipsorum quovis jure occu-
passet, ea teneret. Itaque castra aliquot Aiexandrina
tuncLudovico cesserunt. Iv kalendas Augusti, Ioannes,
GuUiekni firater, item marchio Montisfertati, diplo-
mate suo approbovit Nicolao Anlonio, et Baptisuno,
iratribus Firuffinis , donataonem dOmus CastriAovi
valUs Burmidae, trtgesimo anncante factam a Ioanne
b lacobo patre, GuUielmo Firuffino.

IvkaL septembris, sol mirum in modum obscuratpr
ingentes terraemotus orti ; totus pene orbis terrae
maximis beUorum ardoribus conflagravit, it* ut nihih,
praeter ceedes, rapinas, direptiones, vastationes, et
incendia ubicumque viderentur. Et plane hae cala-
mitates aUquanto tolerabiliores exstitissent, nisi iUas
statim excepisset fiunes publica, et, post famem, atrox
pestUentia, quae adeo in homines et pecora grassata
est , ut eorum vix deciuaa pars tunc superfuerit

( MCCCCL )
Proximus annus , qui fuit a partu Yirginis qua-

sacerdotum, Saecuhuium nuneupatorum; verum po
stea, auctoritate episcopi civitatis , et consensu col-
legu Candnkorum Basilieae Cathedralis,' ad HumUia*
tos monacos translatum.

( MCCCCXLIX )

Ioaequenti anno, Belengerio marchione Buschae
iterum Alexandriae praetore , GuUielmus, marchio
Montisferrati, agitata occulte pace cum praefcctis
reipublicae Mediolanensis , animoque a Sfortia alie-
nato, descendere in Alexandriam parat, ut Boschen-
ses, quos Bonifacius frater-, beUo, et obsidione
premebat, si posset, penitus opprimeret; qui , per
aemulorum calumniam, apud Sfortiam perfidiae in-
simulatus in arce Papiae, dnm Blancam Mariam
invisit, a custoduSus modestissime detinetur, et,

timque ad eum omnium fere Europae principum, et
rempubUcarum legationes, pro adepta recens digni-
tate oongratulatnm accesserunt. Nec interea AJexan-
drini muneri suo defiiarunt; nam et ii nobUissimos
cives oratores aUegarunt, qui ei itidem, pubncae rei
suae nomine, perceptam laetitiam, ac voluptatem
d ex novo titulo, divinitus magis, quam humano con-
silio, comparato, coram significarent, civitatemque
suam suae ipsius tutelae committerent , ac com-
mendarent Ad id munns obeundum lecti sunt Bo-
nus Joannes Trottus, Facinus Invitiatus, Luchinus
Gambarinus I. C, ao mUes^f iudex (?)], et Ruffi-
nus Squarzaficus , viri universi civili , et bellica
laude illustres , et clari. Quibus cum reliquis hu-
maniter susceptis , gratias egit, operamque suam
Uberaliter • pollicitus est Curae erat Francisco iUis
initiis, quo imperium stabiliret, tam sibi subjectos,

quamquam is arcis exitu prohibitus sit, humaniter quam quosvis alios beneficiis sibi devincire, et donis

tamen, ao benigne semper Ulic est habitus, bonisque ad sui benevolentiam trahere. Itaquc GuUielmum

ejus interea integre servatis, ac praesertim Alexan- Paleologum, Montisferrati marchionem, quem, mense

dria eum iis mtmicipiis, quae, anno proxime supe- undecimo ante, quod sibi in suspicionem proditionis

56

Digitized by

Google

4*9

G. SCBIAVIHAK

440

ex deiationibus, et certis, ac non vulgaribus inditiis, a Hoc item anno Eranciscus Sfortia, dux Mediolani,

venisset^ Papiam detineri jusserat, in pristinam Tt-
bertatem restituit;. a quo deinceps Franciscns Ale-
xaodriae, totiusque eius agri oppidorum, in qnorum
possessione erat, dominationem, et imperium recepit.

Gratissima fuit Alexandrlnis haec sponte facta
GuUielmi abdicatio; quippe qui, ut eum infepse
semper oderant, et iniraicum fuerantexperti, aequo
aniroo illum sibi praeesse, et imperare pati minime
poterant ; propterea, ne ampiius posthac illius jugum
ferre, et incursibus 'obiici cogerentur , -non prius
religione sacramenti, quo se eidem obligaveranl,
soluli fuCrunt, quam, libera jurisdictione civitatis,
et totius ejus territorii in Sfortiam translata, sese
in ejus fidem tradiderint. Clementiam, et benignita-

tem Francisci cum primis, prae caeteris Alexandrinis, b digiis simul, et calamitatibus memorabilis fuit. Enim-

Ioanni Firuffino ,i totique ejus posteritati oppidnm
Sezadii fiduciarium tradidit. \: . <

Mense decembri, Veneti, bellum Francisco Sfortiae
tllaturi, foedus cum Ludovico, AUobrogum Principe,
et-Ioanne Paleologo, marchione Montisforrati, per-
cusserunt ; conductoque Gullielmo, Ioannis fratre, in
compensationem stipehdiorum eidem Alexandriam
pollicki sunt , temere, namque encomium ante vi-
ctoriam canentes.

( MCCCCLI )

Insequens annus, quo Bartholomaeus Porrus, Cre-
monensis Alexandriae praeturam gessit, variis pro-

expertus est Ioannes Galleacius Trottus. Nam, vin-
culis solutus, domum suam donis amplissimis ab illo
eumulatus, est dimissus. Ad haec etiam, cum in
publico oonsilio Alexajndriae pridem propositum ,
diuque agitatum fuisset de conficiendo pohte ex
lateribus, . qui antea sublicius erat, snper aoinem
Xanarum, quo, junctis Alexandria, jet Bergolio, hine
iude itercivibus esset, et peregrinis, Sfortia, quem
Alexandrina respublica consuluerat, et a quo ea de
causa subsidium postulaverat, gratiose publicae pe-
titioni satisfecit; nam, ut cives ad tam egregium
opus alliceret, et invitaret , illis vectigal (dacitum
scannaturae vulgus appellat ) in triennium coneessit,
et , inauper in singulos ejusdem triennii annos da~

vero per dies plures eontinenter noctu ignes multi,
instar turrium, columnarum, et pyramidum, toto
ardere coelb , et - per illud discurrere conspecti
sunt Interdiu aves plurimae inter se discretis ag-
minibus confligere. Apud Salodium, desedente terra^
mpns totus absorbetur; tandem in tota Italia, atque
etiam in aliis orbis partibus voces terrificae, et
horribiles auditae, quibus hbmines, passim pavore, aC
metu exterriti, velut fanatici, ac semimortui, per vias
incedebant. Praenuncia^ enim fuerunt .haec portenta
multorum malorum, quae subinde secuta sunt. Nam
Alexandria gravibus seditionum motibus agitata est;
Gibellini namque ejus ' civitatis , anctore , et duce
Gullielmo, marchione Montisferrati , veterum odio-

turum se, ut pons perficeretur, florenos aureos quin- c rum refiieatis cicatricibus , caedes multas adversa-

gentos, modo tamen ipsa civitas iis de suo adiiceret
florenos mille, et in singula civium capita, et plaustro
quoque, .operas singulas (sic), pollicitus est; quoinde
triennio exacto, et ponte absoluto, voluit ejusdem
vectigalis partes duas in aerarium inferri, tertiarh
veroadrempublicamAlexandrinamperpetuospectare,
eamque in refectionem, et restaurationem moenium
civitatis, atque in alia id genus publica opera om-
nino expendi. Hujus cdncessionis diploma asservatur
in tabulario Communis, et de ea mentio etiam habe-
tur in codice decretorum municipalium Alexandriae.

Eodem anno, fames Insubriam invasit. Medio-
lani frumentum in singulos sextarios nummis re-
galibus viginti stetit, eoque tandem difficultatis re-

riorum fecerunt. Gullielmns autem int*uea agrum Ale-
xandrinum cum equitum quatuor millibus et duo-
bus millibus peditum invasit , foedisque eum vasta-
tionibus, et incendiis deformavit. GalUa insuper Ci-
salpina per eos dies tantis bellorum ardoribus ,
tantaque vi pestUentiae confecta, et comsnoopta est, ut
nnUae prope ejus civitates, aut oppida fuerint, qaae
tam mortiferi veneni acerbitatem non senserint. Me-
diolani ad sexaginta hominum mUlia infecta occu-
buerunt; caeterarum autem civitatum, atque oppi-
dorum , quae ejusmodi funesta contagio invaserat ,
mortuorum numerus licet non recenseatur, traditur
tamen, nonnulla usque adeo ea tabificae luis clade
incolis vacua remansisse, ut vastae et solae solitudinis

dacti sunt cives illic, ut coacti sint, non equos, et d speciem exhibuerint; cum in iis nihil praeter hor-

asinos modo, sed et feles, mures, ac canes, aliaque
foeda animalia comedere, quorum- ciborum vitio
mox successit impura vis pestilentiae, quae, praeter
alios populos Cisalpinos, Mediolanum ipsum graviter
aflecit, et confecit. Ferunt namque ibi parvo ad-
modum temporis spatio ea cohtagion.e supra triginta
millia hominum capita ad internecionem periisse.
Nec interea Alexandrinis per id tempus Libitinae va-
catio fuit. Quippe illic multi utcumque vita exempti
sunt, et ii clarissimi viri. In iis fuit Lancilotus Bossins,
qui prius Alexandriae sub Francisco Sfortia aerarii
quaesturam gessit. Hic, fato funclus, in aedibus D. Mar-
tini sepultus est. Exstat tabula marmorea cum ejus
insignibus aflabre insculptis, et expressis.

rentes rubos, seates , comes, tribulos , urticas, et
amaras ciculas conspiceretur, quae plane horrorem
ingefttem, et lacrimabilem commiserationem spe-
ctantium animis incutiebant.

In id. Augusti, Sfortia et Blanca Maria uxore
Franciscum filium Viglebani suscepit.

( MCCCCLII )

Postero anno, praetore iterum Bartholomaeo Porro,
praefecto vero Alexahdriae , et totius cispadanae orae
Conrado Sfortia, Francisci Ducis fratre, Alexandrini
litubare coeperunt. Conradus autem, ut iUos in of-
ficio contineret, et excitos motus comprimeret, ci-

Digitized by

Google

AM. ALBXANDRINI

vitatem praesidio trinm mUiium ; equitum , et quin- a
gentorum peditum mnnit, quorum praefectus i. erat
Andreas Biragus. Illic enim antiquae, et ardentissimae
seditionum faces civium animos ita accenderant, ut
Gueiphi, GaUis, et.Gihellini, Monferratensibus in
snbsidium accitis , utrique adversariis suis interitum,
eti/perniciem tntentarint.

' : . Prodigia. aUquot tef rifiea hoc anno • visa. In Li -
gnria carhibus, et Roinae sanguine pluisse ferunt;
Totd nsense junio, borribilis cometes effulsit. Inter
mak , quae id genus portenta nostrd huic Ligu-*
stino tractui indicaverint , suht haec. In Alexan-
drinis enim, et Derthonensibus Gullielmus, marchio
Montisferrati, a Venetis , et Alphouso , Aragoniae
Rege , quibus mrilitabat , «timulatus , cum quatuor
miUibus equitum, peditumque duobus millibus, quot b
ruxa partem ex Monteferratp contra«erat, partem a
Yenetis acceperat; cuncta ferro, ac flammis ipee*
miscuit, tantumque terroris populis incussit, ut fere
omnes sese ei , metu potius quam vi, aut'<armis
subacti, facta.deditione, tradiderint. Castellatium au-
tem,et Gassinas, quamquam is summa vi diu oppugna*
verit, numquam tamcn ea oppida, et arte, et operae
egregie munita, expugnare.suis viribus potuit. Qnam
ob rem, spe sua friistratus, inde abscessit, statimque
in agrum Papiensem vastabundus irrupit; in quo
tamen haud diu permansit, hostium insidias veritus.
Quippe, dum illic praedae faciundae intentus esset,
Franciscus Dux, qui in Brixiensibus cum exercitu
morabatnr, ad Conradum fratrem, a quo de peri-
culo , ;in quk> versabatur , certibr • factus fuerat, c
Ioannem Nudeum, cremonensem, cum mille cata-
phractis equitibus mittit > .

Interea Guilielmus, relictis Papiensibus, rursum4q
Alesandrines mdvet, et Cassmas arctiore quam prius v
obsidione cingit, vim fortiter sustinentibus oppidanis,
Atqui Conradus, Alexandriae degens, cum per in-
commodam valetndinem praesens transigendo negotio
interesse minus posset,Nuceo mandavit, ut, assumpta
cum suiyiparte praesidii Alexandrini, quam pritoum
Gullielmnm ab obsidione et oppugnetione Cassina-
rxan absterrere, et dimovere cOnaretur. Caeterum
Nuceus, quoniam proxime cum Marchione contra
Sfortiam principem conspiraverat , transitionemque
propediem ex condicto erat facturus , cunctando
cauSandoque tempus terit, et profectionem differt. d
Quod plane conspicatus Conradus , actutum ipso
Nuceo, proditionis suspecto, arte capto, et in cu-
stodiam dato, Pusterlae, Pallavfcinoque, et reliquis
ducibus decretam expeditionem delegavit; qui tan-
dem, nulla mora interposita, urbe copias educunt (iis
erat adjunctns Nucei equitatus), summaque celeri- •
tate usi, in Gulliehnum infestis procedunt signis.

Stabat tunc Gullielmus in dfetris^, armis exutus
propteraestum, securus et nihil futuri sibi' rtali suspi-
catus. Itaque improviso a Sforlianis acie interceptus,
et a fronte, et a tergo, et a lateribus circumseptus,
cum facultas nulla- recipiendi se, armaque ad sui
tuitionem sumendi reliqaa sibi esset, ejus repentini
et insperati incursus evcntu percidsus , aegre, fuga

44*

capta, ad Castrum Novum vallis Burmidae ,» quod>
oppidum est Cassinis mille passibu&P. M. distans^/in-
columis se recepit. Necmora; Sfbrtiani, fugato hoste,
liberatis obsessis, laeti omnes, et ovantes cuin in-
genti praeda, Alexandriam reversi sunt.

Certior factus Franciscus de victoria, extempio,
Petro Pusterla internuntio, Cohradum soiticitat, ut,
recuperatis Aiexandrinis castris, et oppidis amissis,
seseGulUehno reconciKare'studeat, eoquefacto,statim
exefcitum in Brixienses traducat. Actum est' de pace:
atqui vero, dnm per arbitros et sequestres utriusque
partis, res prope compositae essent, nuncins perfertur
Alexandrum, Sfoetiae fratrem, in Laudensibus negli-
gentia inUitUm suorum, qui, illo inconsulto, ad com-
parandos annonae commeatus secesserant, a Vene-
torum copiis fusum, fugatumque ; propterea Alexan-
driae GibeUini nutare coeperUnt, et Gullielmus pacis
oonditiones respuere. Nuceus, qui Alexandriae in
.vinculis detinebatur, ix kaL*>roctob. , Gremonann ad
Franciscum missus est, ubi, legibtis et judicio, capite
poenas dedit. . .»■

; Pestilentiaj quae superiore anno in populos Cisal-
pinos ingrnerat, nondum extincta, hoc item anno, re-
sumptis viribus, multiplicem hominum edidit stragem.

(MCCCCLIII)

Proximo aiino, Bartholomaeus Coleo in agrum
Alexandrinum profectus, ut bello castra, quae Gul-
fiblmus, marchio Montisferrati, occupaverat, repeteret,
ad se Conradi copias, quae Alexandriae praesidio erant,
accivit; quibus cum suis .conjunctis, Montemferratum
universum excurrit, ac direptionibus foedis complet.
Commorabatur tunc Hastae Kainaldus, ejus urbis
praefeqtus, cum prevalida quingentorum equitum ala ;
hunc> itidem ad se avocat ; cujus pracsidio auctus
Coleo Quargnentum adoritur; quod oppidum cum a
mane usque ad vesperum acf iter oppugnasset, neque
illo virtute militum Ludovici, AUobrogum principis,
qui intus stabant, potiri vi potuisset, inde, irrito
incepto, ad sna est reversus.

Per haec tempora Renatus Andegavensis , quem
Alphonsns proxime Neapolitano regno exuerat, supe-
ratis alpibus cum delectis peditum, equitUmque prae-
sidiis, quae in Italiam subsidio Sfortiae deduxerat,
Alexandriam ingreditur, ut illic se, suosque, longi
itineris labore fessos, reficeret. In illum Franciscus
Dux omnium controversiarum, quae sibi cum Gul-
lielmo intercesserant, rejecit arbitrium; quo suscepto,
Renatus extemplo inducias utrique condicit , Co-
leVneque interea ex Derthonensibus , quo se in hy-
berna receperat, ad se Alexandriam vocato, de pace
agi coeptum est.

(MCCCCLIV)

Postero anno, v id. aprilis, pax inter Venetos ,
et Franciscum Sfortiam, Mediolani Ducem, confi-
citur; cumque in conditionibus esset , ut Sfortiac
liceret castra , oppidaque omnia in Alexandriirie-;

443

G. SCHIAVINAE

444

quae Gullielmus, marchio Montisferrati, occupata
tenebat, armis. repetere, proinde Tibertus Brando-
linas, egregius coplarum ductor Sfortiae, Alexan-
driam proficiscitur eo consilio, ut, exactis inducus
pactis, in Monlemferratum aciem dirigeret, belloque
cuncta, Duci surrepta, et occupata, reposceret. Eo
facto exfcerriti Monferratenses fratres animis conci-
dunt, et, quod viribus suis difliderent, ad Renaluna,
qui tunc Placentiae agebat, Legatos mittunt, et sese
cominendant, causamque suam, et patrocinium ut
susciperet,precibus maximis obtestantur. Renatus con-
festim Nicolao [al. Francisco] Pancratio, praesule Mas-
siliensi, Mediolanum ad Sfortiam misso, id ab eo impe-
travit, ut scilicet Marchiones restituerent Duci cuncta
municipia, de quibus erat controversia , Dux vero,
Marchionibus pace dala, illos in clientelhun suam
susciperet. Itaque inita societas bis conditionibus
confirmata est tabulis solemnibus. Nec mora;' Gul-
lielnras, insciis fratribus, Mediolanum cohcedit, ubi,
a Francisco comiter, honorificeque acceptus, Cassinis,
et Felizano oppidis cum annuo octo millium au-
reorum nummum stipendii nomine donatur. Interim
Tibertus, Sfortiae jussu, Valentiam, et Bassignanam,
aliaque oppida cispadana, quae Allobrogum prin-
cipi parebant, invadit, iisque tridui spatio , nullo
prope negotio potitur, et >n Francisci Sfortiae im-
peria jurare compellit. ,

Vni idus maji Gonstantinopoli a Mohumete Ma-
gno Amyra, Turcarum imperatore, capta, Constan-
tinoque Caesare occiso, imperium Christianorum nk
Oriente defecit.

( MCGCCLV )

Insequenti anno, ix kaL aprilis, praetore AJexan-
driae. Ioanne de Aymis cremonensi, Nicolaus Pont
Max. Romae moritur. In ejus locum, vi idus, Gali-
stus III, antea Alphonsus Borria vocatus, natione
Hispanus, ex oppido Savina Valentinae dioecesis ortus,
quindecim Cardinalium sufiragiis subrogatur. Virfuit
juris civilis doctissimus, et litteratorum amator, et
cultor vindexque acerrimus christianae religionis.
Quip*pe, statim ut Pontifex est renunciatus, homines
sacros, religione, et doctrina celebres, legit, qui
totius Earopae provincias percurrerent, populosque
ad sacrum bellum accenderent, proposita singulis,
aut crucem sumentibus,«aut auxilium quoquo modo
adversus Turcas ferentibus, amplissima peccatorum
venia. Alexandriam tunc divertit Iacobus Mossinga
[al. Mazaniga], theologus eximius, et magister genera-
lis instituti D. Francisci, cujus suasione, et impulsu
cives illi, ut qui Romanae Ecclesiae studiosi semper
fuerant, et ejusdem olim vectigales, expeditionem' ju-
vare polliciti sunt ; quod etiam postea praestiterunt.

Vm kal. novembris, qui fiiit dies festus Sanctorum
Chrysanti, et Dariae, jacta sunt fundamenta pontis
supra Tanariim, Emanuele Trotto, I. G. optimo, et
Alberto, atque Antonio Guaschis, viris clarissimis,
primum lapidem solemni caeremonia ponentibns.

a Per haec tempora fleruit Iaoobus Puteus, patritius
Alexandrinus, jurisconsultorum aetatis suae facile prin-
cepsjqui, Francisci Sforliae gratram promeritus, ab eo
commendatione doctrinae, et ornamentornm civitium,
post gestos tota Italia praeclaros magistratus, aeqna-
bili fama, post legum humanarum, divinarumque lon-
gam de suggestibus professionem Bononsae, Patavii,
Ferrariae, Papiae, et Augustae Tauriaorumy iucredibili
auditorum approbatione, et fructu, in ordinem am-
plissimum Mediolani est adscitus, et mox, exigentibus
meritis, Moderator, qui totius Insubriae principatus
civilia hegotia expediret. Quo oflicio cum item stre-
nue aliquandiu perfunctus esset, Franciscus, sibi per-
suadens, in eo augendo, et honestando adhuc sua
tpsins virtuti merita. nunime persolvisse , ad su-

b periores honores etiam addidlt fiduciarium munus,
Retortum , nobile municipium agri Alexandrini, cum
speciosis immunitatum privilegiis. Multa scripsit
Iacobus: nihil tamen ex iis habetur praeter iectiones
sliquot, et interpretationes auper secunda parte
Infortiati, et super prima Digesti novi, et fragmenta
quaedam de jure civili, quae, caeteris oblivionis flu-
ctibus demersis , sola Corradini Putei, I. C., et civis
patritii Agrigentini, opera, superato naufragio, bono
studiosorumjuris,salutis portum attingere meruerunt

( MCCCCLVI )

Proximo anno , quo praeturam Alexandriae ite-
c rum administravit Ioannes de Aymis, Calistus Pont.
Max., cui nulla major cura incesserat, quamnt in-
stitutae sacrae expeditionis exitum expediret, pro-
pterea, vuz id. januarii, ad Alexandrinos, quod forte
remissius, et lentius, quam par esset, et negotii ma-
gnitudo postularet, in ferendo ea de re pacto subsidio,
sese haberent, Utteras dedit in haec verba « CaUstus
n Papa III. Dilecti fiUi, apostolicam benedictionem.
» Exprimi verbis non potest, quanto nos gandio affe-
» cerit istinc nuper reversns dilectus fiUus fr. Jacobus
» de Mazaniga, S. Theolog. professor, Ordinis Mino-
» rum Generalis Minister, qui a nobis superioribus
» diebus nuntius, et executor ApostoUcus in provin-
» ciamLombardiae pro magna, et in primis necessaria
» fidei causa dunissus, modo rediens tantopere vos
d » omnes incensos, et inflammatos nobis retulit ad
» explenda nostra desideria, et Christi fideUum
» salutem, supra vires etiam vestras, ac vivificae
» Crucis honorem protegendum ab impia, et pro-
» phana Turcborum immanitate, atque perfidia, nt
» non dubitemus, quin, Omnipotentis Dei ardentabus
. » vestrum omnium studiis favente primum benigni-

» tate , deinde, constanter aniinis propensis

» Gonstantini piissikii exemplum, et promptitudinem
» imitanlibus , brevi sit a nobis sub sacrosanctae
» fidei levi jugo atrocium Barbaronun captivanda
» perfidia. Quare, cum vestra devotio nihil omnino
» praetermiserit iis de rebus, qnae ad executaonem
» commissorum a nobis per Apostolicas litteras di-
» cto Generali pertinebant, nec non ad provisionem

Digitized by

Google

445

ANN. ALEX.ANDRINI

446

» adversus orthodoxae fidei inimicos, publicationem a precantes , ut , humanae fragilitatis miseratus , tot

» merito nostram , et praefatae sedis meretur, cum

» superna benedictione, in Domino commendationem.

» Caeterum, cum tam fausta vestrarum mentium

» primordia omni sint ad celerem expeditionem stu-

» dio, et favore adjuvanda, eumdem Generalem

» denuo ad vos misimus. Quocirca,- devotiones vestras

» plurimum in Domino excitantes, requirimus affe-

» ctuose, ac rogamus, ut statim ad tam salutaris rei

» expeditionem votivam omnia,prout officiose, pieque

» coepistis, ita, adhibita omni strenuitate, perducatis.

» Instat enim tempus executionis, nec differri tanta

» res potest absque gravissimo lotius christianitatis

» perieulo, pro qua non modo facultates, sed san-

» guiaem ipsum, vitamque profundere cum mor

coelestes minas ab ea avertere, et in bonum vertere,
suisque, adversus impios Turcas sua causa tunc cer-
tantibus, praesto esse, et subsidium ferre dignaretur.
Qui modus precandi ad occentum campanae de medio
die deinceps in totum Ghristianum orbem ubicum-
que pervasit, et adhuc religiose cohtur.

( MCCCCLVII )

Insequens annus , Gerardo de Collis Viglebanensi
praetore Alexandriae, insignis fiiit acquisitione novae
cudendorum, et imprimendorum librorum artis, quam
Nicolaus Jenson , vir germanus, Venetias transtuUt.

tem corona immortali (sic), nemo fidelis debet re- b Fama quippe traditur, hoc non esse recens inven-

» cusare. Adeste igitur alacres, filii dilecti , adeste

» auxilio, consilio, animis, opibus, et favore Gene-

» rali praelibato, ut quam primum ad votum ad

» nos expeditus revertatur. Eo modo facillime Dei

». viventis [invantis (?)] gratiam, et Apostolicae sedis

», benedictionem, omnium hominum, ac saeculorum

» laudem promerebimini. Et, quod his etiam addi

» po*est, pro tam pio, sancto, et immortali opere

» conscientiarum vestrarum, tam in hoc saeculo vivenr

» tes, quam ex eo exeuntes, mercedem congruentem

» cum aeterna animi tranquillitate , reportabitis.

» Datum Romae, apud S. Petrum, sub annulo Pi-

» scatoris, die vi januarii, mcccclvi.

Sig.: M. Joannes - A tergo: Dilectis ftliis, nobiUbus

tum, imo antiquum, aliquotque saeculis ante apud
Indos occidentales repertum ; sed, quinto ab' hinc
anao, inde Maguntiam, quae est civitas Gerroaniae
superioris ad Bhenum, mereatura insignis, a Joanne
Gutemberg transportatum ,• hoe anno ad nos de-
migrasse: quod credi facile potest, cum viri alioqui
-graves id scriptum reliquermt Asserunt enim ii, se
longe prius libros typis excussos in novo orbe in-
spexisse, quam ars illa in Italiam penetrasset Si-
quidem universa hujus noslri orbis lUteraria respu-
blica hoc tanto sibi a Deo optimo maximo collato
munere plurimum gaudere, et gratulari potest. Nam-
que, praeterquamquod libraribs gravi scribendo-
rum, et exscribendorum operum levavit onere, infi-

que viris Consilio, et civibus civitatre Alexandriae. c nitus prope voluminum calamo scriptorum numerus,

His litteris lectis, Alexandrini, vioti benignitate
Pontificis, et conscientia promissorum> quae fallere
numquam dbs mens fiut, praeteritam negtigentiae
maculam praesenti alacritate, et generosi, ac liberali
beneficentia eluerunt Quippe actutum ihgenlem
contractam de publico pecuniae vim , et lectam vor
luntariorum civium manum Romam miserunt.

Prodigia hoc itfem anno incessere. Sydus cri-
nu>m, mense jantiario, lurido, et oblongo crine visum
est. Xin kal; februarii, tonta ventorum vis in Nea->
politano regno, et alibi in Hetruria fuit, ut aedes
multae funditus prope dtsjectae sint, et arbores
radieitus evulsae. Item maritimae proceUae exeitae,
quibus navigia plura passim fiuetuum impetu agi T

quae et .privatim apud peculiares viros, et publice in
bibliothecis asservabantur, qnorum inde usus ofim
non sine magna difficultate haberi, eaque aliquando
temporum calamitate» deperire ppterant, nunc, hujus
prope divini doni beneficio, communia facta, omnibus
passim venaba habentur : unde postea magis alitae
artes, et ingenia plurima, quae ignorantiae tenebris
obducta et obruta jacuerant, clara, et exculta emer-
serunt. >

Hoc eodem anno, Jubilaeum amplissimum Mediolani
celebratur in templo D. Francisci; quo, ut reUqui
Cisalpini populi, ita etiam Alexandrini modo pri-
vatim, modo plenis confectis sodalitatibus, religionis
ergo concesserunt. Vacante Episcopali sede Alexan-

tata , et scopulis illisa atque dissuta perierint. Ad d dotfiae per abdicationem sponte factam Marci Marinoni

Benacum, ixkal. septembris, mons corruit ln Sabinis
nascitur vitulus biceps : tandemque rursus cometes ter T
rifico aspectu apparuit Cujus inde et superioris ob-
tutu, non modo aegre simplicium hominum mentes, sed
cujusvis metu perculsae, et con^ternatae sunt; quippe
Calistus.P. M. jam. aetate gravis, veritus u0 ejusmodi
portenta aut sui ipsius imminentis fat* .prRe^uutia
es^ent, aut cujuspiam al^s maximi principis, au* de-?
oique publicae aiicujus futurae calamitafcj&aquae plane
mala solent infausta hafcc s^ua nounumqta.am praece-
dere, suppUcatooues decrevit, addito insuper, ut
singulis diebus posthac l, tcmpore jtneridisHio, certis
campanae ietibus editis, Chris,ti fideles ad prcces ex-
citarenlur, pie Deum intimo religwsi cordjs afiectu

mediolanensis, proximi , et ultimi ejus possessoris ,
CaUstus III Pont. Max. Alexandrinis episcopum dedit
Marcum de Gapitaneis novariensem , Abbatem SS. Tri-
nitatis, et S. Mustiolae Senen. dioecesis; in cujus
episcopatus possessionem, vn kalendas septembris, no-
mine ipsius episcopi immissus est Franciscus Trottus,
J. G. optimus, et primarii templi Archidiaconus ,
opera, et cnra Francisci Merlani, ejusdem templi
Archipresbiteri , et oeconomi Pontificii.

Antonius TrotUiSj impulsu Francisci Sfortiae, Du^;
cis. oppido Gamalerii agri Alexandrini , quod oppidim»
a Vicecomitibus Principibus prius beneficiario. jure
acceperaf,. coactus, se abdicat

Philippus Ghislerius, vir plane honesla familia s et

Digitized by

Google

447

bonis artibuS clarus , de quo prodiit Pius V, Pont.
Opt. Maximus, nascitur Boschi.

Ingens terrae motus totam fere Italiam ac prae-
sertim potiorem Campaniae partem concussit; ubi
discussarum , et disjeotarum a fundamentis aedium
ruinis homines multi oppressi interierunt.

Floruit per id tempus , Gualyagnus Firoffinus ,
Abbas S. Petri Bergolii, et Vicarius episcopaKs, vir
et sanctimonia vitae , et juris canonici aliarumque
scientiarum laude commendatus.

( MCCCCLYHI )

G. SCHIAVINAE

448

illic afftut Marcus, episcopus Alexandriae. Multa in
eo agitata sunt, el cum primis de pace, et foedere
faciendo inter omnes christianos principes, deque
suscipiendis communiter armis adversus Mahometem
Othomanum, Turcarum imperatorem, a quo cuucta
fere minoris. Asiae regna, et Graeciae pars plurima
graviter bello vexari jam coeperat. Itaque, expedi-
tione decreta, consensu patrum ejus sacri consessus,
Georgio Castrioto, Scanderbecco nuncupato, totius
Epiri, et Macedoniae regis, ducique invktissimo, ac
Turcico nomine maxime formidabili, imperii summa,
et rei gerendae cura demandata est.

Eodem anno, asperitate frigoris, magnitudine ni-
vium aucti, et annonae caritate, homines pfarimi,
maxime de infima plebe, et qui hostiatim gibi vi-

Postero anno, iterum Gerardo Collo praeturam
Alexandriae gerente , Franciscus Sfortia, Mediolani b ctum quaeritabant, miserabiliter interierunt.
Dux, edieto suo cavit, ut Alexandrini cives, simul-
que universi ejus territorii incolae, qui in taxatione
salariae annonae comprehendi consueverant , quot-
annis sextarios bis miUe ejus salis , quod Uvada
Alexandriam in publicam salinam ex conventione,
inter se, et Genuensem rempublicam facta, in usu
Imperii Mediolanensis exportatur, ad supputationem,
lib. iv Imperialium (est haec certa pecuniae summa)
in singulos sextarios, comparare debeant, quod sal
inde vicatim pro facultatxbus , et censu cujusque ca-
pitis domorum dividatur.

Iv non. Augusti, Callistus P. Maximus, homo
utique ingentis spiritus, post multas susceptas curas,
post duros strenue pro Christiana republica exan-

( MCCCCLX )

Insequens annus, qui fuit a partu Virginis qua-
ntesimus sexagesimus supra millesimum, nalla
re memorabili Alexandrinis insignis fuit: ii namque
satis pacato otio usi sunt, silentibus undecnmque
bellorum motibus, cum urbanis, tum externis.

( MCCCCLXI )

Proximus annus, quo Joannes Otto excomitibus
tlatos labores, tandem, nonagenario major, ex humanis c MedaeAlexandriae praeturamgessitjillustrisfuitmui-
rebus excessit; oui Pius II, Aeneas Silvius antea
appeliatus, natione Thuscus , utpote ex oppido Coxv
siniano Senarum dioecesis, ex Picolominaea famiiia,
nobili quidem, sed populari, patre Silvio, matre Vi*
ctoria ortus, kal. septembris, in Pontificatu successit
Xiv kal. decembris, Philippus Firuffinus, scriba
Galleacii Mariae Sfortiae^ Mediolani principis, auctus
est opulento censu, coemptis a populo Sezadii om*
nibus publicis emolumentis, et commodis, quae illic
peroipiuntur de vectigalibus cauponae, furni, lanienae,
ac macelli, tabernaeve, ubi salsamenta, et oleum,
aliaque id genus exculenta pro venalia habentur, vini
item quod heminatim, hoc est minutim, divenditur.
Finis anni prodigiosus fuit ingenti mole nivis, quae

tis rebus, et praesertim maximis seditionum motibus,
quibus universus Insubriae principatns aghatus est.
Namque, cum Fianciscus Sfortia in tam gravem mor-
bum incidisset, ut de ejus salute medici despera-
terint, isque vulgo jam tamquam mortuus complo-
ratus es3et, Mediolanum primum, detnde singulae
imperii civitates novis studere rebus coeperunt.
Gravia interim, atque atrocia deticta impune passim
admittebantur, adeo ut nnsquam locus ab injuriis,
et maleficiis tutus inveniretur. Hoc proinde intel-
lecto, Blanca Maria, nt qnam primum morbo huic
medicinam faceret, ne longius serperet, et, acces-
sione facta, curationem postea non reciperet, missis
extemplo litteris ad omnes belli duces, quos ma-
coelo eflusa vias omnes adeo procluserit,.ut ad negotia d rito caros, et fideles noverat, singulos hortatur,

expedienda sua nemo quisquam prorsus domo pro-
dire prius potuit (sic), quam multae operis cales
factae sint, et adaperti undecumque aditus.

ut, suscepto civitatum unusquisque suae, in qua mo-
rabatnr, patrocinio, nutantes populos in officio con-
tineret. Alexandriae negotium et curam demandavit
Andreae Trotto, Joannis Galleacii filio, tunc Sfbrtiae
Ducis equitum cataphractorum praefecto; qui pro-
tinus, auxiliaribus copiis undeeumque ex amicis, et
«lientibus contraetis , eam civitatem , cum reliquis
fluetnantem, et jam mnltis caedibus attenuatam,
novis, firmisque praesidiis munivit, adeoque pa-
catam reddidit, ut nulla deinceps civitas obse-
quentior, et domini sui' dicto magis parens in
toto Mediolanensi imperio inventa sit Qua ex re
postea Andreas acerbum plurimorum civium in se,
tota Italia, atque aliunde confluxit. Praesens etiam et palrem, odium, atque invidiam coqcitavit. Ple-

( MCCCCLIX )

Anno proximo , Benedicto Curtio papiensi prae-
turam Alexandriae ddministrante, Oecumenicum, et
generale Concilium Mantuae, Pii Pont. Maximi au-
otoritate cogitur. Ad illud maximus episcoporum,
minorumque. saOerdotum, ac principum, principum-
que , et rerum publicarum iegatorum numerus ex

Digitized by

Google

I

449

riqae cnian prtncipes G&eltint nommis tftrumque
apmd Franoischm pettfidiae iiuimuhuruntf quos tamen
pruden&siimas DuX ad sa acckos r inttocentesque
eompertas, cognita obtrectaterura cakimant, donkum
suam isumtnis honorifcuSj atqfcc in primis stemmnte
Sfordano' hsottestatbs, et peramptifr mnneribns , pre
OMtserr&talin fide patria AJeXauodria, donatos diaaisit.
Nec propterea leniti, neque metiores facti Gibeltini
resipaertmt', imo majoribns odierum flamnm ahoensi,
omtssisL XMobttS prineipibus, quos impictae notae
Franciscus abscdvarafr y ohiversam Trottorum fami-
lhmx^ de eodem crimitie postnlarunt. Gaetemm
Bhuhus Trettus, l, G. opthuUS, oratorqne eloqaen-
Ussimms, indigne ferens, gcntem snsan tanta affici
imtommia^ sfcseepta itiiujs cansa, Mediolani in pub.
oonsessu senatus, adstanU Francisco Duce, da ri
orarit, nt, dilotis adversarioram criminatiorribns, ab
eodem Startia ipse, gentilesque sm aomrsi, post-
babitis iabis accusaiionibus, in veterem gratiam «n*
fecepti.

Inter haec Joannes GaBeacras, qui, superatis ini-
micig, jam redierat in patriam, dnm «e piis officiis
dbeundis cnm Deo componit, mukis gloriae orna*
mentis cnmnlatus, prope nonagenarios finem omnis
carhis complevit.

Per id tempns floruit Antonius Ferrtrius, ciris
Alexandrinus, medicns exceUens, cujus diligenti opera,
et 9tudw Franciscus Dux de proiima aegritudine, et
morbo contalait.

In pretio, et existimatione ettam snmma futt Joan-
nes Iavitiatos, eqnes Hierosolymitanos.

( MCCCCLXII )

Proximo anno, praetore iternm Alexandriae Joanne
de Aymis, egregio J. C, Lanrentius Guaschus, vir mo-
ribns, et christiana pietate clarus, bona qnaedam,
et certos annuos proventus teroplo D. Marci reli-
giosa liberalitate donavit Quamobrem Monaehi ejus*
detn tempti, qui Dominicanornm instituta profitentur,
ad sacrnm quotidie faciendnm in suflVagium ani-
marnm ejus, et nepotnm, confectis ea de re tabulis
pubiicis, sese obstrinxerunt.

(MCCCCLXin)

Postero anno, quo tertio Alexandriae praetura per-
functus est Joannes de Aymis, nibil memorabile actum
est, excepta compositione controversiae, jamdiu in-
ter equites anratae mititiae, et jurisperitos ejnsdem
civitatis de dignitate, et principatn vertentis: ab
teri enim alteris praeferri nitebantur, et locum
Stnguti ta pubtieis functionibus , tamquam sibi jure
debitum, arrogabant digniorem. Quae res cnm in
disceptationem venisset, equitesque non jure, sed vi
partes suas tnerentur, maximae offensioni toti civitati
fitit, adeo ut pericuhim immineret de tumuku. Pro-
pterea Inrisconsukorum Colleginm, qnod litteris, non
armis, pngnare consueviisel 7 paci,etqnieti reipnbltcae

ANN. ALEOLANDRJNI

456

a snae studens, uttamiem ejusmodi cfcnteHtioM, dis-
sensionique modus fieret, et ex legibug negetram de-
finiretuT, datis ea de re suppbdibbs Tibebii, a Fraaci-
sco Sfortia, Mediolani Duce, vn hal. joniij respohsum,
et decretum tulit, ut infra. LibeUi supplices sic se
habent. « IUustrissime , ac exceUentissime Domine.
» Numerus militum, Seh qui se pro militibus mo-
» derno vocabulo gerunt, in civitate nostra Alexan-
» driae pulhtlat, et m dte* atigeri videtur, eon-
w tendnntmcs mihtefc , quamvjs jattioreS, e* qua-
» lescumque sint; anteire, et praecedere Doctores
w juris canonki', et divitis, qnamvis anttquiores; qaod

* in derisum, et vifipendinm in popolo habetur.
» IntelUgjtque CoUeefinm juristarum dictae vestrae

* crritatis, quody 'Deo ■ favente , nnmcro bono Dodo -
6 * ruitt' scientia, moribns, et gravitate praedictornm

* sbfmteqm est pcr atia Coilegia rivitatam veetra-

* nuny speciakterPapiae, in qua scientia viget, ea,
» qua merito caeterae exemplum sumere dcbent,
» provisiones obtentas, et servari, nequls miles
e junior antiquiorem Doctorem antecedat, sed se-
» cundnm tempbra gradnum adeptorum, ita ut
» anriqnitati gradus dignhatis deferatnr. Cum antem
» observantia haec honestatis, et attractionb ad
» virthtem plnrimam babeat, et in Papia, viris dignis
»trepleta, tn usum deducatnr; eumqne a simili
*■ beattssimas Pater ob, modernis temporibns, mul-
o. tipticatom numerum Romanorum protocolario-
» rum , usque in hanc aetatem praecedentram
» reverendissimos dominos Episcopos eosdem de-

o » claraverit ipsis Revcrendissimis dominis Epi»
» scopis postponi, cum soleat dici : rarum proe-
» tiosum : cumque dicti tales milites, qui m dicta
» civitate Atexandriae putiulant, in provinciis alie-
» nis, et Ionginquis mititias ipsas, et gradns sum-
» pserint, supplicat humiltter Colleginm praedictum
» vestrae civitatis Alexandriae, quod Excellentia ve-
» stra dignetnr hunc eumdem ritum, et observan-
» tiam in ipsa vestra civitate, et districtu, ac dioecesi
» teneri, et observari mandare. Cui se humiUhne
» commissum fiicit, » Sequitnr decretum, ab ipso
Sfortia Duce super hac re editum, estque in huac mo-
chttn. «Franciscus SfortiaVtcecomcsj Dux MeoHolani,
» Papiae, Angleriaeque Comes, ac Cremonae Domi-
r> nas. Supplicatum est nobis nomine CoHegii do-

d »* ctoram civkatis nostrae Alesandriae in forma hic
« Subseqnenti : videlicet etc. » Visi sont supra
tibeUi supptices. « Nos autem narratomm serie di-
» ligentius constderata, remqne honesto aliquo medio
» componendam censentes, donec aliud super his
» judicium proferamus ; cnm inter personas digni-
n tate pollentes controversia baec omnis agatnr,
»- edtcimus, et ordinamus, quod in antecedendo,
» sen in via, sen m sessione, seu alio quovis modo,
» inter Doctores, et auratos milites hic ordo ob-
» servefur, nt ratio temporis partae dignitatis gra-
» dnm &eiat, hoc est, qui prius ad htrinsqne di-
» gnitatis gradum promotns foit, is jnniores, et inter
» se , et ntravts dignitate praecedat ; praesentibns,
» dohec filittd pcr nos ordinabitur , duraturis. In

57

. liSt 1 -;..!'

Digitized by

Google

45i

» quorum testimonium praesentes fieri , et regi-
» strari jussimus, nostrique sigUti impressione mu-
» niri. Datum Mediolani, die xxv junii, mcccclxiit.
» t Sig. Joahnes. ;

(MGCCGLXIV)

i; ' '

. Insequenti anno, Georgio de Piscarello Alexandriae
praetore, Genuae imperium in Franciscnm Sfortiam,
Mediolani Ducem, translatum , est. •;

Ix kal. junii, cum equites quidam Alexandriae, ela-
tist animis, non acquievissent sententiae, a Francisco
Sfortia de re controversa cum jurisperitis, latae, in-
diesque turbas moliri eam ob causam non cessassent,
boc ideo graviter ofiensus Franciscus per iitteras. suas
Marcum de Capitaneis, Alexandriae Episcopum, bor-
tatur, et omnibus magistratibus imperat, ut scitej et
mandata sua, super ejusmodi contentionis composi-
tione edita, omnino observari, et exequi facerent,
denuuciatis mulctis, et poenis non parentibus. Litterae
ad Episcopum transmissae sunt in haec verba. « Re#
» verendissime in Christo Pater carissime hoster.
» Anno proxime decurso per nostras patentes lit-
» teras, sub die xxv mensis junii, modum declaravi-
» mus , quem servari volumus per Doctores , et
u milites auratos, illius nostrae civitatis in praece-
» dendo, et sedendo, quemadmodum paternitatem
» vestram non ignorare putamus. Nunc autem in-
» teltigentes, nonnullos adesse in illa civitate, qui
» hujusmodi declarationi nostrae parere recusant,
» non sine nostra displicentia, hortamur vos, et
» oneramus, ut, ubi paternitatis vestrae auctoritas
» valet , operam , et curam exhibere velitis , quod
» praedictae nostrae patentes titterae et in eis
» eontenta , quae non sine consilio , et matura
» discussione facta sunt, omnino observentur. Da-
» tum Mediolani, die xxiv maji. »

Quae autem litterae ad magistratus datae sunt ,
quod ejusdem tenoris sunt cum iis , quas scripsit
Sfortia ad Episcopum, eapropter hic apponere su-
persedeo.

Nec mora Delegati ipsi, acceptis mandatis litteris,
injunctnm sibi munus procurarunt. Quippe, in kal.,
prolato kidicio communiter, rem sic statuerunt. « In
» nomine Domini, amen. Anno Nativitatis ejusdem
» mcccclxiv, indictione xn, die xxix mensis maji. Re-
» verendis8imus in Christo Pater D. D. Marcus de Ca-
» pitaneis de Novaria, Dei, et Apostolicae sedis gratia
» Alexandrinus Episcopus, et comes; et spectabiles,
» ac generosi viri, dominus Georgius de Piscarello,
» I. U., doctor, potestas, Achilles de Stampis, miles
» Hierosolymitanus, capitaneus Citadellae, et Fran-
» ciscus de Cambiago, referendarius, Commissarii,
» et Delegati Ducales, vigore ducalium litterarum
» infrascriptarum. Visis in primis Ducalibus Utteris
» patentibus tenoris infrascripti, videlicet (Hujusmodi
litterae petantur ex anno proxime praeterito, ubi
suo loco sunt positaeJ\ » Visis atiis ducalibus tit-
» teris praefato domino Episcopo , quarum tenor

&. SCUIAVINAE

454

a » est tatis (Hae etiam litterae paullo supra haben-r
» turj; Item visis atiis . ducalibus litteris ipsis do-
» mirtis . Potestati, Capitaneo, et Referendario dire^
» ctivis (Has ratione supra adducta plane praeter-
» mittoj; Volentes, ut deoet, omnino providere, ut
» suprascriptae litterae , et in eis contenta obser-
», ventur, et executioni demandentur ; Volentes quo-
» que, et quam plurimum cupientes, quod scandala,
» quantum fieri posstt, evitentur, per.N. Nunthun,
» et servitorem publicum Communis ■ Alexandriae ,
» et in hac parte praefator um DD. EpiscopS,. Po-
» testatis, Capitanei, et Referendarii commissario-
» rum, ut supra, portetur, et intimetur copia omnium
» Suprascriptarum litterarum, cum toto tenore, de
» verbo ad verbum, prout jacent, spectabiti domino

b » Blasio Gambarino, mititi aurato, personatiter, si
» persbnaliter reperiatur, sin autem ad domum
»' ipsius solitae habitationis, et eidem, seu ibidem
» dicatur, et praecipiatur, quatenus ipse dominus
» Blasius non audeat, nec quovis modo praesumat
» . Doctores Collegii venerandi iuristarum civitatis Ale-
a xandriae ad gradum doctoratus prorootos, quan-
» documque ipse dominus Blasius mititiam fuerk
» .adeptus, anteire, ncc etiam praecedere tam in se-
» dendo, quam in eundo, quam etiam aliter: et tam
» in locis sacris, vel et publicis, quam etiam privatis :
» nec non etiam loca, et sedes, propter quod videatur
» velle ipsos Dominos de collegio antecedere, occu-
» pare etc. Imo suprascriptas patentes litteras, prout
» jacent, observet, et hoc sub poena, et poenis, et

c » censuris infrascriptis, singula singulis congrue refe-
» rendo, Videlicet sub poena excomunicationis latae
» sententiae, quantum est praefati domini Episcopi;
» Pro parte praefatorum dominorum Potestatis, Ca-
» pitanei, et Referendarii, commissariorum suprascri-
» ptorum, sub poena ducatorum centum auri, et plu-
» rium, et paucorum, arbitrio ipsorum dominorum
» commissariorum, ab ipso domino Blasio pro qua-
» tibet vice, qua contrafecerit, irremissibUiter au-
» ferendorum, et Ducati camerae apphcandorum etc.,
» etcum comminatione etiam, quod de omnibus avi-
» sabitur iUustrissimus Princeps, et dominus Dux
» noster. Et hoc in fine, et peremptorie etc , et ad
» instantiam praefatorum Dominorum de coUegio su-
» prascriptorum, et etiam ex officio praefatorum do-

d » minorum Episcopi, et Commissariorum etc. Signata
» Marcus Episcopus.
» Georgius.
» AchiUes.

» Franciscus subscripserunt.

Joannes Franciscus Canefrus, notarius pubticus,
ac praefati domini Episcopi, de ejus mandato sub-
scripsiL

Jacobus CoUus, notarius sigUli delegattonum, et
appeUationum Communis Alexandriae pro quarterio
Bergolii, subscripsit.

Ad haec Pius Pont Maximus, dum Anconae moratur,
ut classem , quam ingenti studio , et labore parave-
rat, in Siriam adversus Turcas transmittendam, (sicj
assidua, et lenta febre correptus, xix kal. septembris,

Digitized by

Google

453

AN. AMiXWRIfll

454

oaturae concessit. Vir plaue eropinro docVrinaruni, a tulerat Gultiebno, marchioui Moptisjiigrrati. Quos qo-

et virtutum, et cum primda pietatis laude clares,
cujus obitu insiguem universa christiana respnbfica
jacturam fecilj. Ejus, cerpus, inde Rouwoi transUturo,
in basitica D. Petri sepulturo fuit- Coroitiis. inde
creando »ovo Pontifice babitis, pridie kaj., Paulus,, II
hujus uominis, antea Petrus nuncupatus, patria Ve-
netus, patritia Barborum gente ortus, neposque
Eugenii IV e# sorore, otnnium Cardjnatium. «uftra-
giis e§t Pontifex renuntiaytus.

Ex bumanis uebus exemptus est Joannes .W* Mar-
cbio Mootisferrati.

tus tameo stetim GaUeaeius Maria, Medioiani Dux,
nullo prope negotio compressit. Is namque, missis in
subsidium Gullielmi expeditis, et praevatidis arma-
torum copiis, cum Alexandria, ' tum ex aliis imperii
sui civitatibus eductis, Philippum communem hostem
adegit Montisferrati finibus excedere ; unde viqini
populi, qui valde sibi timebant, oroni timore, et
metu exonerati sunt. ,

.»■■..
( MCCCCLXVIII )

Postero auno

. Postero anno, v kal. aprifis, Tbomeuo de Tro-
vamalis preetore Alexandriae, Galleactus Maria §for-?
tia, Genuae dominus, aceepto pretio deeem miUuam
Beptista de Jacohoj praetore b aureoruro, dedit in «tienteUam, et fidero Antonio

( MCCCCLXV )

AUxapdriae, res nulla alia eointigit digna memoratu,
praeter atrocitatem , quam vtdtu prae se tuiit sol.
Is uamque, mensc septembri, per plures dies con-
tineoter aspeetu. adeo terribnti apparuit , Ut nihil
mortalibus, nisi sinistri alicujua proxime foturi even-
tus exspectationem, oomminari visus sijt. Quod re roox
pomprobatum est maxiroe depioranda morte Fran-
cjscj Sfortiae, Medioloni Dueis. ,

(MCCCCLXVI)

Insequens annus, quo iterum Alexaodriae pvaetu-r
ram gessit Baptista de Jacobo, luctuetua, et aeerbus

Guascbo duo Genuensiuin oppvda, Gavium, et PeUot-
dum cum omni coru» jurWdictiane. Et, proximis
kel. maji, conftcta pace cum Ferdinando, rege Nea-
potis, et Veaetorum republica, Bonara, Ludovici Al-
lobrogis» fitiem in roatrimnniuro ducit, paulloque
post, aperta simultate cum Phitippo Sororio suscepta
beUum ei intutit, etque mense septembri contracta
insjgni peditum , et equttum vi , in VerceUense»
agrum irrumpit, lUumque turpiter pepuUtionihus ,
§t caedibus compiet,

laeunle octobri, eumetes parvus candente crine
oonipectus, qui £»tum Blaneae, Ducis Sfortiae
tris, quod panUo post contigit, porteadere visus
est, IUa namque, dw», alienato animo a, ooiiuptis
toti imperio Medio)aneosi fijit. Vm enim id. Martii, c GaUeacii Dueis fiiti moribus moerens,> Mediolano

Francjscus Sfortia, vir generosa animi magnitudine,
et multarum rerum, praeclare in universa Itatia ge-
starum, gloria clarus, post adeptum, auctum, et juste,
ac modeifate per annos xvi P. M. gubernatum haeredir
tarium Insubriae priucipatum,teudem, septuageuario
pvownug, ex buroauis rebus subUtus est, reiictis
Bknea Maria, PhUippi fitia, uxore sue, numerofaiiue
fitiorum ex ea suscepta spbole- Ii foere GaUe*ciug
Maria,Hippp^yta, Pbilippus Maria, Sfortia, Ludorious,
Ascauius, Oc^vianu«,atque Etisabetha : piures etiam
habuit ex damnato coitu, ab his, .quos pra.etermUto.
Francis^succes&iit iu imperium GaUeacius Maria, fi>
tius uetate major, qui.-per tit^ews u matre ex ulteripre
GaUia , ubi Ludovico U regi, adyersu? ejus regui

Cremonaxn, urbem suam dotalem, contendit > ut iUio,
curis soluta, a moerore recrearetur , apud Mele-
nianum in morbum inoidit, a quo pauUtim oppressa,
x kai novembris, owmbus ehristianis officiis perfun-
cta, non sine veneni suspioione, extremum vitae diem
oUusit.

(MCCCGLXIX,)

Insequens anuusy quo item pi^aetuiam . Alexandriae
gessit Thomenns 4e Trorvamalis, nobilitatus est adV
veutu Friderioi JH Coesaris, qui, ineuute januario,
iu.Italiam ad suscipiendam imperii coronam venit.
Interea GaUeaeius Maria,B4ancam sororem Gullielmo,

proceres rebelles, mititabat, accitu«, xhi keL apritis, d marobioni Montisfer»«ti, nuptwi tradidit, filiumque

Mediphwum* ducalibus foscibus ornatus, ingreditm*,
pateroaeque baereditatis, possesfione- potifur,

J^oc auuo saceUum majus temptiD- Mariae Vir-
ginis Mouachorum Carmeiitani ordinis impensia uo-
bUisr famitiae Turturae, quae per id tem*>us AJe-
xaudriee floreutissima, et frequeutissima erat, licet
modo peuuw eMtinctu defecerit.

( MCCCCLXVII ).

Postero auuo, motus haud parvi in Alexaudrinis
fuerwot ex beifo, quod Pbitippus, Ludovici II, AUo-
brogum Ducjs, fifius, et Divi Amadei VII napos, in-

Joanuem GaUeeoium uatumaxuuura uvAhbiategrasso
iusqepit) (Bjt Bopa u«ore,

Eodem an.no, dmuia flumina GaUiae Cisulpinae
proctigiose iutumuerunt, et, alveis egressa, longe,
Uteque 4i0u$a insiguem cladem, n«n modo vioinis
eampis mfuleruut^ satis fere omuibua coeoo corm-
ptis, sed «tiam I peoori , et aecotis , qui , > repentina
iUuvie iu epert» diepreheusi, partim.aqnarum rapi-
ditate correpti , partim ruinis aedificiprum , vi , et
impetu inuudationis coUabentinm , obruti sunt.

Sub idem tempus Blasius Gambariuusi, ecpiestri
dignitate, et christiana nirtuto-iUustris, aedes Mona-
ehnrujnCarmetijtani iustituti annuis aliquotredditibus,
et proventibus ajwxtt.

58

Digitized by

Google

455

G. SCHIAVINAE

456

[Floruit hisce temporibos Galleacius Guaschus,Ab-
has D. Andreae Villaenovae apud Numerem.]

( MCCCCLXX )

Proximus annus, qui fuit a Christo nato quadringen-
tesimus septuagesimus snpra millesimum, Thomeno
de Trovamalis tertio Alexandriae praetore , apud
Mottam, oppidum agri Foroliviensis, tertio die ante
sanctum Pascha Resurrectionis Dominicae, puerulus
a Judeis furtim captus in crucem agitur, tres inde
ex eis, qui scelus patrarunt, Venetiis igne succensi;
reliqui fuga sibi consuluere. Puer interea certis
prodigiis venerationi haberi coepit.

Pridie kal. julii, cum totum Siciliae regnum la-
trociniis, direptionibus, caedibus, et omni maleficio-
rum genere infestum haberetur , Ferdinandus rex
Petrum Trottum Alexandrinum , J. C. f et equitem
clarissimum, judicem magnae curiae, sive quaesito-
rem cum summa potestate, et imperio dixit, qui
prpvinciam illam purgaret, et ab ejusmodi emissa?
riorum , et grassatorum injuria securam, et paeatam
tueretur. Tabulae ejusmodi commissionis, et mandati
sunt in haec verba. « Ferdinandus, Dei gratia Rex Sici-
» liae, Hierusalem, et Hungariae etc, Magnifico viro
» Petro Trotto de civitate Alexandriae, militi, juris
» utriusque doctori, ac nostrae magne curie vicario,
» judici , et consihario fideli nostro dilecto gratiam,
» et bonam voluntatem. Pervento nuper ad Majestatis
» nostrae notitiam, non sine magna animi nostri
» perturbatione, quod in diversis oivitatibus, terris,
» castris, villis, casalibus hujus dominationis nostri
» regni SioiKae sunt quamplures latrones, usurarii,
» disrobatores, homicidae, aduiteri, et alii malefici,
» qui hactenus commiserunt, et continue committunt
» plura, et diversa scelera ; nec non sunt nonnulli
» principes, communitates, magnates, et barones, qui
» indebite eorum vassallos, et subditos multipliciter
» molestaverunt, et molestant, eos opprimendo, et
»- eis justitiam retardantes, et denegantes qUae ex
» predictorum scelerum, et dclictorum commissio-
» nero meruerunt, statum pacificum nostrorum fide-
» lium, quem defensare tenemur, diversimodo pertur-

» bare ; Volentes ergo super iis debite providere,

» ne delicta ipsa in dies crescant, et per cousequens
» transeant impunita, quod alienum est a nostra
» mente , vobis eidem magnifico Petro Trotto, de
» cujus fide, solhcitudine, legalitate, scientia, et
» animi probtkate in aliis nostris magis arduifr ne-
» gotiis, et agendis vobis per nos commissis lauda-
» biliter comprohastis, plurimum confidentes, tenore
» praesentium de certa nostra sbientia, motu proprio
» committimus, dictraus, praecipimus, et mandamus
» expresse, quatenus statim,' receptis praesentibus,
» ad quascumque civitates, terras, castra> viilas, et
» totins nostri regni Siciliae, ubi praeseus«ritis, et
» cognoveritis esse diotos maleficos, et barones, in-
» debite molestantes dictos eorum vassalios, et eis*
» justitiam denegantes, vos persomditer conferatis,

a » sicut vobis videbitur melius expedire, et cum ibi
» fueritis, omni jurisdictione civili, et criminali, alta,
» et bassa j ac mero - y ac mixto imperio , et gladii
» potestate possitis, et valeatis, tamquam noster
» commissarius in praemissis per praesentes ordi-
» natis, et-tamquam unus ex judicibus nostrae ma-
» gnae curiae vicariae, usque ad nostrum benepla-
» citum praefatos latrones, usurarios, disrobatores,
» homicidas, adultei*os, et quoscumque maleficos,
» malefactores, et criminosos, cujuscumque status ,
» gradus, ordinis, et dignitatis fuerint, quorum
» nomina et cognomina praesentibus haberi volumus
» pro expressis, prosequi, capere, torquere, seu
» tormentis afficere, et punire, #c castigare, et con-
» tra eos procedere usque ad poenas demeritas, et,

b » si opdrtaerit, usque ad mortis supplicium inolu-
» sive. Et si forte matefactores ipsi prd dictis ex-
» cessibus, et delictis una Uobiscum se componere
» voluerint, harum serie potestatem, auctoritatem, et
fr plentim posse nostrum ; damus , et concedhnus
» oum eisdem pro quibusvis excessibus, et delictis
» usque ad dictam poenam mortts inolusive, tran-
» sigendi, coMponendi, paciscendi, et concordandt
» pro ea pecunia, vobis melius visa juxta eorum
» facultatem, et secundum quod melius vobis fuerit
» visum: nec non relevare indebite oppressos, eis
» justitiam ministrando juxta ritum dictae magnae
» curiae vicariae, ita quod ex nunc in antea vigore
» praesentium possitis- ad inquisitionem, et indaga-
» tionem generaliter, aut specialiter, prout meliud

c » vobis expedire videbitur, et exegerit qualitas de-
» lictohim , ad captionem qiiam personarum , et
» bonorum, tormenta et poenaiem ultionem, Deum,
» et justitiam habendo~prae ocuiis, ad partis que-
» relam, et simplicem denuntiationem, aut accusa-
» tionem, ut supra dictum est, procedere. Necnon
» praedictis subditis, et vassallis dictorum princi-
» punij comitum, magnatnm, et baronum de dene-
» gata justitia, et de quibusvis eis indebite allatis
» vexationiboS) et moiestationibus, de eorum dominis
» conquerenfcibus justitiam facere, et ministrare. Et,
» si vos idem Petrus inveneritts per aliquos supra-
» dictos fuisse justitiam retardatam, seu praevenie-
» ritis in captione dictorum malefactorum, et defin-
»' quentanm, seu confectione processuum, et inqui-

d » skionedelictorum praedictorum, nullus alius debeat
» se intromittere de tali malefactore, quaiitumcUmque
» fuerit ordinatus. Imo vos, et nemo alius conficere
»' processus summarie, et de plano, sola facti veritate
» attenta , et per alios incoeptos, ef ihtra : legalia
» tempoira, et non expedito» perficere, et setttentiam,
» : seu Sfententias prolerre, et ipsam, seu ipsas «tebitae
» executioni demandare, prout vbbisf melius videbi-
» tur expcdire. Dantes etiam, et concedentes vobis in
» praemissis 7 et circa cum dependentibus, et emer-
» gentibus, annexis, et connexis, ex eis omnimodam,
» et plenariam potestatem, ac totaiiter vices, ac voces
» nostras. Quibuscumque legibus , constitutionibus,
» eapitulis, ritibus, ordinationibtls, nec non qmbus-
» vis privilegiis, cOmmissionibus, pvovlsionibus; al-

Digitized by

Google

45 7

AN. ALEXANDRINI

458

» bacanis, capitulis, rescriptis de officio, meri, mixti- a » plurimum dilecti; die xxv mensis junii, tertia in-

» que imperii, ac de nOn extrahendo in primis omis-

» sis, et aliis quibusvis causis, tam per nos, quam per

» quosvis officiajes nostros a nobis potestatem ha-

» bentes, quibusvis officialibus nostris, ac principi-

» bus, ducibus, comitibus, magnatibus, baronibus,

» uhiversitatibus, et personis aliis in genere, et in

» specie, in quantumvis benemeritis, atque dignis,

» et pro quibusvis considerationibus , atquc causis

» concessis, et factis

» formis, et clausulis, ac aliis quantumc
» rogatoriis, etiamsi de illis oporteret fieri in prae-
» sentibus specialis, et expressa, et de verbo ad
» verbum esset mentio facienda; quae omnia hic

» dictione, anno Domini mcccclxx, regnorum no-
» strorum anno tertio decimo. „
.« Rex Ferdinandus;

« Egidius Sebast. »
Xi kal. Augusti, foeda imbriuin, et ventorum pro-
cella Alexandrinum agrum graviler afflixit, et defor-
mavit: turriculae aedium tegulaeque detectis ejectae,
arbores mnltae radicibus avulsae , plures mediae
confractae. Cui calamkati protinus alia successit;
namque aquarum inundationibus aedificia muitis in
locis labefactata corruerunt, mortalibus multis ex-
thactos, et oppressis.

Xvm kal. septembris, confirmatur foedus inztum
inter Galleacium Mariam, Mediolani Ducem, Ferdi-

» habere volumus pro espressis particulariter, et
» annotatis; quibus, in quantum efiectui praesentium b nandum, et Florentinos. Interea Amadeus, Allobro-
» obsisterent, derogamus , et derogare volumus ; gum Dux, et Philippus ejus frater, qui Venetis

» non obstantibus quoquo modo. Pecunias vero,

» quas vigore hujus nosteae commissionis rite, et

» re^te exigeritis, volumus per vos consignari prae-

» ceptori proventuum dictae nostrae magnae icuriae

» vicariae, sive ejns. locum tenenti, illusirissimis

» propterea, et carbsimis> filiis nostris Federico de

» .Aragoni* in provinehs Capitaneatus , terrarum

» Barri, e* Idronti generali locumbenenti, et Hen->

» rkto de. Aragonia,: in provinciis Calabriae gene-

». rali locuoatenenti intentionem nostram declarantes.

» Mandamus univeras, et singulis hujus regni prmci"

>v pibus, ducibiis, comitibus, marcmonibus, baroni-

» bus, vicferegibus, justitiariis, iocumtenentibus, gu-

militabant cum expeditis aliquot peditum cohortibus,
et praevalida equitum ala, in imperium Medioianense
popuJabundt ingrtterunt; quorum impetus mox Gal-
leactus Maria repressit. IUi namque, praedae faciendae
oceupati, a Sforliana veteranorum militum acie cir-
cumventi, miserabilem in modum profligati sunt ;
quibus tamen paulio post, intercessione, et precibus
Bonae uxoris suae, pacem dedit.

( MCCCCLXXI )

Postero anno, praeturae potestatem gerente Alexan-

» bernatoribus, capitaneis, casteUanis, commissariis, c driae Jacobo deBilliis, BonifaciusGuaschus, vir genere

» algogeriis, uugariis, porteriis.et aiiis officiabbus no- illustris, disciplinaque Juris civilis apprime eruditus,

» stiig, majoribn», et mmoribus, quocumque nomine a- Cicho Simoneta, Galleacii Mariae, et Bonae ejus

» minonpatis, terra.rum .quoque dominis, et domma- matris a secretis, penes quem totius imperii Me-

». bus,. uniwrsitatibas, et hominibus quarumeumque diolanensis summa, ef rerum omnium arbitrium erat,

» civitatum, terrarum, castrorum, villarum, et loco- Sartiranae, Castro Noveta, Valli-Rozaschi , Berdi-

» rum hujus nostri regni Siciliae, tam nostrorum do- gnanae, Calocio, et S. Alexandro, oppidis agri Pa-

» minalium, quam dictortun principum, ducum, co- pieusis, cum libera jurisdietione, et sine prirtcipis

mitum, magnatum, et baronum, ac ipsorum offi-
eialibus, et locumtenenUbtus, quatenus in praemissis,
etcirea.praemissa, ac depeodentibns, emergentibus,
ajanexjs, et connexia ex ois vobis praefato Pefcro
Trptto pareant, bbediaat, et intendant, tamquam

appellatione praeficitur.

jPortenta prodigiosa , et terrifica ih Italia visa.
Cametes enim largis, et ignitis circulis, rx-kak fe-
bruarii , per dies xl [apparuit]. Muiieres tres ■ par-
tus tnoastruiesos eidiidere,: nna Papiae allurum, alia

» personae nostrae pr^priae, m$ quoties a vobis fue- 1 Brixiae canem> tertia Derthonae geminos, masculum,

» rint requisitiy praestentqwie omne anxilium, Cbn- et ioeminam; mari caput, ^ et os evat simiae, fbeminae
» silium, favorem ne^ssarium , et opportuoum d autem srostrum, et cauda fehs: vni kal. aprilis, in-

» armala manu, et militare, si expfrdierit, et contra* genti motu. tenra concussa est; ad haec laigi imbres,

» rium;nop fiifijapt, pro, quanto dicti illustrissimi filii; nivesque iaagna «Ititudiae de coelo eflusae ; mox

» nostri «pbis nooi?«m gerere eupiant , caeterique frigus adeo; duuum exarsit, ut yitibus, et arboribus

», praedicti subdi*i ob$tri gratiam nostram aaraxn passim interitum attulerit; Laudae Pompeiae, atque

», habent, iramque et indignationem, ac poeoam du- atibi etiam grandines iaogentis ponderis pluisse nun-

» catprum auri duorum milfium cupiunt norr.Bubire. ciatum est; earum grana majora phmimum struthio-

» In pujus rfti- te^imoniBn? praesentes fieri jussimus, camelH lOKum ntagnibudirie aequasse, minora autem

» et majestotis • nomttei ■ sj$\fr .inpetodenti , muniri. trutina examj&ata, libranii excessisse fitrbw.: >i . .
» Datum in CasteUo Nqvo noslrae civitatis Neap#Ii, XV kal. Augusti, Pauius II Pontif. Maximus, homo

». per magnificuai jjjtrjusque juris. doctorem Lucam plane morum gravitate insignis, caeterum nimis valde

» Toaolum Roma»umjiocnu»teBentem; spectabilis, et suspiciosus, dum Romae laetus agi|, multis tandem

» raagpifict viri Hon*rj(ti Gajetanii de Aragonia fi- praeclaris, et sempiternae gloriae editis monimentis,

», dorum comitum hu^ nflstri regni ioqumtenentis, inter quae id illustre fuit, quodb Cai^dinales amictu

» el protonotarii , colletj 8 consiliarii fidelis nobis- pwpureo ufci instituit, reperitino apoplexiae morbo

Digitized by

Google

4*9

correptus, inleriit. V id. Augusti successor et. d«tus
cst Sixtus IV Ligur, ex vico Albizolae dioecesis
Savonae ortus, Franciscus de Rnvere antea appella-
tus, qui monachus, et generalis Administrator Ordinis
Franciscani fiierat. Hic, ineunte Pontificatu, decreto
sno statuit , ut Jubilaeum , quod quinquagesimo
quoque anno prius celebrari consueverat, vigesimo
quinto deinceps celebraretur, illudque statim in pro-
xime sequentem septuagesimum quintum supra mu-
lesimnmquadringentesimum repetendum etcolendum
fore indixit.

Xviii kal. septembris, rursus terraemotus herri-
bilis faclus est ; aedificia multis locis GalKae Cisal-
pinae corruerunt, et labes facta.

(MCCCCLXXII)

Insequenti, vu id. januarii, Joanne Antonio ex coroi-
tibus Sparovariae Alexandriae praetore, erinitum sy-
dus ingentis magnitndinis, lurida, oblongaqne cauda
in occidentalem plagam vergens per dies qwndectm
continuos apparuit; quod statim, vi id., alterum paullo
minori breviorique coma itidem exardere conspe-
ctum est ; quae portenta non secus atque superiora,
et quae etiam sequentur maximarumque calamitatum
imminenlium sunt praenuntia.

( MCCCCLXXIII )

Proximus annus, quo secundo praeturae potestatem
gcssit Alexandriae Joannes Antonius escomitibus Spa-
rovariae, mitio suo fuit admodum nivosus, pluviosus;
ac maxhne frigidus; ex quo vites, et arbores ita confe- 4
ctae sunt, ut, eodem anno, nullos fere fructus tulerinti
Hanc algoris , et imbrium vim nimiam confestim;
siccitas magna est subsecuta. Alexandriae, atque -atibi
in tota citeriore Gallia annonae difncnhas fuitr neqqe
satis hae calamitates fuere ; famem quippe excepit
iiilco pestilentia, >atrox adeo ut ejus initio infinitug
prope hominum numerus de medio sublatus sit. In
Insubribus, inter Ticinum, et Abdnam fiumina, tan-
tus terraemotu8.exprsus est, quantus numquam an-
tea; ibi namque aedes snpra bis mille collapsoe,
quarum inde ruinis obrutorum corporum nnmerus,
quod is snpputari non potuit, omittitur.

Xii kal. decembris, Alexandriae proclamatnr foe-
dus, et induciae ad vigintiquinque ftrturos annos inter
Galleacium Mariam, Mediolani Ducem et respublicas
Venetam, et Florentinam, posthabita Alphonsi, regis
Neapolis, societate.

Hoo item anno Marcus Episcopns consiliarius Bo-
nifacii, marchionis Montisferrati , deckratnr.

G. SCHIAYINA.E

46o

a cesaionem aciticet dignitatis, at census,quamfecitAn-
tonius Guaschus, coemptoeastroBisii ip Idguribos d*
Philippo Auria; cujus inde castri tnstitnttone suscepta
a Galleacio Maria Sfortia, Mediolan^Duce, qui per- id
tempus rei genuensi moderabatur, fidelitatisy et obe-
dientiae sacramentum eidem praestitit.

Et lucrum optimi civis a repubtica Alexandrina
item factum. Siquidem S. P. Q. A. studiosas bene
merendi de bonts omnibns, et cum ppimis de iis, quo-
rum opera, et facmhate lucem ahquam, et hoaoris
incrementnm capere poterat ,. Joannem Berrutum ,
egregium artium, et medicinae doctorem, hoc eodem
anno, virtutis et meritorum ergo, crvitate sua et
omnium mnnerum immunitate donavit, . .

Interea Genuae tumultuatum est, et de exeutiemdo

b jugo Sfortiae, Medaolani princtpis, *t de repetesda
libertate teatatum.

( MCCCCLXXV)

Postero anuo,ex jubilaeo,quod Sistus Pontifex Ma-
ximus ad vigesimum quintum annum reduxit, passim
numerosae hospitum, convenarum, et peregrinorum
catervae ex diversis christiani orbis partibus itomam,
voti gratia, iter habuerunt. Cumque Alexandria posita
sit ad Aemiliam viam, qua facilis, et opportunus ad
Urbem ex ulteriori Gaifia, et aliis Transalpinis, et
Cisalpinis provinciis patet transitus, eo divertit toto
anno tanta earum gentiuni muJtitudo ea de causa,
ut nulla recensione numerus nee comprehendi, nec
certo supputari pessnV r '

Eodem anno, xiv kal. maji, Tridenti Simou pue».
rnlus trimulus, in odium , e* «ontumetiam Sajvatoris
Nostri Jesu Christi, a Judaeis impie incrucem sub-
latus est, et in sanctorum numerum postea miraculis
clarus relatus. , ;."

:i • ;

.nr:

< MCCCCLXXivi ) .

. u. 1011..! ij .1111 . '

fi!l.

i:f

(MCCCCLXXIV)

Qui proxime insecutus est annus, Pauio de Carpo
Aiexandriae praetore, hoc habuit memorabiie, ac-.

Insequenti anno , viiKkial. ; septetnbris, Aiexandriae
foedus inter Carolum, Gaitiae regem, et Gaileacium
Mariam Sfortiam pefcussum evulgatur, et prociama-
tur; cujus inde graUa, sup^licationibus, omnibusque
laetitae signis Deo per aliqu«* dies gratulatum est

Mense novembri , in^ata Alexaodriae 1 flumina
d Tanarus , et Burmida astiduis imbribus vagantur
per vicinos agros, maximo interitn sa«ts, e% iisdem
agris iflato datnno. Prodigiis hic etiam annus sol-
ticitatus fnit. In agro ^Veronensi pueHu uno caplte,
duabus faciebus, totidem Wivis, et anis, quibus «ge-
runtur excrementa, brachiis quatuor, et duobus uteris
stomacho junctis, nascitur; quae, dum per totam
Itatiam a parentibus, agendae stipis causa, cireum-
fertur, etiam Alexandria«a detiA» est. Fine decembri
coU»e«es haud insignis alraqoe portenta coospecta;
quae Galieacii Mariae Sfortiae, MedMani DuCis, feta
dppropinquantia praesignulosre viea sunt : quippe
Mediolani, vn kel januarii, hora diei decima octava,
dum in tempium, Divo Stephani protomartyri eon-
secratum , audiendi sacri causa , pi^ofectus esset ,

Digitized by

Google

46i

AN. ALEXANDRINl

462

nihU sibi cavens a Joanne Andrea Lainpugnano , a jimiomensemodocaloresingentes,mododuri,etasperi

Hieronymo Olgiato, Carolo Magistro , ac Franzono
Joannis Andreae puero, in medium procerum, et au-
Ucorum corona, quatuordecim vulneribus iilatis cru-
deltssime trucidatur. Sicarii enim ., et. participes con-
jurationis omnes inde sese fuga sufetraxerunt, Joaqne
Andrea excepto , qui cum et ipse, patrato scelere,
fugam intentasset, laciniis mulierum, quae confier-
tis4imae iUic aderant, irretitus, ab atroci Mauro, qui
a .pedibus ducis erat, transverberatur, illicoque con-

rigores praeter naturam, et ordinem tempestatis in-
gruerunt, adeo ut vix discerni potuerit aestas ne, an
brnma esset. Fine autem septembris, recrudescente
algore, muHis locis glacies inventa. Et quidem ab
hujusmodi intempestiva temporum vicissitudine , et
aeris intemperie obortae sunt febres malignae, et
lethiferi morbi, quorum vi mortales plures, praesertim
principes viri, et potentiores, de medio sublati sunt.
Ineante decembri, confirmatnr foedus, factum inter

ciditexanUnis; cujus corpus a plebe, et pueris, ludibrii, Joannem Galleacium Mariam, ac Respublicas Vene-
et : contumeliae gratia, prius per omnes urbis vias torum, ac Florentinorum.
raptatum, in frustra est dissectum. Obiit Galleacius
Maria annum agens trigesimtim tertium , rebctis
quatuor fiKis ex legithnis nuptiis ; duobus maribus,
Joanne GaUeacio, et Hermete, totademque fbeminis, b
Bianca 1 Maria, et Anna; quorum masculorum postea

Hoc anno praefecturam Alexandriae cum insigni
praesidio gessit Petrus Biragus.

( MCCCCLXXVIII )

Joannes Galleacius, natu major, imperii Mediolanensis
habenas regendas suscepit, Bona matre ejus tutelam
complexa.

Ceterum interea populus in tumultum versus
conjuratos investigatos, et captos jn nervos com-
pegit, ut inde de illis meritum sumeretur suppli-
cium. Quaestio ex Senatus consultu decreta; legibus

Postero anno, kal. maii, die scilicet Dominico, Mar-
cus de Capitaneis, Alexandriae Episcopus, vir gravis,
et integer, bonoque Ecelesiae suae natus, post rite ,
recteque summa cum laude, populique ' sibi com-
missi fructu, atque Divini cultus augumento gestum
sacrum magistratum perannosfere xxv, relicta tandem
apud omnes sanctitatis opinione , senex plane ani-

in sontes agi coeptum ; erat ex judicibus, qui quae- mam omnipotenti Deo reddidit. Tumulatum eius cor-

stioni praeerant, Marcus Trottus ex primariis Ale
xandriae civibus, quem Galleacius Maria pb exi-
miam ejus doctrinam, mores virtutum, et vjtae in-
nocentiam a secretis sibi cum Cicho constituerat.
Huic Olgiatus, in vinculis ab eo quaesitus, )ibeUum,
quo conspirationis series continebatur, manuscriptum c
dedit, sese iUi interea plurimum commendans; cujus
exemplum Bernardinus Corius in sexta . s^uarum hi-
storiarum parte ad verbum ponit.

( MCCCCLXXVII )

Proximo anno, iv nonas januarii, nocte praece-
dente, Hieronymus Olgiatus, Carolus Magister, ac
Franzonus , GaUeacii Mariae Sfortiae percussores
crimine per quaestionem convicti, in arcis vestibulo
versus urbem, post acerbissima tormenta, et into-
lerabUes cruciatus, morte tandem pafrati parricidu
poenas dederunt.

Iv idus . aprilis, Bona, et Joannes GaUeacius, Me-

pus fuit in sacello maximo templi, quod Cathedrale
appeUatur, marmoreo sepulcro, non ignobUis struc-
turae; in cujus fronte haec carmina leguntur:

Marmoris hoc tumulo sunt Marci praesulis ossa

Clausa, decusque, salusque, et pater urbis erat.
Haec viduata diu, sedesque vacaverat olim,

Cum tenuis mensae diriperentur opes.
Mittitur hic pastor, qui, miro incensus amore,

Quaerit opes sparsas, inveterata novat.
Munera dat templis, divinae laudis honore

Edocuit clerum : quae benefacta manent.
Heu tandem senio confectus morte quievit,

Venturis speculum, religionis honor.
Nunc anuna, in coelis patria meliore triumphans,

Utitur angelicis fecta beata choris.

Huic haud multo post Sixtus Pont. Maxipnus suf-
fecit Joannem Antonium de S. Georgio, patiitimn,
et praepositum Mediolani, virum jurjs utriusque
peritissimum , a quo multa docte, et erudite in

diolani Duces, magistratus omnes Alexandriae per lit- d legum facultate conscripta sunt, eaque in lucem data,

teras suas certiores feciunt de recuperatione Genuae,
quae pauUo ante a sua obedientia ditcesserat. Interea,
cum pervulgatum esset, Octavianum Sfortiam , Asca-
nium et Ludovicum, Joannis GaUeacii patruos, con-
sUium cepisse de invadendo Insubriae principatn ,
eos Joannes GaUeacius relegavit a Mediolano.

Hiems soUto asperior inhorruit; nam a kal. oc-
tobris usque ad extremum diem martii anni se-
quentis frigus fuit intolerandum. Nix tricies venit,
eaque in summa altitudine usque ad proximas id.
majas in terris permansjt- Pruinae crebrae, vento-
nun assidui flatus, pluvjae rarae, ac prope nuUae;
aliaeque calamitates insecutae, ut propterea Alexan-
drinus ager re frnmentaria maxime Inboraverit. Toto

passim in publicis gymnasiis citantur.

Vnr kal. maii, qui fuit dies D. Georgio martyri.
consecratus, Joannes GaUeacius Maria Sfortia, Me-
diolani Princeps,. solemni pompa, et apparatu ma-
gnificentissimo in maximo templo ducalibus orna-
mentis insignitus est»

Luna, iii id. Julii, passa fuit deliquium, et sol,
iv kal. augusti, defecit mirabiliter.

In id. septembris, publicatur Mediolano, atque in
toto ejus imperio foedus ictum inter Ludovicum, Gal-
liae Regem , et Joannem Galieacium Mariam, Medio-
lani Ducem.

Stella crinita, aliqnotque alia prodigia evene-
runt. In agrum Alexandrinum advolat ingens lo-

Digitized by

Google

463

G* SCHIAVINAE

464

custarum cOpia, quae non leve frugibus attulit de T a
trimentum. Quam calamitatem mox subseeuta est pe«
stileutia, commune malum. Aere enim infecto foetor»
mortuarum Jocustarum, mortales atrox fonestae oon-
tagionis virus incessit. Hac morbi vi anquantisper
sedata, a civibus passim per omnes vias, efc oem^
pita, triviaque eriguntur sacella Matri Christi, Divis
martyri Sebastiano, et Rocco confessori, voti causa;
quorum multa Alexandriae integra adhuc, et plura
collapsa videntur, aut vetustate, aut beUavum injuria.

Vm kal. Januarii, Antonius Trottus, longte Princeps
Alexandriae, Eques, et in bellica disctplina dux magni
nomiois, et usus, mihtiaeque Bononiensis pcaefectus,
quod ejus opera fideli, et strenua iUa Respublioa per
annos multos ante in bellis plurimis usa fuerat, a
Joanne Bentivolio Juniore, Bononiae, et Arimini do- b
mino multis gratiis, et privilegiis, virtutis, et benevo-
lentiae ergo, honestatus, ipse cum filiis, et nepotibus
ad iofinitam posteritatem iii gentiUtiam Bentivoliorum
famUiam est adscitus, et adoptatus. Privilegii hujus-
modi tabulae sunt, quae sequuntur: u Joannes de
» Bentivolus, Eques Bononiensis, et Arimini dominus,
» etc. maguifico Equiti, in Te mUitari perstrenuo do-
» mino Antonio quondam magnifici domini Galleacii
» de Trottis de Alexandria, magnificae, et excelsae
» CommUnitatis Bononiae armorum capitaneo non in-
» digno, carissimo nobis ex corde, tamquam fratri;
» honorando, salutem, et prosperos ad vota suc-
» cessus. Spectata, et per multos annos a nobis,
» et cuncto Bononiensi populo probata, magnificen-

» nostrae Bentivotioruni adsciscimus, unimufi, adneo-

» timus, adjungimus, adpcimns, et incerporacnus.

» Et in hujusmpdc appcllatione, qua fiunUia noBtra

» de Bentivoliis eognominatur, te etiam cognonrinari

» volumus, et consentiraus ; ita quod dehJceps tu, et

» praenommati tui hujusmodt filii et descendentes,

» perpetuode Bentivolits appellentur, et cognominea-

» tur, ac pro taHbns habeantur, teaeacrtui 4 , traoten-

v tur, ac reputentdr ubique locOrum, et io omnibus

» actibus, et rebus ageudis, ac si inde orinndi eessnt*
;i, Et nt.te etiam curam habere, ejt ex covde amare

» videamur, tibi, tuisque praememoratis filus, et suc*
» > cessoribus suis armorum insignia nostra, videficet
« • scutum dimidiatum croceostve aureo colore ex tratMf-

v verso ad dexteram snperius cum septem piramidutts

» porrectionibus, intermixtis totidem piramidmns «1-

» terius partis scuti colovis rubri. SuniBter cinurium

» Leop^ar^di sedentis in igne, et divisi&m neetram

» ad quarteria , videlicet dextra iuperius azurri

» coloris totum, et sinistra rubri, et viridis coloris

» transpositis inferioribus quarteriis ad oppositum

superiorum, prout in pictura hic inserta pictoris
arte figurata cernitur;

Pictura sculi interponitur.

Et meute Uberali, qua supra concedimos, dona-
mus , et elargimur , ut omnia , aut eorum par-
tem tu , tuique fiUi , et descendentes hujusmedi
praememorati, pro tua, et eorum voluntate pos-
sint, et valeant deferre, et eis uti, ac si ex na-

tiae tuae virtus, fides, et integritas, cum, quod per c » turali sanguine , et famiUa nostra Bentivolierum

» annos videlicet circa undecim , quibus nostram Bo-

» noniensem patriam incoluisti, et servitiis, et com-
»' modis Reipublicae nostrae invigUasti cum fide et di-

» ligentia singulari intentissimus honori, statui, et

» commodo nostro,etReipubIicae nostrae melius,pro-

» fundius^ ac fidelius, ut ita dixerim, quam nemo

» aUus posset, Servitia tua militaria mirum in modum

» praebuisti, tum quod nos, ac universam familiam

» nostram summo amore, miraque dilectione es

» prosequutus, ut ad id nihit addi possit ; et tuae

» insuper multiplices aliae virtutes non indigne pro-

» merentur, ut te veluti germanum nostrum dUec-

» tissimum, quantum maxima possumus affectione

» prosequamur ; et te nihU a nobis distare putemus,
p

» oriundi essent, et esses; et quemadmodum nos,
» FiUique nostri , et deseendentes faciunt , et fi»-
» cere poterunt in posterum, impedimentis, et con-
trariis quibuscumque cessantUbus, quibus, quan-
tum nobis permittitinr, et jure facere possumus
in hac parte, ex nostra certa scientia, et motu
pxoprio derogamns. In cujus rei signum, et in-
vestituram praesentes nostras patentes litteras, vim
publici instrumenti in se eontinentes , quas in
» fidem, robur, et testimonium praemissorum fieri,
» et per Notarium nostrum infraseriptum publicum
» subsoribi, et pubticari, nostrique sigilli magni cOn-
» sueti munimine, et appensione roborari jussunns,
» tibi gratiose donamus ad perpetuam rei memo-
nisi qaod ex nostro sanguine, nostraque famUia d » riam, et ad laudem omnipotentis Dei, et inte-
oriundus non es. Et cum id natura vetuit, quod » meratae Virginis Matris gloriosae Mariae, te ad-
valde cuperemus, quantum in nobis est, claris- » misso etiam ad pacis, et perpetui amoris oscuram,
simo argumento manifestum facere constituimus, » .et benignissime amplexato. Datum, et actum Bo-

ut conjunctus sis nobis cognomento, sicuti es in-
tegerrima mente, et benevoientia. Propterea, ut
omnes etiam intelligant quantum te faciamus, te
dominum Antonium antedictum , filiosque , et
posteros tuos per lineam rectam natos, et per-
» petuo nascituros, iUos videiicet, qui nobis, ac filiis,
» ac descendentibus nostris fideles, et sincera di-
» lectione, et amore, sicut tu es, conjuneti fuerint,
» exigentibus amplissimis meritis, et virtutibus tuis,
» harum serie in perpetuum sanguini nostro, et
» appeUationi, ac cognomento domus, et familiae

» nouiae in domibus residentiae nestrae, praesentibus
» magnificis viris domino Joanne Francisco, quondam
» Baptistae de Poetis equite, D. Egano quondam
» Guidacii de Lambertinis equite, Domino Fioriano
» quondam Domini Caroli de Malviciis, Bononiensi-
» bus civibus, et compluribus aliis praestanttbus viris
» circumstantibus , testibus omnibus ad praedicta
» vocatis, adhibitis, et rogatis. Sub anno Incarna-
» tionis dominicae mcccclxxvih, indictione xi, die
» xxv decembris, tempore pontUicatus sanctissimi
» in Christo Patris, et Domini Domini Sisti IV.

Digitized by

Google

465

ANN. ALEXANDRINI

466

« Ego Bartholomaeus quondam domini Palamidosii
d de Rubeis, civis Bononiensis, publico, apostolica,
» imperiali, et Commuuis Bononiensis auctoritate
» Notarius, praedictis omnibusque, et singulis, dum
» sic, ut praemittitur, agerentur, et fierent, interfiii,
» eaque rogavi, scripsi, et pubblicavi, mandato dicti
» magnifici domini Johannis, et in fide praemisso-
» rum hic subscripsi, et solitum sigillum meum
» apposui.

Ad haec annus omnium frugum, et vini copia
laetissimus fuit, adeo ut nusquam fere in toto liguslico
tractu annona pretium habuerit.

( MCCCCLXXIX )

Insequens annus laetus omnino Alexandrinis fuit,
cum otio, et vacuitate omnium civilium, atque ex-
ternbrum motuum, tum insigni publici, privatique
commodi facto compendio. Quippe, kal. septemb.,
Joannes Galleacius Maria, et Bona ejus mater, Me-
diolani Duces, in gratiam , et remunerationem fidelis
operae, sibi a populo Alexandrino per omne tempus, et
praesertim aestuantibus bellorum turbinibus datae,
eidem portorium, et vectigal, quod, ratione rerum
ad humanum victum spectantium, pendere consue-
verat (imbotatura victualium vulgo nuncupabatur),
remisit et condonavit, eumque prorsus ab eo per-
petuo immunem, et exemptum fore decernit. Re-
missionis hujusmodi et decreti tabulae sunt in
hunc modum : « Bona, et Johannes Galleaz Maria
» Sfortia» Vicecomites, Duces Mediolani, Papiae,
» Angleriaeque Comites, ac Jaouae, et Cremonae
» Domini. Cum omni tempore Communitas civitatis
» nostrae Alexandriae erga nos, Statumque nostrum
» admirabilem fidem, et devotionem ostenderit, cum
» novis hostium hostrorum incursionibus, et aliquo-
» rum oppidorum vicinorum defectionibus tanto
» studio rebus nostris favit, ut, spretis rebus suis
» omnibus, nihil carius, vel magis cordi habere
» videatur, quam pro status nostri conservatione
» cuncta, si opus fuerit, subire pericula ; quo circa
» jure impellimur, ut eos mirifice diligamus, et
» nostram in eos benevolentiam aliquo argumento
» ostendere cupiamus. Pro aliquo igitur praemio
» tantae fidei, et devotionis tenore praesentium prae-
» dictam Cbmrounitatem Alexandriae perpetuO libe-
» ramus , et absolvimus , eximimusque , et immu-
>> nem prorsus facimus a datio imbotaturarum vic-
» tualium, et vini civitatis, et cassinarum, sitarum
» intra corpora Sanctorum dictae civitatis, decer-
» nentes , et volentes , qnod , causa dicti datii ,
» nullo fiituro tempore directe, nec indirecte dicta
» Communitas, nec particulares personae vexari
» valeanL Mandantes intratarum commissario, et
» referendario ipsius Civitatis, ac reliquis omnibus
* officialibos nostris, quibus spectabit,' ut nostrae
» remissionis, et immunitatis Ktteras observent ,
» faciantque perpetuo inviolabiliter observari. In
n quorum fidem , et testimonium praesentes fieri

a » jussimus, et registrari, nostrique sigilli impres-
» sione muniri. Datum in arce Mediolani, die i
» septembris, mcccclxxix. quarto idus. »

Bona item per litteras suas admonet Alexandrinos,
Ludovicum Sfortiam sibi reconciliatum, totius im-
perii Mediolanensis gubernatorem , et praefectum
creatum; ea propter publice gratulandum, prae-
sertim quia nihil amplius de tumultibus sit timen-
dum, cum jam rerum noVarum auctores Cichus,
et Joannes Simonetae fratres, Orpheusque Aricanus
aerarius tribunus in vinculis detineantur.

In idus, Petrus Biragus, vir opibus illustris, cae-
terum gratia, et auctoritate apud Sfortias longe
illustrior, bienmali praefectura Alexandriae gesta, a
Bona, Joannis Galleacii matre, accitns Mediolanum
b proficiscitur. Abituro ex S. C, ob egregiae, et ex-
cellentis virtutis meritum, et impigre, integreque
in obeundo demandato sibi magistratu datam ope-
ram, eximii honores habiti, donaque amplissima data.
Quippe ab Emanuele Trotlo, I. C, et oratore cla-
rissimo, primum de suggestu luculenta oratione
laudatus, mox civis decretus ipse, filii, nepotes,
posterique ejus omnes in infinitum tempus cum iis
omnibus praerogativis, quibus originarii Alexandriae
municipes uti consueverunt, atque etiam jure defe-
rendorum communium Reipublicae insighium, qui-
bus crux rubra albo in campo exprimitur. Postremo
autem, gratitudinis, et amoris ergo, Aquario, et Pelvi
ex solido argento magni ponderis, utroque egregie cae-
lato, et mirabili opere perfecto, honestatus a nobilis-
c simo civium grege Mediolanum usque est perductus.
Per hos dies Antonius Trottus Bentivolius a Jbanne
Galleacio Maria, et Bona ejus matre, beneficiario
jure donatus est oppido Ovadae , et utriusque Rusj-
silioni agri Genuensis.

Sub idem tempus Manfredus Ghiliinus, Patritius Ate-
xandriae, vir animi virtute, et bellica laude insignis,
claruit. Hic namque tantum apud Mediolanenses
Principes valuit gratia, ut ab illis ad sumuios ho-
nores, et militares dignitates sit evectus. Eques
enim cataphractus primum fuit, mox, crescente glo-
ria, decurio equitum turmae , dein, auctus majoribus
cum equitum, tum peditum copiis, Bergamo prae-
ficitur, ut ejus civitatis praesidio excubaret; in quo
munere tandem, relicta post se praeclara, atque
d prope invicti ducis fama, non sine moerore Johannis
Galleacii Mariae, et Bonae, Mediolanensinm Ducum,
senio, et militaribus laboribus confectas, pie ani-
mam Deo reddidit.

( MCCCCLXXX )

Proximo anno, qui fuit a partu Virginis quadrin-
gentesimus octogesimus supra millesimum, vm kal.
april, percussum est foedus infer Sixtum Pont. Max.,
Ferdinandum Neapolitanorum Regem, Joannem Gal-
leacium Mariam, Mediol. Ducem, et Florentinam Re-
publicam , exclusis omnino Venetis. Quod tamen foe-
dus haud diu integrum permansit ; porro, vix trige-

59

4<J 7

simo die exaclo, Pontifex, relictis sociis, pacem cum
Venetis conclusit.

Vit kal. maii, Marcus Trottus Alexandrinus patri-
tius, Bonae, Johannis Galleacii Mariae, Mediolani Du-
cis, matris, a secretis, orator mittitur ad Ferdinan-
dum, Regem Neapolis.

Mensibus septembri, et octobri, et deinceps per
multos menses, domus Blasii Panizoni, I. C. Alexan-
drini, infamis fuit adventu daemonis familiaris, quem
vulgus Folletum, et Martinum nomine appellat, quam-
vis longe ante , sed levius, vexata sit. Is namque tam
noctu, quam interdiu per domum lapides jactabat,
ictus edebat, dormieutes, ablatis stragulis, et lodici-
bus, nudos relinquebat, supellectilia de domo, atque
infantes, et pueros de loco ad locum transportabat,
crepitus ventosos emittebat, clamabat, cachinnos ede-
bat, et alia plura, quae narrare longum esset. Mense
inde decembri, coepit latine loqui, et ad interrogata
respondere: quae in remolis, et longinquis orbis par-
tibus fiebant, tamquam praesens illic esset, narrabat;
saepe tamen veris falsa, ut Cacodaemonis est natura,
permiscens. Ejus verba erant articulata quidem ,
caeterum vox subtilis, submissa, distincta, et intellectu
facilis. Dicebat enim, se Angelum Dei esse : Jesum
nominabat. Quaesitus, quid de eo ligno, quod Ale-
xandrini, .tamquam portionem verae Christi crucis
venerantur, et colunt, sentiret, respondit, tale esse,
nec eos opinione sua frustrari : et plane hoc spec-
trum tandem, Deo permittente, evanuit, et prae-
nuntium fuit multarum, et maximarum caiamitatum,
quas postea idem Blasius est perpessus.

Interea Baudolinus Collus alexandrinus, vir cla-
rissimus natalibus, et divitiis inclytus, Mediolani
praefectus, juri cum sontibus agendo ( capitaneum
justitiae dicunt ) una cum Theodoro Platto juris-
consulto, et Francisco Bulla causidico , jussu Lu-
ddvici Sfortiae, quem Bona, Ducis mater, in gratiam
receptum , provinciae imperii sustinendae comitem
sibi tfdbeiverat, de Cicho Simonetta, viro sane gravi,
et itfteg%rrimo , caeterum forte nimis Guelphorum
partium studioso, quaestione acriter habita, in illum
capitis judicium tulit; quo inde pronuntiato, ni sci-
licet kal. novembris, in arce Papiae, ubi per invidiam
Roberti Sanseverinatis , Petri Pusterlae , nonnullo-
rumque adversae factionis Principum, iu vinculis
detinebatur , eorumdem impulsu , et instigatione
iniquissime damnatus , dato collo, septuagenarius, et
assiduis podagrae laboribus vexatus, securi percu-
titur. Quippe nulla noxa, sed sola invidia, et aemu-
latione auctoritatis, et gratiae, qua is apud Ducem
valebat, morti datus est. Ejus corpus postea illic
tumulatum fuit sub peristiliis templi D. Apollinaris,
appositis ad sepulcrum multis elogiis, inter quae
haec habentur praecipue :

Incolumi Galeaz poterat Duce plurima Cychus ;

Sublato Cychus jam Duce cuncta potest.
Dum rotat instabilem fortuna volubilis orbem,

Ex suramo Gychus lapsus ad ima fuit.
Omnia qui poterat, post annua carceris atri

Viucula, carnifici colla secanda dedit.'

G. SCHIAVINAL

468

a Aliud.

Qui puero servit, Communique, ac Mulieri,
Hic hodie perdit, quod bene fecit heri.

Aliud.

Principis Insubrum fidus, qui sceptra tuebar,

Acephalon tumulo gens inimica dedit.
Me coecum dicunt, vidi qui multa superstes;

Crede mihi; sine me, patria, coeca manes.
Dum fidus servare volo, patriamque, Ducemque;

Multorum insidiis proditus interii.
IUe sed immensa celebrari laude meretur,

Qui mavult vita, quam caruisse fide.

Mortuo Cycho, Joannes, ejus frater, homo omnium
b bonarum litterarum supellectiti instructus, cujus in-
genii praestantiae fidem facit historia, res a Fran-
cisco Sfortia gestas continens, quam latine, docteque,
Caesarem imitatus praescripsit , Vercellas relega-
tus est.

Idibus decembris, Margarita, Juliani Ghiliini uxor,
Maphioli de Birago F., una cum Andrea filio, ven-
didit Hieronymo Guasco, Uberti filio, equitum duc-
tori, pretio trium mitiium aureorum nummium bona
omnia, juraque, quae habebat ad castrum Ceriolum,
Petram Maratioram, et Montem Castrum, tractus
Alexandrini oppida, nempe aedes, viUas, areas, vi-
neas, nemora, molas frumentarias, et quidquid de-
mum illi in dictis locis erat proprium, exceptis arce
Castricirioli , et bonis Villaenovae, et Fraschetae,
c quibus bonis pacto convento in hujusmodi vendi-
tione sibi reservatis, adhuc ejus nepotes utuntur, [et]
fruuntur.

Xvi kal. decembris , Philippus FirufiSnus , eques
aureatus, et a secretis Joannis Galleacii Mariae
Ducis, praeficitur aerario Mediolani, auctus amplo,
et honoratissimo stipendio. Quo item anno, scilicet,
vii kal. januarii , emit a Sezadiensibus, praeter ali-
quot vectigalia, poenas, et multas in causis civitibus
et aliis.

Interea fames, et pestilentia totam fere Eurbpam
graviter afflixerunt.

( MCCCCLXXXI )

Postero anno, mense februario, classis Alphonsi,
Neapolitanorum Regis, classem Turcarum ad urbem
Hydrumem profligavit. Propterea Alexandriae, jussu
Joannis GalleacivMariae Ducis, tres dies gratiis Deo
agendis , et laetitiae signis edendis consumpti sunt.

Circiter julii finem, Franciscus Philelphus Tolen-
tinus, homo graecis, et latinis litteris apprime ern-
ditus, benemeritusque de primariis aliquot Alexan-
drinis, Bononiae, tertium, et octogesimum agens aeta-
tis suae annum, fortunis exhaustus, caeterum laudis,
et gloriae plenus, vita excessit. Hic sane, exceptis
nobilissimis fertilissimi ingenii sui foetibus, quos in
utraque facultate, graeca scilicet, et latina , variis
rnodis, et numeris, ac soluta oratione feditis, alu-

Digitized by

Google

4«9

ANN. ALBBABDRINI

470

inoo&euameMeUentes phures, dacurhiae suaeaemulos, <* aoimo ferre non posset, gravi indignatiane commetus,

robquk, inter,quo9, ut rebquos praetermktam, haud
postremi habentur Georgiua Menuk, et Dmmnicu*
Firufiinu9^ale»«adrtnieivea, yiri undecuatque omninm
liberaltnm d fo njn ffi aptm^ civilittmque nrnamcntorum
spkndorm chunsahm.

i Per hos diea, oum custodes , gnberiiatoncsqne;
Joannis GaUeacii Maake atrimadvcxttsseni, MedioL
Antonium Taaririnm Ferrnriensom , Bonae cubica-»
kriwn, ei structorem obsoniacnm sciiukndarum.,
fretnm gratk , et: ancioritate'.,. qna pkrimnm apaWt
ipsam Bonesu poUebat^ tanta insolentk esse coepkse,
ut neminem se majorem dancns, , omnes, vel ipser
Prinoipis proptnquosy fastkairet, et nt, nimkm sibi
sumens, et arrogans, ioagne , ini dies oontra pafeUcam
quietem, atque imperi» iwrdamitatem mobii cona- &
retnr, nt propterea, abdieato. knuriere Medioktto non
sine ignominia excedere adacbns sit fdc^. Gnjus, et aha*
rum rerum causa, Bona, quae ilbxm unice adama-
bat, praecipiti furore aeta, in tantam insaniam incidk,
nt r oblita pndoris, ac dk^ntatk suae, posthabha filii
cbaritate, eujus tutelam Loekmco Sfbrtke solemtti
stipaktione demandarerat , Tpsa etimri- Mediolano ,
in uherioreui GaUiam prnfeetura, discesserit Cae*e-
rnm, dnm apud Abbiategisssum, qno progressa, ad
reliqnnm iter confickndum se se accingit, jussu Ludo-
vici Sfbrtiae ilbc detenta, profectionem intermisit.

KaL septembris, Bobertus Sanseverinus , foederis
Italici Imperator, cum insigni eqnitatu Alexandriam
ingressBS, apud Antonhxm Trottnm Bentivolium

Duci ipsi operam snam subtrahere, et newis atudere
rebus ooepit. Qood postquam Sfortia resbiit, praeter
modumcxcanduit, atque iUum, prinram. humanater,
demde contumacem minaoibns Utterk acdrat,.indicta
ei rebeUionis poena, nisi, spatio tridni, cerantmv stetis-
seL Qui ni h il ora rim s conscientia perfidiae, et tetttere
susoepti consilii convictus, ne caputsuune in disqri-
men ariVUuxret, et litteris responsum., et ancipitem
accessttm eidem omnino negaviL Qnamobcem Sfbrtk
ipsum, »oknei honore privatum, hostem, pnScat cniri
fib^fgregabbus, et sociia epribusccmqa*. Opvjidwm
autem Castrinovi, et Pontiscuroni, qaae.p^ane op>-
pida is bcneficiario. jure possidebai , sacramenti
obligatione aaiutis , omn&no eum eis cnmmercky et
fimkhagi cooane todine maerdacit, msponkqne, illnm,
snosque ut munseipns expellant auis; Iv inde nonas
februarii, Robertus ez Castronovo cum ala quadri-
gentorum equitum, et wsigni peditatu abscessit,
statimqne Ulud Constantius Sfortia, Dux ReipubUcac
FJoBentinomm, et Sfertianae militiae Brincepsy ac
moderator, ingressuS AkxaaSdrum fihum natn maxi-
mu» , nurnsque ipsius Sanseveririatk. intenapit,: et
Medkknum transmitlaL Fiae jriUi Ludovicus Sfortisu,
adversns qnem Robertns conspiraverat dnm praefe-
cto arcis Jovis Mcdiblan., Aksamdriae magbbatibns,
et popnio impexatr, nt oopiasy praeakhrique ipslns Rb-
berti missa nrbe sua facsanL

kuk rr nori. augusti, oaris mereibns ooritagione
pcstis infectift Papia Akxandriam vecta, nak modo

divertit, a qno UberaUter, et apparatn magmfico o civitatem prope totam , sed circnmvicina quo^ue op*

est acceptas.

Fine Septembris, ad eastrnm Abbktisgrassi Bonae,
Sfortke Dnck matri , qnae Ulnc, sive animi gratk,
sive qnod a filio pauUo animo disjnncta esset, se
cootnkrat, perfbratis tnrribns, prebosa quaeqne,
hoc est omamenta mnUebrk aurea, argcntea, et
gemmea, valoris quinquaginta mUUum inmmm m

pida nonnnUa morbosa cenfiecit, ut proinde ctves et
CasteUacienses, curandae vaktudinis cansa moenibns
egresaij casas exasseribus, et stranrine partim iavicinis
campis, partim super amnes Tanarum, Burmidam, Ur-
bam et UrbiseUam, connexis simul naribns, eonfece-
rint, ubi, totis duobus sequentibns mensibus^ieptem-
bri, et Octobri, immanem kane, et funeetam caiami-

anreornm, et ampbus, snrrepta suat; exploratores tatem sunt perpessL Quae pkne calamitas aequiori

qnocnmqne misst, sed frnstra.

antm« toUeranda iUis fuisset, nisi graviuamaium ebdem

Hoc anno, vnlgatnm est Gennae, kpidekn poodo ferme tempcrismomento excepisseL NanvmU.no-

miUe de coek prodigiose kpsnm.

( MGCCCLXXXII )

Proxkno anno, mense jannario, praetore Akxanw
driae Petro de Tortis, Sansevcrinus Derthonam pe->
dites miUe, et Alexandrkm cobortem plenjssimam
praesidk misiL <

Xvn kal. februarii, Jacobtis Trinftins , praefectus
copiarom Joannis Galleaca Mariae, itidbm cnm se»
ptingenQS eqnitibus Alexandriam venit; nbi duabns
noctibus est commoratus; mok, inde digressus, sex
horarum spatio ponte ex ratibns super Burmidam
eonfeeto, vecta Dertbonam profidsoitur.

Interea Sanseverinns, cnm hnpotentkm procurate-
rnm imperii Medioknensis , et Sfbrtke Daok, qni
omnk, non ex jnre, sed pro vohintate gerebant, et
a qoibns is maltis m rebns jam offensus frierat, aequo

vembris, vis maxima ksbrtmri, hornbdk tenrtribus,
et fkbnkabns mktorum, de ooek defkxk; qua, die
possera, infkb' amnes totam pknitieam a CasteUatio
opptdo ad ooUmm Alexandriae proxinwrnm crepidi-
d nem ioundarnnt. Gujus rei cansa. ooofecti peste, ma-
xkae Casteikeienses, praettr paucos^ qu% per agros
effitsi, aut snbsidk arboram, qnas aegrc eonscen-
derant , aut baoefick tmtriom, quns sui ipsis na-
tantibus pro temporis angnstk snhxnAtOre pcterant,
salvati snnt, tam repentino casu intereepti, cmries
diris aquarnm vorticibus mksrabiUter sunt ab-
sorpti. Et pkne quanta, et qmmt fbeda s^rage? ho-
minum, et bonorum ketura ex bacivi pesfilentUe^
et effervescentmm undarum rapiditate facta Sk,
yix verbis expUcarii potesL Itaqne annns Akxan-
drinis, et Castelkcknsibns inanspioatus, et infeU-
cissimus fkifc

Xvi kal. novembrk, loannes GaUeacms Maria bbr-
tatur per Utteras snas Alexandrinum populum, ut

60

Digitized by

Google

47«

i 'Gi SCHHAWINAE'

47 a

nbi!<i-fiditu«ijiBon»e- Mediokriufla gratulareivtury et a> tmcti sutft.i Pe&tilehtia , quae, shmb 1 >proxim<8 prae-

faetlliae, ^foikritotisqme.; signa seowmpvaepeferrebo. •
-ci&Tup kaL jamiarii, ex ac*i , ac prope iqtolei^ando
frigoue i glaciatus. estj T an arus r molaeque fraroeatariae
<1* > riadis J subduotae ; i cumque . circumagi :no» ■ posbeaty
iaine eusgeor i .coepemat cives . i Gul lincommodo ! odour-
rQnt8Slopem;nCD^laramdomini, pondere fissa, dissok»*:
taqueS glaciev demersi , ae praefocarti i plmes^suntc:
niXvfcnL, SfqBtia^Du^ AlexandrihoS magistuaba*, contu
monet . d« ypdoejj : e t, > foedere i inten Pont. Masuy Regem.
MciliaBj Rerppnbfioaha iFldrentinamj Dricesafierrariae
seqi^ijjB^^a^iqkpeiiiaperabjUt omnmo publica gra-1
tufatioidfludj;se> fia*-''' 1 ' : ■'•'■' -"1 '■) < i/>*ani?.r.r) ut >; ;::
ijiiFmeideeeipknl pestUentiae[vinisi.bbepit(Iix8tingini
et laaariiyifcigus tamen mdies n^agisijnvaiesflepeyet

tlerito, maumutni - pavtem iLtguriae, > fajkjfnj "Inshbriae
incesseratj latuisi vagatar. ;omO iijinudiiil iut-i)>.w
< i i Pe» feos ^ies i Putei y quge> /es «» ifamitin> 'ktfige iip-ririi
oeps i Aleoancbiae^ bellby < paoeqae r«3lf*sijdb / 'uonnulla
in patria christianae religionis i»8geegM»''j excilarriqt
mow»ne^t»^(lii ^enim') ( de[josuoijiauxea»ut 8aeMe^'t et
cuenobSura i mdfattoimrutn liCamelftatiiB inWhrtri y < mL
eoifis^i peristiBis, iporftiran«3vTimbulataa^ua, ae^ifi^
ciiaqiwffalUsiiia asnnsjnet >CH>mmodomiisadr«^ fipaiui
faaifliaeyjatque piwijatisiiplendweitu Cajteipraeolarl
operis) meranriayint inviobw^ipi^kie; perpeUi* setj-i
varqtur , / et futuoa , pnstefcitasu adr. ejusmedi y < et > amw
pfiera i edehda tfccJmQita ;t sfaii ;ijis ps^inpiia^mn^ataeae, et
eaenfy&o , mflasnmenetuc, jgentiK tia/ su» uasigaia ubi*

amgeri, ita ,Ufc<*i|tes, et arbates wei ixi arpriciseolUuro & cumqu&ifingi/iipingiqufejcuraruojl. i ajipii; t m •>: '>>•>

majori expavte-perustae interierin*

■.jiji.-.ip i;In /iiuo o/t;:.!> i)-. . > ; ' '.<',

. uvrxth wcccciiixxiii

i;ji!(fiim:jM /n(l ,i;i .' :..'!>'

::i jn oi:t>>.;»n i
>'j ::ii"i«>t'

i;

IJO.

M 'Jiijrr:

,XXXIII;V

iiiJilJ.'.'..,vv) ;:li!

•• Posferoi dimo ; itieunt* v Sixtias Pont. MftX; ■ feedus
einn . Joanaei (Oaneacio ; MaruV, <Fioren,tini$y > Colum«
henlilfus,! bt Ferdinaude R<ege '[iqiit] jpacto,i quod is
Romahaei j Ecclesiae ! > iptermissum > ; «ensum> ; ■■ ahnhum
pio Neapofitan») regno itpendereiv 'rurswm duxdssis
Yenetisi Quod mdeifbecHri, vm idU jatfuawi^ per totam
Mediolanense,m impeiTum it^ibaruoliswqitu ,oe«' prne»
conum voce evulgatmniiestiitt nun a<h» i;; .i.it il-r.d
yin: kal. martii, bora> <i>viiil/ :i(^nllielmus iMatiehio
Montisterrati, vir aeqne>bonis>, et nialis a«itib«s; clarusi

quem Aie^andrini parum aequum v et placabileni vici- o oiphs oum Vene*is -certis legibus ieceruntj .StipulatMnfi

>Eodem> i Ijaabo-jrj Luobmusi HVottws y ; arclf idaacomis
jniimarii-iilliijindridea templi , vir plane genere, do«
etrindjieto hdigiond! iilbslpis. i pafiter> etJ exnellens, ■ a
Sixto PofflfoiMai.>'Bpiwapus Bobh>oreatqs est.; .n-A
ii Hoo Ste^m^anooiiFeiicjnmn^s^
etiooropendm lhencaitodiuij/, amicitiam,;et societatem
feciti!cdm r Malwmete^<iTurcarorofj^
obram niare, qiiod «anteJ hkusum i istefit y negofiiatio-i
bibuj$-.posteai apertum asti? >ini<l<i'A I»n<].. mnf» .umi
-o!>n.T::.' . :i •tirrtt; i/iufjirji-jnito.) f»!i ii";i , i»ii , i , i

.)i-..'.i: :'»Jiii ui'j'.uij' •'!(»•: ; , j;!.;-)J-;b ::i!!:
«il-lb': s :-.i: ii'i</MClGCCLXXXlIV.i'i>?..;:j
iii:;.'i!,.:i:.".! .'. n;>;':i:i)'j iii_;i^iii iii.j : .■'. , ;'i;r-

Pbstero anno, vri id. augusti) pacemfeederati Priw»

w;il'i<ii£ i if

> : • < . i
:i:« ;•)::.;.<

hum per omne> tempus> eib«rti fiierant, GAsali est mbr-j
tuusy haud .mnolto post, quam id oppidum TOoenibu»i
cinctum , temp}isque y et aedibus egregie - eKomatom
Sixtua Pont Max^ dn> civitatem eresit y et episcopali
dignitate dohavitJ Hunc namque mortii proximumj
eti aqoMs conscientiae Stimulis agitatum, Bonifocium
fratrem, pjtmcipatus t haevedem, astanteni, suppemis
hisi )?erfcigi allodutiuni Jef unt : a Eece, .finter, Mar-<
st chiami>i)jan<p;tabi;relinquo longe meliorem, qnat»
w)ia.ipa'tre/ ^eepiJjCaeterum iquoaiam. iw.ea ampfi-
*j fioatida ;nwi)«re>'b<d4nasy quam injuria usus 6«m /
» i i pyoppsijea' ti) ^Ueoobteston , et >bro, -n t quabcnnt^
»; qde:-egb jvickiisi»apfu diiWatiyet a meis violenter,
»)! ! «|toPsi<y rfiscnw i ea < qmicey et bbhe^<o>feij'merito imeo,'
» ■ f©t . gratia^ VcKs oexsohere j,i et < pestitnere. » Quibus
verbia virp^(mwJoiati8j edko>sqspirio,animam efilaviu
liMenm apijfis lnraqidus&iitmultjis pluvits, caeteruro*
majus ^ccus, et jadeoifcalorolbos >ae8tuaris, uti circa
ejus finefiy clivina providentia, precpx messjs, «t hot^
netin» tritipo ipanis conlnctos, rfiitnem , qoae antea
pdpulfls ; inopia ■ frugom graviter afllixerat , levavit.
Qulppe- ad «d uaqne. tempus stetit firumentum re-
galibusldeoqm /in singulos sextarios, et vini anphoray
vulgoi brenta dlbta^ aureouummo pertautata est. . ■'•)
nlnter haeo>Aleiandrini, eiemplo. Castellatiensium }
vias civitatvs vivo lapide. cemiternere ; institerunt , dnii*
tio facto a vico fabrorum ferrariorum, etcerdonuniv
. Mense junio, qitem etiam>^xcepit siccitas , caiores
intolerabiles fueiunt , quibus mortales plurinii •e»-'

tabularum interfuit nomine Joannis Gallepcii j-Mbh
lnae, MediolaniDucis, Joannes Jacobus £tfiiliinus,iXle-
xahdrinusipatritius, et ipsius Ducis a secretSs, uir >niti-
que cum milkari pradentia, et civili lahde, turq chri-
stiaoa modestia insignifc Sane hanc initam societatem,
et amioitiam prae caeterii gravissime tulit Pontifexi
Is n»mque, . pridie idns atigusti, quintb «cilicet die,
postqnaiq 'haec.pax «cqncifiata est, tristitia, *t animi
aegritudine confectus > isepthagenahio major anhnam
De« .reddidit. Cui inde, iv hal. septerabris, Innocen-
tius VIII, Joannes Baptiala antea nunchpatus!, hbino
natione Ligur, patria Genuensis, ex illustri, nobi-
lissimoque, aC pervetusto genere Cybo ortus, om-
nium Cardinaliam :puhcu8':6Ubrbga^us est.

Interea Alexandria foedis procellis seditionum agi-
tatnrf quippe G^raritueViillavegiai, juvenis toxbolen-
tns, faotia&uS)i et imultis fiagitus mqninattosi, cbnU
tracbo^grege perditoromi, : et sui similium Civium
Gibellinae factionis, totam ctvitatem simul oaedibusy
eti lairaciqiis^mfesuutunt, 'atqhe ihter i aUos! caesi sunt
viri piurea db familia AntoniiiCribelli, urbis eti to-
tius Cispadani tractus praefecli .; q«mrnm ihde inte-
ritus cassa^extempio Dux Sfortia Aaidream Cagnolum
Alesandriam iqisitjUt judicio»quaereret, et quaestionb
habita referret, quo in reos, at parricidas animadver-
tereturf qui tamen conruptus nesoio, prece, aa pretio,
hndtum>£aein«tt:reliquit. c -i :;; >c.'., '

Aestas transaeta nulliscoelestihusaquis; caeterum
vin,demta laetissima fait : , vinum vili sfcetk , ned frre

Digitized by

Google

ANN;./ALEHBaSDRIJS'I

474

pretilnh iabiHtasorlidisi tairtrim.seidecrim, in aouphorab u oaaau kucti ; prodamtibus Alberto' Invkieto., re* Bia-

sing«fei8 oestoadHtfunK jPestilentiaiauteybyi<pii«j 8uperio4
vibf s^antiifefcae^f adt^ acffcbe'p^*dehata;, univer-
pi^pe/Gi6alpmain;GalUBrm deteumtwitjin <rm oni>

t 8iniribiiR79lA ?.i/i> t 8i:i'n:iJ;iii/ f ! bi:i['>iif' .i;<jfic>! f - i - j - » * *
-ob : * i r/i oijf»'fi] ui on^i.iu t firr :iit.|0 kmjIij.-ik!" :')I.
■ /.•) is)i iikii rnijii^nMGC(SGDXXX.(Vn();!i t ruiir) imiii;»
f p.nlivn?.?.K /wsiJ.Tiji miuji;:; 'i'f i.iinoHum <lu <jiuli> >
o i hassqbsiisdmBaspquQ 'ix praetuTl»P>otestate tjrus &xn
xit Alexandriae Joannes Paulus Barzilius, maflinuruiH
rerum gestarum atrocitate memorabilis fuit. Sane
cum Carranti Vflldi^a^ci^.pekMicJosissimi, et tur-
bolentissimi, ejusqne gregalium audacia usque adeo,
JOahais Andreae Ca^ubllae i^naesUuris maie^eioiiim
ftggligentu^ittrejV 'natHi^ ut/pa^retieffitoVumiciriHunum

su> Parnsono ,. ; praetorium .efi > dubiculum Wesputtt*
iognassiyipfeilm inermem, et magqis clamoribus opeid
&ds*ra implorefnteni , iin terem eiurit (sicj^ eontinuoque
eaptkimiferreisjcanceUis podii, iquo prospectus est ad
viato Sntorilmy iswsperidef urit ; • qui, ' laqueo fracto, in
tercam.ddHuo ispirans illiuo deeidit. Quofaeto, raptim
inofcona) fistt iinvadoht ,. iisquei onustii salati qureqwi
suae; vduntariid ^p^erpetuoj esilil» cdnsulaerttTrf. inr.n
^i3tttfere«iT«la^hr.fama feoiborigy Ciritas omnig >rfit
aal) iomi,. tfdoThaJWr betluMf) idtei* 'partes, ■ utrihque
eomparanturepraesidia:^

longe iGueJ^phariutp PripOTdsyj*rioprjid»i)CasujllaaVe^
IiochaVaiHj {JtebariaruyetiOTada, vti anagnu «Hentium,'
etiiamumrump.^^ioaataf ;seseJeg«gie. oentra ihestlles
puriitatencttfii^f^ 6 iricarsns muwivifc; Itaxl^

d^rentnp, Iproptereaiy iv honas rmajh AleJwnd riann anlsl
su8 )est)Petr*sj iVesputius] Eqiies^ rfilyentarhuB^-iukta
imrrihsi, aciprudens^et gm^^

htenS j ',' qtth. ; Duoid i (Sfbrtiad /vieeatu : gerfea» AieMtldriaej
atque -iai tote ^Gispadaiiaitnactuj, intraenis, . acpro*
•fligatae iliic juventutis insoleutiam! y tet temeritatead
compeseerityiGarirantun^ iaiprimis cape-

ret , - capitumque^eicaifi ^moreV laqueo ; istranguUoret<;
dicto €>uoii'hb^iehis;i¥e8phtiiiSj'r8imul atime «n)bdm
estingressus), jGodeihan*> XLroit.eivirimiadvdcati, hotM
tcihxr , et iop*miiurgert[ ad < tonii pesbdenten» eshauridnH
daht, et purgaucUmi . isenthiam. n IllioO') ei dath> tiert
lecta fortissimorum jnvenain» xaterva,; expedhaque
equitom: sagtttoriorum manuS^/Bosobhaccita'; quo*

pTOf^nfrafBtihariuttnadldrum

mercedar^raril etiaml expcditwiconduxernritJ aurilia;
quibu8,'.poirtei6bx8p*o, aditom ad«e'a>dTersari«s pWe-
eiuseruhb^Gibdlhni autenil inihuo 'ireghius ad Jpes suas
pnteuraudas aorJesserudt 9 «opitS' hamqueilujidiqoe ,
taninex ifectioBis suae.oivihusji quaui. exitotO) Alekan-
driuB^jetiMouferjateiisifiteawf^ pattim
in sepipndis^ et luendn i trJbemibu^ s^uisJlooarhfat, par-
timj istjumVyiptfJsopeha Gaeet^is .fiostschii^ etnprdepo-»
siti 1 ;I)i 1 1 Jesdnia I dor Gapiccio y i Iqui i tex ) genfce < iStatnpa
eBat,xmjipiw'beJibus occulferupt, eo cousiUo, ut, data
opportmii^tBrW, rem ferro' d^eceruerentJ c i ; >
gnHss<cognitifi>!Joarnnes Afedreasi Gagaoh^ lut tunUas
immiaentis mali moleim a cerrieihus «irirtat^is depeU

ruui 'omniuni pcaesidio fukus Vespurtius nocte .proi 6 krert, severissimo edictb oavit, cives ut arma dcpohe^
xuiha ^iquam rvt id.: maii. 9ubsecutd est , opportuno nrint, etiexterni protmus ufbe escederent Quamobr^m;
urbis loco, uticautius dedipula mdrei .caperet9 statrieU eehibita seditaone, pacato tumultu, ad quaestionem
nemporiit; quae, chm totem fe&hHssetrigmisnootiim, de^ostibusihahendam se contulit. Quae dnm ageretj
tandeuij: prirma iluCOj qua hork soleht Uoctufni fupes^ la^dovicos Sfortiaj Mediolahens\s impierii moderator^
facta pra,eda, latihula quactfere^igregem domesticoruib et.rreotor, ad quem jam hujusinodi tqrborum rumov
hostrazh conspicantur ; aiec nioraj m iUum irrumptUsit peclatus fuerat, tumma adhibita >ceteritate, Ajexan^
infesJis telisi.;Ger*a*um:primo'impeld aetritbi) iex uuraH driam acoessit, cum ut .in dffiqio populmw Conti-i
quepBhte,atvquQ,quoriiani univerei in unumCalTanbtm neret, thm ut in criminum reqs antmadverteret. 1 1
eoulos hitandorauty et rvahde. oppngoabant, faciie latreH i r Re ; igitur ek*. judjciis oomperta \ > p lmuin VitiaVe-f
nes, et sacfhiscelerdm^ relicto: Duce/ inde fbga Klalia-f giarum dbmosidirui, et aequari. solo praeeepjt, ti*<
huntur; Gtarrantuh .aut^em omni auxiiiO desritutus, licbi indeyadlise erocatis . Petro Trotto, Afbertd Guasclioy
aliqluuafJfm: sJ*eanie)propugnasset v seque ! egregie< Aei pbeartQiGambarino, Albento JuTitiato, Blasio^iPawip
JTOdisset, d«nram> aidversariorum vi oppressfas^iirt zono, Augustiuo Sqwrrzafico^ Aiberto PectwnoriOy
Vesputti petesthteid viyus devenit 5 cujus inde man-< lihoma. Gaicamugio , atque ^ilus etiam . ririS' pririia-
datriv<actntunn .dsdidta; causa, adicohmopas peristUfi riis,)et urndorhm omnium .auctoribus / isdicts >iHls'
supinSinslfpplain, arJa: pairte , quae foruin maximum muidta, maudavit, ut,i proxima sequCnti^ie/onme8 >so

Medioladum conferrept, exceptis Alberto > Invifriato^
et BfastorPanruoino, quos, ;ut Vesputii oaedis> magt-'
stros, ii} ckadcilam, quo^ est urbis ^ castrute , opeire r
hwnitissftmum ; perdUci jubet ; ; inde Viglevanunij nbi'
acerbissime uterque est.cruciatusj et tortus ; postieme'
Mekholanumylnvitiatus in arcem portae novae, Paniz-
zobus rn' tnrrim portae Vercellinae : sunt ; corijectif
unde, duorum mensium carcew macerati, tandem
domum liberi sunt dimissi. Reliqui autem, qui. prae-
cepto Sfdrtiae Mediolanum etiam adiverant, mitiori
poeaa plexij decimo post dio itidem missi facti sunt.
J Jnemitc apriii , cum Herculcs Atestihus, Ferrariae
Prihcep!»,';Aquafi Statiellas valetudinis gratia profici-

/ . U'

gpectjit', Ks«speusbsi)laqueo : vitam ; Jjnivit.
/j iihnc erndehtateni haud longe inultam tulerunt!
Pnjceres- aliquot; gibeUini , . et. praecipue Caesar
Eustaohins j iet- ' Albertus • Invitialus y • cives amplitu-
dine^iet iauetoritate tquidem magna, caetermm; fac-
hbhumonimhristndiosi. Ii enim, iuita oonspiratione
sbdalium duceritorum civium , coegerunt in aedes
D. Mwci^ rubi de; perimendo Vesputio praefeqto.y
ocqupandd ponte Tanariy et Guelphis opprimendis
agitdtumu ) eb > detiberatum esL, ■-. Quod' perniciosum.
consihuhr tarita , animornm ■; cvntentioue CapUimifait,:
ut, postera die y facto mane, quinque ; es; propihqdis.
ipsius Garraritit , ihsigni armatorum I Gibellinorum

Digitized by

Google

4^5 G. 9CB1AVINAE 476

scens, recta via Alexandriam perveniaset, ab Antonio a domdnam stantes> sacerdotes in iis mi ss am cetebran-

Trotto Bentivolio hospitio, apparatnque magnificcn-
tis&imo, ac prope imperatorio acceptus est Itineris co+
mites sese ei dedehtnt, praeter ilmstres aUos anlae
Proceres, viri tre» summa dignitate, ex Trdtta Fer-
rariensi familia, Paulus Antonius scilicet, a secretis,
et Jacobus, orator ipsius Principis apud Joamtem
Galieacium Mariam Sfortiam, Medioiani Ducom, ger-
mani fratrea, et Nicolaus, juvenis lectisaimufr, et or-
nalissimns. Paulum Antonium, et Jacobura, PeUhis,
Nicolaum, Emanuel, Trotti Alexandrini, tectis et dV
mibns invitatos exceperunt, et liberalissime tracta-
runt. Cumque inter epulas post prima pocula, ut
omnium fere conjnnctorum moris est, dno fratreS,
et Petrus in mutuos, et varios congressus venissent,

tes;si mmu* audire r aut saltem prospicerJe, etSacro-
sanctnm ChristiCorpus de eorwn manibns adorare, pie-
que pro i ncohmiitate conseqnenda sna precari possent.
Per id tempus Michael Rustiarius, civis Alexandriuus,
Jurisconsultus optimus, magno in pretio fiiit; do>
ctrina enim, moribus, et rerum 6mnium nsu ita ex-
celluit, ut, multorum Principum gratiam assecutus,
ad snmmos magistratus, et U?gatk>oes obenndas «dtro

Sit VOCahtS. ■ .v.r. ':;<•:.'•

v,/<u.

( MCCGCLXXXVI )

Inseqnenti anno, Botnfechis Gnascns HaslAe malefi-
ekrnm qnaesi tou (Carntanenm Ulmn justxtiae vocant)

multaque ultro, citroqne de dignitate ac frequentia 6 designatnr. Hic Isabdhun Carrectam, Francischinj

snae ipsorum familiae, hoc est Trottae, disseruissent,
nempe ut ea antiquitate, opulentia, titadis, et hono-
ribus ubicumque stt, et praesertim in. abquet ma*
ximis, et celebrioribus Italiae civitatibus, qnibus est
inserta, florentissima habeatur; intevrogati tandem
fratres de sua Ferrariensi, unde exbument origb-
nem trahere, aperte quidem, et ingenmf respende-
runt, Alexandria, Alexandrinosqne fcives aeque esse
se, atque Feirarienses, idqee a patre saepe, et propin-
quis senio confectis, didicisse : tradebant emm, avos
suos, ciroiter annum a partuVirginis milleomum tre-
centesimum trigesimum quintnm, quo tempore Obi-
zius, Marchio Ferrariae, beUorum acerbitate oppressus
fuerat, operam ei suam non minus strenuam, quam fi-

fihaxn, in matrimonium duxit cum dotje aliquOt ep-
pidorum in Alpinis Liguribns, utpote Gottaesiccae ,
Camarianaey et medietatb Bochae Genchii, nam par*
tem aheram panlko ante de Marehionibus Montisferrati
comparaverat, una cum jnrisdictionibus Comitis Chie-
huri in oppido FelizanL

£1 hnbribns frequentibus , et fluenti labe lique-
scentinm nivium de alpibus Tanarus ita prodigiose
inflatus est, nt aqnarum vi et rapiditate fomices qna-
tnor pontis coctitii kteris, qni est snper id flumen,
a fundamentis disturbatt sint; pro quibus inde refi-
riendis, ac resdtueudis Respublica, populusqne Ale-
xandrinns ad sequens qninqnennium universa urbis
vectigaha oppignoravit, operasqne unas in singnht

delemdedisse,cumulatosqueabiUopostmodumexmuis O hominum, et jumentornm capita, ac singula plau-

castrensibuS muneribus, et dignitatibus , anspicato
patria permutata, Ferrariae sedem suam, eo trans-
latis familiis, et re omni domestica, constituisse.
Nam ipsi, et deinceps filii, ac nepotes, posteriqne
universi, nihil prorsus a majorum praedictorum suo-
rum perenni, et contestata virtute degenerantes ,
bonis onmibus locupletes mirifice per omne tempus
laetati snnt. Quare igitur in controversiam adduci non
potest , quin Trotti Ferrarienses, et Alexandrini nni
sint, quemadmodum etiam de Adimariis Florentims,
et Lyssandris Taurinensibus , aliisque dicendum est,
qui hcet diverso cognomine a Trottis huncupentur,
auctores tamen suos Alexandrinos agnoscnnt

Eodem anno, apud Casale S. Evasii, Scipio, Joannis
Marchionis Montisferrati filius, ex damnato coitu
ortus, juvenis plane, ut ingenii, et militaris disci-
ptinae indole conspicuns, ita populis onmibus Mon-
tisferrati acoeptissimus, insidiis Ludoviei, Salinarum
Principis, trucidatur, ne patruo Bonifacio jan\ de-
crepito seni in' imperium Monbsferrati , ad quod
ipse Ludovicus aspirabat, succederet

Pestilentia praeterea adhuc acerbissime vexantur Ci-
salpini populi universi. Quamobrem Alexandriae, vott
causa, in triviis omnibus, et compitis, viarumque extre-
mitatibus excitantur aediculae publica impensa D. Ma-
tri Virgini, Divo Sebastiano, et D. Rocho affectorum
tutelaribus, cum ut ipsorum Divornm intercesstone
apud Deum Civitas a contagione praeservetur, tnm ut
jam peste infecti, aut suspecti, commodius prae foribus

stra civibus, et tolius Aiexandrini territorii incoKs,
donec opus perfectum esset, imperavit.

Eodem anno Hieronymns Guaschns miles, vir tantae
streuuitaUs, et fortitudinis, ut aetatis suae illnstres,
et aegregios qnosqne duees virtnte aeqnaverit ,
fato fhnctus est Fuit ille gratta commendatissimns
multk Italiae Principibus, et cnmprimis Galleacio
Mariae Sfortiae, Mediolani Ducis , a quo, merito, et
grati animi, ac benevolentiae causa, summU hono-
ribus, et omnis generis dignitatibns exornatus est.
Id de eo prteclarum facinus proditur; nam, cum
ferte ille, Mediolani apnd Galieacium Mariant Sfor-
tiam Ducem agens, Blancam CastUioneam, virginem
venustuisimam, spectataeque probitatis, ardentissmie
deperiret, nupdasque iUius expeteret, neque desiderii
sui compos fieri posset, obsistente sibi ponmtissaino
rivah, et competitore, Principe quodam Aulae ipskn
Galleacii, statuit causam suam fbrtnnae commrttere,
omnemque hac de re controversiam armis dirimere.
Sane fnit haec sententia, et consilium Ducis, cui cuncta
probe erant cognita, nt negotium vi decerneretur, at-
qne is, ad qnem victoria inclinasset, Blancae connubio
potiretur. Proponitor adversario conditio, eam accipiu
Itaque, condicta die, Eqnites ntrique armati ipsi,
et equi (id pugnae genus lectum est) ad locum pn-
gnae conveniunt, astante Duce Sfbrtia cum lecta
illustrium Principom corooa, latns ipsins stipante ,
infinitisque prope, cum ex Mediolani civibus, tnm ex
vicinis civitatibus hominum omnis ordinis numero,

Digitized by

Google

477

ANN. ALEXANDRINI

4 7 8

qui ad tanti spectaculi, tamquam celebris duelli fa- a ctores latinitate donavit, aliaque multa lucubravit,

inam concurrerant. Certamen cernitur strenue, et licet
summa contentione, et aequo Marte pugnatum sit ali-
quandiu, postremo tamen Hieronymus, hastae cuspide
transfixo, prostratoque adversario, palma simul, et
diu optatae virginis complexu, atque maritati thoro
dignatus est; ex quo inde matrimonio Guaschns pul-
cherrimam prolem suscepit, octo scilicet filios, ut am-
plissimarum fortunarum, ita etiam paterirarum vir-
tutum heredes, ac successores. Hieronymum usque
adeo illustravit haec victoria , ut deinceps Galleacius
illum novis dignitatibus auxerit, et honestaverit ;
nempe maximarum copiarum Imperatorem designa-
vit, et Bonoziiae tumultuanti praefecit; quam inde
Civitatem mira dexteritate pacatam tranquillissimo
otid diu frui, et m Galleacii etiam fide persistere fecit.
Hujus rei mentio fit in sepulcrali insculpto lapide,
quem is ad bustum suum posuit in sacello genti-
litio apud monachos D. Stephani Bergolii ; cujus la-
pidis verba sunt in hunc modum :

« Hieronimus Guaschus hanc capellam cum se-
» pulcro ad honorem Divi Nicolai de Tolentino
» erigi fecit, quando ducalibus, et Bononiensium
» militibus sua cum Iande praefuit. »

Adhuc virtutis tanti equitis memoria exstat apud
ipsos monachos; nempe vestes quaedam sacrae ex
ipsius Hieronymi superbo sago, equique phaleris,
quibus ornatus in arenam descenderat, confectae, et
supellectilia , veluti thuribulum , acerra , pelvis ,
sciphus, et alia id genus vascula argentea ex bullis,

quae pariter, luce fraudata, cum reliquis ejus mo-
nimentis perpetuis tfenebris obducta jacebunt. Aetate
demum ad senium vergente, Venetias se contulit, ubi,
amplissimo stipendio muneratus, reliquo vitae cur-
riculo feliciter, et summa cum laude exacto, prope
octogenarius fato concessit.

Sequitur adhuc pestilentia , totam fere Italiam
crudeliter lacerans.

( MCCCCLXXXVII )

Proxime sequentem annum, administrante prae-
turam Alexandriae Joanne de Vallariis, illustrarunt res
aliquot praeclarae, et memoratu dignae. Nempc, jussu,
mandatoque Bernardini Curtii Alexandriae , et in
Cispadanis, noinine Johannis GiHeacii Mariae Ducis,
praefecti, ponti supra Tanarum reficiendo, viis pu-
blicis silice sternendis, et aquis ex amne Burmida
prope Gamalerium intra urbem deducendis datur
opera, incumbentibus in ejus rei studium, et opus
sedulo, ac perseveranter urgentibus septem viris, Mi-
chaele Perbono, Andrea Pectenario, Georgio, Joanne
Matthaeo, Luchino, Joanne Thoma, et Jordano Ar-
nutiis, civibus publico decreto lectis.

Eodem anno, kal. junii, Joannes Galleacius Maria
potestatem fecit Ubertino Grasso, et Opicio Covae
perducendi aquam ex valle , quam Planitiem appel-
lant, inter castrum Guaschorum, et Castelletum ,
Montisferrati oppidum , sitam intra fossam Bergolii,

de equi ornamentis dependentibus, conflata, quae ab c quae aquarum derivatio postea insigni Principis,

illo ad sacrorum usum confecta, et Deo illic dicata
conspiciuntur.

Iii idua augusti, foedus jam initum inter Ponti*
ficem Maximum, Regem Neapolis, Mediolani Ducem,
ac Florentinos, rejectis, et exclusis Venetis, et Ge-
nuensibus, confirmatur.

Claruit per id tempus Hieronymus Squarzaficus
civis alexandrinus, vir omnibus liberalibus disciplinis
apprime eruditus; qui adolescens, discendi studio
flagranter incensus, tota Italia, imo majori Europae
parte , et Graeciae praesertim , lustrata , se se in
familiaritatem , et consuetudinem doctonim aliquot
virorum . insinuavit , qUibus tamdiu pperam dedit ,
dum assiduo studio, et exercitatione is evasit , qui
postea, in; Italiam reversus, in nobilioribus civita-
tibus interpretandis graecis, et latinis in omni fere
facukate auctoribus magna conductus mercede lo-
cum habuit, atque interea legendo , scribendo,
meditando , docendo , docti , eruditique hominis
nonlen assecutus sit, JAem litterariam juvit satis ,
magisque juvisset, si ejus lucubrationes in pubU-
cum prodire potuissent , sed , vitio , et calamitate
temporum, deperditae sunt>. et naufragium passae.
Commentatus est docte quidem , et litterate an-
notat^oqes , et scholia plura in varios auctores.
Plinii historiam j . et Josephi antiquitatumy et belli
Judaici Kbros mendis multis, et fbedis erroribus
scatentes recognovit , purgavitque : ipsius Josephi
vttam> etiam latine conscripsit. Graecos aliquot au-

et civium commodo, et utilitati fuit, molis frumenta-
riis aliquot inibi positis, quarum fructum, et emolu-
menti pars in aerarinm, pars ad privatos cives venit.

Per id tempus floruerunt Joannes Stephanus Gua-
schus, centurio nobilis, cujus forti, fiddique opera
diu usus Sfortia Dux, illum praefecit, qui urbanis
praesidiis, et vigiliis Bergolium custodiret, et Petrus
Antonius, ejus filius, Jurisconsultus nomine, et me-
moria dignus, qui fama integritalis, et prudentiae,
quam in fhnctione civilium munerum domi prae se
tulit, foris ubicumque gradus sibi ad summos rnagi-
stratus, et pubircos honores fecit.

( MCCCCLXXXVIII )

Proximo anno, continuante praeturam Alexandriae
JoannedeValariiSjSodalitas SS.Corporis D. N. J.Ch.,
cui sodalitati fere universa Civitas certatim nomen
dedit, in templo maximo instituitur.

Xvi kal. martii, Luchinus Saccus civis alexandrinus,
medicus experientissimus, et diligentissimus, fato fun-
ctus est, magno sui desiderio, non apud cives suos
modo, sedvel apudfere omhes propinquos, et finitimos
populos, qutbus, annua HberaH mercede° conductus,
Operam suaui magna ex ^parte eventu fideli dedit.

Hoc item anno, Antonius Invitiatus Eques Compo-
Stellanus, de Spada nuhcupatus, yir militari disciplina,
et morum virtutibus clarus, in summo pretio per hos
dies fuit. Hic namque cum diu egrcgiam , fidelemquc

Digitized by

Google

479

in multis bellid operam Roinanis Pontificibus dedisset,
ab Innocentio, hujus nominis VIII, P. M., in meritae
laudispraemium singuiari illa dighitate honestatus est,
quae non minus utilis , quam honorifica habebatur.
Annexae ei ubique erant villae plures, atque am-
plissimae, optimique fundi ad Bergamascum, oppi-
dum Montisferrati , ex quibus magni percipiebrfn-
tur fructus. Fuit id equestre munus gentilitium
factum ipsius Antonii, et ejus nepotum, a*c successo-
rum, apud quos supra annos sexaginta permansit.
Bellorum tandem injuria, quibus prope universa
subvertuntur, deperditis juribus, et privilegiorum ta-
bulis, id ad Pont. Romanum, cui uni ejus conferendi
integra potestas est , et jus competit, est devolutum.

Xvi kal. februarii, Galleacius Maria nupsit Isa-
bellae, Alphonsi, Galabriae Ducis , filiae , atque
Alexandriae gratulatam est omnibus laetitiae signis.

G. SCHIAVINAE

48o

a que piis precibus ad eamdem Virginem decantantur.
Anniversarius autem tot admirandorum prodigiomm
dies, translatis in eum diem supplicationibus pro
litaniis majoribus, celebratur solemni, et speciosa
pompa, lustrata urbe, et Bergolio. Quod institutum
posthac ad haec nostra usque tempora constanter, et
religiose servatus est. Nec interea contineri potuit
Deus, quin irae suae jacula in terras indignabun-
dus vibraret, gravibus scelerum criminibns offen-
sus. Siquidem tota aestate saevi turbines, et vento-
rum procellae incesserunt, quae, cum Alexandrinorum
agrum , tum universam etiam Galliam Cisalpinam
populatae sunt. Nec mora; calamitatem hujusmodi
excepit pestilentia, qua deploranda mortalibus stra-
ges est illata. Haec plane mala omnia futura omnmo

b Dei Genitricis lacrimae , aliaque aliunde nunciata
portenta indicarunt.

( MGCCCLXXXIX ) ,

Annus, qui insecutus est, quo Joannes de Vallariis
iterum prorogatam sibi praeturam Alexandriae ad-
ministravit, prodigiosus fuit, et magnis calamitatibus
insignis. Quippe, v;n kal. mait, Alexandriae in tem-
plo maximo sudavit simulacrum D. Mariae Virginis
Matris Dei, multisque miraculis claruit; ad quorum
famam primum Civitas commota, mox vicina loca,
deinde tota Gallia Cisalpina , postremo major po-
pulorum superioris Italiae pars ad illud venerandum
confertim , voti , et religionis causa, donariis onusta
accessit. Ex quibus plurimi, variis morbis tentati,
vix vota suscepta persolverant , cum integram ,
et firmam valetudinem consecuti sunt. Sane longe
major fuit hominum concursus, et portentorum fre-
quentia, quam quis mente concipere, et opinari
possit. Nostira memoria adhuc laeva templi pars ingre-
dientibus tota tignis transversis constrata visa est, de
quibus infinitus prope numerus cerearum imaginum,
instrumentorum, tormentorum aeneorum,vi ignis fisso-
rum, navigiorum, tabellarum, vota obtenta, et gratias
impetratas ipsius Virginis precibus a Deo exprimen-
tium , et repraesentantium , et aliorum id genus vo-
tivorum munerum pendebat, quae item omnia carie,
et negligentia aedituorum perierunt. Unum tamen ex
tot monicnentis pietatis restat adhuc, regium scilicet
diadema argenteum, capiti ejusdem simulacri im-
positum a Derthonensibus, donum datum, dicatum-
que, quod illorum prodigiosorum temporum acer-
bam, et lacrimabUem recordationem, et memoriam
vivam conservat. In quo diademate introrsum le-
guntur haec verba : « Communitas Derthonae D. D. D.
anno mccccxxcix. »

Quibus signis visis, Alexandrini statim aram ere-
xerunt, supra quam simulacrum collocarnnt, quod
inde summa religione venerari , et colere coeperunt.
Ad illud namque singulis quibusque diebus sabbathi,
circiter crepusculum, astantibus canorricis, univer-
sisque ejusdem templi Sacerdotibus, vario vocum,
et organorum concentu antiphona illa Salve Re-
gina, aliave pro temporis ratione cum litaniis, aliis-

( MCCCCXC )

Postero anno, qui fuit a Redemptione mundi
millesimus quadringentesimus nonagesimus, praetore
Alexandriae Raphaele de Vastamoliis, monachi Jesuati
nuncupati , qui a Divo Joanne Columbino vitae di-
sciplinam susceperunt, sedem, ac domicilium Ale-
xandriam transtulerunt. Iis Alexandrini templnm ,
et aedes D. Hieronymi, in quibus prius habitabant
monachi ordinis Franciscani, de Observantia dicti,
concessere, ea tamen conditione, ut mortuorum cor-
poribus tumulandis Alexandriae operam darent, at-

c que pestilentia, quae tunc acerbissime grassabatur,
infectis assisterent, ac deservirent; quae officiorum
munera spatio temporis aspernati, per vicarios ea
exercere constituerunt. Hoe tanlum interea ab eis
praestatur; si ad vigiiias alicujus cadaveris vocen-
tur, donec illud funere efleratur, huic parti libenter
satisfaciunt ; de reliquis nihil pensi habent.

Nonis junii, Albertus Firuffinus, juvenis mornm
gravitate , fide , et seniii prndentia insignis, utpote
qui sub paterna disciplina institutus fuerat, secre-
torum particeps Joannis Galleacii Mariae Sfortiae,
Mediolani Priricipis, et aerarji procurator, in de-
mortui Philippi fratris locum substitutus est. Quod
munus officii postea incredibili quodam studio, et
diligentia usque ad ultimum vitae suae diem obivit.

d Iv nonas octobris, et deinceps per aliquot dies,
prodigiosa pruina in Alexandrinum agrum cecidit,
unde hiems accelerata est. Sub idem tempus res
nova, et admiratione digna accidit Alexandriae, quae
cum portenti loco habita sit, narrare eam.hic non
abs re mihi visum est. Vagabatur tunc per Gatliam
Cisalpinam puer septennis, patria venetus, Hiero-
nymus de Monte nnncupalus, qui, mense septembri,
Alexandriam profectus, publice in foro, et maximo
templo, saepe pro suggestu , astante, et obstupe-
scente corona sumriiorum Theologorum, atque in
omni genere doctrinarum , illustrium virorum quae-
dam arcana, et admirabilia de Deo, de Angelis, deque
mundi hujus opificio, et creatione, argumentum Su-
mens ab initio libri primi Metamorphoseos Ovidii

Digitized by

Google

48 1

AM. ALEXANORINI

48a

Nasonis, narravit. Profitebatur etiam metnoria se
tenere (cujus rei periculum fecere viri aliquot eru-
diti, et humaniorum litterarum periti) fere omnes
poetas latinos : item Plinium De naturali historia,
et alios auctores. Quae cum fidem omnino excedere
videantur, et praeter humani iugenii capacitatem
esse, et praesertim. tam tenellis annis, propterea,
judice me, censendum est, id supranaturali aiiqua
potestate, hoc est Eudaemonis aut Cacodaemonis
instinctu, et arte editum.

( MCCCCXCI )

Prorimo anno, Raphaele Vastamuko iterum Ahv
xandriae praetore, crinita stella, longa, et albi-
cante cauda, cireiter initium januarii conspecta.
Hiems, praeter modum dura,- flumina constrinxit,
nt inde Tanarus, iter ultro citroque habentibus ho-
mmibus, et jumentts, calcabilis, et pervius sese prae-
buerit. Ad haec alia etiam prodigia ex diversis
orbis partibus sunt nunciata.

( MCCCCXCn )

Insequentivero anno, Alexandriae,operaBernardini
Curtii, praefecti cispadani, cnraque nobilium civium,
quos supra memoravimus, quatuor fornices pontis
Tanari, quinto anno ante coepti , absoluti sunt Urbis
viae silice constratae, et aqua ex ampe Burmida
per euripum intra civitatem deducta. Visuntur super
haec apud Johannem Albertum Pectinarium, juvenem
ornatissimum, et antiquitatis studiosum, in marmorea
tabelia insculpta haec carmina cum hac inscriptione :

Bernardino Curtio citra Padum commissario
Alexandrino.
Urbs haec, Bernardine, tuis insignia, Curti ,

Addidit; aeterni pignus amoris habes.
Quod Tanarus pontem teneat, quod Betha perennes
Sumat aquas, operis, et via strata tui est.
MCCCCXXCII [mccccxcii (?)]

Hnjus i*em viri studio, et diligentia, ex.Planitie^
quae est pars agri Alexaadrini, fontibus.pereimibus
nobilis, aqua intra. fossam Bergolii derivata esL

Viukai augusti, Romae obiit Innocentms Pontifex
Maximos>; in cujus locnm, m id., Rodericus, homo
hispanus, ex inclita familia Lanzolia, qnae et Borgia
diokur, Caffixti nepos, assumpto Alexandri VL .no-
mine, est sobstitutns.

Hoc ipso anno, Gabriel, ac Caesar Guaschi fra»
tres Lucretiam sororem ampia dote dotatam nnptui
tradidevnnt EmanueU, unt ex Marchionibns Bomar

gnani.

et Veroellarum dominis.

Interea Ludovicus Sfortia , qui antea , suscepta
tffteki nepotis Joannis Galleacii Mariae, praefectus
Mediolani dki vobait, non amplius ut. praefectus ,
sed utDux Mediolanensis, imperii habeaas moderari
coepit. Quamobrem Isabelb, Joannis.GaileadikMapae
uxor, cum Alphonso Aragono^ Ouce Calabriae, patre
exposntlavit>enixe ilhimorans,etob6eorans,ut ne tan-

2 tam injuriam pati inultam velit, maritum sciiicet Snum
immerito paterna haereditate spoliari, et servum ex
domino fieri. Proinde Alphonsus, iracundia, et indigna-
tione stimulatus, hoc nomine acerbas, et minaces ad
Ludovicum litteras dedit, quibus is ignis in Italiam
est accensus, qui extingui postea non sine magno
omninm Principum negetio potuit; qnod plane malum
in suum ipsius postea recidit caput.

Hoc eodem anno , iv. nonas novembris, Joannes
Ricardinus Lancavegia, vir omnibus morum virtutibus
ornatus, ab Alexandria, Pont. Max. in ordinem Com-
peeteiianutn, Divi Jacobi de Spatha dicti, cooptatus est

( MCCCCXCIII )

f Anno, qui proxime insecutus est, Ludovicus
Sfortia, male animatns in Alphonsum Aragonum, sti-
mulat Garolum, Galliae Regem, ad repetendum armis
Neapolitanum regnum, ad se jure devolntum ex suc-
eessione Andegavensium Ducum, pulsis inde Ferdi-
nando fratre, et ipso Alphonso, ac Friderico filiis.

Xiii kal. septembris, Fridericus Imperator nonage-
narius moritur dolore stomachi, et alvi profluvio;
in cujus locum statim renunciatar Maximilianus filius:

Universa Galliae Cisalpinae flumina, praeter mo-
dum aucta , vicina quaeque corruperunt.

Joannes Antonius a S. Georgto, Episcopus Ale-
xandriae, in sacrum coUegium Cardinalium ab Ale-
xandro P. M. cooptatur ; qui postea Cardinalis Ale-
xandrinus est nuncupatus.
? Christophorus Columbus , vir perspicacitate in-
genii, et animi magnitudine clarus, ex Albizola, vico
hand ignobili Liguriae prope Savonam, orthm, du-
cens, hoc ipso anno nevum orbem invenit, maximo
Regum Hispaniae quaestu, et numquam moritura
Italici nommis laude,

Hyems tanta rigoris asperitate recruduit, ut por-
tenti loco habita sit. Interim horrenda . prodigia ex
diversis orbis nostri partibus nunciantur..

( MCCCCXCIV )

Proximo anno, tota Italia in armis fuit, et acerbis
calamitatibus oppressa contabescit. Carohis , . Gal-
liae Rex, facta pace cum Regibns Britanniae, et Hi-
f spaniae, et Maximiliano imperatore, copias ingentes
ex universa GaUia contrahit adversus Alphonsum
Aragonum, occasione controversi regni NeapoUtani ;
cajus rei aocepto nuntio, Ferdinandus dolore animi
confectus interiit, Rexqne statim Alphdnsus ejus fiiius
galutatur.

Interea Ludovicus Sfortia, Alexandriam profectus,
Ludovico Aurefcense, qui recens, ex ulteriore Gallia
praemissus, Hastam venerat, nt res acceleraret,
Bccito ,, cfltn eo ittic de belli gerendi summa, deque
antevertendisy evertendisque . hostium consitiis egit.
> Aestas>tunc [tam (?)] ardens, et sicca fnit,ut Alexan-
drini6, Derthonensibus, Papiensibus, Brixianis, et Gre-
monensibus largam silvestris mellis copiam intulerit,

Nonis 6eptembris> cnm Joannea Galleacius Maria

61

Digitized by

Google

483

G. SCHIAVINAE

484

Sfortia, Mediolani Princeps, ad mortem aegrotassef, a Calderinum , atque Galeottum Narniensem , quo-

MaximUianus Caesar Ludoyicum Sfortiam Princi
pem Insubriae, confectis eo nomine solemnibus co-
dicillis, honestavit.

Vn id. , Carolus Rex cum ingentibus equitum ,
peditumque copiis , et vastissimo bellicorum instru-
mentorum apparatu, superatis Alpibus, Hastam appli-
cuit, ubi, a civibus honorificentissime acceptus, usque
in ante diem nonarum octobris mansit, occupatus in-
terim in reficiendis militibus de via fessis, et se cu-
rando a malo exmulierum amoribus ibidem contracto.
Antonius Trottus, vir et nobilitate, et opibus clarissi-
mus, et longe (?) Alexandrinae patriae princeps, ad
eum tectis accipiendum, si Alexandriae divertisset, ut
rumor constans incesserat, aedes suas composuit et

rum scriptorum censor fuit acerbissimus ; atque
scholia pluscula, quae passim in varios auctores
edita circumferuntur, et hic non recensentur, Dionis
opus, Trajani gesta complectens, graece scriptum,
latinum fecit, jussuque Ludovici Sfortiae historiam
Vicecomitum Principum, in libros plures divisam,
composuit* ex quibus decem, mira elegantia, et omni
latinitatis candore conspicui, habentur.Reliqui plane
jucundiores, denegati luce, desiderantur; in cujus
suscepti , et elucubrati laboris praemium postea
ab ipso Ludovico cratere aureo, aureis scutatis ad
summum referto, donatus fuit. Vixit ad extremam se-
nectutem ; in qua tandem morbo ad linguae radices
suborto, tonsillis fauces occupantibus, maxitno reipu-

exornavit ea elegantia, quae tantum hospitem deceret b blicae Htterariae damno strangulatus interiit. Opu-

Atqui Carolus, praeter opinionem omnium [ ], ipso

nonarum die, inde digressus est. Quo die inde digres-
sus, Casale S. Evasii pervenit. Postero, Papiam pro-
cessit, ubi Joannem Galleacium Mariam Sfortiam gra-
viter aegrotantem invisit, dein Mediolanum, postea
Romam , postremo, composita cum Alexandro Max.
Pont pace, citato agmine, atque infestis signis, su-
sceptam Neapolitanam expeditionem est prosecutus.

In id. octobris, Maxunilianus Imperator novo di-
plomate Ludovico Sfortiae institutionem confirmavit
Mediolanensis ditionis.

Per eos dies aquarum inundationes maximae fue-
runt, quibus, restagnantibus prodigiose fere omnibus
Italiae fluminibus, passim vicinae eis villae, et oppida
radicitus sunt convulsa, hominumque millia multa c
oppressa.

Xm kal. novembris, Joannes Galleacius Maria Sfor-
tia, nondum exacto xxv aetatis suae anno, in arce Pa-
piae morbo consumptus est, relicto Francisco, quatuor
annorum, et Bona Maria, filiis ; cujus obitum totum
imperiumMediolanense luxit, etillius animae,Ludovici
patrui jussu, multis diebus solemniter parentavit. Qui-
bus gestis,ipse Ludovicus,sago purpureo indutus, et e-
quo per totam urbem vectus,Ducem se proclamari fecit.

Eodem anno, bruma nuliis imbribus, nullis nivi-
bus, sed coelo continenter sereno est transacta.

Nobilitatur praeterea annus morte Georgii Me-
rulae, patritii Alexandrini , viri sane, ut pietate, et
vitae innocentia, sic omnium liberalium artium, et

scula praeterea aliquot reliquit, quae (malum), falo-
rum malignitate, et invidia, perpetuis obruta tenebris,
iucem numquam sunt visura, eaque cohortes, et
atas appellavit, quod iis centuriam, Miscelhtneam
nuncupatam,Politiani se contritnrum sperabat. Illum
Ludovicus usque adeo dilexit , et fovit vivum , ut
etiam mortuum beneficio supremi honoris prosecu-
tus sit Namque honestissimo funere corpus ejus de
suo in teraplo D. Eustorgii Mediolani tumulari fecit;
ad cujus sepulcrum Lancinus Curtius, discipulus il-
lius gratus et benemeritus, hoc distichon posuit :

Vixi aliis inter spinas, mundique procellas,
Nunc hospes coeli, Merula vivo mihi.

( MCCCCXCV )

Anno insequenti, cum Carolus Rex mira felicitate,
tredecim dierum intervallo, regnum Neapolitanum
sibi subegisset, Aragoniis expubis, tantum terroris
incussit omnibus Italiae, atque aliis adeo Europae
Principibus, ut, kal. aprilis, Venetiis novo inter sa foe-
dere conjuncti pro publica, sacrosanctae Romanae
Ecclesiae, ac Italici nominis salute, ac dignitate,
arma adversus illum consociarint Fuerunt ii Ale-
xander. P. M., Maximilianus Caesar, Ferdinandus,
et IsabeUa, Hispaniae Reges , Venetus Senatus , ac
Ludovicus Sfortia, Mediobwi Princeps.

Pridie id. maii, Mediolani, in maximo templo, Di-
vae Dei Genitrici consecrato, solemnibus caeremoniis,

graviorum litterarum, graecarum, et latinarum, studiis d splendidissimo apparatu Sfortia ducalibus oruamen-
clari. PubKce eum fsicj Venetiis annis quadraginta, tis insignitus est

plus minus, optknas disciplinas juventutem docuit
fama iUustri et secundissima, deinde Mediolani, ubi,
a Sfortianis Principibus perampla mercede condu-
ctus, discipulos et alumnos nobilissimos habuit; ex
quibus inde plures doctissimi, atque eruditissimi
evaserunt. Praeclara ingenii sui monumenta in lu-
cem dedit, quae non apud grammaticos modo, sed
etiam apud erudHissimos , et doctissimos quosque
sibi aeternae laudU nomen concitiarunt Nam, prae-
ter enarrationes in Juvenalem, et Sapphos epistolam
Ovidii, emendationea locorum quorumdam ;Plinii,
et Virgilii, aliquot epistolas in Angelum Politia-
num , annotationes accuratissimas in Domitium

Xin kal. junii, Carfthis, licet omnes beUorum even-
tus prospere, et ex sententia sibi cederent, quippe
quod in Neapofitanis paucorum dierum spatio, ac
prope sine uUa dimicione, maximam, ac prope
universam regni partem subegisset, comperta tamen
superiorum Principnm coitione, in suum capiit, et
perniciem fecta, decrevit quam primum in GaUiam
reverti. Itaque actutum, dispositis per omnia occu-
pati principatus opportuna loca praesidiis, extemplo
ipse cum octo milfibus peditum, et quatuor equitum,
ac justo beUicorum instrumentorum numero iter ag-
gressus est, kalendisque Romam appticuit; inde, tri-
duo post, in Hetruriam descendit, Pisasque pervenit

Digitized by

Google

485

AN. ALEKANDRINI

486

Iii idus, Ludovicus Auvelianus, qui Hastae con-
sederat, ut Alpium: fauces tueretur, gloriae stimulis
agitatus, et propagandi imperii sui fines percupidus,
$evari«m,.prodentibus QpWno Catie, etManfredo
TpvnieUo,.viris longe ejus civitatis Prjncipibus, so-
cioque, et paiticipe consilii Ludovico, Salassorum
Regulo, oceupavit, moxque, arce, paeto a Philippino
Flisco praefecto, potitus, infesto exercitu, totum
adiaeentem agrum longe lateque, usque ad Vigle-
banum, ferro, atque igni vastavit. Quod factnm C»-
rolua nt inteUexit, .admodum quidem laeiatus est,
quod speraret bac occasioue coeptam profectionem
in patriam faciUus se persequi posse. Caeterum
cuuj postea constans fama percrebresceret, semitas
omues ultra Padum, per quas esset transiturus, ab
adveTsarustfpraealusas, et obsessas teneri, pauUum
cammoveri, et conturbari visus est. Atqui, quoniam
aUi, et generosi erat spiritus, non omnino animum
despondit; quin im#, elato animo, spe omni in vjrtute
posita, armis sibi viam aperire constituit. Interim
Sfortiani, jacturam Novariae aegre ferentes, ut ur-
bem.iUam vi repeterent, xiv kal. julii, obsidione
durissima premere institerunt.

Haec dum in losubribus geruntur, Maximilianus
Caesar per nuntios, omnmm certior fectus, et prae-
cipue amissionis tam opportunae urbis , vehementer
doluit, statuitque cum ratione foederis, tum jure
amnitatis, nuper cum Sfortia contraetae, primo
qnoque tempore in Italiam cum justo exercitu de-
scendere, quo et prodtiorum perfidiam ulcisceretur,
et GaUos comunes hostes, atque aUos quoscumque ,
qui focderatorum jura perturbarent, non modo ex
CisalfHBB GaUia , sed ex Campania etiam , et toto
Latio depeUeret. Quapropfcer, xi kal., hoc animi sui
decretom cum Aiexandrinis, quos in officio firmiter
stare, et juratam Sfortiae fidelitatem sincere, atque
integre serwtre noverat, suis litteris communicavit;
qmarum htterarum exemplar est tale : « Maximilia-
» nos, drrina cleinentia Rex Romanorum semper
» Augustus, Hungariae, Dalraatiae, Croatiae, etc.
» ftex* Arohidnx Austriae, etc. SpectabUes fideles
» nobis de&ectii AUato nuper ad nos nuntio de
» aaoissione, sen defectione potius, civitatis Nnyar iae,
» qnam nonmuli perfidi, ut accepimus, cives in
» GaUorum hostium mattu tradiderunt, vobis signjr
» iP^Tfi^T" esse«bximus, id nobis mirum.in modnm
» diepliouisse; qnoniam nos, qui omnibus subditis
» Mh^trisnmi-Ducis Mediolani fideUs Principis, et
» aitrris nostri cbarissirai auxiUo, et saluti adess*
» oupiebamuB, eos jam aoerbe punire, et omnino
» iortafesis ewertere, justuia snadente, eogemur, quos
» ab ipsaus fide, et obedientia defecisse reperiemus»
» Spevaimis enim nos, Dei benignitate, coagvegatis
» sacri imperii viribus, cnm ea copiarumipoteatia
ltah'a*n propediem aflSuturos, ot nou, modo
»iisxhine bostes ejectnri, eosqae^Deo nobiflcuin pro
» justitla pngnante, prqfligaturi, verum letiam bonifi,
» . iac i tidis- erga. sacri RomaUi i Imperii ; Princip«» sO"
». latib «1 anxikio, knpnabis; wero^ , atqoe , i-eb»tiibus
» . terrori > atque formidini mturi -sinMis, Nostrad

« » enim mentis est, ita ipsum iUustrissnnnm Dneem
» Mediolani, ac aUos Imperii Principes, eorumque
» patrias, et populos etiam per Italiam contra
M quosvis hostes defeadere, et adjuvare, ut tam
» bouQS, qui tn fide permanserint, gavisuros, quam
» malos, qui .a Principibus suis defecerint, poenas
n daturos, uuumquemque visnrum speremns; quod
». sajne vobis erga Principem vestrum fidis, et obe-
». dientibus pvo vestra consolatione scribendum pn-
» tarimus. Ex conventibus nostris apud Vormatium,»
» xxi.jnnii. A tergo : SpectabiUbus consulibus, et
» consiliariis civitatis Alexandriae fidetibus nobis
» dikctis. »

Garolus inteata, summo desiderio aestuans con-
veniendi Anrelumi, antequam foederati Padum tra-

b jioerenl, et angustias Apennini obsiderent, magnis
itineribus contendens Iugum superat, atque in latos
Cisalpinae Galbae campos descendens, haud longe
a Foronovo , vico agri Parmensis prope Tarum
amnem, stipato agmine pervenit. Quod ut Franci,-
scus Gonzaga, Marchio Mantuae, foederatarum co-
piarum Imperator, qui jam castra sua ad Gerolam,
oppidum in ulteriori ripa Tari positum, metatus
fuerat, accepit, confestim expeditam sexcentorum
equitum Graecorum aiam praemisit, qui hostes fe-
stinantes distinerent, ac morarenlur, ne propius
accederent, quoad ipse cum robustissimo , lectissi-
moque equitatu, ac peditatu insequeretur: quo pro-
gressi alacres illos obvios, et inopinatos in via ha-
bitos, repente adoriuntur, novoque pugoandi more

c eorum latera ferientes, et refugieotes, moxque ad
pugnam revertentes, adeo ordinem perturbarunt ,
nt magna de Ulis caedes, et captivitas fitcta sit.
Goneaga hac victoria in praesentia contentus, omisso
instituto itinere, intra sua se castra continuit, et
Garolns ubi se tanto apparatu, et tam vasta arma-
torum vi paene circumseptum vidit trepidus, ac p'a-
vens dnbitare coepit, si proeUo certare cogeretur,
ne, profligabas, perpetoa GaUorunt infamia, loco nomen
daret • proinde, mis60.ad Lagatofi Venetos, ducesque
adversariorum caduceatore, inducias .tridui, et hbe-
rum transitnm postulat; a qnibus id responsum
tulit, aequo se, ac libenti animo postulata fecturos ,
modo, depositis armis, Ostiaque, ac Novaria civita-
tibus liberis dimissis, sine maieficio Iulia absce-

d deret. Gonditionem detpectavit Carolus, et, suorum
hnpnlsu magis decertandum, ac belli periclitandam
fortwMm censnit,. quam uUo modo hujusmodi pe*-
tttioni assentiendum.

Erant eastra castris proxinxa, medio tantum pro-
fluente Taro. Itaque utraque acies in armis stabat
pngnam m boram exspectans, identidemqne propter
vicinitatem levibus proeliis primum invicem laces-
sebantur equites, peditesque; postea, aucto sensim
certamine, tanto animorum ardore, aequo marle, manu
90q*etfum e#, ut, facta utrinque ingenti Strage, di-
Soern^nOtt potuerit a quuSuf victoria steterit, JMimbus
repenUnus pugnem diremit. Carolus iptra munitio-
nem sefie recepit; ubi, postquam din meute agiiavit,
utrum precedendum sibi essei, vel ne, iandem ,

62

Digitized by

Google

48 7

G. SCBUAVINAE

488

iii id. julii, de consilio Joannis Jacobi Triultii, ducis a in cujus animae suffragium per septem continuos

strenui, et bellicae disciplinae praeceptis instructis-
simi, clam fugam meditatus, impedimenta praemisit
cum gaza regia, in qua erat praetiosa, et opulenla
Neapolitana praeda; cui diripiendae dum intenti es-
sent nostrorum aliquot, et potissimum Graeci, Rex
ipse aditum, et quasi porrectam sibi elabendi ansam
arripuit. Qui protinus, superato periculo, summa
celeritate usus, nemine illum persequente, amico,
»et pacatu transitu, per Derthonenses , et Alexan-
drinos Hastam perfugit. Vn id. septembris, cum
exercitus utriusque factionis jam vigiliarum, et labo-
rum castrensium assiduitate fracti, ac prope confecti
cssent, pax ante inter partes agitata, certis demum

. Quare, ea confecta ,

dies noctu, atque interdiu sacrificia, piaeque aliae
preces sunt factae.

Quo etiam tempore, Ludovici decreto, pattium ad
usum Altaris, ex villoso bombycino coccinei, cerulei-
que coloris confectum , singulis totius imperii sui
templis dono datum fuit, et etiam donatum est praie
reliquis Templum Cathedralis Alexandriae.

Ad haec Joannes Maria de Ruvere, Cardinalis
tituli S. Petri in vincula, qui postea in ordinem
Maximorum Pontificum adscriptus, Julius, II hujus
nominis, est nuncupatus, et Joannes Jacobus Triultius
ex «lteriori Gallia in Cisalpinam armis, et animis in-
festis venerunt, Novasque vi occuparunt; mox Bas-
sarutium ; Boschum autem et Sezadium, quod eorum

Novaria ad Sfortiam rediit , et Carolus in Salliam b ilem imperia detrectarunt , valida premer* obsidione

reversus est, ubi postea summo studio in curam re-
parandarum virium incubuit, ut rursus Neapolitanam
expeditionem exciperet.

Hoc ipso item anno, Alexandrini certatim Divae
Virgini Mariae Dei Matri, Divisque Sebastiano, et
Roccho, quorum meritis, et intercessionibus singuli,
qui a pestilentiae clade. superstites evaserant, salutem
acceptam referebant, sacella passim per trivia et
omnes fere urbis vias erexerunt, donisque ea ex su-
sceptis votis uberrime cumularunt.

( MCCCCXCVI )
Proximus annus insignis fuit cum prodigiis non-

coeperunt. At Sfortia, ut id persensit, illico Castel-
latium praeoccupat, firmisque Germanorum equitum,
peditumque praesidiis munit, quorum inde excur-
sionibus, et direptionibus quotidianis Gallorum castra
acerbissime vexantur.

Inter haec exercitus Venetorum, Imperatore Ni-
colao Ursino, comite Petiliani, Alexandriam accessit;
cujus -adventu perterriti Galli, sohita obsidione, Ha-
stam confugiunt, Bergamasco in via direpto, atque
igne suocenso. >
Xrx kal. septembris, Caesar Guaschus, vir omnibus
liberalibus disciplinis, jurisque civilts scientia ap-
prime eruditus, cum nomine Ludovici Sfortiae muttis
legationibus ad maximos Principes, magnis de re^
nullis, tum morbo, gallico nuncupato, qui ex novo c bus, utpote ad Alexandrum P. M. et Maximilianum

recens invento orbe in hunc nostrum allatus, brevi
omnes provincias comprehendit. Eum namque, quod
Neapoli hoc anno detectus est, Galli neapolitanum,
kalivero gallicum appellarunt; quia autem prius cae-
teris gentibus Hispanos corripuit, propterea morbus
etiam Hispanus est dictus.

In id. novembris, Tanarus amnis, alveo prosiliens,
latius quam unquam antea vagatur, passimque pro-
xima vix exgerminata sata illuvit, et arena obduxit,
et magna ex parte confecit. Hoc item mense praeter
solitum grando inusitata magnitudine, crebris, et ter-
rificis comitata tonitruum fragoribus , de coelo lapsa.
Hiems mitissima vernae tempestati persimilis, fan-
bribus, nive, et omui frigoris asperitate carens. In-
lerea Senis, atque adeo alibi, sangninem pluisse nunr
tiatum est. Romae ventorum vi vexilla Pontificia de
turri molis Hadriani evulsa, et in Tyberim dejecla>
urbisque moenium pars de coelo tacta corruit, et aUa
multa portenta contigerunt, et etiam ex.tra Italiam.
Quae plane tot malorum, et calamitatum , quibus
afflicti sunt mortales praenuntia exstitisse. visa sunt.

( MCCCCXCVII )

Postero anno, iv scUicet nonas januarii, Beatrix
uxor Ludovici Sfortiae Ducis, ex partu Medlolani
periit ; quae in templo D. Virginis Mariae, de Gratiis
appellatae, quod templum est extra portam Vercel-
linam, sumptuoso , et magnifico funere tumulatur;

Imperatorem, de ineunda adversus Carolum, Galliae
Regem, societate, honorifice functus esset, ab eodem
Sfortia in ordinem senatorum cooptatur. Sane hio,
praeter doctrinam , quam cum summa eioqnentia
conjunctam habuit, singuiari etiam rerum omnwun
usu praeditus fuit, propterea nunquam ad Principem
ullum accessit orator , quin redierit exorator. Et
plane ex vi eloquentiae, eloqubntis jurisconsulti pecu-
liare nomen est consecutus.

Ipso item anno, Laurentius Saccus Ponderanensis,
monachus Carmelita, sui instituti coenobium Alexan-
driae praeclaris aedificiis auxit, et exornavit; qoam-
obrem a Republica Alexandrina, tamquam de reti-
gione, etpatria Alexandrina benemeritus, jure civitatis
donatus est. Exstat hac de re carmen, in marmorea
tabella ad latus ostii , quo de peristiliis in coeno-
bium aditus est, insculptus; quae tabella nano, calce
Superinducto, cooperta ita est, ut nusquam appareat.

Per idem tempus Alexander Guaschus, homo om-
nium disciplinautriusque juris eruditissimus,Protono-
tarius Apostolicus, Episcopus Alexandriae patriaesuae
creatus est, in locum Joannis Antonii a S. Georgicv, Car-
dinaKs amptisnmi, qui, abdicato ipso Alexandriae Epir
scopatu, ad Episcopatum Tuacubnum est promefeus.
Fuit Joannes Antouius vir siogubris doctrinaeicomc
mendatione insignis, et cnmprimis juris Pontificii ac
Caesarii, cujus ingenii felicis eximia monumenta multa
apparent; nempe luoubrationes in titulum: De Apjiel-
lationibus, atque in secundum volumen decretatinm,

Digitized by

Google

4$9 AN * ALEXANORINI 490

quas viri docti quotidie prae manibus habent. Rexit is a structa erat, fraude, repellitur, irritoque ausu, statim
Ecclesiam Alexandrinam pluribus annis summa laude, Hastam revertuntur.

et sine cujusquam querela. Templummaximum auxit
sacrs supeUectile ad Dei cultum spectante, et pre-
tiesissimis aliquet vesttbus, auro, et serico mira va-
rietate contextis, quibus solemnioribus diebus festie
oruantur altaria , et in sacris peragendis utuntur
sacerdotes Canonici. Aream insuper spatiosam, templo
eidem proximam, comparavit de suo , quae adhuc
Canonica appellatur, quod ille- in ea aedes pro Ca-
nonicorum babitatione et domicilio, quo ipsi statis
horis canonicis okeundis praesto essent, erigi decre-
verat , quas aedes profecto erexisset generosus et
liberatissimus Pontifex, nisi necesse ei fttisset sedem
peraratare, cum qua etiamvoluntatem mutavit. Nempe,

Mense novembri grando item portentosae magni-
tudinis de coelo lapsa est.

Floruit per id tempus Gullielmus Lamboritius, J. C.
doctus, et eloquens, qui praeclarissimarum virtutum
laude in consuetudinem , et familiaritatem virorum
principum receptus est, et ab illis ad summos hono-
rum, et dignitatum civiKum gradus elatus est.

*( MCCCCXCIX )

Piroximus annus, quo ex Praetura jus dixere Ale-
xandriae Laurentius Montemerlus Derthonensis, et
Thadaeus Spinola Genuensis , calamitosus toti Cisal-

dum Alexandrinae Ecciesiae coiendae et exornandae b pinae Galiiae fuit Quippe, cum Ludovicus, GalHae

intsntus agit, Tuseuli Episcopus enunciatur. Sunt
tamen, qui scribant, illum statim, deposito Alexan-
driae Episeopatu, Parmae primum, mox Tusculi Epi-
scopum factum ; quod equidem non ausim improbare,
cum facile fieri id potuerit, et gravium auctarum
tesuficatione probetur. Bona enim fide testor ego
ad manus meas pervenisse diploma Pontificium, quo
oonstat Joannem Aatonium praedictum, anno mdvi,
et Tuaculanae Ecdesiae praefuisse Episcopum, et
Legatum simul, atque Vicarium Julii II, P. M., in urbe
Roma, et in toto ejus territorio exstitisse.

Hoc anno frumentum propter imbrium anni supe-
rioris multitudinem, et Tanari restagnatiooem an-
gustum pervenit; vini tamen ubertas fuit maxima.

*• *•

( MCCCCXCVIII )
Anno insequenii ineunte, Praetore Joanne Fran-

Bex post regia sumpta insignia, foedusque cum
Summo Pontifice iotum, statim Ebrardum Obegni-
num, Aloysium, Ligini reguium, atque Joannem Ja-
eobum Triultium, Duces egregios, cum vasto, vali-
doque exercitu, et ingenti tormentorum apparatu
in Italiam misisset, tanto iUi impetu, animique
ardore Mediolanense Imperium sunt adorli , ut brevi
iUud in deditionem acceptum Regi suo fiduciarium
fecerint. Alpes enim circa finem julii superarunt,
atque, per Hastenses Sfortiae ditionem ingressi, op-
pida plura , et caslra ad ripam Padi , et Tanari
amnium, aliaque nonnulla, partim vi, partim vo-
luntate popularium ceperunt. Namque , idibus Au-
gusti, Rocca Aratii, xvn kal. septembris, Nono, xv, So-
c lerio, et Quargnento, xi, Valentia, postridie ejus diei,
Bassignana, 111 kal., Plopera, Salis, Castronovo, Der-
thona, et Vicheria potiti sunt : eamdem calamitatem
aeceperunt etiam Novae. Cujus rei prospero suc-
cisco de Aplano, Alexandrini legatos qualuor mise- cesso inflati Galli, castra eodem die Alexandriam pro-
runt Medioianum ad honestanda Beatricis, Ludovici moverunt; quam civitatem inde, dura obsidione pres-
Ducis uxoris, sacra anniversaria, quae illic solemni sam, ex turpi fuga Galleacii Sanseverinatis, qui , ad
ritu sant fitota, atque, mandato ejusdem Ludovici, et ejus praesidcum excubans, clam noctu inde discesse-
ipsi in singulis Alexandriae Templis, fisci expensis, rat, relictp tamen mtra urbem maximo equitatu ac

Manibus ipsius Beatricis pie etiam parentarunt,

Vi id. aprilis, Carolus, Galtiae Rex, annos xxnr
mvtus, dum, comparata maxima peditum, et equitum
seee : ad expeditionem Neapoliianam adernat ,

VI

pedftatu*, Barbari eccuparunt ac contra humanum^
divinumque 'jos per militarem licentiam fbedissimis
direptionibus, caedibivs, atque ineendiis defbrmarunt.
Caeterum, d*m haec in Alexandrinis aguntur, Me-
atqne instruit, praematura, ac repentina morte sub- diolanum ingentibus motibus civilibus coocutitur.
bvtus est, reliete Regni sui successore Ludevico Au- Exorta enim illie seditione, Antoniug Landrianus,
rehanfe, genero suo. d aerarii Praefectus, a Simone Horrigone per insidias

Bridie id. maji, m sacris aedibus D. Marci Alexan- trucidatur, omnique publica pecunia spoKatur. Civi-
driaeconutia provincialia monachorum instituti Domi- tates inde Imperii fere universae ad tumultus, et reS
nicani, quae frequentia fuerunt celebrantur ; in ittis novas eXcttatae. Sane, Gallorum adventu, Guelphi

Petrus Andreas Invitiatus, patritius Alexandrinus ,
ac theologus praestantissimus , totius consessus suf-
fragiis, et summo civitatis appiausu, Praefectus pro-
▼tociaC, quae D. Petri Martyris njaneupatur, est
renunttatas. <

Per eos ; dies, Veaeti , rupto foedere , quo cum
Sfbrba jnnoti erant, ad Ludovicnm, Galliae Regem,
transeunt, atque, julio mense, expedita GaUorum mo-
nos Hasta Akxandriam neetu proficiscitur; quae, dum
meenia admotis scalis ■ conscendere , et ciyitatem
occupare enititur, per excubitores detecta, quae itt-

passim eaput toliere, in adversarios crudeliter desae-
vire ; atque pridem susceptum jugutn ab se excutere
coeperant. Quifeus rebus consternatus^- Ludovicus,
extempio, ne cum imperioetiam ipse, omni prorsus
ope destitutus, concideret, adversanti sibi fortunae
cedere , et tempori deservire constttuit. Itaque, cura
reipublicae Principibus aiiquot Mediolanensibus spe-
ctatae fideidemandate, arceque Mediolani, firmo prae-
sidio munita, Francisco, et Bernardino de Curte,
Philippo Fiisco, Christophoro Calabriae, Cremonensi,
et Blanchino de Paiude, Alexandrino cuslodienda

Digitized by

Google

49»

G. SCHUVinAE

tradita, iv non. septembris, pretiosioribus quibus- a
cumque, quae secum asportare poterat, assumptis,
ipse*cura duobus fihis, et Ascanio fratre, propere
in Germaniam ad Maximiliaoum Iraperatorem, auxii
liara ab eo peliturus, confugit, Cujus absentia post-
modum Triultius, qui, Alexandria eversa, et direpta,
statim illuc cum ingentibus copiis sese contulerat,
perfidia Beroardini Curtii, Arcis Praefecti , sine ulla
certaminis dimicatione urbe, et arce potitus est.
* Xv kal. novembris, Ludovicus Rex sejunxit oppida
Ovadae, et utriusque Russillioni a jurisdictione Ale-
xandriae, eaque oppida Antonio Trotto Bentivolio
equiti, ejusque filio Francisco, beneficiario jure dedit,
cum titulo Comitatus.

Praetevea annus terrificis prodigiis nobilis fuit. Tres
enim soles noctu in coelo visi. Inundationes ex crebris b
irabribus aestuarunt. Senis, ut etiam alibi, sanguinem
pluisse nunciatum est. Romae vi ventorum insignia
Pontificia de Turri molis Hadriapi evulsa, et in Ty-
berhn dejecta; parsque moenium urbis fulraine per»
cussa corruit. Praeterea armatae acies inter se per
multos dies concurrere, et confligere, seque rautuis
gladiorura ictibus impetere, spectraque etiam non«
nulla per aethera circumcursare, et horribiles «iu-
latus edere ; quae plane portenta deinde exceperuot
tot calamitates, et mala, quibus Italia universa mise-
rabiliter vexata est.

■ (MD) ■

Anno, qui insecutus est, quingentesimus supra mU-r o
lesimum a Christo Salvatore nato, Pcaetore iterum Ale-
xandriae Laurentio Montemerlo, Principes GibeUini,
GaUicum imperium perosi, utpote impotens, etinto-
lerabile,eo despecto, Ludovicum Sfortiam ex Germania
revocarunt; qui, iv non. februarii, a Maximiliano Cae-
sare adjutus exercitum mercenarium octo miUium
Helvetiorum, et Rhetorum, quingentoromque equi-
tum Sequanorum in Italiam traduxit, indeque ejectis
GaUie, brevi prospero succassu totam fere «roiasam
dominationem recuperavit. Ex bac reruro ; coramu-
tatione Alexandria etiam rediit in Ulius poteatabem.
Atqui fortuna, quae nuUi praesta* fidem, Ulum haud
diu repetito armis imperio frui passa fuit. Perfidia
enim pauUo post Helvetiorum , quos suis stipendiis
eooduxerat, Tarmullio Gallo Duci apiid Novauiam d
proditus, slatim in Galliam raissus est , .atque , in
Locensem turrim conjectus, orani prorsus solatio de-
stitotus, miserabUiter huraanis ex rebus excessit. E»m»
dem casum tulit Ascanius CardinaUs, ipsius Ludoviei
frater; quippe dum is, inteUecta fratris captivitate,
in Ripamaltam, oppidum agri PJacentini, fugiens sese
recipit, a Venetis intercipitur, donoque GaUis Du-
cibus Ulum poscenttbus, Regi Ludovjco in GaUiam
mittitur; qui itidem m vinculis etiam ipse aerumnas
carceris aUquandiu suatimiit ; po6tremo eum Gepr-
gius Rhotomagensis CardinaUs, preoibus exemptum,
haud multo post secum Romam conduxit.

Captis igitur Ludovieo, et Ascanio fratribus, Galll
rursus possessionem Mediolanensis ditionis adeunt,

492

qua paucis diebns citra saoguinem, «t pulvercm po,
tiuntur. Inter haec, iu scilicet non., Alexandria, quae
iam ipsa etiara Galtorum resumpserat jugum, insigni
Scottorum praesidio raunitur; cujus adventu cives, ut
aucti majori militum numero, ita graviori calamitatum
et miseriarum mole oppressi sunt; factionum namque
facibus tota exarsitcivitas. Cives, efferatis animis, aiteri
in alterorum promiscue armantur caedes. Guelphi ,
Gallorum viribus, et fevore nixi, Gibellinos acriter
incessentes, crudeiiter divexabant. Eret per eos dies
Alexandriae, dum haec agitarentur, nobiUs quidam
ex Invitiata, familia, Faeinus nomine, vir plane
acer, u et qui difificile adversariorum injurias patie-
batur. Is, cum saepe a Guelphis graves- contumeUas,
et damna multa, ac enormia acoepisset, frustraqae
apud Alexandrum MalabaUaro, urbis Pra«fectnra, de
iis.expostulasset, nactus occasionero , sarcinas aliqnot
supeUectilium, rerumque pretiosaruro ipsius, Prae-
fecti per vim cepit. Quamobrem Alexander, fremess
ira , unius viri culpam in multos transmdit. Gibel-
Unorjira enim eiviura bonis, partim direptis, partim
proscriptis, et pubUcatis, eorum Principes io exi-
lium ejeciL

Idem annus ver, atque aestatem torridjssimiun ha-
buit; reliquum vero tempus frigore et.ventorum cr&
bris flatibus prodigiosum fuit.

Caesar Guaschus Alexandrinus Senator Mediolatu
comprobatur, et a secretis Ludovici Regis, Insubriae-
que principis efiieitur. f

Roma celebratur JubUaeum parva quidem populo-
run» frequentia, et occidentalium praecipue, quod iUi
fere omnes diuturnis beUorum aestibus agitarentur.

Hoc item anno, Gullielmus Lamboritius Alexan-
drw«s jus dixit Placentiae ex Praetwa.

( MDI )

Proximus annus memorabUis foit prndigiosissima
quadam aeris siocitate, miraque, praeler honunum
exspectatioaem, frugum ojnnium foecunditate. Wam,
Ucet ver toturo ,< majorque aestatis pars > nulUs
pluvtis maduerit,i*aessis tamen in Alexandrirasica
fuifc, u!t frumentum solidis tredecim tanbum in siu-
gubs . sextarios steterit Vindemia item uber fuk.
Eodem amao in Germania super hominum veates
cruces rosei , et atri colorum conspectae sunL Res
quidem mali ominis ; quippe eos omnes , qaarum
indumenta signis iUis conspersa apparuerunty paullo
post tetra vis pestilentiae consumpsit.-

( MDII )

Posfero anao, quo tertium Alexandriae Praeturam
gessit Laurentius Montemerlus, ager Alexajuikinus
GaUorum rapinis, et incendiis infefitus filit; aamqlie,
dum ii, Duce, et Ductore coraite Gajaciae, adjr«rsM
Ferdinandum Hispaniae Regem, qui N«spoiiianum
Regnnm invaserat, profieiscuntur, Afeiandmwrum
fines, per quos iter habuerunt, foedifisime clepo-
jndati sunt- , >;,'■'■ 11

Digitized by

Google

AN. ALEXANDRINI

493

Lues hoc anno ex Germania in Italiam irrepsit, a
totumque Alexandrinum agrum infecit, mnltis ho-
minum miliibus desideratis. Petrinus de Turri, et
Marieta uxor, Paulusque filius, quod, ejusmodi morbo
occnpati , cbntra edictum Praefectorum , valetudinis
curandae [caussa], cum vicinis consuetudinem habue-
runt, unde pestUentia latius grassata est, et magis
evulgata, perpetuo exilio damnati sunt.

V111 idus julii, Nicolaus Gambarutus Alexandrinus,
vir tum generis splendore, tum omnium liberalium
disciplinarum , et cum primis juris civilis scientia
darus, excessit e vita. Hic cum plurimum gratia,
et auctoritate apud Ludovicum Regem valuisset,
ab eo summis Magistratibus in tota Insubria est
honestatus. Procurator enim Fisci, et a Consiliis

494

( MDIV )

Proximus annus, quo Franciscus Scazius Medio-
lanensis Praeturam Alexandriae gessit, paucis rebus
memorabilis fuit. Foedus inter MaximiUanum Cae-
sarem , et Philippum ejus filium, ac Ludovicum
Regem, Mediolani Principem, coram Praesule Siste-
roni, et Marchione Finarii, Legatis Pontificiis, feritur.

Xvi kal. februarii, Antonius cognomento Ghisle-
rius, apud Boschum, nobile Alexandrini agri munici-
pium, ex Paulo Ghislerio, et Dominica Augeria, paren-
tibus honestis ortus est : qui postea, institutum Prae-
dicatoriae fraternitatis professus, Michaelis nomen
assumpsit ; et per omnes fere Ecclesiasticarum digni-
tatum gradus, doctrinae, et vitae integritatis merito,
ipsius Ludovici fuit, et propterea patriam, cujus b ad praecelsa tandem Summi Pontificatus fastigi

patrocinium susceperat, identidem, et mirifice juvit.
Sepultus est in maximo Templo Alexandriae; ad
cujus tumulum posita sunt haec carmina:

Quid Charites, quid can» fides, quid stemmata leti,
Vallato technis, cultaque sancta Ducum?

Rector Gambarutns Regis Nieolaus, et urbis
Protector, jacet hic. Marinora dura notant.

pervenit, Piusque hujus nominis V est appellatus.
Ascanius Maria Sfortia Gardinalis Romae, dum me-
ditatur, et parat bellum movere Gallis, ut occu-
patum fratri Ludovico Mediolani Principatum repe-
teret, veneno sublatus est. Hoc anno Bononia, Joanne
Bentivolio expulso, ditioni Ecclesiasticae subiicitur.
Annonaque adeo vili fuit, ut frumenti sextarius nihil
amplius quam novem solidis datus sit.

( MDHI )

Ineunte anno sequenti, exercitus quindecim mil-
lium Helvetiorum , et Rhetorum fines ingruunt
Mediolanensinm , quos fines inde latius excur-
rendo, ingentem hominum, et pecudum praedam
abduxit.

Xvi kal. septemb., Julianus BaravaUus, Augustinus
Januensis et Jacobns Mastracius impetrarunt facul-
tatem a Bernardino Gailarato, Vicario Episcopali Ge-
nerali, excitandae aedis Deiparae Virgini Lauretanae;
quod opus eodem anno coeperunt, et perfecerunt,
contributis eidem praediis, quorum fructibus Sacer-
doti sacra in ea facienti ad victus necessaria submi-
nistrarentur.

Xv kal., Alexander Pont. Maximus Romae ex ve*
neao moritur : in ejus locum, x kaL octobris, suffi-
ertur Pins IH , Franciscus Piccolomineus antea
dictus, Thuscus , et Senis ortus, qui, cum nepos
esset ex sorore Pii H, de illius nomine nomen
etiam sumpsit Paucos hic dies in Pontificatu vi-
At, namque, xv kal. novemb., ex humanis excessit;
eique, nr id. decemb., Julianus de Ruvere Ligur, ex
oppidO' AUuzolae ortus, suscepto Julii II nemine,
successit/ Hoc ipso item anno importuna vis pesti-
lentiae in ligustico hoc nostro tractu acriter desae-
viit, et vires maximas sumpsit. In Akxandrints nwr-
tuornm numeruS tantus fuit , ut supputari ininime
potnit (sic)i Gasale autem S. Evasii, recensita sunl,
vel modico spatio temporis supra quindecim homi-
num miUia contagiene oocidisse. Inter haec Manfre-
dus, Bernardinus, ' et Gaesar Guaschi fratresy Ddces
oami belbca laude clari, pracsidio BergoUum/Lu-
dovici Reflis nominc tuentur.

( MDV )

Insequenti anho, cnm a Julio Pont. Max. Matthaeus
Invitiatus Episcopus Bethleemita creatus esset, Ale-
xandriae, omnibus bihuntatis, et laetitiae signis editis,
c utpote ignibus, choreis, epulis, et frequenti campana-
rum sonitu, illius novae dignitatis publice gratulatum
est. Itaque Nola maximia, quam campanonum vocant,
assiduo, immoderatoque, atque importuno pulsu et
agitatione fungitur; sed iterum, xni kalendas martii,
in aedibus cathedralibus conflata, et, addito aere,
ancta, ad maiorem, et ampliorem formam, et pondus
redigitur; librata enim, quinque miUia supra du-
centos quinquaginta asses, cum ante longe minori
esset pondere, inventa est.

Xiv kal. septemb., Anna, Antonii Ghiiiini uxor, ma-
trona spectatissima , et ornatissima, ex hoc saeculo
migrat; cujus corpus in aede D. Bernardini in ma-
ximo sacello marmoreo, in putchro sepulcro, amplo,
et solemni funere reconditum est.
d Sub idem tempus claruit Phiiippus Sturtilionus
Alexandrinus, J. C. celeberrimus, qui sola virtutum
commendatione a Ludovico Rege; Mediokni Principe,
ad magnos honores , et magistratus in tota Insubria
est vocatus. Derthonae tandem Raphaelts Zaceariae
Cremonensis, ejus civitatis Praetorif absentis, tanta
aequitate, et 'innocentia partes gessit, ut, pubblico
Decurionum , et totius Derthouensis Reipublicae
deoreto, jure civitatis, et deducendarum aquarum
ex Derthonensibus per Fraschetam in Aiexandtinos
ad suos irrigahdos fhndos, quos il|ic habebat am-
plissimos, privilegiO donatus sit. r:.; . <

Huic aequalis 1 GuUiehnus Lambdrilius, juriseon^
sultus optireusj hoo ipso anno Mediolani jus dtxit ex
Praetura.

Digitized by

Google

495

G. SCHIAVINAE

( MDVI )

Proximns annus, Praetore Alexandriae Franci-
schino de Castillione, nonnullis rebus memorandis
iasignis fuit, et cum primis aliquot horrificis prodi-
giis : namque, Guelphis ad arma contra adversarios
conversis, ingens uirinque caedes est secnta; cum
paullo ante tres simul fulgere soles, et faces serene
coelo in terram labi conspectae sint.

Xii kal. decembris, Antonius Invitiatus, homo
aeque bello, ac pace clarus, cum virtutuua commen-
datione in gratiam Julii Pont. Maximi irrepsisset,
judex ab eo rerum capitaUum Bononiae (capitaneus
justiliae vulgo nuncupatur) creatus est cum summo

496

a » dioti malis hominibus expurgentur, itmeraque ad
» eam venientibus tutiora reddantur, et proinde a
» nobis possis in dies uberius merito commendari.
» Datum Bononiae, sub annulo Piscatoris, die xx no-
» vembris, anno mdvi, Pontificatus uostri anno ni. »

Sigismundus.
Per id tempus floruit Joannes Antonius Lambori-
tius Alexandriae, J. C. clarissimus, qui etsi mnlta in
juris facultate scripsit , nihil tamen , interiore laude
contentus, in locem dare voluit.

Eodem anno ih tota fere Gallia Cisalpina annonae
caritate, et fame laboratum est~ '

( MDVII )

imperio, ut sequenti diplomate ea de re confecto
apparet. « Dilecte fili, salutem, et aposloUcam be- b Anno proxime sequenti, GaUi Alexandriae Ghibelli-
» nedictionem. Licet is, qui in civitate nostra Bo- nos in gratiam Guelphorum crudeliter vexant. Interea

Ludovicus Rex, conflato justo exercitu Gallorum ex
Gallis, Helvetiis, Italis, et aliis, ad oppngnandam
Genuam tumultuantem per Alexandrinos processit.
Quam civitatem tandem post duras, et acerbas pugnas
expugnavit, Paullo Novio, Duce a plebe constituto,
securi pereusso. Mox rediturus in Galliam, iter
Derthonam deflexit Alexandriae autem Helvetiorum
octo millia per dies octo continuos hospitio accepta
sunt; statimque in eorum locum novem Gallorum
peditum millia immissa*, quibus cives quadraginta,
et sex diebus alimenta gratuita praebere coacti
sunt ; in cujus operae pretium abscedentes , totum
agrum Alexandrinum populationibus compleverunt.

Vi kal. januarii, Antonius Invitiatus, post sincere
fideliterque gestam judiciorum Praefecturam Bono-
niae, a Julio Pont. Max. missus, ensem, et galerum
inauratum ad Jacobum, IV hujus noaainis, Scotiae
Regem, honoris, et benevoientiae causa, detulit. Sunt
eriim haec munera Regum tanlum, et maximorum
Principum, quos Pontifices iis argumentis admo-
nent, eos semper ad alacriter et constanter pro
Christiana fide pugnandum , animamque profunden-
dam paratos esse debere. Litterae antem Pontificiae
in commendationem Antonii, et collegatorum , pro
hujusmodi legatione tute obeunda, surit . quae se-
qunntur. « Julius P. Pi II universis, et singulb
» praesentes litteras inspecturis, salutem, et apo-
» stolicam benedictionem. Cum dilectus filius An->

» nonica, homicidas, sicarios, et alioa facinorosos

» homines in perniciem bonorum civium, et bene

» de Romana Ecclesia, ejusque dignitate, ac statu

» sentientium, fovebat atque alebat, ab ipsa civitate,

» justo Dei judicio, qui tantam impietatem, et ini-

» quitatem diutius tolerare non poterat, ejectus

» fuerit, magnamque partem homicidarum , sica-

» riorum, et hujusmodi hominum facinorosorum

» secum eduxerit, decet nos tamen diligenter pro

» ministerio pastoralis officii providere, ne justitia,

» quam, pulso Tyranno, ipsi civitati reddimus, per

» eos, quos Dei timor a peccando non revocat,

»„ perturbetur. De tua igitur fide, integritate, diU-

» gentia et animi magnitudine, multis arduis in c

» rebus spectata, praecipuam in Domino fiduciam

» obtinentes, tecapitaneum justitiae in dicta nostra

» civitate Bononiae, ejusque comitatu, et districtu

» ad unum annum, a data praesentium inchoandum,

» et ultra ad nostrum beneplacitum, cum femilia,

» et salario, per nos, vel legatum nostrum depu-

» tandis, nec non arbitrio, et eroolumentis , hono-

» ribus, et oneribus consuetis, faciraus, constitui-

» mus, et tenore praesentium deputamus, dantes

» tibi plenam, et liberam fecultatem j plenumque

» arbitrium, omnes^ et smgulos homicidas, sicarios,

» assassinos, latrones, et aUos faeinorosos homines,

» eos praesertim, quos in flagranti crimine inve-

» neris, capiendi, incarcerandi, torquendi, et pu-

» niendi , omniaque : alia faciendi, exequendiqne, d, » tonius de Invitiatis , miles Aleiandrinus, famiuaris

» quae alii pro tempore capitanei justitiae facere,

» et exequi potuerunt, etiam non servata fbrma sta-

» tutorum ciyitatis praedictae, aut tela (?) judiciaria,

» sed prout delictorum quaUtas exigere tibi vide^

» bitur. Quocirca dilectis fiUis legato, Antianis,

» Potestati > et aliis Magistratibus , ac civibus di-

» ctae civitatis, distrietins praecipiendo mandamnS,

» ut tibi in executione hujusmodi oficii omnes

» opportunos favores impendant, *bi> et qiioties a

» te fueriht requisiti. Tu igitur^ fUi.dUente, ita offi-

» cium ante dictum, strenue, intrepide,. diiigenter,

» et fideliter studeas' exercere, nt.spes, quam de

» te concepimus, non fallatur, sed : per tuam indu-

» striam , et diligentiam civitas, et comitatus prae-

» noster antiquus, continuus commensaUs, enseoa,
» et pUeum, sacratissima nocte Nativitabs D. N- J.
» Chr. nostris manibus benedictum, ad carissimum
» in Chiisto filium nostrum Jacobum, Scotorum
» Regem Ulustrem , cui iUos dono mittimus, sit
» daturuS; Nos, cupientes, ipsum tam-eundd, quam
» redeundo, tutum et securum iter peragerc posse;
» et ubique locorum benigne tractari, devotionem
»' vestram in Domino hortamurysubditas vero nostrts,
». gentinmque armigeraram capitanetts,j et duotmribus
» expresse • praecipiendo mandamus $ ut i i ieumdem
» Antonium , cum dilecto fiUa frakre Daniele de
» FUago, Sac. Tbeol. Professore, etiam famihari ns*
» stro, nec non quatuor aliis. familiaribus suis, tam

Digitized by

Google

497

AN» ALEfW&DJUM

498

»,.eTrue*tr^s,, : ^ n ^i^dum .«rffraefcnra jus dioit, vm ui febrmrii.,

» bujghs;,. : ef; rebgs, .suis oninibus,,**,,!^ eu»,,. et

» ,et , lflc v jfem .iMwt^^amjvestol j ft^tf <wm paswty
» portus, et pontes quoslibet libere, et ahsqttennlla
» .^bj^ejda.th, pedagii, pegfi¥^^ ) .yieI,j6todjtt»v^ , aut
p, att^^so.cujus^s :iodi^r^, onei5i%i6o4jiiioDe', ue>
»,;^ns^;f><jiMr0^ipir0 nos^rH, 1 efc Apps t t«U«e.Sefli«
» if rexereiu*a ruejw*t*atVis,,i eiquetide acewtay et; lifaero
>t;,flalwrC^ue*«, ^^ftpuft.fiiwit., etolpse: requiii«nr
«idunaidjitaerifc,: jbttv prbthpi» pweftuJe*6s, ub e mhi^
* ^t t hBo [&o Sede poaiitis jpo» f ii±i»»«rj^c wmjBodaBi
» D»t; BbuianiaeV s»A.i«njiulo8PiMati>ri«i dje?wwu
» .deefcwbris,: monu^ Pottfi^lna.noalrii?itottoi iv.

i-ejpfeptiua qWdanv vi marbi correpttts , ei hamanis

vftomt&fwpto»; est. .■..:• >■ •'..n ! }

Yfj) fcal. Apriljs, Johaanesr Antonius a<S> Gediigio,
Epjacfopire et Cardiealis Alexandriae, posteemtam
vitae ^uae dtera clausit Romae, sepuhusque est in
templo JDWL Geki, j«»xta < pbntem Sancti Angeli. Cui
hajadoHa raulia post sihfectus esfc Alexander Guascfew.

, >.. ..rniK. j.' > ' .:i';::.'. .<
.1. v-AL r.Vtjr : .• w.v t

.n T

(iMDX-.)

..1 ■■

f) 0.1,

'»1

•J-;')I

C MDtTif")f

j. : p

;:ii'i.' 1

Postorb anrio' Ludbvicus' 8fe*tia , Meolietoinii Dux,
eaptiVus apud Avarioam, ihhatitf GeKarim opjhduxd,
ieleritiae morbo; oppresaifis linfcerift , relictis Maximi-
lianb,)ac Francisoa, fihis exBeataride AtasuhtVTieenon
PauJ»j jea concubma' suscepto. : r r

'PBV(faosidie8,:reTerso^nMio.JhvtAalio ex legatione
Scotiae Jjilius. Pont j < Maxhhus in :cobapensatimiem
multorum, offidorurovct bujus pbsurehii, accurate,
et/ fiddbtef pbtfsoiuti 1 J-.. hdhorem. ampUssimi . orcKiiis ,
et/.tpilitiae Gompostellanae D. Jaoobi, pro jnre Ro-
mania iPe^floibus ■• resertato, detdlit, assighato ei
sacerdotio (vulgo commenda dicto) valde opulento

. ;»:;•/;: r / •. '.: '••-• . .: ■ . ,'.•/,. :,

t ; Pr^unus^ qaifoit qbingent^inuts decimus sttpra
jPritiesimUf^;jaierumnbsu^^ ulane'' rebus,

sed «umprtmis gratvibus cetrtrorecsiiss iti rapertis • iaa-
h m#\tiw, . tnterrPQO^ Uttti ^ et/.Lud«vicutn fteigem or>
tis, insigni totius Italiae vastitate. £t cetrte quidem
pniwipMf>s, ( et pcrflstimabfodWumimqa^oai causac
feaft fiwrunu Alpbbnsus, |Fer^atiaeiDu^temere
Wfil oppbpawif iJt^ vectigal j nd vu« ad 'amnem Padum
jtmpos^efat^ HibuCum consuettim, trucni bommum vo.
eaht, pr^e E erraria pendere desierat, abaque Ecdesiae
jura oonlratj fas violaverat. Propterea . Jnkus , cui
dignilatis, et honoris sui minime esse videbatur,
tt|ei enormes el manifestas injuriaa impune tolerare,
ubi ei saepb paterhis adaaonHioitibus institit, ut sibi
<abi -ajiienis e»n»*o jtemperareti, ab ne: Apostolicam
Sedem suis iraudarCt juribus, baec ob id chcto obe-
diens esset, illico contumacem interdicto prius, mox
bello premere eum coepit acerbissiino. Quamobrem

in Monteferrato, quod gentilitium esset, et ad-ejus <f Rex, cujus patrocinio Ferrariensis nitebatur, rnagna

posteros perpetuis futurti '■ temporibus perveniret ;
quamvis tamen, invidente fortuna genti huic tantam
di^nhabenv (derolttta. enim ea est, post annum qua-
dhage^tnrarnqaar tam rad Apostolioam* Sedem; qua au-
tem ratibce ,' qtietVe . suce , ignbratur )^ rvix • pronepaces
Uliuk pcsaeisstohe ■ irhi potuCrunt. •.•>; ■'■'
' 1 Aestas admodum pluviosa, etaumma coeb intem*-
petfiei gaavis tuit, nt ex ea luBsi eUerfia totam prbpe
Ciaalpinam ■ Galiiam iofiecerib-, atque in boves , et
sues, mag^iquiimim caetera aiumalia , desaevht

' Fntdms inter Julium P. M. , et Ferdmandhm, Bi-
spaniae Bagent, . Veaetamque Rempublicam sanchur,
excbtso .Maximhiano Caesare.

Ad haec iasignis iuit ctades edita ad Glaram Ab>

indignatibUe, et ira succbnsus, ipsum, licet injuria,
tueri , et mordicus defendere conabatur, adeo ut
JuJius ad sui vindicUm; ictb foedefe cum"Verietis,
«brum auxiiio Genuam e GaUorum manibus vi abs^
trahbre, efc pristmae iilam iibertati vindicare tentarit ;
qiiae) res plane ita animum Iindovici' perculit, ut,
quarmiaade*be;bakri*iAlphonsi catisam,at multo ta-
jvenaerutsihflictum sibi idGemtaeaubras.sensit (sic).
Hociideo cooapiciens «e nibil; oontra lam in&sunh
hoatem armis posse, aha eum ^tuit adtrriri via.
.-) .'Dbfecprim* per eos' dies a< Pbniifice Cardinales
aiiquet, Gallici nomiuis studiosi, inter quos bi capita
fuerunt: Fridericus tit.. Severinae^ Beroardinus
Carvaiius tiJi. S>* Cnicis; Franciscus Boisms,Coscen-

duae , prafhgato a Galfas exercitu Veneto, caesis d tiae Praesuh hispant, GuUiehxius Bi-oxinetus, Pfaesul

utrihqile nv homadum milkbus phw mhms.

\r> . .:,!••,:. ^MDIX ) -."
. — ) ;■; : • " ' " .. .' :v. - > ' ■ •■

i . Annius. qttr inseeutus est, nulla re aha Aleiandrinis
merxier abilis iuit, qaam coacta imsoleutium tributorum
exactibne, in snbsidrum praesidii, et obitu Sebastiani
ManteUi . viri 1 moarum ' virtutibus , et humani , divii.
niqne juris ihteUigentia egregie couimendati; qui
enxnoex.' Praeturae magistratibus, Vahmtiae , Derthr>
naax,' Hacentiae, aliarumque GaUiae Cisaipinae civi-
ta*pm intcgerrime gestis, gratiarh; et benevolentiam
Ludovici, GaUiaeiRegis, et Mediolani Principis, sibi
concihasset , Laudi ab eb tandera urbi praeficitur;

Sanotii: Maii, ac Rhenatus Boisensis, Galli. Horum
consihis, et irnpuhione, Caesarisque attcioritate, ani-
raumi iadjfloifr: Ludovicus. ad copgregandum contra
Juhum GonciUum Pisis, ut eo, cohvaUa ejus aucto-
ritate, mbVoque creato Pontifice> de. iUo citra pu-
gnam triumpharet. Inserea, hoc consilio capto, ut
Geriuae tumukuanti prospioeret, Alexandria expe-
cUtanr criiim millium poditum maniim>extraxit, eam-
que; ad urbis illius praesidium transmisit.

Hiems.eodeu) anno gehdisshna, et praetermodum
nivoia. Sane tanta frcquentia decoelo ceciderjt (sic) ni-
ves,ut in Aieaandainis, atqueadeo aiibi, quisquam prae
earum altitudine domo egredi sua minime poterat ( ucj,
nisi pflus, ilKs discussis, viae passim essent apertae :

63

Digitized by

Google

499

ad haec etiam arbores frugiferae plures asperitate
frigoris confectae interierunt; de vicinis poptdetis
(quod fuit maximi algoris argumentum) crepitus tre-
mendi, aereorum tormentorum fragores referentes,
auditi sunt, quos in illis procerae, et magnae arbores,
vi frigoris a summo ad imum mediae scissae, edide-
runt. Tanarus, et Burmida prodigiose obriguerunt;
nam super glaciem omne carrucarum genus, et jtn
mentorum securum iter kabuit. Proinde, cessantibus
aquarum fluxibus, molae frumentariae circumagi,
suumque officium facere nequiverunt; unde Alexan-
driae fames fuit, et post famem tam acris mox invasit
civitatem pestilentia, ut nulla prepe.domus fuerit,
quae tabificae illius contagionis acerbitatem experta
non sit. Grando item magnitudine immensa cecidit;
quippe inventa sunt grana, quae pondo cetttum librfts
excesserunt.

Per id tempus floruit Bcrnardinus Spandonarius
Alexandrinus , vir utique juris civilis, et pontificii
scientia, omnibusque eloquentiae artibus liberaliter
eruditus, quem Ludovicus Bex, Mediolani Princeps,
ejusmodi ornamentorum commendatione donis miri-
firis cultum, ad magistratus summos in tota Insu-
bria ultro promovit.

Innovatur foedus inter Pontificem Maximum , Hi-
spaniae Regem , et Venetorum Rempublicam.

Alexandriae de absolvenda turri templi maxtmi
(Campanile dicta) decreto publico cavetur.

( MDXI )

Insequens annus , Jacobo Pulsavino Alexandriae
Praetore, infaustus etiam fuit gravibus aliquot ca-
lamitatibus. Adulta enim hieme, nives itidem fre-
quentes, et multae, incredibilique altitudine, de coelo
prolapsae. Mense februario, magna Italiae pars, foedo
terremotu est concussa, collapsis passim aedificiis.
Vm kal. aprilis, Tanarus, et Burmida, inflati praeter
modum , agros adjacentes ita alte oblimarunt, ut
hornotinum foenum illuvie corruperint, et retiquo-
rum agrorum culturam , ac sationem deinceps toto
biennio sequenti impedierint. Mense majo, pluviae
ingentes mixtae tonitribus, et coruscationibus tre-
mendis, ac graudine enormi magnitudine fuerunt.
Horrifica inde prodigia ex diversis orbis partibus
nuntiata. Ad haec ex incorrupta fsicj aeris intem-
perie orta pestilentia iterum Alexandrinos incessit.

Julius P. 'M., ut Concilio contra se Pisis coacto
occurreret, Episcopos Thomam Vulseum Ebora-
censem, et Matthaeum Langum Sedunensem, sex-
que alios summae auctoritatis viros Cardinales
creavit ; mox tentavit Genuam per insidias, opera
Praesulis Vmtimilli\, occupare. KaL septembr., Car-
dinales , qui contra se Coneilium Pisis habendum
denuntiaverant, tamqoam rebelles, et impios, ana-
themate perculit, etad illud ipsum Concilium infir-
mandum, et avertendum, aliud Romae apud Late-
ranum indixit , celebrandum in ante diem v. non.
maji anni proxime sequentis.

Inter haec Helvetiorum ris maxima in Italiam

G. SCHIAVINAE

5oo

a descendit, subsidio Pontificis affittura , ductore Car-
dinati Sedunensi y> eujus adventu pertetxiti Galti,
Alexandriam, caeterasque Mediotanensis fcoperii ci-
vitates munttionibus, et validis praesidiis firmare
maturafunt. ,

Per eos dies inchoatum est ConciKum Pisanum ,
considentibus in eo ipsis Cardinalibus perfttgis, et
schismaticis, nonnultisque antistitibus Gallis, atque
atiarum etiam nationum, numerosoque coetu omnis
ordinis Sacerdotum, undecumque ilhto oonfluxorum.
Quam rem ubvJulius intellexit, statim PisaniS, Elc-
rentrnis, et Lucensibus, qui ejusmodi comrtiis, 'toco
concesso, favebant, Sacris interdixit. Cardinales au-
tem, et antistites omni hoiiore, et dignitate privavit ,
reliquos ,vero quoscumque eo profectos Sacerdotes,

b qui tam foedi, et execrabilis consessus acta rece-
perint, et approbaverint a piorum communione
semovit.

Initio octobris, Pontifex cum Rege Hispaniae contra
Ludovicum, Galliae Regem, ejusque nominis studibsos
foedus percussit. Interea Pisis, orta seditione inter
cives, et Gallos, Concilium dissolutum est, et inde
Mediolanum translatum , moxque vix resumptum,
quod, ab ipsis GalKs, tamquam nullius auctoritatis,
et momenti, derisnm, despectuinquc, in Gallia ulte-
riore, apud Lugdun. convocatur (?).

Floruit hac tempestate Luchinus Gambarutus vir
titterorum splendore, et rerum omnium usu, juxta
atque Lndovici Regis gratia claras, et itiustris.

( MDXII )

Proximus annus, quo ex Praetura jus dixit Ale*
xandriae GeorgmsVicecomes, moltis rebus memorabi-
libus, ac duabus potissimum insignis firit: clade sci-
licet ad Ravennam edita, et fine dominatus Gal-
lorum in Insubribus. Namque ih primis cum, foederati
Principes, et GaUi inter se, prope Ravenham tribus
miUiaribus, iv idus apriiis, acie congressi essent, ianto
ardore est dimicatum utrinque, ut.iltic ampKus sex-
decim hominum mUKa ceciderint, praester ingentem
numerum illustriam, atque egregiorum Ducam, et
Principum virorum , qni ex utraque parte, partim
caesi, parthn capti, partia vero graviter vulnerati
d sunt Et plane a GalKs stetit victoria , caeterum
multo sanguine empta. Tn eo proetio Joaimes Medices,
CardinaUs Legatus, et Imperator exercitus Pontificii,
ac Petrus Navarrus, Dux beUica virtute insignis, vivi
in manus hostium deveaerunt. GuUielmus Guaschus,
juvenis omnium ornamentorum laude, et gloria illn-
stris, qui, nuUis stipendiis, nuUo sacramenti mifctarts
vinculo astrictus, sed gratuitam operam suam Joanni
Jacobo Triuttio diu ante praestiterat, fortiter pugnans,
multis Ulic vulneribus confossus, occubuit, profligata
penitus instgni veteranorum mititum Alexandrinorum
cohorte, quam secum suo aere conductam habuit
Ravenna, quae se Gallorum fidei commiserat, per
tumultum eversa est, et direpta, tanta quidem sae-
vitia Aquitanoram, ut ii interea, viotato sacramento,

Digitized by

Google

5oi

AN.ft. AjLEXANDRlM

5oa

cuncta sacra, profanaque incendiis, rapinis, stupris, et a tiam, magna Helvejiorum vi Alexandriam, GaUico

caedibus compleverint. Hoc impium, et nefandum
tacinus ibi tunc eorum gentem edidisse, memoratur,
quod, nisi acerbissima expiari morte, potuisset : in-
gressa namque templum quoddam (Divi Vitatis id
fuisse volunt), sacratissimum veri Christi Corporis
hostiam in terram «bjecit, pedibusque protrivit, ac
conculcavit, tantum ut pyxis argentea, in qua re-
cpndita ea erat, suppilaret.

V non. maji , Romae in aedibus Lateranis Con-
cilium generale incipitur, ut acta ConcUiorum Pisani,
et Medioianensis inftingerentur.

Eodem mense, Cardinalis Sedunensis a Julio Pont
Maximo legatus, ac foederis procurator generaiis
creatus est. *

praesidio vacuam, ingreditur; transmissa Yenetorum
acie, quae suae juncta erat, Castellatium , oritur
seditio inter utrumque exercitum. Propterea pro-
curatores Veneti, qui Alexandriae manserant, illic
in vincula conjiciuntur, statimque, redempta libertate
ingenti pecunia, ad sna cum toto agmine rever-
tuntur. Helvetii triginta, et sex diebus Alexandriae,
civium crumena aitt, cansederunt, longins profectoillic
mansuri, nisi populus, ut se illo tam gravi eximeret
oriere, eorum discessum mitle aureis nummis cqm-
parasset. Atqui, vix Helvetiis digressis, novus ibidem
tumultus exeitatur inter Guelphos, et GibeUinos,
auctore Jacobo MariaStampa,monacho ordinis Hnmi-
liatorum. Is enim cum, vacante Praepositora D. Joan-

Per eos die.s Joannes Medices Cardinatis, ac legatus b nis Baptistae de Capiccio nuncupata, quod est Sacer-

Pontificius, dum a rebelUhus Cardinalibus, qui in ul-
teriorem Galliam prosequendae detestabiUs Synodi
gratia contra Pontificem , inauspicato prius Pisis
coeptae, mox Mediolanum vocatae, et demum Lugdu-
num translatae, proficiscebantur, jussu Regis Ludovici
perducitur, ad navem Padi, quae juxta Bassignanam,
transvehendisultro, citroque viatoribus, constituta est,
virtute Raynaldi Zactii, Octaviani Issembaldi, atque
Gen,tUis Beccariae, Prihcipum Papiensium, de illorum
manibus subtrahitur, navigioque secundo flumine,
per Placentinos, et Mantuanos, ludificatis cnsto-
dibus, in amica, et tuta loca hospes transportaiur,
ciamantibus CardinaUbus, et GaUis equitibus, quos
secum praesidii causa habebant; qui tandem, quod

dotium Alexandriae longe omnium opulentissimum,
UUus dignitatis possessionem, suffragantibus Gibel-
linis, adire tentasset, a Guaschis, aUisque, Guelphae
factionis studiosis, quorum praesidio, aedes Ulae
praeocupatae fuerant, est per vim*prohibitus: quare
statim ad arma ventum est, et 4anta illic conten-
tione certatum, ut ex utraque parte cives mnlti
occiderint. Auctoritate tamen Vicecomitis Praetoris
ita composita res fnit, ut, admisso Stampa in jus
suum, Guaschi, caeterique eorum gregales, et clien-
tes, depositis armis, inde abscederent. .

In kal. januarii, Maximiiianus Sfortia auspiciis
Julii Pont. Maximi, Reipublicae Venetorum, Helve-
tiorumque senatus, exactis GaUis, in paternam ditio-

Ulatae vi prospicere non possent , cum , trajecto c nem eat exceptus, Mediolanumque ingressus, summo

amne, in ultertori ripa considentes, Ulum exspectarent,
donee ad se navi transveheretur, per Alexandrinos,
adhuc iu Ludovici fide stantes, noctu praecipiti pro-
fectione institutum iter prosequuntur. CardinaUbus
sese dederunt viae comites Joannes Jacobus Triul-
xius, Antonius Pallavicinus , et Hegtor Vicecomes.
Ii enim, quod intellexerunt Alexanoriao ebajxt, ut
aiibi, res novas parari, Uluc recto. itinere proces-
serunt, ut praesertim cAvium animos explorareut,
ac, si nutantes invenissent, in officio coufirmarent.

Plane. jam res GaUosum crebris ciadibus adeo
atbitae erant, ut vix. potentiae adversarioruno, quae
magis.in dies, comite fortuna, invalescebat, repu*
gnare, atque reaistere ampUus posse desperarent.

totius populi applausu Dux salutatur; ubi, pridie kal.,
acceptis ducaUbus insignibus ab ipso Cardinali Sedu-
nensi,antmum penitus ad instaurandnmexornandum-
que Imperium applicuit. Et in primis ConsUium insti-
tuit, in quo gravissima, et arcana negotia, adPrincipa-
tus conservationem attinentia, agitarentnr. Cooptavit
in id Joannem Matthaeum Invitiatum, Episcopum
Betbieemitam, Antonium Firnffinum, vinun equestri
cUgnitate insignem, Joannem Georgium Lanzavegtam,
Jacobum Philippum* Saccum-, et Hieronymum Per-
bonum, juris utriusque scientia peritissimuui, cives
omnes Aiexandrinos, quorum consiliis, et opera usus,
rem postea pubficam, privatamque bene gessit Per
hos dies Lovanus GaUus, arcis Medioiani Praefectus,

Medioiaaense Imperinm fere universum ad Stortiam d inopia coumeatus oppressus, et spe subsidii desti-

redierat, cumque nibil prorsus reUqui Ulic ad salu-
tem couservaxtdam superesse videretar, . quam , ut ,
CoUeobs sarcinis , solam verterent, consulto, ponte
super Padum. ex raxibus confecto »d Valentiam ,
eorum maxima pars, Duces suos secuta, qui prae-
cessexant, ia GaUiam profecta est. Caeteri antem
gregatim, prout advtersis fortonae easibus agitabantur,
ItaJaa eacedebant.

. Izaqae» factum est , ut brevi tota Cisalpina Gattia,
qttae dm vaste GaUici.exercitus moie oppressa fuerat,
pcnitus ea lewata sit. Interea in GaUia uheriori et
eiteriori scribendis et eontrahendis copiis opera datur.
Mense jutii, Cardinalts Sedunensis, translato dominio
Mediolanensis Principatus in Maximilianum Sfor—

tutus, ipsam aroem Sfortiae restituit, pacto, nt inde
sibi cum armis, et rebus sub sine fraude sibi iiceret
discedere, et in Galliam reverti; goa conditione
accepta, Maximilianus, dato praesidio, ilhim, suosque
omnes incolumes usque ad amnem Bocae comkari
jussifc. Interim Sacramorus Vicec^mes, qtii paullo
ante a MaximiKano Duce, levitate quidem magis
animi, quam justa aliqua ratione desciverat, Afe-
dioiano egressus, CasteUatium cum ai* quingentorum
equitum venit, vbi commoratns per muhos. dies,
tandem , acceptis a Grangeo , a sepretis Ludovici
Regis, nriiitaribus nmltorum mensiuny stipendns, in
Galliam ulteriorem profectionem parat, cum prius
firustra ab Oldrado Lampugnano ex iritimis Sfortiae

64

Digitized by

Goo

5o3

G. SCHIAVINAE

5o4

famUiaribus, et domesticis, tentajus fuisset, ut resipi- a victor late profligat. Erat Gallorum exercitus equi-

sceret, et, relicto Gallo, Sfortiae, veteri suo Domioo,
uberiori mercede, et amplioribus militiae titulis ho
nestatus, reconciliaretur.

( MDXIII )

Qui proxime insecutus est annus, prodigiis, et
calamitatibus tantum insignis fuit; quippe, iv idus
februarii, terra horrende tremuit: Alexandriae tamen,
praeter trepidationem , nihil praeterea mali conti-
git. In Mediolanensibus autem, ad Orobiorum fines
prope Berinzonam,corruit mons, qui, fluminibus adja-
centibus obstructis, haud parum detrimenti accolis

tum, ac peditum quinquaginta millium, quorum eo
conflictu caesa sunt snpra octo millia, Ducibus fere
omnibus, cum ingenti bellicorum tormentornm ap-
paratu, opulentaque procerum, et universi exercitus
supellectile, amissis. Reliqui autem, qui, ex tam foeda
integri, incolumesque , aut leviter tantum

strage

saucii evaserant, dum urgeri se, et aciem inclinare
suam, spemque nullam salutis adesse sibi conspi-
cantur, in fugam prolapsi , cujusvis hostis fidem ,
et misericordiam experiri, quam in furentium Hel-
vetiorum manus vivi pervenire maluerunt. At ex
Sfortianis mille et trecenti tantum gladiis contruci-
dati occubuerunt. Pertritis igitur GaUis, protinus
eae civitates, et oppida, quae in illorum fide sta-
attuliu Duo inde soles in mane per biduum, et b bant, soluta pecunia ingenti Helvetiis, qui Sfortiae

geminae lunae noctibus sequentibus ejusdem bidui
apparuere. Fame, et pestilentia, saevisque bellorum
incendiis tota exarsit Italia.

Lateranense Concilium Romae frequens celebra-
tur; atque interea, rx scilicet kal. martii, Julius
Pontifex Maximus septuagenarius senex, homoque
ingentis spiritus, ecclesiasticae, et universae Italiae
libertatis vindex, ac propngnator acerrimus, ex febri,
et obortis torminibus vita excessit; cujus obitu tot
visa prodigia aperte praemonstrasse visa sunt ; cui
inde, v idus, Joannes Medices Cardinalis, de qno a
nobis supra crebra mentio facta est, successit, qui
et Leonis X nomen tulit.

Guarnerius Guaschus, Guelphique alii plures, per-
missu Joannis Hieronymi Vicecomitis, Alexandriae
Praefecli, urbe excesserunt, atque, in Snbalpinos pro-
fecti, cum Joanne Jacobo Triultio egerunt de occu-
panda Alexandria, et Hasta, nomine Ludovici.

V idus martii, vis magna Hispanorum, quae in
Alexandrinis hybernaverat, ex foedere, recens inter
Reges Hispaniae, et GaUiae inito, in regnum Nea-
politanum concessit; quo die etiam Gibellini Ale-
xandria egressi sunt; statimque Guarnerius, et GuUiel-
mus Paieologus, Marchio Montisferrati, ductu CamiUi
Triultii, cum expeditis equitum, peditumque copiis
eam civitatem ingressi munitionibus sepiverunt. Prae-
fecto UUc constituto Sacromoro Vicecomite, mense
majo, Triultius, Gallorum Dux, et Imperator, disci-
plinae mititaris scientissimus, in Itatiam cum vasto,

mUitabant, deditioneque Ulis facta, ad bona sua re-
vertuntur. In iis Alexandrini etiam, exacto GaUico
praesidio, victori Duci se tradiderunt, extemploque
HieronymoPecchio Vercellensi, duci, aeque armorum
gloria, atque natalibus iUustri et claro, urbis tuendae
cura demandata est.

Vih idus junii, Gibellini profugi Alexandriam
revertuntur, cedentibns , atque inde excedentibus
Guelphis. Nec mora; comes Fridericus Vermus, ad-
ductis secum mUle peditibus , Bergolium majore
opera, et munitione firmat. InteUexerat enim per ex-
ploratores, GaUos in horam iUuc redituros, ut eam
potissimum civitatis partem, quam Regi suo studere
certo sciebant, per insidias, et fraudem occuparent;
c qoae plane exploratorum denunciatio nec inanis,
et falsa fuit; quippe, ad m. idus, Bernensium tribunus
cum ala quingentorum equitum, Barnabas, Marchio
Godiaschi, et centurio quidam GaUus cum expeditis
atiquot peditum cohortibus (erat ea lecta quatuor
miUium armatorum manus) prima luce de improviso
Bergolium invadunt , atque , dnm muros , admotis
scalis, superare contendunt, excito ad arma prae-
sidio, turpiter, et cum ignominia repeUuntur, cum-
que per horas tres acerrime ibidem machinis, et
omni genere instrumentorum belUcorum gesta res
sit, pugna tamen stetit pauco sanguine; nam Gi-
heUinorum unus tantuin desideratus est, paucique
vulnerati ; de Gueiphis vero, praeter vexiUiferuno, ce-
cidisse neminem compertum habetur. Centuno, cujus
atque insigni exercitu irrupit eo animi decreto, ut d supra mentionem fecimus, graviter saucius, cum snis,

Insubriae dominationem imperio Ludovici adjun-
geret. In Alexandrinis consedit, mox, trajecto Pado,
apudSalas,nobile oppidum agri Derthonensis, ad expu-
gnationem Novariae progreditur, et ad vicum Rkw
6ae, haud longe ab urbe, castra ponit. Interea, pridie
gcilicet non. junii, in subsidium Maximiliani Sfortiae
veniunt ex Germania quatuor miUia Helvetiorum,
quorum consUio Maximilianus (Ucet non omnino liber
esset a suspicione perfidiae , qua pauUo ante ea gens
Ludovicum ejus patrem GaUis prodiderat), nocte se-
quenti ejus diei, triplici faeto agmine,GaUos hostes im-
paratos, utpote qui omnia, praeter pugnam, exspecta-
bant, adortus, post dura, et cruenta utrinque habita
aequo marte bellorum certamina , tandem Ulos acie

et reliquis fuga sibi consuiere coactus est. Fugientes
autem dissipato agmine insequitur equttatus: ex iis
plures cepit , quos vinctos intra civitatem perduxit,
et pauUo post, armis exutos, et equis, Hberos Pec-
chius dimisit.

Quibus gestis, Maximilianns cum exercitu Alexan-
driam accessit, ubi visendis operibus munitionum,
et recognoscendo militum praesidio disciplinaque
mUitari restauranda, duos et viginti dies 1 eontrivit
Postremo, reliclo iUic Hieronymo Pecchio , inde
Mediolanum reversus est, protinusque in singulas
imperii sui civitates quaesitores misit, qui per quae-
stionem contra rebelles, et desertores nominis Sfbr-
tiani agerent. Alexahdriam prdpterea venit Paulus

Digitized by

Google

5o5

ANN. ALEKANDRINI

r>o6

Petrasancta, a quo Guarnerius Guaschus, et Petrus, a positis castris, maximam inde copiarum partem ad

ac Joannes Paulus Trotti exilio damnati sunt.

Per idem tempus, Guelpki Alexandriae facinus
aliud superiori simile ausi sunt, paribus quidem
auspiciis, caeterum fine omnino dissimUi; quippe
Franciscus Guaschus, juvenis ingentis spiritus, et
rei bellicae supra aetatem scientissimus, qui cum
Gallis diebus superioribus patria excesserat, desum-
ptis secum quinquaginta lectissimis suae factionis,
et tribus equitibus, facto improviso impetu, Ale-
xandriam est ingressus; atqui, dum per vias ipse, so-
ciique, trepidante populo, excurrerent acclamantes,
et identidem repetentes, vivat, vivat Galliae rex,
Alarco, vir Hispanus, qui ad civitatis praesidium cum
ala ducentorum equitum, magnoque numero sui ge-

occupanda oppida, et castella Barnabae, Marchionis
Godiaschi, transmisit ; quae profecta, illico ea universa,
non sine atroci pugna, in potestatem suam redegit,
capto vivo Marchione, quem paulio post Sfortia me-
dio in foro Viqueriae in quatuor partes secari jussit.
Nec mora; Gavium processit victrix acies. Erat id
oppidum fiduciarium periilustrium Guaschorum Ber-
nardini , et Antonii fratrum ; quo item parvo negotio
capto, ad arcem expugnandam se contulit. Cingit, et,
magna machinarum , et tormentorum aeneorum, ac
coiubrinarum vi adhibita, acriter concutit, propu-
gnante interea, ac sese viriliter defendente Bernar-
dino/qui intus stabat. At vero, quoniam Sfortianis vi-
ribus is longe disparibus utebatur, nec se diu absque

neris peditum stabat, auditis illis vocibus perterritus, b insigni dispendio rerum omnium suarum, atque adeo

animoque consternatus (verebatur enim longe maio-
rem vim hostium urbem ingruisse) sarcinis dimissis,
praecipiti fuga cum suis e civitate abscessit. Id ad-
monitus, Franciscus Ferdinandus Davalus, Marchio
Piscariae, exercitus Ferdinandi, Regis Hispaniae, Im-
perator egregius , qui ad Trebiam amnem , olim
Romanorum clade nobilem, cum ampUus viginti
cohortibus Hispanorum, et maximo equitatu con-
sederat, illico cum expedita exercitus parte per
Derthonenses in Alexandrinos concedit, specie qui-
dem, ut tumultuantem civitatem ingressus sedaret,
atque in Maximiliani fide contineret, revera autem,
ut jUam licentiae mUitari traderet; irritum tamen
ejus cescit [tentamen (?)]; natnque cives, licet interse

capitis periculo tueri posset, in conditiones sibi dictas
descendere adactus est, ut scUicet, deditione facta,
arcem ipsi Sfortiae, et insuper nubilem filiam nu-
ptum Vespasiano Rovadino, ejusdem Sfortiae oeco-
nomo, viro alioqui nobili, traderet.

Iu kal. martii, Jacobus Aloysius Invitialus Papiae
Praetor in sequens biennium designatur.

Mense junio, Gullielmus, Marchio Montisferrali ,
iUato bello Odoni, Marchioni Ancisae, tanta acerbitate,
et pervicaciafr arcem iUius oppidi, in quam ipse Odo
cum tota familia se receperat, oppugnavit, ut cum
illa, eorum virtute, qui intus premebantur, armis
nequaquam potiri posset, vi. kal. augusti, cuniculo
snbterraneo facto, vi concepti ignis ex sulphureo, et

antea ob factionum studia beUis intestinis confice- c tormentario pulvere, quem in eum cuniculum immi-

rentur, et disjuncti essent, cognito tamen Hispano-
rum advent» (timebant enim, ne, si coUuviem ejus
gentis, utpote rapacissimae, et perfidia insignis, intra
moenia recepissent, promiscue, ut suboluerant, prae-
d«e ei essent), invicem complexi, in pristinam gratiam
redierunt; extemploque arma, quae in mutuam in-
ternecionem prius susceperant, in appropinquantes
Hispanos, si quo modo vim intentassent , inferre
animo omnino statuerunt. Portis itaque clausis, in-
gressn urbis iUos prohibuerunt. Quo facto, Pisca-
rius, vana se spe Ulusum, et frustratum, videns, con-
fecto ex navibus ponte super Tanarum ad vicum Pa-
voni, iter Viqueriam versus convertit. Quod oppidum,
Alexandrinorum exemplum secutum, sed longe di-

serat, funditus exciderit, et everterit, Odone capto,
et in frusta discerpto, Badono autem ejus filio
laqueo strangulato.

Xm kal. septembris, Antonius Firuffinus, eques
Hierosolymitanus , vir virtutum omnium ornamentis
iliustris, et clarus, beneque de Sfortiana domo me-
ritus, a Maximiliano Principe in amplissimum or-
dinem Mediolanensem adscriptus est.

Nonis augusti, grando ovi gaUinacei magnitudine e
coelo decidit, quae arboribus, et vitibus maxime
infesta fuit.

Vm idus. ootobris, Ludovicus, GaUiae Rex, Mariam,
Henrici VIII,.Britanniae Regis, sororem, uxorem ac-
cipit, nuptiaeque ad Abbevillam celebrantnr.

verso suecessu, ab iltis per vim occupatur, et diripitur. d Medio mense novembri, terra tetro metu concussa,

Xvn kal. octobris, Jacobus Aloysius Invitiatus, vir
scientiae juris civilis peritissimus, Hastae praeturam
administrandam suscepit in annmn.

Foedus inter haec feriunt Reges Hispaniae, et Bri-
tanniae, Resque pubUca Genuensis adversus Gatios.

( MDxrv )

Proximo anno, cum existimationis, et honoris sui
esse duceret MaxunUianus Sfortia, Mediolani Dux,
haud inultam pati longius perfidiam quorumdam
Prineipnm Gnekphorum, a quibus, anno superiore,
graviter offensus merat, cum justo exercitu, et omni
fere GibeUinorun» robore, Viqueriam contendit; ubi

et frequentes piuviae, admodumque saevae tempestates
fuerunt, ut Tanarus, et Burmida, amnes- Alexandriae,
foede restagnati, vicina universa graviterafilixerint. Duo
soleseodem arnio visi, et tres lunae, svnguine infectae.

Xm kal. decembris, Petrus Guasohus de AUoe,
vir iUustri virtute praeditus, ab A^xandro Guascho,
Episcopo Alexandrino, et Pontificio vicelegato tolius
Aemiliae , et Exarcatus Ravennae , arcis Cesenae
Praefectus creatus est.

( MDXV )

Postero anno, kal. januarii, Ludovicus, GaUiac Rex,
ob intemperantem intempestivumque rerum venerea-

Digitized by

Google

D07

G. SCHIAVINAE

5o8

rum usuna, quem, jam matura aetate, habuit cum a Mattbaeus Beccaria, ac Sylyius SabeUus, conductis

nova sponsa, ex humanis rebus exeroptus est, nulla
superstite virilis sexus prole relicta. In cujus locuro
successit Franciscus VeUesius, Princeps Angvdesroo-
rum, ejus gener, juvenis animi generositate, et pmroum
maximarum rerum cognitione praestantis$imus,.qui,
simul atque Regni coronam accepit, inita societate
cum Venetis, et Octaviano Fulgosio, Genuae Duce,
florentissimum exercitum ex universa Gallia coegit,
ac per abrupta, et salebrosa Coctiarum Alpium loca,
et ignotos tramites, ne in insidias, quas ei oronibns
viis intenderat Cardinalis. Sedunensis, iUaberetur,
in ItaUam irrupit, ut Insubriae Prineipaturo, quem
majores suos seque tandem directo jure respicere
praetenderet, armis vindicaret.

etiam secum jwtis equitum, atque peditum praesidiis.
Postremo ad illos sese adjunxit valida GibeUinorum
manus, ex toto Alexandrino agro cootracta, Ducibus et
ductoribus Jacobo Pellato CasteUatiensi, et Antonio
GhiringheUo Boscbensi, viris plane, qui per id tempus,
ob summam fortitudinis opinionem , variis mihtiae
honoribus, perfunctl fuerant, li omnes praesidio
Alexaudriae excubabant, Guelphi autem, qui mora-
bantur Garii, per Castellatiuro Hastam perrexerunt,
Marcoque Priae, Gallici equitatus praefecto, adhae-
serunt. Ne.c mpra; kiito iUic inter se consiUo, prae-
conem Alexandriam miserunt ad hosiiuro duces, et,
cives, qui Regis nomine deditionem civitatis peteret.
Eum confestim lentis gradibus subsecuti sunt Ale-

Xm kal, junii, nivis ingens copia, de coeio in ter- b xendrinr cum ala equkatus Priae, ut ex illoruro

raro delapsa, tantum algoris intuUt, ut illius aspe-
ritate vites plurimae in Alexandrinis confeotae iri-
terierint ; propterea vinum eo anno in suroma ca-
ritate stetit.

Vn kal., Franciscus Stampa, ordinum roilitariuro
Sfortiae ductor et metator, exercitum quadraginta
millium Germanorum, cujus exercitus Imperator erat
Cardinalis Sedunensis, ad S. tBW SaWatorem, et Ca-
steUetum, oppida Montisferrati, bospitii causa con-
duxit; qui cum iUic quatuor dies tentwn esset com*
moratus, adeo universa rapinis, et incendiis oomplevit,
ut in hostili solo numquam $e habere pejus potuisset
lu pon,, idem Cardinalis Alexandriam ingreasus est
cum acie sex miUium Helvetiorum ,. quos Genussn

responso, quod sibi facienduro esset quam primum
deliberare&t; quamobrero, cum mandata praeco expo-
suisset, petitionisque tuUsset repulsam, exacerbati
odiis Guelphi fiaes Alexandriae quotidianis excur-
sionibus, et populationibus, rapinisquc infestos ha-
buerunt; quippe, praeter incendia, et agrorum fbedam
vastationem, ingens ab UUs pecorum praeda, oum ex
aroicoruuj, tum adversariorum viUis capta, labducta,
et ad CasteUatium adducta est.

Caeterum, cum constanti rumore in dies vulgare-
tur, proxime Alexandriam roagnas GaUorum copias
venturas, xix kal. septembris, Vermius cum toto
praesidio, circa primam vigiliam noctis, sive metu,
sive aliquo occulto -caasiUo impulsus, Alexandria

perducturus erat, ut inde Oolavium Fulgosium Dur o excossit, relicta civiute sub cuslodia^ et tutela civium.

cem, Regis Praefecturo , expelleret, magno interim
illinc imperato numero frumeati, et eo bellioo ap-
paratu, qui ad eam expeditionem opus easet. Septimo
die post, Sansalvatorenses, quibus tanta barbarorum
coUuvies erat gravior, quam ut viribua, et oensu suo
sustinere, et alere possent, ad Gardinalem Alexan-
driam centum optimi vini cadoa roiserunt, quo tan-
dem insana mole iila ievarentur, Itaque tam insigni
munere laetatus Cardinalis, aotutum, copus pervicina
oppida dispersis, iUorum voluntati satifecit. :

Eodem die, AlexanderGuaschus,Episcopus Alexan*
driae, ampliasimos magistratus, et sacras praefecturas
gerens iu AemUia cum potestate, et imperio, nobiU
familiae Invitifttae iaoultatem erigendi, et instituendi

Quae inde civitas haud multo post in Regis pote-
statem venit; quippe Micoiaus Fulgosius, Genua
egressus cum insigni poditata, quem Genuensis
RespuhUca, in aubsidium«Francisci Regis missura,
scribi jusserat, trajeoto Jugo, Ovadam primum, mox
Gavium, oppida, a Trottis, et Guaschis, Alexandriae
prinotpibus, quorum ea fiduciaria erant, abstraxit, et
Genuensibus restituit; deinde ktos planae Iiguriae
campos cis Appeninum emensus, Derthonam, Ale-
xandriam, CasteUatiam, et nonnuUa adjacentia nra-
nicipia agn Alexaadrini, ipsius Regts nomine, usur-
paviL

Framasoos interea, vehementi incensas ardore tran-
sigendi quam primum negotfi, cayns causa m ItaHam

novuro sacardQtium sub titulo Vioadominatus in d venerat, cum tato agmine Medioianum varsns oooicn-

Templo maximo Alexandriae concessit ; oujua conces»
sionis, et gratiae exstat diploma in tabulario ejusdem
tempU, manu, et signo ejusdem Episoopi firmatum.

Interea Guamerius Guaschua Genuam ooooessit,
uV Guelphos, qu'v ex Aloxandrinia iUuc confugenmt,
coUigeret, eo aniroo, ut, more suo, aut virtnte, aut
dolo, adversus Sfor^am novi altqnid monretur. Col-
legit autem eirciter mUle, et quingenta hominum ca-
pita, quorum ope, et snbsidio, trajeoto jugo, Gavunn
occupavit.

Dum haec in Genuensibus fiunt, Alexandriam
ingrediuntur Antonius Adurnius, et Comes Fride-
rieus Vepnius cum ingenti equitatu, et pleast ac forti
montaiKHum Ligurum cohorte. Hos snbsequuntur

dit, Novariam oppngnat, et expugnaU aeo mora; ea
novo suorum praesidio munita, ooeptum itaar pro-
sequitur. Castra. ad Meleniannm, iUoatre oppidum,
quinto a Medioiano lapide, poait. Xrr kal. octobris,
invicom applicantar compositae acies, pugnae avidae,
manus conferunt, acriter ulrinque diu vario eventu
certatur. Galli priori die profligantur, posteriore
autem, conversa ad eos fortuna, victoriam de.hostibus
reportant. Feruuk namqus, co armatomm cooafiictu
oecidisse da GaUts, tria nvUttia, de. HeiveJatft vext»
x milna, efc amplius esse desiderata. " . \. ■

Vulgata igttur fiuna tam fimestae cladis foedcra-
torum, statim tota Insuhria ingeas cariAur trepi-
datia Franciscus inde vktoriam sccutus, instructa

Digitized by

Google

5©9

ANN. ALEXANDRINI

10

aefe, Mfedfoknttfft acdedtt, urbemqiie eatfl pei' de<K-
tiorieni aceepWni , "plraeter spem, v idus Octobris,
ctfm dmni sriOrumefeefcitu, et maximo Guelphorum
Pfindipttto ItalieOfttto' eomitatu , ovans , et quasi
tfilimphans, mgreditfnf Quorum omnium virtute,
incfedibili eeleritate deinceps rerum universarum
Medtolanensiutri potltes est. Sane multum illius co-
natris jnvit Oetaviarius Fulgosius, Dux Genuae, prae
caeteris )' ejus riamque ©pera Rex, et imperio au-
clus, militari subsjmio, atque re pecuniaria est
egregie sublevatus.; Hoc ehim Duce auctore, et
suasore, Gennensis RespubKca, Gallorum patrocinio
dttscepto , Regi ; ipsi octogmta aureorum nummum
mHHa ratttui nomine dedit, et peditum duo miUia,
(quorura virtnte jam bona Liguriae pars subacta Gal-
lico impcrib pafet), ut i4s recuperando dominio Me-
diotani uterefnr.

Et ptane hoc loco visum est mihi, sine piaculo
tacere non posse fortem, fidelemqtte operam GalKs
per omne tempus- praebitam a duobus centurionibus
ex prima nobilhate Alexandriae, Francisco scilicet,
et Hannibale de Guasebis. Hi enim, ut ante in multis
proeliis superiorum GalKae Regum auspicia secuti,
egregia belKcae kudis experimenta dederant, ita
praecipue in recenti, et Iuctuosa ad Melenianum
facta pugna, tanta alacritate, et animi ardore Regis
Francisci partes tutati sunt, ut propterea uterque'ab
ipso Francisco Rege militaribus titulis, et amplissimis
honoribus augeri, et cohonestari meruerint, et cum
primis Franciscus, quem Rex, confecta pugna, in
praemium rei bene in eo bello gestae, pro castris
in Priricipum corona, universo spectante, et audiente
exercitu, laudatnm, baltheo militari cinxit, et domus
suae regiae snpremum oeconomum creavit.

Fer eos dies Gibellini Alexandriae, qui, praeva-
lentibus Guetphis, solum paullo ante verterant, regio
edicto in patriam revocantur. *

Floruit hoc tempore Luchinus Arnutius, civis
Atexandriae, qui ab ionocentia vitae, morum gravitate,
eximia doctrina, et rerum omnium singuiari usu ita
Jutio n, et Leoni X, Pontificibus Maximis, acceptus,
et gratus fuit, ut ab utroque, cum quo is peculiari
quodam intimae - familiaritatis , et amicitiae vinculo
usquedum ii in minori fortuna constituH essent, con-
juncttts fuerat, praeclaris atque invidiosis honoribus,
et muneribus orttatus sit.

Interea Petrus Guaschus de AKce, praefectus arcis
Gesenae, moritur.

Hoc, et sequenti anno, Jacobus Aloysius Invitiatus,
J. C. optimus , Praetor jus dixit Hastae , nomine
Sfortiarum Principum.

Praeterea annus illustris etiam fuit maximis, et
crebris inundationibus, quibus tota Italia vexata est.

( MDXVI )

Insequens annus atrocitate prodigiorum , et rebus
aliquot aiioqui turbidis memorabilis fuit. Tota nam-
que prima noctts vigilia sequentium kalendarutn fe-
bruarii, tanto impetu reflavit boreas, ut ejus vi Alexan-

a driae, et aKbi de subgfundiis aedium tegulae pas-
sim dejectae sint, et arbores multae, aut radicibus
evulsae , aut mediae conffactae. Nec mora ; ignes
inspecti ab septemtrionali plaga ad meridiem sereno
coelo excurrere. Inde ingens ffigus exarsit. Tres soles
sequenti luce apparuerunt, et totidem lunae, quae
ubi interse per horam concertare visae sunt, in unam
statim ignitam coierunt. Eadem nocte, magna pruinae
copia cecidit, eaque in sanguiuem conversa, horro-
rem simul, et religionem incussit mortalibus. Con-
spectae -item sunt armatorum copiae inter se in
coelo concurrere, et gruum pariter nubes, duabus
quasi aciebus factis, infesto occursu tamdiu invicem
certare, donec aquila, ab aquilone rapido volatu ve-
nienSjillarum una discerpta, agmen universum fugavit.

b Eodem anno, Francisco Rege Mediolanum ingresso,
Sfortia repente in arcem perfugium habuit. Atqui, ubi
a GalKs paullo post gravi se obsidione premi, et ma-
chinationibus jam moenium arcis partem perforatam,
et discussam vidit, animo penitus concidit, atque, ut
natura suspiciosus erat , et plerumque mentis hnpos,
occultas insidias veritus, arcem, seque temere Regi
tradidit, imperiique sui juribus cessit, his conditio-
nibus acceptis, ut scilicet in GaUia "vitae reliquum
traduceret, annuo triginta quinque millium aureorum
nummorum stipendio, ad honeste dignitatem suam
sustentandam, contentus, ac ut militibus suis, quo-
quo vellent cum armis abeundi, potestas fieret. Quo
facto, arce statim eductus, Papiam ad Franciscum
Regem perducitur, a quo comiler quidem, et be-

c nigne acceptus fuit, et bona spe auctus, caeterum
sub diligenti custodia trans alpes missus.
. At MaxiroiKantts Caesar interim, qttod probe
noverat, Insubriae Principatum Augustalis sui juris
esse , Friderico Vermio de Alexandria, Derthona,
Placentia, caeterisque Imperii ejusmodi civitatibus,
et locis,quae Gallorum praesidiis, tenebantur,omnino
armis repetendis mandata dedit.

Eodem anno Joannes Maria Guaschus, Novariae
Praetor, in magistratu vita functus est.

( MDXVH )

Postero anno, occupata aitnis dominatione Gavii,
e* Ovadae a Genuensibus, Guaschi, et Trotti, qui il-
d lorum possessione deturbati fuerant, indigne ferentes,
se tam insigni injuria affectos, quaestione postulata,
litem ei Reipublicae intentarunt coram Francisco,
Galliae Rege, cui tuno Genuenses parebant; qui, be-
nighe ttlorum quereKs auditis, causa«, et controvci^-
siae totins cognitionem ad amplisshnnm Lutetiaecon-
ciiiam (quod curiam vocant) rejecit. Iriter haec sive
oGoastone lilts praefatae, sive alia, gravis/ et atrox
controversia est ofta inter duas has principes fami-
Kas ; quippe,contractis utrinque ex amicis, etclientibus
validis asmatorum manibus, ferro discrimen omne
definire, ac terminare censuerunt. Caeterum huic con-
silio statim occurrit Andreas Biragus, urbis Prae-
feclus, qui, auctoritate, et imperio usus , rem pacavit.
Mediolano tamen, quo jam tumuhus fama pervenerat,

Digitized by

Google

5ta

Qtuesfcores dup Aj>xandri«n igissi, quk'.*» P« r quMr a M^o^eaflfc Abbftft Cflto ■>, jUYWWiJ JliHlflirijta,

stionem discussa,et cogojta:, (Jetineri in. fmblica cij,
stodia jus^eruut -Andreap» Trottujn , quem seeum,
pauUo post 1 Mediolanum • perduxerunj. , , ybi< , jnex, >e'H
taris rixae enctoribuS;, pax. cpmposita est», Aodjfeas,
autem, .•sapfpris iimissis , in yinpuUs jlUq : ajiquand£».
permausitj qupd Alexandriae jrel jquos T^pttp>s fejjvig^ej»
et sustentasset. ' ■..';'< • .linsi fi:r."n>.

Per hps dies Alexander Gpaschus, AJexanoVjaa
Episcopus, Ppntificius Legatufr jin tota, ^«roUia-.s*
Flanunja.cum ampM pptestate., dpn?j a.Lepne,P.,<M>.
sacrae . purpurae designatus , Ravenpo s . uhi , ysedem
suam pollocaverat, Roinam .accitus ad gejerum.,
caeteraque noyae dignitatis 'insigpia, et ornajnenta
suscipienda proficisceretur, apud Forum Ljyiiperin

q»» f<quamyifc ; aetaf^longe; :mfO]fhimf^-,i:qmii>M

5afir'wfffWW»ibufi /<W*M»i .s«/i^Q rPhjsuudft ^ujftw
essj^lhun ppwluissQ/^wJj. n^lp»iinus tftft^L*»
Ppptj .^lax., ; i¥W?|Utui« w) rfit) or#^eutpru^ l/; (}^»»iua
mwJtOio*W»dem. legibus- ^tuj^,; jd^^itiJ^i^jus
Eocte?ifl« .adjjfjgiuistvatipnem ^Weip^iindtoOWb' ad
*P«mji3^ti? ^utfe Wv^iJpqryeiUi^i^i^je^j.se-
quen& , diploroate ,. ad ^xan^^ps^^ate ahjdein
Pputjfex declaravit j^eoiiEj^eopuaiJSfrvjis t iper-
» voruj» Dei, dilectV filjisj pppj^i^tatfs.,. et
^f.dipefiosis Akxa&dria^iSijJu^jjl Vb.A$mto\i<&m>#<i-
» ni pfidie>jpnem. Hodje dUeotuja fiUftn)..P^lav«i«uui,
«/iSlt^ujui.Alexandiyinum iiui^v^simo su#fi ; a^iis
»f anwopftstitutuna» admi?isjjwtc#em. w, spVrifttaUfcub,

sidias interceptus a : quibp,sdam feeinorosis, etjstfole- A » ^tetope^ibusEcqlesja^

: . ......„,..„ . :.. : ta j»_ }) pe r obitum bonae memoriae Ale^a^dri!iEpvs0opi

» Alflwndriae, OKtra RomauMmoGuriaji} deftnctifcPa-
» • fctoris solatip destitutafe; idpnee vjgesimum: «.eptimum
» , diotae aetatis aonujn. a$twgeret»rdofratruw, /apstro-
» ;rojn>cojwiUo ) ApostoUea ( auetorirW'0^
» depujamjjs, et deinde dje perspna'$u4 eji!fcttHfcpaiout
» r ;0* ea dte, et e converso eidejp Eopjesjae ptwvir
» dimus , ipsumque iUi praeifecijlnus hr Jtyistfopunj
», : «t Pastorem, curam et administrat*onem ejpsdero
» Eoclesi&e sibi, etiam dicta adpiinistratione durapte,
» iu gpjritualibus, et temporaljbus jJenarie commit*
» , tentes,prout in nosUis inde con£ectjs littejiis pipnius
» cprjtinetur. Quocirca universitatem v«fiti>am roga*
» mps, mqnemus , et boijtamur^ atte^tp ,vpbis : per

stis viris,' ia.quorum propiuquos is pauei$i;anAfe dfo*
bus ppena capilis aniroadverterat, quod! se4it»<wem^
et tumultum iu^urbe concitftverant, r <?rud#U$sime atn
que inhuman.iter trucidatus eSPV; <\'. r n<: ■->; i:->«; ■■ .">

Annum illustrarunt prodigia ; a^quot ^i^M» <, mmn
que iu coelp jnslructae equitum,)7pedil{>wqu«jbei9fl
rursum inter se certare visae &uut. Put*j , riyique, et
perennes fom>es nimio a«*tu ; exfipcatj;: .fi-ws adni
nuUa nive mijnusque frigpre r^jait* ( qui» iwo ttata
coeli temperies , pt clemeneia, fuip,. ut h»rt'j , : et prota
omuia multiplici flore vernarept,,' ^erinde a«'8i vro
adultum , praecepsve fuisse<.^ i "••/• ? :

Hoc item ipsponno, prava Mar^ipi I^utherl, Monaw
chi' instituti convje^tualis, appellaii j^ivi Auguatini,

haeresis late per Christianum orbem ; serpere , ac c » Appstolica soripta, matndanMs, qu^teup^ eumdpm

grassari coepit. , - ;; •, - •' ;'

Iuterea claruerout virtutum} moribil^, ^et humtni,
divioique juris scientia j&^lleaoius Trottus, ef Antonius
Firuinnus, equites HieroSolymitaui , ( et Alesandriae
Principes viri. .. ' • . . • /

( MDX^VHI )

Proximo anno, NioOdo de CJa>n?eelM' AlexaauJriae
Praetore, summus Lutetiae Parisiorum ordo adju-
dicavit Gavium Guaschis, et Ovadam Trottis, Ge-
nuensique Reipublicae , aestimiata lite , mulctam
decem miUium aureorum irrpgavit. Genuenses, re
iptellecta, st>tim OfatorOm mifclunt aiRegeiO expp*

» • Pal^vicinum, electum, tamquam patren>y *t, Pa T
» storem anim>uiun yeptraffutn devoteifiusfcipipntes,
» et debita honprificentia prpsequente«/eju« ; moni-
» tionibus, et maodatis salpbribus IwMulker iutjen-
» da,tis, ita qupdt ipse io vpbii devptiouis^filios, et
» vos in eo per eonsequtfns Potrem beneypimn ;in-
». /yenisse gftudeatig. DMtufi ftoma^i apud SiiPetrum,
» anno Incarnationis Dpminioae mtym^ x jiah m-
». gjjsja, Ponfificotufi nostri anjuo yi. », Pridie : nonas
septembris, qui fuitdies saWpiari, BaHbasBay, deiQejfjo
ppssossionena Episcopatus Ateipolfrwe, nomia« ipsivs
PaUayicini Vicecpmitis electi, adfit. .:.•,.'.'..

Hpo oodem; ftpuo, Soipio tnyiit<atufi Al<3^ndrinU&, T t. C.
praestswtissijnus, Genuap p^pra» admudpt?5»yit.

stulatum de judioip in se ihjuria lato. Qui tamen, d Insignis praeterea annus fiiit multis nivibus, in-

inverecunda ministrorum postulatione deterrifafl, Ge*
nuaiu, tam longo itinere hicassum v suscepto, redit;
quippe ii [dhcerunt (?) ] «d Franctsci conspectuna
se uon prins Ulum adinissuros, quam eidem Regi
Respublica ipsa Genuensis octoginta anreorum miUia
mutuo dederit. Interea Antonhis Guaachu'», Gavii Gb-
mes, ut ad Ulius oppidi possessionem addoceretor,
Carolo Borbonio, ih Italia Regis Praefectd, qwaCnor
mUlia aureoruin solvit; CasteUano autem, qui Vir eraii
Hispanus, post magnificum epulum, qtringentos etiam
aureos nummos repraesentavit. Ovadam itidem Trotta,
auro praebito, recuperarunt.. •

Kal. augusti, Alexandro Gnascho,EpiscopoAlexan-
driae vila functo, subrogatur Paravicinus Vicecomes,

(olerando frigore, annonae Caiitate, et pfeitu Gul-
lielmi Marchionis Montisferrati.

( MDXIX )

Postero anpo , Njoodo de Careotis Alpxaudriae
Praetore, Tanarus efiuse restagnavit, iv non. apriUs,
usque adeo, ut vi proflueutiuro aquarum laesaemesses,
et prata proxiraa , arboresque radicitus convulsae ,
et confectae^ fromenti) foeni, etpemorum, ap nuctun
inopiam induterint. Ad haee calores maximl, et varia
mOrborum genera. Maximilia.nus Caesar vita exem-
ptus est: ei GarolusRexHispaniae,PhiUppi, Arciducis

Digitized by

Google

5i3

A.NN. ALEXANDRINI

54

Burgundiae, fiHus, ipsius Maximiliani nepos, ui kaL
julii 6ubstituitur, rejecfco Francisco, GaUiae Rege ,
qui, studiosius quam par erat, fastigium, et dignita-
tetn iUam ambivit.

(MDXX)

Auno seque&ti, Alexandriae Praeturam gerente
Joanne de Odoardis, Leo P. M., et Carolus, Caesar,
percusso inter se foedere, bellum Francisco GaUiae
Regi,inferre 6t»tuerun t. Uterque enim,gravibus offen-
sioaibus tctus, simultatem, et odium baud leve in
eum conoeperat. Leo, quod Parmam, et Placentiam,
civitates Romanae ditionis, injuria occupatas, restituere
fugiebat, foedeque Pontificiam jurisdictionem in
Mediolanensibus infregerat, et Labefactaverat ; Ca- b
roius autem , praeter quod Ulom in petitione Imperii
acerrimum, et ambitiosissimum competkorem habuit,
tum etiam maxime, quia Insubriae Principatum, qui,
Sfprtianis Dynastis deficientibus , jure ad Imperium
Gftesareum deyoivi debuerat, ab illo arreptus, et
oocupatus, vi detinebatur. Quibus injuriis adducti,
communem hostem , communibus armis pro com-
muni salute, Italia pellere, Parmaque, et Placentia
Romanae Sedi restitutis, Fraociscum Sfortiam, Tri-
denti exulantem, in paterni Imperii possessione in-
ducere decreverunt.

Et plane vix initum hoc foedus fuit, cum omaes
fere Medioianensis Imperii civitates. tumultuare, et
novis rebus studere coeperunt. £0 enim Gallorum inso-
leutia, et avaritia processit, ut in universa Insubria c
nuUus prope esset populus, quin, Ulorum dominatus
execratus, collum Sfortianorum veterum dominorum
jugo gratuiabundus, et gestiens iibenter expeteret rur-
jas sopponere. Tamque GibeUinorum aiiqwot Prinr
cipes, Hieronymo Morono, S&rtiae consUiorum mode-
ratore, suad«nte, de civitate quisque sua GaUorum
praesidbvjexpeUeve, seque Sfortiams dedere parave-
raa*. Veraa Thomae Fusii, Regii Praefecti, diligens,
et vigiL cuna huic eapta. consilio statim occurrit. Is
namqne, siiscepto alicnbvde sontibns, quosrepererat,
suppficio, raitantes populos timore adegit in officio,
et fid&ipsersisiere. Aleaandriae enim tunc, cum faka
GueLphocum ddatione ejuamddi criminis desertionis
accusati esaenb Sebastianus CasteUanus, et Jo. Ah-
dreas L an cavfcgia, jionge civiratis principes, Fusius d
extempb Ulnc conwlaivit, capi Ulos jussit; qMOS, ubi
tandem, habita qvaestione, innoceates, et nuUius.euL-
pae reos invenit, libdros abire permisit. Praeterea per
eos dies Alexandrini owesmnlti ex Gibellinjs, per car
Lommstin,«3t:odia adversariotum, exilio multati, solum
verterant, aeque ia aJpinos Ligures contulerant, in
quibus erat lAmselinus Lanzavegia, vir plane , ut
summa potentia, ei auctonitate inter suos praeditus;
ita etiam Guelphb formidolosus. Hunc PraefeotusFur
si«s prae caeteris sospectnm novitatum habuit; itaque,
ut interciperetnr, expeditam Galloram equitum alam
Aquas StakieUas misit, ubi iUe domicilium oonstitue-
rat; quae tamen, frustrata ornni prorsus spe, eo non
invento, inanis, nt profecta fuerat, Alexandriam redut.

Haec dum Alexandriae agitantur, Mediolani Para-
vicinus Vicecomes, Electus Aiexandriae, conjuratio-
nis hujusmodi falso, ut ferunt, insimulatus, in vin-
cula coniicitur; qui paullo post reus Majestatis factus,
capitisque damnatus, solutis vinculis, fracto carcere,
paratam sibi poenam subterfugit.

Noctibus, quibus ilLuxerat dies v, et iv kal. Au-
gusti, steUa crinita visa est. Tanarus, etBurmida,
supra quam credj potest, ita excreverunt, ut, aperta
adjacente planitie late inundata, et Umo foede obdu-
cta , rei frumentariae difficultatem ,. et famem Aie-
xandrinis pepererint. Eodem anno ex ientiginibus
(id morbi genus est a siccitate contraotum) importuna,
et deformis hominum strages in tota Italia est edita.

(MDXXl)

Proximum annum nobilitarunt, praeter varios beUo-
rum aestus, etiam insignes atiquot calamitates, etnum-
quam satis deplorandus Leonis Pant. Max. obitus ;
sane per totam Italiam nihU eodem anno exauditum
est,exceptis frequeotibus tubarum,et timpanorum so-
nitibus, et strepitibus. Passim scripti exercitus ad su-
scipiendam GaUicam expedttionem. Pont. Maximus, et
Caesar, armia inter se consociatis ex foedere, Gsalpi-
nam GaUiam adoriuntur: Mediolannm cum maxima
par telnsubriae, modico efiuso sanguinc, occupant. Aie-
xandria tamen adhuc in fide Gallorum persistit, te-
netiirque praesidio, cum civium Giielphorum, nempe
Guaschorum , Trottorum , Puteorum, afiorumque,
tum etiam externorum aUquot ejiusdem factionis, Der-
thonensium, Papiensium , Joannis item Biraghi ,
Praefecti urbis, et Lairae, GaUici equitatns ductoris.

. Ad haec Joannes Saxatellus Romanus, Pontificiarum
copiarum imperator, et Andreas Beccaria, totius Cis-
padani traetus, Mediolanensi Imperio addicti, Gu*
bemator, cum. expeditis peditum cohortuSus, et satis
magne . equitatu Salas oppugnant , et capiunt;. Dei>-
tbonam item urbem oecupant, mox Boscum, et
Fregarolium, postea Castellatium , postremo OsUiasi
Quibus omnibus expugnatis, dispositisque in iis pnae-
«idiis, ipsi cum residuo exercitus CasteUatium re*
■vertuntur , ubi consiUa : agitant de invadenda , et
expugnanda Alexandria.

» ; Hora secnnda. noctium, praecedentium iv, et m
kai. jnnii, conspectus est cometes horrenda facie, aHa-
que. multa predigia undecumqiie nunciata. Flutmtia
Italiae ex continuis imbribus inundarunt. Tanarus, et
Burmida, aiveis egressi, foedam vastationem circnmja-
centibus campis fecerunt. Annonae caritate laboxatum.
Hyems prodigiose tepens fuit, aunusque absque nive
transactus. Has ealamitafces subsecuta est vkdenta
Leonis PonL Maximi mors : fertur enim illum v«-
neno, quod ei Bernardns Malaspina,*jus cubicujarius,
dedit, necatnm. Excessit ex humanis rebusi kaLide*
cemhris, non sine gravi damno, et jaetura oraminm
disciplinarumy Retqne pubiicae Litterariae ; nam,quan-
diu Ule vixit, bonas artes coluit , doctos , et virtute
aiiqua abstrusa, reoonditaque excellentes viros us-

65

Digitized by

Google

5i5

G. SCHIAVINAE

5i6

que adeo muneribus, honoribus, dignitatibus tibe- a compensationem stipendiorum diripiendam tradidit.

Sola urbis regio Rezolia nuncupata, in gratiam In-
vitiatorum ab omni injuria incolumis servata est.
Siquidem Alexandrinis adeo insignis haec non uhius
tantum , sed multorum dierum calamitas fuit , ut
raajorem accepisse se numquam meminerint cives;
quippe nullum crudelitatis genus a militibus illis non
modo in Guelphos , quos, vix sedato aliquantisper
tumultu, ih exilium relegarunt, publicatis, et fisco
addictis illorum bonis , yerum etiafn in universos
populares promiscue est praetermissum, tantum ut
pecuniam quoquo modo ab Ufis extorquerent; alios
enim flagris, et fustibus ea de causa ceciderunt, alios
sublime appensos testibus diu excruoiarunt, rionnullis
pruna nudis pedibus admota est, et plerisque tem-
gerebant, Alexandria (nescio, virtute ne, an dolo ali- b porareste circumducta, spithamalique ligno intorta ita

ralibusque stipendiis fovit, et auxit, ut ulli Maecenas
nibil unquam magis contulit fsicj.

(MDXXII)

Postero anno, v idus januarii, Joanne Angelo Bra-
gora Alexandriae Praetore, Leoni, vita functo, Ha-
drianus, vi hujus nominis, natione Gallus ex Bata-
vorum provincia in Belgis , urbe Trajecto natus ,
qui Caroli Caesaris praeceptor fuit, absens, praeter
omnium exspectationem, subrogatus est.

Interim Pontificii , et Caesariani, qui, suscepto
patrocinio Francisci Sfortiae, bellum adversus Gallos

quot civium) potiuntur. Exulabant enim per eos dies
patria pulsi cives plurimi Alexandriae ex diversis ,
nobilibusque familiis Gibellinae factionis, inter quos
habebantur Petrus Andreas Inyitiatus, magni nominis
centurio, Stephanus Ghencius, et Blengius Tasca, ju-
venes plane, vigore animi, et bellica laude iUustres. Hi,
selectis, et secum assumptis, ex universa sociorum
relegatorum multitudine , triginta sex viris , qui cae-
teris fortitudine praestabant, consilium cum eis inie-
runt de liberanda patria a Gallicis manibus. Itaque,
circiter secundam vigiliam noctis, quam insecuta est
dies xvni kal. februarii, Duce Petro Andrea, armati
fossam civitatis, cujus aqua tunc frigoris asperitate
adeoin solidam glaciem obriguerat, utfaciUime illos,

obstricta fuerunt, ut, veUent, nollent, ne in tormentis
deficerent, imperatam pecuniam pendere coacti sjnt
Plura alia, etiam atrociora, flagilia haec gens, plus
quam barbara, et nomine christiano indigna, impune,
et per militarem licentiam Alexandria tunc admigfc;
quae, oum, sine animi horrore,- atque insigni nefariae
turpitudinis nota Italico generi, referri nequeant, li-
bens praetermitto. Addam tamen ejusmodi direptio-
nem usque adeo deformem, et miserabilem fuisse,
ut Alexandrini, cum calamitatem aliquam innuereve-
lint, hanc Saxatelli, et Moroni, de quo ettam paullo
post dicemus, in medium adducunt.

Dum haec: Alexandriae geruntur , SaxateUus a
Pompaeio Columna cum omnibus copiis suis aooitus,

atque etiam majus sustinere pondus potuisset, traii- c Mediolanum concedit, Hectore Vicecomite cum prae-

ciunt, scalisque admotis moenibus, in arcem , quam
Citadellam vocant, ingruunt, penetrant usque ad
stationem, nemine vigilum reluctante (illuc enim se se
vigiles, et custodes, totumque fere praesidium, ut ab
injnria algoris tuti essent, alieni universi prorsus ab
omni suspicione futuri illius sinistri eventus, rece-
perant) ; quam statipnem ingressi , hostem improvi-
sum , et semisopitum , frustraque inter consertos,
strictosque gladios vitam ab ipsis percussoribus ,
opem ab urbano praesidio implorantem, miserabi-
liter caedunt. Ex tumultu, et clamore oppressorum
excitus Joannes Biragus, urbis Praefectus, ratus to-
tam hostilis exercitus mplem , quam proximam esae
noverat, occupata arce, civitatem etiam introisse,

vahda quinque millium peditum manu Alexandriae
Praefecto relicto; quibus peditibus , et aliis, quod
merita stipendia retardabantur cives gratuita ali»
menta praebere coguntur. Interea^Thomas Lescutus,
Joannes Biragus, et Guarnerius Guaschus, capta oc*
casione «bitus Saxatettt AJexandria, protinus, con-
sociatis viribus, municipia fere omnia, quae, anno
proxime superiori, in Alexandrinis amiserant, praeter
Salas, et Alexandriam, recuperarunt. . Hectorem Yi-
cecomitem , qui tum. urbia Praefecturam gerebat ,
ingens cura occupsvit , cum pb vastitatem Galtiei
exercitus, quem prope iu cervicibus habebat^ tum
maxime ob inopiam ^tormentorum beUicorum, qua
laborabat. His duobus incommodis Ut prospioeret ,

consternatus, raptim omni bellico apparatu, suisque d nullam praetermisit dUigentiam^ et studnun; aiteri

omnibus in potestatem inimici retictis, ignobiti, tur-
pique fuga, porta Bergolii egressus , saluti suae
consulit. .

Nec mora; SaxatelVus, qui recens, captis Eregarolo,
Boscho, Castellatio, et Oviliis, Alexandrinam expe-
ditionem parabat, accepto dolo civium, prima luce,
dimissis cum parte exercitus adoppidorum praestdium
Hectore Vicecomite, Matthaeo Beccaria, aliisquePrae-
fectis^ et ordmum Ductoribus, ipse cum legipne vi-
ginti quinqiie cohortibus Alexandrinam urbem pe»
Geriuensem portam ingreditur, illamque, nuUa ha-
bita Dei, hominumque reverentia, non sexui, non
aetati 1 , non ordini , minusque sacris Templis , et
piis locis parcens, militibus suis in praemium, et

namque cavit vigilantia, alteri vero. inusitato fere,
et vix in ultimis rerum diOkmltatibus «apiendo con-
sitio. Quippe , campanis ontnibus , praeter paucas
parvas ,■ quas ciendo, et convocando populo ad Di-
vina audienda officia retiquk, de sacrafluoa «edinm
turribus disjectis, vasis r iteuw, «t kistrumenti^ univer^
sis omnis generis, aeneis, cupreis, stamneis, etplum-
beis , a civibus vel invitis captis, *t corifraatos, • totam
eam diversorum metallorumi congeriqm in . colubri*
nas , et minora etiam ■ tormenta , quae ' immipenti
satisfacerent necessitati , . conflari jussit.

Per eos dies , Eranciscus Sfortia, in quem Caesar
jam , ut a Leone 'Pont. Max. gratiam inivet, jura
Medielanensis Imperii transferre promiserat ,'• Tri-

Digitized by

Google

5 17 ANN. ALEXANDRINI 5i8

dento digressus, Papiam ciitt sex millibus Germa- a pereurrendae , et flectendis quibusdam tortuosis cak

norum pervenit; qui mox, Mediolanuta profee*es, libus, per quos fugiens iter facere iustituerat, evasit

summo totius popuU applausu, et emnibus profusae iocokwuK» Criwinis cenft ium Paravicinum Vfeecomi-

laeti tiae signis acceptus , Dux , et Princeps eat re- tem , Alexandriae EJectuna, Banifaeii , fratreu, plerique

nuatiatus. His plane febus illustris. anrtus. fuk. Cae- existimaverunt,. afque m primia Hferonymus Moro-

terum longe iUustrier factus eat nobUi pugna Urter uus> ea conjectura ductus, quod soiebat longe aste

Caesarianos, efc GaUos, m kal. Majas, ad Bieocham edi- illum Duci infensum, ob necem fratrts 1 Hectoris, quae

ta, in qua parva quidem jactuwt nostrdrum universae ipsiusr Morfln» jussri facm fuit, et ab eodem Francisco

hostium copiae perterritae, ac fugatae sttnt. Gaesa cbssimulaU,, atque, ihulta praeterita. Sed falso quidem

namque ilhc numerata ftierunt Gallorum circher quin- tantum sfcelus tanAo viro< impictum visum est, qvando,

que miUk, Helvetktriim, autem ad trta raiUiay praeter uecana oori&ssione ipse, a Pompaeio GoJurana, metu

egregiosampliiuquatuoro^oimdu^ Mowmi, in Libera ehstodia positus, et qnaestione ha-

derati sunt, partim capti. Odettus,FusiuSyLotrechius, bita, adhibitis tormentis, convictns ' sit, nec ullis te-

in tota Italia prorex, cum nonnullis ducibus, Palicio stitim testimoniis daimnatus; croin immo post kkm Bo-

scilicet, et Bastardo, in Gathnm, ut ad Regem status nifacra& coram Priocipibos saepe, td factum fecisse
iniquitatem, et male pugnatam pugnam deferrent, b se, nemine oonscio, et uullies impulsione, sed sota

ceteri se fuga receperunt. Reliqui vero, qui a Gifllis ulciseendarum injnriarum carnsa, profesaus est.
stabant, visa sociorum funesta, ac mfeerabikY sxrage; Illtco fama vulneraiti Ducis Mediolanum pervasit,

ad sua quisqne reversi sunt. Gontigit ha*ec clades muhis etiam praedicantibus caesum eum fuisse; quae

GaUis, non illorum quidem ignavia, aut secordia, res totam civitatem consternavit , atque in eam per-

sed praecipiti, et temeraria furentium Helvotiorum turbitkmem adduxit, ut inde Principes aliquot viri,

insania; nam, licet iniquiori loco constitissentj. con- addicti Gallicae faetioni, rerum novahdarnm occa-

tineri tamen non porueniot, quin, impetu iubostes sionem ceperint. In iis fuit Galleacius Biragus, homo

facto , pugoa eos lacessirent, et temere se certae impiger, et belli artibus optime mstructus, qni, con-

morti obiicerent. Ex hac pugna Franciscus Maria, tractis per tumultum ex Monteferrato, et Subalpinis

et Odoardus Guaschi , duces Itaiicarum cohortium . subitaneis copiis, Valentiam, Regis nomine, occupavit,

praestanussimi, dum in armorum congressu acerrime nec multo post, per oppidanorum proditibnem , qui

pro Regis gloria decertant, graviter saucii, et Vulne- Guelphis favebant, arce itidem est potitus.
rati discedunt, et praesertim Franciscus Maria, qui, Id admonhus Antonrus Leva, Maximi Consilii Dtrx,

praeter alia insignia vuhtera , quae susceperat , tain eo statim cum expeditts cohortibns per npctis te-
foede aerei tormenti glaode in brachio dextro est c nebras proficiscitnr, oppidumque, levi praeskiio mtt-

ktus, utparum abfuerk, quin convulsione, et spa- nitnm, bidui spatio recupcrat, capto Birago.
sinio vitam eum morte commutarit. Xvn kal. octobris, GuIUelmus Gofferius, cogno-

Foedus inter Pontificem Maximum, Caesarem, Ve- mento Bonivetus, Gallicae classis Amirantes, in Ita-

netet, Florentino», Senenses, et Lucenses percussum. Bam a Francisco Rcge cum lectisshno exercitu triginta

Hoc ipso item anno Rhodi insnkt,equitum Hierasb- miflium peditum, et duorum millium equitum , toti-

lymitanoram sedes, PhiUppo Liladamo magno ordmis demque sagittariorum missus, post atiquot non omnino

Magistro tradente, post superatas omnes belll cala- febces vicMrias , Atexandriam dura olosidione ctngil ,

mitates ex longa obsidione, tandem,desperatoprorsus, eamque postridie vi captam, firmoqne praesidio mu-

auxitio, in potestatem Sblimahi, Turearum Impera- nitam, Bussio, Duci impigerrimo, custodiencb tradit.

toris, neri sine insigni omniem Christianorum Prin- GibeUini interea Uhc sibi caventes, refictis fortunis,

capunanota, qui ut privatae quisque rei suae servi- sohim vertunt.ValentiummpotestatemGallorum redtt.
rent, eommnaem totius Ghristiani erbis neglexerunt. Xtn kal., exceasit e vita ■Hadrianus P. M.

, Iu idus Novembris, ex immenso gelu suborto, se-

( MDXXni ) mina, recens in terram* jacta, perimuntur.

d Xnr kalendas decembris, Clemens VII , Julius ah-

Intequenti anno, vn idus junii, Praetore Alexan- tea vocatus, Tuscus natkme, palria Fmrentinus, ex

driae Achille de Ungaresiis, Alexandriae bona Guel- Medicea familia, nempe patruelis Leonis X, comi-

pborum proscriptorum iternm pubhcata. tiis in plures dies extractis, demum Cardinalium am-

XmkaLseptemb.,cumpridietunacoeloserenosan- nium consensu, latis suffragiis, Pontifex rcnunciatur,
gnine infecta mirabiliter obscuratavisa sit, Franciscus Garolus Borbonius cum aliquot Gallis Principibus,

Sfortia, dum Modoetia Mediolanum, spectabili proce- a Francisco Rege deficiens, Gaesari adhaesit
rum corona septus, revertitur, a BonifacioVicecomite, Toto anno magna pestilentiae vts incubuit, quae,

quem.etiam, tamquam aulae suae Prmcipem,Duxviae longe grassata, Alexandriam, ejusque agrum incolis

eomitem habuerat, a tergo petttus pngione, leviter in prope exmanivit.
smistro humero juxta cervices sauciatur, et,quamquam

diUgentta , et celeritate maxima usi sint tunc Prae- ^ MDXXIV ) ' J

toriani, qui aderant, nt percussorem interciperent,

ilh? tamtn, pernicitate equae, in qua sedebat, quam- Postero anno, vm kat. maii, Achille Ungaresio

que prius quotkhana exercitatione assttefecerat viac adhuc Alexandriae Praetore, cum Gallorum copiac

OG

Digitized by

Google

5i9 G. SCHIAVINAE 5ao

ad Sesithem, amnem agri Vercellensis, profligalae es- a eae peditum duo millia; dumque Michaele, Salas-

sent,BonivetusqueinGalliam magnis itineribus perre* soram Principe, Ductore, per agros Statiellorum per-

xisset,FerdmandusDavalns,MarchioPiscariae,cumin-. ducuntur, Gaspar Maynus, Alexandria egressus cum

gentibus Hispanorum, et Italorum copiis, magnaque expedita mille, et quingentorum armatorum manu,

vi tormentorum Alexandriam invadit, eamque urbem, illas, amni Burmidae prope Castellatium trajiciendo

arctacircumvallatamobsidione,graviteroppugnarein- occupatas, adortus, usque adeo profligavit, ut, captis

stitit. Bussius, Regis Praefectus, qui ad ejus praesidium illarum Ducibus , septem, et decem vexilla Ale-

morabatur, ubi per aliquot dies fortiter hostium im- xandriam retulerit, quae extemplo ad Sfortiam Pis-

petum sustihuit, conspicatus tandem, sibi ad tantam, leonem misit.

tamquevastiexercitus magnitudinemlongiusferendam Pluviosus annus fuit, et multis tempestatibus in-

vires non sufficere suas, fortunae cedendum statuit. signis. Fame item Alexandria laboratum ex inopia

Itaque vocato ad colloquium Piscario , deditionem frugum omnium, quae superiore anno vi frigoris pe-

cum eo, incolumi discessu, paciscitur, nisi intra xn remptae sunt.
dierum spatium alicunde auxilia ad se venerint. Quibus

diebus transactis, subsidioque nusquam comparente,, ( MDXXV )
Ferdinandus, ingressus civitatem, ipsum Bussium, b

suosque cum armis, et sarcinis, acie instructa, et sub Proximus annus, quo Praeturam Alexandriae ad-

signis egredi, et quocumque vellent tuto ire permisit. ministravit Andreas de Canibus, illustratur insigni

Quo facto Gibellini statim in patriam revertuntur. victoria, de Gallis ad Papiam reportata. Nam, dum

Interea Carolus Lancia Belga, prorex Neapolis, a Franciscus Rex Papiam adhuc obstinate premere

Sfortia Duce accersitus, copias quas maximas habe- perseverat, a Piscario, et Leva, Caesarianis Ducibus,

bat, Alexandriam ducit, ibique earum parte relicta vi kal. Martii, circumdatus, cum toto exercitu, pro-

ad praesidium urbis, cui praeerat Gaspar Maynus, fligatur. Vivus ipse, Henricus Navarrae, et Joannes,

vir Insuber magni animi, magnique rerum bellica- Scotorum Regis successor, cum maximo summorum

ruin usus, ipse cum reliquis Papiam contendit. Principum, et egregiorum belli Ducum numero in

Mense Augusti, Gaspar Maynus cum decem co- eorum manus pervenere.

horlibus Italicorum peditum, et Bernardinus Ceretus Eodem ipso anno, Franciscus Sfortia, Dux Medio-

cum ala leviorum equitum, una cum Comite Hiero- lani, Alexandrinis concessit , et privilegium mtn-

nymo Pecchio, in hyberna a Francisco Sfortia missi, dinarum, quas agerent bis in singulos annos, per

Alexandriam ingrediuntur ; quam urbem inde foedis dies duodecim continenter, eaeque initium sumerent,

populationibus confecerunt. •. c alterae ad vm kal. maii, qui dies dicatus est Divo«nar-

Mense octobri, Franciscus, Galliae Rex, Grmato tyri Georgio, alterae yero ad iv non. octobris, solemne

regno opportunis praesidiis , et munitionibus , cu- natalitium D. Francisci confessoris ; quibus diebus

raque ejus matri Ludovicae demandata , iterum , fas est mercatoribus, .negotiatoribusque quibuscum-

Penninis, et Coctiis alpibus superatis, in Italiam ad que venales merces, omni prorsus vectigali immanes,

recuperandum Mediolani Principatum descendit , illuc adfeire. Hujusmodi concessionis litterae .... sic

cum vasto, et florentissimo exercitu, cujus ipsemet se habent. «Franciscus II SfortiaVicecomes,Dux Me-

Imperator esse voluit. Cumque advenium ipsius » diolani, ac Papiae Princeps, Angleriaeque Comes,

prasensisset Alphonsus Vastius, et Alarco, » ac Genuae , Cremonae , et Hast Dominus. No-

quem Carolus Caesar nuper ex Calabria evoca- » mine Communitatis civitatis Alexandriae Nobis

tum peditatui praefecerat, ambo incliti belli Duces, » dilectae, habuimus supplicationem in hanc sen-

cum universo equitatu Hispanico, quem pro statione » tentiam, videlicet: Illustrissime , et Excellentis->

in Subalpinis prius tenuerant, Alexandriam vene- » sime Domine Dux. — Noverit Excellentia vestra

runt, mox inde Mediolanum profecturi; vixque, in- » jamdiu continuatam, et inviolatam fidem, et obser-

gressi urbem, arma, et sarcmas deposuerant, ut fessa » vantiam in Sfortianum nomen civitatis suae Ale-

itinere corpora restaurarent ; cum per exploratores d » xandriae, propter quam a nonnullis annis ultra

certiores fiunt , Franciscum Regem ad Novariam » peculiaria damna , et civium caedes , quinquies

subsedisse, Ticinumque in horam esse trajecturum. » universalem depopulationem passa est , et ultimo

Quare illi acutum, resumptis armis, instructisque ac » hoc bello prompte admodum se exhibuit, et con-

fraenatis rursuta equis, residuo ejus diei, totaque » stanter perseveravit, quod nihil ultra ab ea de-

sequenti nocte, prolucentibus funalibus, et facibus, » siderari potuisset. Fortunas enim omnes, et vitam,

tauta festinatione , et celeritate iter continuarunt , » nihil fecit, ut in devotione Excellentiae vestrae

ut, primo dilnculo, ad portas Papiae pervenerint. » persisteret, ut effectum est. Ad id tamen pervenit,

xiii kal. novembris , Franciscus Mediolano, citra » ut, funditus diruptis, et solo aequatis domibus,

pugnam, et sanguinem, nemine repugnante, potitur. » illud dici recte possit, Nihil nobis in urbe re~

xi kaL, Papiam concedit , eamque urbem circum- » lictum est. Supplicat pnppterea, ut dignetur, H-

sedere instituit. Ut autem acrius operae incumberet, » lustrissima Dominatio Vestra , pro innata ejus

obsessosque ad deditionem faciendam adigeret, novas » clementia eidem concedere, quod bts in anno

Italorum copias, quas, pactis cum Genuensibus in- » nundinae in ea celebrari possint, quae pro tem-

duciis, ad Savonam reliquerat, ad se accivit ; erant » pore, quod eidem congruum videbitur, liberae

Digitized by

Google

531

ANN. ALEXANDRINI

» totaditer , et immunes sint, ad easque omnis tuto a
» accedere, et ab ets recedere valeat, delicto aliquo,
» vel debito publico, aut privato non obstante. Hoo
» enim modo arbitratur, saltem post annos pro
». aUqoa parte posse restaurari. Gui se humillime
» ; commendat. — Quae considerata, cum Nobis non
» ignota sint dispendia, qttae dicta civitas pro ob-
» servantia nostri nominis, et fide, ac affectu erga
» Nos jam quatuor exactis belKs pertulit, agentes
» proipsa Communitate, ad magistros intratarum
» Nostrarum ordinariarum remisimus. Qui cum Nos
» ipsi civitati propensos cognoscerent, pro oommodo
» fisci Nostri, pro concessione dictarum hundinarum,
»• convenerunt, ut capitula tenoris infrascripti ob-
» servarentur ; videlicet :

« Mbxxv, die Martis, tertio mensis aprilis. b

« Li capituli dehVconcesskme di due fiere 1'anno
» quali si hanno da fare.

i

« Lo Illustrissimo ed £ccelient. mo sig. Duca di Milano
» alla Magnifica Gommunita di Alessandria. .

- « Primo, Sua EcceUenza concede, che in detta citta,

» e suoi borghi , si posstno fare ogni anno due fiere

» franche , ct hbere. Una conrincia el gioroo di

» S. Francesco, quale e alii 4 di ottobre; 1'altra il

» giorno di Santo Giorgio, che e al giorno a4 d'aprile.

» Et si cominci il giorno di S. Francesco prossimo;

» et che ciasonna di dette fiere habbia a durare giorni
» ■ dodioi , nel qual termine si possino condurre a

» dette fiere per qualunqae persona de qualunque c

» grado, state, et cdndizione si voglia, et da qua-

» lunque parte tulte le robe, beni, et roercanzie mo-

» bih, et per se movehti, et altre quelesivoglia, senza

» pagtmento, et senaa carico alcuno del dacio della

» mercantia, o da qoeUa dependente, de detta citta

» d'Alessandria, et suoi corpi-santi, cosi all'entrata,

» cOme aH'uscita, et e contra. Eccetto, che le biade,

» et vino paghino secondo il solito, et parimente si

» paghino li dacii infrascripti , cioe il dacio della

» macina della peschera, de vino a minuto, della

» scannatnra, ed altri dacii, eccetto la mercanzia ,

» ut snpra, pure secondo il solito. Et non s'in-

» tenda detta essentione havuer luoco per le robbe ,

» che durante detta fiera capiteranno per trapasso,

» et non saranno per vendersi in su le dette fiere; d

» anzi tale robbe siano obligate al solito paga-

» mento. Et se' li debba dare passo di fuori, et di

» .dentro di detta citta , come parera alli dacciari ,

» che si trovaranno per li tempi.

« Item; che durando dette Sere sia concesso a

» qualunque persona, di qualunque grado, et con-

r> dittione, et da qualunque dominio si vogH», venire

» liberamente nel detto tempo adette fiere, etstare,

» eccetto banditi per causa capitale, e da quelle

» partirsi senza pagamento alouno, etiam con qua-
». lunqne robbe nt supra, et mercantie, senza mo-

» lestia, et impedimento alcuno reale , et per-

» sonale , diretto , et indiretto , non oslante che

» fossero debitori, etiam della Ducale Camera, in

» qualunque ancora gran quantita, et per istrumenti

» giurati, et con quale si voglia clausule , sebben

» fosse confirmata da S. Eccellenza, eccetto U debiti

» causati fra mercatanti sopra le dette fiere, delli

» quali habbino a conoscere, et terminare quelli sa-

» ranno deputati.

« Item, che il Giudice ordinario, seu Podesta,

» di detta citta de Alessaodria habbia da inten-

» dere, et conoscere le controversie, et dUFerenze,

» che reusiranno fra mercanti per loro mercantie

» sopra le dette fiere, et quelle decidere, et ter-

» minare de bono , et aequo secdndo se conviene

» a simili casi. Intendendo pero delle differenze na->
»-sceranno sopra le dette fere, che per quel tempo

» duraranno, et non ultra, ne altrimante.

« Item, S. Eccelienza si riserva, et vuole poter

» ellegere, et deputare un Maestro, ovvero Padrohe

» de dette fiere, qual abbia ad ordinare, et stabi-

» lire li luochi, dove si abbino a fare dette fiere ,

» et a disponere delli luochi publici, et ordiharli,

» et locarli per uso di dette fiere ; secondo che a lui

» parera, et essigere, et haverne li emolumenti ne

» usciranno; ne in allro luoco, ne altramente si

» possono fare, se non secondo lui ordinara, accio-

j> che non segua confusione , o disordine ; et il

» quale sopra le predette cose abbia ogni autorita,

» et possanza, et tutti U commodi, et emblumenti

» se ne caveranno. Signati : M. Antonins , Joannes

» Andreas, Joannes Antoniua, B. Andreas Camescha,

» Donatus Ratus. Igitur habentes quidquid per

» memoratum Magistratum in suprascriptis capi-

» tulis conventum fuit, tenore praesentium ex certa

» scientia, et de nostrae potestatis plenitudine etbm

» absolute concedtmus, et dispensamus, quod dictae

». nundinae in civitate Alexandriae, his modo , et

» fbrma fieri, et celebrari possint, quibus supra

» expositum est. Mandantes Magistris intratarum

» nostrarum utriusque Camerae, Thesaurario Ge-

» nerali, Guberriatori Transpadano, Praetori , et

» Referendario Alexandriae, omnibusque aliis ofli-

» cialibus, jusdicentibus' et subditis nostris, ad quos

» spectat, et spectare quomodolibet potest, ut has

» nostras concessionis, et dispensationis litleras ob-

» servent, et exequantur, ac observari, et exequi

» faciant, aliquibus legibus, statutis, decretis, or-

» dinibus, consuetudinibus, aut aliis in contrarium

» disponentibus, vel aliam formam dantibus, non

» attentis; quibus omnibusy*et singulis, quantum

» huic nostrae obstent voluntati, derogatnus, et de-

» rogatum esse. volumus, et jubeinus , etiam si

» talia essent, quod de eis fieri deberet mentio spe-

» cialis, et individua. In quorum fidem praesentes

» fieri jussimus, et registrari, nostrique sigilli ira-

» pressione muniri. » Datum Mediolani, i octobris,

» hdxxv. Subs. Jo. Cataneus.

Xvn kal. julii , excessit e vita Sfortia Trottus ,
vir, et corporis, et animi ornamentis illustris , pa-
triaeque suae Alexandrinae decus eximium. Ejus
obitum luxere, cum cives universi, tum praecipue
omnium ordinum sacerdotes, alque inopes, et cala-

Digitized by

5a3

G. SCHIAYINAE

5a4

mitosi quicumque, quorum egestati sublevandae se a fuerat, regressus, Borbonio fidei saeramerrtum dicit.

usquequaque munificentissimum , et liberalissimum
praebuit. His piis ofliciis addictus egregius Christi
serws vitam prope monasticam toto aetatis decursu
iu terris egit, aeterna ut in coelis a Deo bene acto-
rum praemia consequeretur.

Per id tempus illuxere tres soles.

Sfortia, Mediolani Dux, dum, devicto Gatto, spem
concipit,neutiquam Imperii Sui jura aquoquam am-
plius in controversiam, et disceptationem vocari posse,
foreque ut deinceps ipse pacifica HHuspossessionefrua-
tur, a Piscario, et Leva, qui, ejus gloriae, et felicitati
invidentes, aeqoo animo tolerare non poterant, eidem
se totius Insubriae Prmcipatum tanto sndore, -et

Petrus Pusterla, militum tribunus Garok, Alexan-
driam, totumque ejua agrmn direptiomk«s, efe in-
cendtU complet

Hieronyraus Perbonus , vir uodequaque d©otttS T et
honoratu*, a Maximtliano Caesare Marchio Anoisae
creatusest in ioeumOdwMs^mox a Fraacisc» Sinftia,
quocum maxima Hecessitudine ia junctws erafc, Sena-
tor Mediolanen&is dfctus,. et GamaJerio, atxroe Oviliis
oppkhs in Alexandrinis beneficieario jure donatus cst.

Hoe item anno Signerino GuUkae, civi patritio
Aleaandrino , viro onuais jurts embs scieritia^eru-
ditissunoy Sfortia Dux Praeturae Magistratnra Gre-
raonae dewandat. Jus etiam dixit eodem, e£ «Uwbus
sequentibus annis ex Praetara Mediolani Scipio- In-

sanguine comparasse, apud Caesarem proditionis, et
Jaesae majestatis accusatur. Itaque, ut sibi ab ilforum b vitiatuf, vir cWissjmus juris. ei^fiJis. scientia.
oalumnia prospiceret, in arcem Mediolani se recepit,
ubi diu circumseptus, et oppugnatus rerum omnhim
inopia conflictatur.

Sub idem tempus institutus est ordo Capucinororo,
D. Francisci regulam professorum, Camerini, auctore
Matthaeo Basso.

( MDXXVn )

(MDXXVI)

• ■ , '
Anno proximo, Carolus Borbonius ex Hispanda Ale-

xandriam venit, ubi Salzedus, duoque alii centu-
riones Hispani praesidio stabant. Illic biduum com-
moratus, tertia die summo mane, relicta Alexandria,
Mediolanum proficiscitur. FrancdscusSfortia^in arcem
Mediolani inclusus, eam annonae difficultatem patitur, c Martini (?) Arnutii , prius defizncti vita, designatwv In

Insequenti anno, Ludovico Beccaria Papiensi Ale-
xandriae Praetore, xnr kaKfebruarii, Ascanras Gon-
zaga, eohorttum Praefedras, S. Sahatorem fbede po-
pulatur; quippe, praeteu. tribtota ab oppidanis vi
extorta , cireiter centum sesaginta asinds occidit ,
domos octoginta fincendio consumpsit ; exeurso tan-
dem lottge lateque universo Monteferrato y iterum
illuc regreditur cum septem cohortibus, injectoque
in tecta igne, supra septuagmta aedes concrematfit.

V kaL februarii, Octaviflnus Guascbus a Clemeaate,
Pont. Maxitno, Abbas D. Petri Bergolii, in lociuri Petri

ut, ne fame, quod est miserrimum mortis gexras ,
conficeretur , foedis , atque inhumanis cibis vesci
adactus est fsicj; compulsus tandem, Borbonio, qui
Caesaris in Italia personam gerebat, certis se condi-
tionibus dedidit. Novocomi ei sedes decemitur, donec
inustam sibi maculam elueret ; qui tamen , arce
egressus, cum suis se in Venetorum, et Pontificio-
rum castra recepit.

Xvn kal. junii, institutum monachorum Capucino»
rum a Clemente VDZ Rom. Pont. confirmatur, plu-
rimis ei indultis gratiis, et privilegiis-

Eodem anno, Fabritius Maramaldus copiarum Cae-
saris ductor, vir alioqui omnium rapacissimus, Alexan-
driae tyrannum agit ; namque, cum illic stationario

kal. Martii, Philippus Herrera Hispanus, oenturio no-
bUis a Carolo Borbonio ob rem bene gestam in bellis
adversus Franciscum Galliae Regem, dono dottatur
oppidis Fregaroho Aiexandriae, Bustomegnor, vico
Vallis Campalestri, et CaStronoveli. Deformatns enim
ita fuit eo in bello adPapiam ictu colubrinae, ut, in-
teriori mandibula amissa, nisi beneficio argenteae
fistulae, esse, et bibere noo potuerit

Per eos dies Borbonius, Caesaris imperator supre-
mus,cum exercitu quadragintamillium armatorum ex
Gallia Cisalpina ad expugnandam urbemR.omam.pro-
ficiscitur ; quae urbs tandem, pridie nonas maii, post
multas impressiones acoeptas, in quarum prima ipse-
metimperator, dum moenia scalis aggredituroras&ioris

militi praefectus esset, populum duris vexationibus, et d scloppi phtmbea pila trajectus occubuit, vi ocoupatur,

tributis oppressit. Petrus Puslerla, ix kal. septembris,
cum insigni peditatu ad oppidum S. Salvatoris pro-
fectus, cuncta incendiis, et populationibus permiscet.
Allectus praeda, iterum, vi kal., cum parte copiarum
eodem praedabundus concessit; quem statim oppi-
dani , tum ut sibi a vexationibus caverent , tum
maxime, ne sementi, quae proxima erat, faciendae,
impedimento illis esset , multis muneribus , et in-
super ducentis aureis nummis donatum, alio ut di-
verteret, adegerunt.

Guarnerius Guaschus, vir, et armis, et animo prae-
stans, reconciliatur Caesari, atque in bonorum suo-
rum possessionem , quibus exardente Alexandria raa-
ximis seditionum facibus, a Gibellinis exspoliatus

et foedissime diripitur, Clemente P. Maximo interea,
cnm magno Cardinalium, Praesulum, atque proeerum
Aulicorum coetu, in molem Hadriani dilapso, ne in
impias furentium barbarorum manus perveniret; in
qua mole postea per multos dies est durissima obsi-
dione oppressus. Luctuosissima sane, ac supra omnem
ejus aetdtis hominnm memoriam miseranda fuit ea
eversio, et vastatio. Nempe Hispani, atque Itab, qui
inibi Caesari railitantes maximo numero inventi sunt,
graviter quidem desaevierunt; caeterum longe gra-
vissime Germani milites. Ii enim, cum recens animis
imbibissent pestiferam Lutheri doctrinam, Romanam
Ecolesiam > nomenque Pontificium , cane pejns et
angue, oderant; propteica ea natio, magisquam ulla

t

Digitized by

Google

5a5

ANN. ALEX.ANDRINI

5a6

alia, neglecta religione , universa rapinis, incestis,
vexationibus, caedibus, et omni demum calamitatum
genere complevit , et foedavit. Enimvero templa
iflic prophanata, Deo consecratae virgines violatae,
venerandi Sanctorum cineres , et ossa capta , dis-
persa, et per ludibrium passim in terram dejecta,
pedibusque protrita, et conculcata. Per vias, et fora,
qualibet, largi insontis, et innoxii cruoris labe fluentes
rivi, nec locus usquam in urbe fuit, in quo trucida-
torom cadavera non spectarentur. Et profecto tanta
firit occisorum omuis sexus, aetatis, atque ordinis stra-
ges, tanta vastitas, et praeda rerum sacrarum, a bar-
baris,atque etiam nostris facta, ut urbs, populoplena,
gentium domina, orbi» caput, et regina, in snmmam,
etmaxtme miserandam solitudinem redacta sit, atque
adeo omni prope ornamento, omrilqao sacra, acpro-
phana snpellectili exuta, ttt nulla prorsus Europae
pars conspiciatur, quo de hac funesta, et lugubri
clade rapta spolia delata non fuerint. Alexandriae
namqae adhnc tam insignis populationis spolium ser-
vatur; quippe, dnm milites, ex ea clade praeda onnsti,
ad sua redirent , Castellinus Collus , vir plane ut
genere nobilis , ita etiam pietate conspicUus , de
uniuseorum manibus praetibsissimam unam ex spinis
corooae , qua J. Chr. Salvator noster in passione
sua redimitus est, grandi pecUnia exemit; quam
deinceps summae venerationi , et cultui in suis do-
mesticis laribns per mnltos dies habitam, tamdem,
morti proximus, illam ex testamento transferendam
legavit in D. Petri Bergolii templum , ubi gentiii-
tium, et familiare sacerdotium Archipresbiteratus
titulo insigne, et sacellum cum tumulo iUi erat.
Atqui postea, cohortatione quorumdam civilatis priri-
cipum,et sacerdotum, Octavianus Gdaschus,turicEpi-
scopus, iUam in Basilica sua Cathedrali reponendam
decrevit; in qua etiam nunc maxima religione asser-
vatur, et colitur, una cum parte ligni Sanetissimae
Crucis ejusdem Salvatoris nostri, «Hisque pits re^
liquias, et sacris monumentis.

Initio mensis juoii, erumpere coepit pestilentia,
et passim grassari. ' '. .'..■•

Xi kal. julii, Philippus ex Carolo Caesare, et Isa-
betia, Regis Lusitaniae sorore, nascitur, qui postca,
secnndus hujus nominis, Hispaniae regnum tenuit, et
nt patrem, ita multos ante se Reges potentia, opibus;
etregnorum numero superavit; quippe ejus impe-
rium tonge, tateque se se in novum orbem extenditi

Caeterum, cura interim velox fama univevsumfere
orbem comptevisset , urbem Romam crudelissime
direptam, et vastatam, Pontificemque Ciementem
indigne in- Hadriani mole conclusum-vi Gaesaria^
nornm militum teneriy duos potentrseimos Reges^
Franciscum GalUae , et Henricura Britaimiae ita
ineessit religio, ut protinus, inite inter se foedere ,
communibus armis, et knpensis, de liberando PolV-
tifice statuerint Habitus est raptiin otrinque per
conqaisttores militum detectus •;• rei summa data
Odetto Fusio/Lotrechi Regulo, Duci alioqui strenno,
atque impigerrimo; qui mox, celeritate maxnna nsits,
copias prope innumerabiles, superato Alpium jugoj

a initaliam traduxit, Haslamqne, ineunte augusto men-
se, pervenit; nbi castris locatis, tamdiu illic perman-
sit, douec scripta Helvetiorum legio ad se ex GaUia
mitteretur. Huic statim 1 se adjunxerunt Principes
nonnuUi Italici Guelphi nominis, lectissimarum cen-
turiarum, et turmarum equitum 'Praefecti. In iis
fuit Franciscus Guaschus cum speciosa , fortique
clientum, et Alexandrinorum exnlum manu ; cujus
hortatu Lotrechius partem exercitus in Alexandri-
num agrum transmisit.

Praesidio Alexandriae excubabat tunc Baptista,
Lodronii Comes, vir praefectura multarum cohortium
germanarum insignis. Hic, audito Gallorum adventu,
primam cogitarioftem suscepit demunierida civitate,
et circumvicinis oppidis, bello sustinendo opportunio-

b ribus; de4iinc.de continendo in officio milite, qui ob
diu merita non persoluta sibi stipendia ad seditio-
nem inciinabat ; propterea, dispositis praesidiis per
singula municipia, quae, ab hoste oCcupata, nego-
cium toti imperio facessere posse sibi visa sunt, Ca-
stellatinm, insigni, et numeroso armatorum comitatu
stipatus, accessit , ut inde in ipsbrum miiitum subsi-
dium certam pecuniam exigeret, et furentium Ger-
manorum aninms paCaret; qua illico per quaestores
oppidi repraesentata, vix cum parte copianim, quas
secum duxerat', Alexandriam est reversus, cum hostis
de improviso reliquos, qui segnius ipsum sequebantur,
adortus, iter deflectere, et se se Boschum recipere
compulit. Festinantes insequitur Gallus, eos I levibus
proeliis lacessens, atque intra oppidum obsedit.

c Interea Lotrechius, soltitis castris, cum tota acie
Hasta, quo jam exspebtatae Helvetiorum copiae ad-
venerant, adsuos Bosqhum circnmsedentes contendit,
oppidique muros , admotts maehihis, et maxima tor-
mentorum vi, Canta contentione concussit , ' ut per
ruinas sui ingredi facile potuisserit ; nisi mtlitUm at-
qne popularium diligenti operaioca interdiu discussa,
noctu refectay et restifuta essent. Fessi demum in-
teriores continuis laboribus, et pervigiliis, praeva-
lenteque adversario, succumbere, ac pugnae. cedere
coaoti snnt. V* tandem superati, qui latebris se
abdiderant, kicelumeS servati sunt ; qui vero per-
tinaciter se «e tueri, qeo--victori Gallo manns dare
▼oluerant^ ad unum omn^8'crudelifcer caesi. Oppidttm
actutam rapaci^stmW direptiim, et foedis iricendiis

d esbdeformatutm At enim, restincto certaminis ardore,
mitites ■ ^ certatimteaptSvandis oppidanis incubuerunt ,
nec quemqnamPprius dimittebant, quam se pecuriia,
vei saitem pignore aliquo redemissent Ex Germanis,
qui tum a elado superfuerttrit , nonnulH furtim Ale-
xMdriath reversisantyreKqUa parsLotrechio adhaesit.
Haec dum in Aiexandrinis agitantur, GenUa j per Se-
ditionem in potestatemGallorum venit. Itaque Fusius,
Boschosuorum praesidiis rannito, iUnc ctfm -expedtto,
et armato agniine prbficiscitnr,'- constitutoque ibi
Praefecto, et Gallo milite, qui, nomineRegis, ciritatis
custodiae praeiesset, rarsus in Alexandrinos regredi-
tur. Nec mora;iAlexandriom obsidione cingit^ murosj
adactis raajoribns toriiientis, acriter verberare, et ad
deditionem propiignatores, quantum maxime potest,

Digitized by

Google

G, SCHIAVINAE

5 2 8

nrgere iqstitjt. Coosidebant iUis diebus Alexandrfee, a perempta sunt (sic). Mox banc calamitatem alia exce
praeterGermanorum legioftem, auxiUariorum, et eyo-
catornm etiam Italicorum equitum firmissima manus,
Ductoribus Hieroqymo Peocbio, et Petrp Birago,
quos Lodronius, paullo aute adventnm.ho$ti$, ad se
acciverat, et postremo Alberico Balbiano, qui, dum
civitas ausfrali parte vehementius premeretur, ex
adversa boreali per vicinos colles progressus cfem,
trajecto amne Tanaro , illusoque Gallo, cum ala
quingentorum equitum illam introivit. Horam itaque
virtute expugoatio in wultos dies dttata est, et, longius
processisset, nisi, commeatu, et munitionibus longa
et diutina propugnatione consumptis, obsessi Vene-
tos foederatos pro iis interpellarei; adducti fuissent.
Quod cum frustra tentassent, Lodronius, rebus suis

pit, qUae et atrocitate, et horrore haud dissimiUs firitr,
nam, cuw ex fuoestis beUis, et invalescentis pesti-
lentiae vi, non in Alexandrino Jtractu modo, sed ia
reliquig etiam Cisalpinarum eivitatum, et oppidoram
agris facta sit insignis hominum clades, campis passim
cadaveribus qonspersis, lupi, qui iUis vescendis as-
sueverant , deficiente tandem esca , eo crudeUtatis
devenerunt, ut, plerumque noctu, atque etiam in-
terdiu, civitates, municipiave ingressi, obvios quos-
cumque, facto impetu, adoriebautur (sic), plures ne-
cabant, et vorabant. Visae sunt aliquando ejusmodi
ferae, adactae fame, domos penetrasse, raptisque ilbnc
aut oane, aut domestica aUa aUqua bellua, aut etiam
pueris de cunis, in lustra fugientes osportasse, et in-

diffidens, necessitate, et sociorum impulsu, persua- b superinfectori»m»be corpora, eKtumnlis vulgo eruta,

sioneque Francisci Guaschi, principis, et summae au-
ctoritatis viri, xvu kal. octob., cum Lotrechio dedir
tionem in has leges fecit, ut scilicet ipse, suique
omnes incommes cum armis , impedimentis , acie or-
dinata, et, signis collatis, urbe egredi, et in patziam
reverti possent. Balbiano autem, et Birago potestas
esset, quoquo velleqt, abire, modo ne Mediolanense
Tmperium taogerent, Pecchio vero, ut [se] VerceUas
ad suos proficisci liceret Sunt etiam ahae condir
tiones,quas silentioj placuit praeterire, cum parvi,
aut auUiusvfere momenti sint.

Quibns gefltis, Odettus confestim, reUctaAlexandria
in manibus Sfortianorum, Padum traiicit, rectaque Pa-
piam verSus iofesjto agmine proficiscitur; quam urbem

milite ctngit, ae per quatuor dies continenter magna c Cadamusto Ducali, Senatore, Savonenses Genuensium

comedisle. Tetris et immanibus atque horribilibus
his spectaculis, quamquam publico ediclo satis can-
tum sit (Praefecti enim ea de causa creati, praenasa
iis, qui lupum interfecissent conStituerunt), non ob jd
tamen iUico tam feralis calamitas omnino cessavit;
quippe in campestribus ita acritef adhuc saeviehant, ut
homo solus gradiens, hcet armatus , vix tutus esset.
Interea taudero pluriroi' extincti, et paullaiam CUJD
pestilentia haec etiam truculenta lnporum rabies
conquievit.

(MDXXVIII)
Postero anno , Praetore Alexandriae Bartholomaeo

vi pppugnat; ppstremp,ad vi id.octobris captam,omni
belli clade complet, Sane in hujus nobiUssimae qivita-
tis expugnatipne, tanta usus eat immanitate mUes, et
praecipue Sequanus, ut, meraor stragis, illic tertio
anno ante de Gflllis factae, capto Rege, poat edita»
primo impetu de hoste, et occurrentibus quibuflcuw-
qne occisionem, noo modo privatoruro civium doroir
bus, ped ne templis quidem, et 1 monaehorum, vu>
ginumque sacrarum coenobiis non pepercerint, quin
iUa, dooariis, et pretiosa, Deoque dicata omni su-
pelleotUi scelesta rapaoitate spoUate, subjecto igne ,
turpiter deformaveriqt. Ajxroi tandem, octavo post
die, sedatp tumuku, exple&s praeda ,wUitib«s, Lor
trechius Romaw iter intendit- Guroque interea Pm>

stipendiarii, Gallorum auxiUo freti, novis studere rebus
coeperunt; subtracti namque ex eorum obedientia,
negotiationem maritimam, aliaque pubUca commoda
ab illis ad se convertere moUti sunt Et, ut ne ab
hoc temere suscepto consilio deterrerentur , intento
animo ad idem vi persequendum , et, si res cogeret,
armis tuendum, civitatem suam sepire propugna-
culis, et munitionibus iostiterunt. Lotrechius per hos
dies, superato Apennino, Neapolim applicuit; quam
civitatem dum terrestribus copiis premit, Andreas
Auria, Franoisco Regi militari sacramentb obstrictus,
ut,terra,,ac mari oppugnatws, hostis facihus ad dedi-
tiooem ooropelleretur, Philippinum Auriam iUiic cum
octo triremibus misit; quarum subsidio, et forti opera,

mae degeas intellexisset, Pootifieem carcere elapsum, 4 brevi opmmisso proelio, Caesariani supra Salernum,

Neapplim orftni festinatione properavit. Quo audito
Caesariani, et ipsi haud cunctanter, soiuta Romanae
qrbis obsidione, ad tuendum Regnuro iUud conttn-
derunt. Ad haec Ascanius Gonzaga^ qni in Alexan-
drinis morabatw , copias suas i» Montemferratum
traduxit^ ac S. Salvatorera rapinis , et incendiis foe-t
dissime vastavit. ; i

Viu kal. novembris, Signorinus Cuttioa Alexandrir
nus in ordinew Seoatprum Mediolani adscuiptus est,
atque ipsis kalendis . Pnaetor Novariae designatur.

Toto anno, sumroa annonaetaritate laboratum. Per
hos dies Alexandriae, ut etiam ia universa Galtiaci-
teriore , usque adeo pestilentia reoruduit, ut inde
multa roortalium milli*, a kal. junii ad anni finem,

ad pronaontoriura, quod Ursi caput a nautis nun-
pupatur, attriti, et profligati suwt, Ugone Moncada,
Neapplis prprege, Caesare Ferramusca, Petro Cw>
dpna, Mancino Daja Cantabro , Joanne Biscauno,
Zambronio, atque Baredo, ducibus bmnibus fortunis,
et beUica laude insignibus, cum Hispanis septingentis,
totidemque navarcbis, des5dera^s k Qui autem in hac
cruentassiroa pugna . vivi capti suot , pluves etiam
maximi Principes exstitere, inter quos numerantur
Ajphoosus Davalus, Marchio Vastii , Ascanius , et
CamiUus Columnii^ Franciscus Hicardus ,-, Joanoes
Cajetaans , Vaurius Belga , ; Philippus CerbeUio ,
Acogna GaUus., Heronius Hispanus, et Hannibal
Gennarius, aliique praeterea , qui tamen universi,

Digitized by

Google

0 29

AHN. ALLXAiNDRINI

53o

aut graviter, aut leviter saucii, servati sunt, et,
pretio dato, libertate donati. At integri cujuscumque
ordinis a superioribus, catenis vincti, remis addicti
sunt. £x classe autem Genuensiuro inter milites ,
ac navarcos, tantum quingenti occubuere.

Hac victoria inflatus , et superbior factus Rex,
confestim per Lotrechium captivos Principes . sibi
tradi jussit ; quae res (quamvis aliae permultae pri-
vatae, eaeque nec injustae essent) potissimum causa
fuit Aurme avertendi se a Regis ipsius amicitia;
quippe, cum per conditiones stipendiomm captivos
omnes competere sibi praetendisset, diserte hos se
ullo modo daturum negavit, et eo magis, *quia iam
singulis , interposito fidei sacramento , libertatem
spoponderat; quod sacramentum violare nefas sibi,
et contra existimationem suam videtur [videretur (?)].
Quare, cohortatione, atque adeo impulsione Davali,
et Columnorum, ad Carolum transitionem fecit, exacto
praesertim tempore, quo Regis se militiae obstrin-
xeraL Nec mora; Gallos aperte, et infensissimo animo
classe insequi coepit.

Postridie id. augusti, Lotrechius, dum Neapolim
pertinaciter oppugnat, illic pestilentis morbi vi infe-
ctus moritur, totusque ejus exercitus dissipatur; cujus
maxima pars tabe item , et contagione est absumpta.
Hujus viri Manibus postea Romanus populus, grali
animi ergo, ad sempiternam memoriam liberati Pon-
tificis , et servatae urbis Romae adventu suo ab
ultimo excidio , quod ei Caesarianus miles inten-
derat, justis exequiis quotannis stato eo die, quo
obitus illius nuntium acceperat, in Lateranis aedibus
de publico parentandum censuit.

Triultius, qui tum Genuae pro Rege Principatum
tenebat , simul ut accepit Lotrechii mortem, resque
Gallorum accisas ubicumque periclitari, tanta fijrtu-
nae commutatione perterritus, sibique parum fidens,
consilium iniit de urbe munienda firmioribus prae-
sidiis; proinde statim Alexandria, ubi considebant
duo millia peditum, eorum partem ad se accersivit.
Sedenim quoniam vulgo fefebatur exiUa ibi stipendia
persolvi, eaque aegre procedere, atque insuper ur-
bem illam horribihs pestilentiae vi conflictari, de-
creta, et jam parata profectio intermissa est.

Haec plane, et aliae res adversae Theodorum
in tantas sollicitudines , et angustias compulerunt
(namque Genuae eo tempore excitae seditiones, et
turbae in dies magis populares exagitabant, et Au-
riana classis , vicina Httora obsidens, urbi terrori
maximo erat) 7 ut, de expugnatione , et mutatidrie
Pri&cipatUs timens, prope exanimis, reUcta urbe,
in arcem se se receperit Cujus. viri ' difficultates
postquam cognovit Auria, hac occasione capta, op-
pugnatiomem adoritur, urbisque possessione, con*
spirante secum majore, et mehore civium parte,
nuUo> negotoo potitui». Plane ad hujus rei novitatem
eum popnlus, plebsque umversa commota ad arma
coinsunrexisset, illico r evulgato Auriae consilio, pacata
sunt omnia, et miriimo temporis momento per urbis
vias > et fora, nihil praeter clamores , et voces li-
bertatem resonantes, et identidem repetentes exan-

a diebantur. Senatus, compresso motu, adductusque in
spem cerlam post hac perfruendi perpetui otii, et
tranquillitatis , studium omne contulit ad Rempu-
blicam componendam, et suae pristinae libertati re-
stituendam, atque prima cura suscepta, ut, ubi, bene-
ficio Auriae, Gallorum jugum a Genuensium cervicibus
est excussum, armis perfidia Savonensium vindica-
retur, quos ante, neque humanae admonitiones ,
neque amica , et salutaria consilia impellere unquam
poterant, ut resipiscentes pridem juratam Genuensi
populo fidem sartam, tectamque conservarent.

Summa itaque rei gerendae Augustino Spinolae, et
Philippino Auriae est permissa. Illi igitur, contractis
actutum copiis undecumque, vix aciem prope urbem
admoverunt, cum repente perterriti cives Savonenses,

b missa legatione ad Duces exercitus, septem dierum
inducias postularunt, pollicentes, nisi intra id tem-
pus alicunde subsidium sibi advenisset, civitatem, se-
que ultro dedituros, et imperata quaecumquo facturos.
Quibus facile impetratis, continuo Abbatem quem-
dam Fondratum Alexandriam mittunt, qui inde, vice
sua, auxilia exposceret. Caeterum, cum irrito, inani-
que postulatu domum revertisset, jamque condictum
ad deditionem faciendam spatium praeteriisset, rursus
sese Genuensium potestati tradiderunt ; a quibus
statim in poenam defectionis , moenia urbis proster-
nere , munitiones solo aequare, fossas explere , et
portum plane pulcrum , et longe Genuensi negotia-
tioni, et recipiendae classi, aestuante mari, oppor-
tunissimum, obstruere jussi sunt. Atqui Savonensibus

c in oflicium redactis , Ge^nuenses Bartholomaeum Spi-
nolam, et Graeghetum Lomellinnm legerunt, qui cum
copiis jam contractis aliquot municipia, quae prius
Genuensis ditionis erant, postea, a Gallis occupata,
privatis dominis, aut dono data sunt, aut pretio
vendita, bello repeterent,- et reipublicae recuperarent.
Spinula Ovadam, oppidum per.eos dies perillustris
familiae Trottorum Alexandriae fiduciarium, adortus,
illud , quod, nullis praesidiis firmatum, minime de-
fendi poterat, citra pugnam, dedentibus se oppi-
danis, occupavit

Hunc tumultum , et armorum strepitum ubi
Antonius Guaschus, Gavii dominus, audivit , veritus
contra se etiam hujusmodi subitariam, et repenti-
nam expeditionem instructam, quamvis oppido suo

d Gavii arx, natura, et arte satis munita, oommeatu,
praesidio , et . castrensium instrumentorum ' omni
genere fulta immineret, qua diu oppugnationem su-
stinere potuisset, tamen, ne temere, si oppugnatus
repugnare - contenderet , dubiam fortunae aleam
subiret , extemplo , antequam hostis adventaret ,
Paulum Ehnium , J. C. etoquentissimum , et ge-
rendarum rerum usu peritissimnm, Genuam misit,
ut honestis conditionibus cum ea Republica de de-
ditione ageret; qui statim ut in viam se dedit, op-
pidum, nemitie repugnante, in potestatem Justiniani
venit. Attamen , cum in Senatu Elmhis Guaschi
causam perorasset, res eo ducta est, ut Guaschus
annuo proventu mille locornm de aerario S. Gebrgii
accepto,' Gavium, fet arcem Reipublicae Genuensi

67

Digitized by

Google

53 1

G. SCHIAVINAE

53a

cederet. Rebus igitur ex conditionibus gestis, Ga-
vienses extemplo in Genuensium imperium , id po-
scentibus, et poslulantibus Hieronymo Fornario, ac
Joanne Baptista Lercario, juraverunt.

Gaeterum Gallorum exercitus , qui ex Genuen-
sibus excesserat, Alexandriam in hiberna perrexit,
et Genuenses, dimissis copiis, quae urbis suae prae-
sidio erant , omni belli cura deposita , otio paca-
tissimo usi sunt. Interea Monsejanus, etValicerchius,
Gallicarum cohortium ductores acerrimi, atque in-
trepidi, ea occasione spem concipiunt, posse se facile
Genuae imperio potiri. Itaque, ad vn kal. januarii,
secreto, prima vigilia noctis cum lecta, atque expe-
dita peditum manu Alexandria prodeunt, iter Ge-
nuam versus capiunt, maturant profectionem, quantum
possunt ; attamen cum montani homines ex speculis
illorum adventum conspexissent^ eumque Genuen-
sibus propere significassent, Auria, .cujus aedes extra
urbem secus moenia in suburbano Fusciolano erant,
haud cunctanter pro temporis angustia imminenti
suo, et civitatis periculo omni studio cavere, et pro-
spicere nixus est. Vias enim, per quas hosti aditus
ad suas aedes, et portas civitatis patebat, trans-
versariis lignis, et aliis impedimentis interclusit, et
obstruxit ; ad quas tuendas praesidia clientum , et
civium , quae in presentia per tumultum cogere ,
et comparare poterat, disposuit, confestimque pre-
liosam omnem siipellectiiem , et cariora quaeque
intra civitatem comportari jubet. Quae plane vix pro-
visa sunt,- cum hostis adventare, et more suo inanem
ferociam clamoribus praeseferre coepit ; nec mora;
pugna accensa. Eminus prius tormentis manuariis,
mox cominus gladiis, et hastis utrinque summa con-
tentione res gesta. Interea fama repentini eorum
accessus , et initi certaminis totam civitatem com-
pleverat ; quapropter cives • raptim , arreptis armis ,
catervatim omni ex parte ad locum, ubi armorum
conftictus edebatur, praecipites feruntur^ ubi statim
inclinantem aciem, recentibus, et integris fessis sub-
missis, repararunt. At Gallus, ut vidit popularium
agmen singulis momentis auctius fieri , veritus , si
longius pugna protraheretur , omnino se multitudine
oppressum iri , propterea, sensim remisso, et tandem
intermbso proelio, in quo jam nonnulli ex suis ceci-
derant, multique vulnerati fuerant, depraedato,* at-
que everso Fusciolano, aedibusque Aurianorum suc-
censir, capta sub vesperum fuga, Alexandriam, unde
digressi futrant, reversi sunt.

Eodem anno, initium fecit congregatio Theatino-
rum sacerdotum a Joanne Petro Caraffa, viro prin-
cipe Neapolitano, qui postea, Pont. Maxim. creatus,
Pauli III nomeh accepitls namque, xvin kal. octobris,
qui dies est consecratus Exaltationi S. Grucis, assum-
ptis prius sociis Gajetano Tiennio Vicentino, proto-
notario apostolico , Booifacio Gollo, patritio Alexan-
drino, et Paulo Romano, in Basihca D. Petri Romae,
astantibus collegio canonicorum, et universis ejus-
dem Basilicae sacerdotibus, super ossa ipsius D. Petri,
et Pauli Apostolonim, quae in ara maxima collo-
cata sunt, conceplis verbis, solemni caerimonia se

a se tribus astrinxit votis, paupertatis scilicet, casti-
tatis , et obediehtiae ; ex quo inde factum est , ut
reliqui deinceps, qui hujusmodi institutum profi-
tentur, in eadem vota jurare adigantur.

Per eos dies tres soles conspectr in coelo per
horas aliquot fulsisse, statimque ut defecerunt, steUa
crinita facie horribili apparuit. Atexandriae, alibique
ex caritate annonae fames fuit, qua homines malti
miserabititer interierunt. Visi sunt enim infantes, or-
bati parentibus , virgines, senes, et vidflae, omni
prorsus auxitio destitutae, per vias, et fora turmatim
opem cum lacrymis implorantes, errare; quorum ca-
lamitatenf tandem miserati cives aliquot ex opulen-
tioribus, universos coilegerunt , et illis toto anno
victum, et cuncta necessaria, partim in suas aedes,

b partim in publicas hospitales domos receptis, abunde
suppeditarunt.

Signorinus Cuttica, J. C. optimus, et Mediolani
Senator, morte absumptus est , Alexandriaeque in
templo D. Francisci solemni funere tumulatus.

Floruit hoc tempore Alexander Spandonarius, juvenis
omni virtute, et militari laude clarus, qui post Hastae
Hastensisque territorii Praefecturam integerrime, et
fideliter administratam , post insignes res in bello
subalpino gestas pro Francisco, Galliae Rege, cui
per aliquot annos strenuam atque egregiam operam
dedit, studio landem Joannis Baptistae, Comitis Lo-
droni, et Caroli Borbonii, in gratiam Caesaris reci-
pitur, uberioribus stipendiis, et honoribus castren-
sibus cumutatus, et auctus; quippe Gallo Regi mili-

c tans centurionis honore lantum ornatus est; at
Imperatori reconciliatus , tribunus militiim, impera-
torque copiarum est creatus.

Hoc item anno, Franciscus Lasania, patritius Ge-
nuensis, dum apud Ludovicum, Galliae Regem, Rei-
publicae suae nomine, legatione fungeretur, ab eo
Sanctissimum Sudarium, oris Jesu Christi expressa
imagine clarum, annis superioribus a Gailis Genua
surreptum ex aedibus Beati Bartholomaei, et in Gal-
liam transportatum , ut mvitati suae restitueretur,
impetravit. Ad quod visendnm, et pie venerandum
pturimi cum ex tota Liguria, tum etiam ex Ale-
xandrinis, religionis causa, magna frequentia pro-
fecti sunt.

d ( MDXXIX )

« Proximus annus, Alexandro de Amaniis Alexan-
driae Praetore, et Dncali Senatore, non Insubribus
tantum; sed populis universis Ditionis.Mediolanensis,
atque in primis Atexahdrinis, et Derthonensibus ca-
lamitosus fuit. Nam Franciscus Sfbrtia Dux , eum,
amissoPrincipatu^in summa rei nummariaedifficulute
esset, quaestores quoquo tocorum imperii suimisit,
qui, novis vectigalibus , et tributis impositis , quam
maximam possent, pecuniae vim ad beilnm susti»
nendum cogerent. Eaque de causa, mense augasti,
ihfausto aditu, relictb Laude, et Gremona, in Ale-
xandrinos, et Derthonenses quaestor designatus ve-
nit Hieronymus Marinonus, vir Insuber, natalibus

Digitized by

Google

533

ANN. ALEXANDIUNl

534

quidem clarus , caeterum vita impurus , et supra 4 CamiUus facturum diserte negasset, nihil propterea

quatn dici possit, crudelis, ac rapax. Hic namqne,
extorquendae stipis gratia, omni humanitate exutus,
cuncta ad arbitrium, et libidinem gerere instituit.
Principio enim, quo Alexandriam ingressus est, du-
rjssimis edictis cives universos adegit, ut frumentum,
omneque genus minutarum frugum indicerent; indi-
cta capit, atque in publico horreo reponit: panes ex
illis conficit, venales exponit, poena bonorum,proscri-
ptionis, atque adeo capitis imposita iis, qui aliunde
comparatis vescerentur; pondo sex assibus steterunt.
Durus plane, atque inesorabilis in contumaces fuit;
quippe, qui deliquerant, illis aut aere, aut exiUo,
aut etiam capite oronioo errorem emeudare opus
fuU; opulenti, et locupletes aere multam reliqui

gestum est. Gaeterum Caesar haud multo post, utur
tato consilio, Mercurinam Gattinarium, Cardinalem,
et supremum Imperii scribaro, ad ipsum Franciseum
Sfortiam, Cremonam commorautem, misU, a quo tan-
dem res est ex sententia utriusfowe] partis confecta.

Duobus mensibus, julio sciucet et augusto, runsus
crinitum sydus apparuit, et Alexandriae feme item
maxime laboratum, praesertimex caritate aononae,
quam egregie flageHavit Marinoous.

X kal. januavii, Bononiae Franciscua Sfortia, aur
spiciis Clementis Poat. Masiiai, Yenetique Senatus, in
gratiam, et cUenteJarri Caesaris admissus, Imperio
Mediolanensi restkuitw.

Per eos dies Franciseus. Guascbus a Sfortia condo-

in servilem modum lacerati , atque extorti. Tra- b nationem, et remiasionem omnium et singulorum,

ditur enim, per eos dies ultimae sortis foemioam
uterum gerentem, quod inventa fuerat cum teibus
pityriis panibus intra vestem abdiUs, quos domi
sriee contra edictum coofecerat, ne in tanta cala-
aitate fame periret, iniquissimo UUus nefarii, ac
sceleratissimi hominis judicio damnatam, iaqueoque
ad ptnnas arcis ultra pontem Tanari, quae decurrit
iogredientihus Alexandria BergoUuna , suspepsau
fuisae. Quod horrendum spectaculum Petrus Schiavina,
avus meus, et Antonius pater, atiique qnamplures
ciyes vidisse se ideritidem testati sunt. Ad hoc ia-
auper calamitatis genus aliud etiam accessit. JNi-
mirum hic Aspeadius Citharista [ boc est vir iste
£tracissim«s] adeo omnium civium forturiis infensus

quibus ipsuro, et Maximiliamim patrem, consUio,
factove, iaeserat, hripetravit. Cujus Principis huma-
nitatem et benefieentiam expertus eliam fuit Fran-
ciscu6 Firuffinus; namque ab eo speciosis privilegiis,
et immunitatum muneribus honestatus est.

(MDXXX)

Insequenti anno, qui fuit a partu Virginis quin-
gentesimus trigesimus supra millesimum, Joanne
Thoma Rusca Alexandriae Praetore , et DucaU Se-
natore, duo tractus, Alexandrinus scilicet, et Der-
thonensis, teterrima peste levati sunt. Sane Hiero-
nymus Marinoous, Sfortiae quaestor , ubi tandem

firit, ut nullus fere in tota civitate werit, cuiirape- c populoslstos funestis, et maxime deplprandis vexatio-

rata non sit aUqua, qnocnmque nomine, pocuniarum
summa, aut mntuo, aut dono Duci danda ; eam qui
libenter, ac sine querela dabant, fnuUi mittebantur;
qui secus, in careere instituu', tamduL.oceiusi te-
nebantur, quousque injunotum tributum pependis-
sent; solnta pecunia, se se ab iltts vexattontbus re-
dimebant. Tanta vi auri, atque argenti Alexandrinos-,
it Derthonenses , qaos paribus caiamifcatabus affli-
xerat, expilavit, nt exr iis plnrimos exeussos, et ex<-
hanttos ad eam egestatem, nt sapra visum est, com-
pulerit , qua mendicttev ostiatim Uiis vietum sibi
quaerere opus deinceps fuerit.
- Intter haec Franciscus Borbonins, cognomento An-
efaiaans, ad oppidnm Landrianum, cum toto exereitu

nibus impune confecit, Mediolanum., pecunia ad satie-
tatem expletus, concess.it, relicta tantum utrobique
locorum sceleratissimi bominis fa«a, nullo unquam
,aevo intermoritnra-

Eodem anno, ,MaximUianus Sfortia, qui Lutetiae
Parisiorum in vinculis detinebatur, diem suum obiit
. Italiae Principes inter se foedere consociadtur.

Carolus, V hujus nominis, Imperator Bononiae so-
lemni ritw a Glemente VII Pont Max. coronatur.
. . Mediplani Franciscus Sfortia, dum, adita paterni
Imperii possessione rebus suis componepdis et conr
«tituendjs vaeat, Senatum novis Magistratibus oynat,
eique praesidem Jacobum Phiiippum Saccum J, G.
praeclarum, Alexandriae patritium, creat; in cujus

Caesarianis prouigabas> captivus factus «Bfc. Iv imk d iude gratiam Alexandrinis indukit privilegium, quo

idas augusti, die D. Lanreutio Martyri conseoraio, Ca-
robxs Caasarex Hispania, iterato pe)ago,Genuam parV
venit. Itaque Franciscus Sfortia, desperato Galiorum
subsidio ex captivitate Borbonii, animum ad pacem, et
reconcUiationem cum Caesare adjecit, et proinde ad
enm Camillum Ghiliinum, Patritium Alexandrinum,
ni&m prndentia, 'et rerumngerendarum usu ? onmi-
bnsqae eloquenttae artious egregie praeditum, ora>-
torem cum mandatoad ejasUaodi negotnun «ractdndum
aUcgavit. Qni, xsum Gaesari, in, conditiomibus postu<-
knti 7 ut intecea, dtnm Sfortia unpictam sibi pro-
dUaonis macnhun ehiisset , duae Imperu Medio4a T
nensis civhaies, Papia «cUioety et Alexfandria pt*
gnori darentur Pontifici Maximo ; id se nUo modo

Jmmunes iilos ab.omni coUatiope alimentorum, quae
stationariis mditibus per id tempus dafe corisue-
verant ? praesUUt; nam> praetor bospitium nndum,
nihU praeterea illis dandum voluit.

Mense julio,ChristopharusGuaschus,juvenis,vi cor-
poris, et magnitudine animi insignis, suscepta simul-
tate[i?i»»] Nieolao Auria,centurioue nobilissimo cohor-
tis^ mUitum Franci3ci,GaUiae Regis, ex contentione ger
neris,et JbmjUaediguitate illum ad singrilare certameri
provocavit, atque Ferrariae, ubi ipse locum pugnae
statuit (ariubrum etiiro Jegendorum potior conditio
adiversapio, jure dueUi, obtigerat, eaque fuerunt ensis
et scutum), praeseotibnt Alphonso Atestino, Prmcipe
Ferrariae, aliisque totius fere Italiae summis Ducibus,

68

Digitized by

Google

535

G. SCHIAVINAE

536

qui eo ad id spectaculum concurrerant, conflixit, vir- a Vi idus decembris , Antonius Invitiatus ,• eques

tuteqae inimicum devicit. Arenam namque ingressi, Compostellanus, JuHi II Pont. Maximi a cubiculo, vir

uterque diu magno animi ardore, et pari fortuua cer- magnitudine rerum gestarum darus, ex hac luce sub-

tavit: postremo autem, post aliqua utrinque data, et ac- trahitur, sepultusque est in aedibus D. Mariae, de Ga-

cepta levia vulnera^ casu implicitis inter se gladiis, in stello nuncupatae, in suo familiari sepulcro. Hoc arnio,

mutuum complexum venere. Christopborus, quod cor- beneficio Caroli Caesaris, insula Metitae equitibus

porisvigore-et firmitate praestabat Nicolao, eum facile Hierosolymitanis concessa est.
humi stravit, jacentemque ad deditionem eompulit.

Itaque,cunctisadmiranlibus,juvenis,quinondumvige- ( MDXXXIII )
simum quartum annum aetatis- attigerat, de veterano,

ac multis viotoriis claro Dnce, palmam et triumphum Proximo anno, quarto Alexandriae Praetore Joanne

reportavit. Praeclara alia siquidem fortitudinis signa Thoma Rusca , Paravicinus Vicecomes , Praeposi-

edidit Christophorus ; quibus inde amplis muneribus, tus D. Celsi Mediolani, Electus Alexandrinus, ultro

et honoribus militaribus a diversis Principibus ho- Episcopatu se abdicavit, Octavianumque Guaschum ,

nestari meruit; quippe (quod sine piaculo praeterire Alexandrinum patritium , et Clementis Sitmmi Pont.
non possum) Franciscus Rex illum, antequam pugnam b cubicularium, annuente eodem Pontifice, in sui lo-

iniret, ne a Nicolao, ut dignitate inferior, repulsam cum subrogavit, annua sibi reservata trecentorum

ferret, centurionis ornamento decoravit; quam di- aureorum nummum pensione super ejusdem Epi-

gnitatem eidem post Auriam devictum confirmavit. scopatus fructibus.

Floruit per hos dies Philippus Firuflrnus, eques Carolus Imperator interea, Bononia digressus, ubi

Hierosolymitanus, vir ornamentis civilibus, et prae- Augustalia insignia de manu Clementis Pont. Max. ac-

claris bellicae fortitudinis experimentis, in Turcas, et ceperat, Alexandriam, xn kal. aprilis, qui fuit dies ve-

piratas, praedonesque maris saepe editis, illustris. neris, hora prandii, pervenit. VenientiGasparMainus,

urbis Praefectus, cum maxima stationariorum militum

( MDXXXI ) parte , et nobilissimo quoque cive obviam prodiit.

Qui, intra civitatem ductus, in amplas aedes, otim

Proximo anno, quo ex praetura iterum jus dixit Invitiatorum , nunc autem Episcoporum , divertit,

Alexandriae Joannes Thomas Rusca, xn sciheet kal. «bi, omni honoris genere, et vere Augnstali appa*

februarii, aedes D. Mariae Lauretanae, quae extra ra*« susceptus , per dies quinque commoratus est

portam Alexii sita est, ad monachos monasterii D. Hie- Mercurii die,*vii scilicet kaL, pransus iter Genuam
ronimi Alexandriae instituti D. Columbani , quos c versus cepit, in Hispaniam mox trajecturus, classe

Jesuatos vocant, cum omnibus suis juribus, assensu , 'Hic xxxiv triremium parata , cui Andreas Auria, sive

et consensu Baravaliorum , aliorumque patronorum, Doria, cum praesidio quinque millium lectissimorum

transfertur, sistiturque ad eam , nomine totius fra- peditum Hispanorum praeerat

ternitatis frater Petrus Mediolanensis, tunc ejusdem Mense juJio, et ultra per quadraginta dies, crinitum

Monasterii Praefectus ; qui, vi idus, in illius aedis pos- sydus aspectu tremendo,<extra Zodiacum, haud loage

sessionem est immissus. a Perseo, ad occidentem sotis plagam iter deflectens,

Vi kal. aprilis, Julianus Ghiliinus, vir cum doctrina, visum est.

tum negotiorum omnium experientia clarus, ex hu- Nonis novembris, Margarita Maina, uxor Praefecti,

manis rebus excessit , sepultusque est in aedibus foemina spectatissima, atque virtutum omnium exen>

monachorum Carmelitanorum, sumptuoso, et familiari pbw ex hac vita sublata est. Ejus corpus, exenteratum,

suo sepulcro insigni funebri pompa illatus. minha , atiisque pretiosis unguentis detibutum , in

Eodem anno, portenta, et prodigia multa ex tota maximum templum, magnifico fuaere est elatum,et:in

fere Italia nuntiata. Romae, vhi kal. augusti, trabes bgnea arca pice iilita reoonditum, donec, oblata op-

ignea vastae magnitudinis, binique cometes tremenda portunitate, Mediolanum, in majorum suorum sepub-
facie apparuerunt. In Latio vis magna aquae de pe- d «hro sepeliendum, transfcrretur.

xtore puellae tertio quoque die per aliquot dies ef- Eodem anno, Joannes Georgius, ultamus Marcmo

fluxit, tandemque, augusto mense^ alius item cometes, MontisferratS, non sine snspicione veneni, fato con-

aspectu longe superioribus horribilior, est conspectus. cessit.

(MDXXXII) (MDXXXIV)

Sequens annus, Joanne Thoma Rusca tertio Prae- 1 Insequenti anno, vi non. maii , Franciscus Sfoxtia,

turam Alexandriae gerente, aliquot rebus memorabi- traducta Cbristierna, filia Christierni, Daniae Regis,

libus insignis fuit. Alphonsus Davalus, Marchio Vasti, et Isabeliae, sororis Caroti Imperatoris, nupttas cum

Caroli Caesaris vices gerens in Italiam, cum maximis ea celebravit. Alexandriae, ut in reliquis Imperii

armatorum copiis per agrum Alexandrinum tran- Mediolanensis civitatibus, pubtice gratulatum est Hoc

siens, cuncta hostiliter, et latronum more populatur. connubium agitatum est , et conclusum a Camillo

Mense septembri, crinita steMa per aliquot dies oon- Ghiliino, dnm legatione apud Imperatorem, nomine

specta. Francisci , in Hispania fungeretur. .

Digitized by

Google

53 7

Xivkal. julii,Gaspar Mainus, Alexandriae Praefectus,
vir longe bellorum usu, et multis praeclaris victoriis
commendatus, ex humanis rebus exemptus est. Cada-
ver Ulius, balsamo, et odoribus dtehbutum , ne cariem
sustineret, aut putesceret, in capsa item picata re-
conditum , atque in templo maximo itidem juxta
conjugem est depositum , usque dum inde Medio-
lanum exportari posset.

Vi kal. oct., Glemens Pont. Max., annum agens qua-
dragesimum primum, creatis paullo ante triginta, et
uno Cardinalibus, supremum vitae suae diem clausit.
In cujus locum, rv idus octobris, suffectus est Paulus,
III bujus nominis, Alexander antea vocatus, ex no-
bilissima Farnesiorum familia Romana ortus, prope
septuagenarius, qui prius Hostiensis erat Episcopus.

Eodem anno Genevenses, imbuti novis erroribus
Martini LutheH, urbe sua expulerunt Petrum Balbum
Episcopum, clerumque universum, et Caroli, Ducis
Allobrogum, Praefectos , initoque statim foedere cum
Bemensibus, afiisque Germaniae populis, se se ab obe-
dientiaRomani Pontificis,et ipsius Ducis subtraxerunt.

Hoc item anno, Joannes Antonius Lamboritius,
Akxandrinus juris consultus optimus, Apuae, quod
est oppidum nobilissimum Apenninorom Ligurum,
nunc Pontremolum dictum, jus dixit ex Praetura;
cujus extant responsade jure, calamo scripta permulta,
typis, et leotione digna, eaque apud Alexandrum Lam-
boritium, ejus pronepotem, virum juris civilis scien-
tia, et morum gravitate insignem, asservantur magno
kgnlejorum dispendio, et gentis.Lamboritiae gloriae
jaetura.

( MDXXXV )

Proximus annus, Davide Ottolino Alexandriae prae-
tore, et Ducah* senatore, lugubris simul, et laetus fhit.
Nempe, illustre patriae suae Alexandriae columen,
CamUlas Ghiliinus, vir plane muhiplichun virtutum,
et doctrinarum, pubUcorumque munerum egregie
gestorum laude insignis, xaorte absumptus est, tota
cxritate m kcrimas ob ingenti ipsius desiderio re-
sofata.

Per hos dies Hieronymus Marinonus, ob expila-
tionem Alexandrinam , et Derthonensem, repetun-
darum postulatus , a Fraricisco Sfortia ad ; cansam
suam dicendam, ex nobUi vUla, quam supra Euri-
pum , haud longe Mediolano , ex praeda cOnstru-
xerat, cttatnr; qui stathn, lecto mandato, dolore
cordis oppressus, exanimis in terram concidit. Tristem
etiam, et vitae suae digdum exitum habuit unus ex
soribis ipsius Hieronymi ^ quem, quod giber esset,
propterea, snppresso proprio nomine Mariaoni, Gi-
berun» vulgus appelabat : > bie hamque , hoet reus
etiam ejusdem .criminis* peculatus factus, morti addi-
ctus esset, beneficio tamen Ckristiernae, Francisci
uxoris, kberatur,' quae postmodum, accepto ex do-
mestacis , ipsum exstitisse auctorem suspendii , et
interitus mtserarum. nonnuUarum gravjderuaa foe-
minarum, detestata nuno tam immite . et atrox fa-
cinus, latam jam judicis sententiam comprobavit ,

ANN. ALEXANDRIM

538

a illumque eodem supplicio , quo afiectae faerant a
Marinono infelices mulieves, plecti jussit.

Pridie id. Julii, Carolus Imperator, aras Neptuni,
propugnaculum insigne, quod Goletam vocant, erexit,
Tuneteque, Libiae Regum olim domicilio, et Re-
gia, vi potitus est.

Ix kal. novembris, Franciscus Sfbrtia, Mediolani
Dux, nulla prole superstite reKcta, fato concessit.
Ejus Principatus possessionem , prodente Mediolani
arcem Maximiliano Stampa, Antonius Leva, nomine
Caroli Caesaris, qui adhuc in Africa, restituendo
MuUeassarre (sic) regno Tunetis, a quo fuerat exa-
ctus , occupatus erat , invasit , eo quia , exstincta
Sfortianorum stirpe, res Insubriae ad imperium jure
devolvi videbantur. Itaque Mediolanensis ditio in
b provinciam est redacta.

Vin id. decembris, Octaviano Guascho Episcopo
electo, per triduum Alexandriae,. et Bergolii ignes
facti, et publicae gratulationis signa edita. . .

Annus praeterea frugum omnium ubertate insi-
gnis fuit. Frumentum namque solidis undecim im-
perialibus tantum in singulos sestarios stetit.

( MDXXXVI )

Postero anuo, praetore Alexandriae Petro Joanne
Schinchinello, casus horribilis, et funestus contigit Ale-
xandriae. Quippe, xvi kal. februarii, de prima vigilia no-
ctis praecedentis, qui dies fuit D. Antonio Abbati con-
secratus, cum vir quidam Germanus, Janus nomine,

c cum pueris aiiquot in subterraneo loco aedium,
quae nunc sunt Sancti Putei, in via regia, haud
longe a foro Putcorum, componendo, ac conficiendo
pulveri sulphureo ad expellendos. globos ferreos, aut
plumbeos ex oavi aeris tormentis, quas bombardas,
et scioppos vocant, quibus utimur in expugnandis
urbibus, et profligandis hostibus, atque evertendis
moenibus, operam daret , ecce tibi inter agendum
ppus de lucerna scintUla saUt, et. in pulverem forte
cadens, qui Uiic multus aderat, Ulico flammam con-
cipit, quae, obstrnctis spiraculis, ubi modicum oblu-
ctata est, violentia tandem facta , cum horribili
firemitu erupit, et non tantum aedem illam, in qua
Stabant opifices, sed eriam totam fere. viciniam in
summum discrimen adduxit Domus ea tola convulsa

d funditus corruit, proximae autem repentino, et vehe-
menti concussu, partim disjectae, partiro, hiatu facto,
vitiatae , viris nonmUUs ex ruina, aut oppressis, aut
debililatis. IJrbs universa fragore contremuit, lecti,
capsae , supellectUia cujusvis domus , vel remotae
ab affeet» iooo, momento temporis sedibus suis) » di^
mOtaj et ad aliam domus partem translata. Qui vero
in specu iilo erant, famnli vi ignis in sublime aeta^
facto mane, super arbores vicinorum hortorum, et
procul etiam domo ad miUe passus in firnsta dis*
jecti, et dilacerati inventi sunt. Incendio consumpti
interierunt idem Janus pulveris artifex , Sanctus
Puteus, puer ipsius Sancti , Stephanus Sartor, uxor
Jani, et filia, quae filia, cum uterum habuisset, scissa
est media, sed foelus . necatus est inventus ; res sane

Digitized by

Google

53 9

G. SCUUVINAE

54o

auditu quidem horribilis, sed visu maxime miseranda, a anaclinteria , et scamnum in singulos sex nhlites

et lacrimabilis.

Franciscus interim, GalUae Rex, accepto nuntio
raorlis Sfortiae, longe propensiore animi voluntate,
quam unqUam antea, de repetendo imperio Medio-
lanensi, ad Aurelianoruin Principum jure antiquae
haereditatis Valentinae Vicecomitis devolutae, sta-
tuit, eaque de causa exercitum in Gallia scripsit
numerosum , Philippo Scramboto Amiranti, viro
rei militaris terra, marique scientissimo, Imperatore
designato, curam totius belli gerendi demandat. DifE-
cilis qnippe fuit tantae militum vi transgressio io
Italiam, fracta praesertim jampridem amicitiae tes-
sera inter Carolum, Allobrogum Ducem, et Regem
GaUum. Itaque Amiras, cui negotium commissum, et

commendatuin erat, cum, ut sibi viam armis aperi- b excusserunt.

tantum, praeterea nihil, eis daretur.

Increbuerat per hos . dies rumor , nobitissiroos
aliquot copiarum pimefectos, nempe Guidonetn Ran-
gonum, Joannem Franciscum Gonzagam, Cagninura
nuncupatum, Caesarem Fulgosium, Petrum Strozr
zium, ac Parayicinum Vicecoroitera, contracta ad
oppidum Mirandulae maxima armatorum vi, Genuam
esse profecturos > ut civiiatem illam expugnarent ,
ac diriperent. Propterea Genuenses, utsibi caverent,
et imminens periculum propulsarent , praeter ur-
banum' mUitem , et triremes aliquot , qitas ad urbis
subsidium in littore armatas tenebant, Alexandria
item Germanos mille ad se acniwerunt , quibus intra
moenia suscepUs, oranem prorsus timorero et metum

i*et, tum etiam aUis justis rationibus, et causis (nam
Franciscus primum in Nicaeam, ihexpugnabilem
Provinciae urbem , quam superiores Galliae Reges
Sabaudis Ducibus oppignoraverant , dein in nrbem
Hastam, et postremo in universos AUobroges com-
petere sibi jus praetendebat, quod, mortuo Philiberto
avunculo suo, iUius imperium ad Ludovicam matrem
ex successione devenit), decreto Regis, cum copiis
omnibus in expeditionem Mediolanensem deductis,
eam GaUiae ulterioris partem, qua Caroras potie-
batur, adoritur, atque, nuUo prope vulnere, ad dedi*
tionem compeUit. Mox, trajectis Ahpibus, intra paucos
dies Augustam Taurinorum, Fossanum, Cherium, et
Pinarolium, oppida Subalpinornm muihtissima (ut

Interim Caesar imperium Montisferrati , de quo
erat controversia , adjudicavit Friderico Gonzagae,
Maotuae Duci, ex juribus MargariUe, ipsius uxoris, et
Joannis Georgii Paleologi nepUs, invitfe Casalensibus.
Quamobrem ii, antmis exacerbaii, judicium iniquum,
et insignera sibi factam injuriam querenfces, hortatu
Gullielmi Blandrati, jurisconsuUi, civis factiosissjmi, et
Christophori Guaschi Atexandrini, vtri in patria longe
principis, et Guelpharum partium studiosissimi, ad
Gallos desciverunt. Cujus, inde faciuoris, ihmia auda-
cia, et temeritate patreti, mox dignas poeuas dedevunt:
namque Alpbonsus Davaius, qui tunc forle Hastae
in hybernis consedebat, d« hnjusroodi Casalensium
recenti conspiratione admanitus, repente cum lecta,

Albam Pompejam urbem Montis&rrati praeteream, c atque expedita peditum, atque equitum vi, ee, pro-

quam tun&ille in suam etiam potestatem redegerat),
occupat; longius sane progressnrus , nisi praepro-
perum, sed plane felicem ejus cursutn Regis jussa
magno suo malo, et Antonii Levae arnaa retardassent.

Atqui, dum haec in Subalpinis geruntur, Cavolas
Caesar , qui ex Africa victor redibat , certior factus
de his beUornm motibus, et proceUis, quos GaUus
concitaverat, iter maturavit in GaUiam Cisalpinam,
eo consUio, nt et GaUos Itaiia expeUevet, et, succe*
dentibus sibi ex destderio rebus, nlterioretn GaUiam
infestis signis invaderet ; atque, circiter nonas majas,
Alexandriam accessit, ubt per tres dies commoratus,
in aedibus amplissimi viri Nicolai InviUali, ad quas
diverterat, magnificentissime est susceptus, et habitus.

xtma nocte, tanta celeritate est profectus, ut, Ucet Ulic
conserta pugna cum hoste imparato, paucos ex suis
amiserit, reliquorum tamen militum virtute, et eorum
auxilio praesertim, qui adhuc arcem tenebaat, et tue-
bantar, urbem illam Gouaagae recupera/vit (sic ) r quasa
urbem statim, magna de hosubus, et civibps facta
caede , miUtari licen»iae diripiehdam concessit. Bkn-
dratus, vir vafer, et consUiorum abundans, adver»
sariorum tumuUu audito^ illico sese ex urbe pro-
ripuiL Guaschus autem , ubi parum mepinata re
perterritus, et animo consternatus stetit ancefw,
quid^ ageiret, visis tahdem suis profligatis , simulque
cognito jantpridem , Davakun m caput cnnm oanspi-
rasse, propositis ingentibus praeraiis iis , qui aut

IUuc ad eumvisendum, praeter alios plures summos d occidissen»,.aut vivum ad se perdnxisscni, ne ki iUins

Principes, et belli dnces, Joannes Andreas Doria,
insigni comitatn nobilium Gehuensium, quos ea res-
pubUca legatos miserat , stipatus, eohcessit ; qui
omnes omni honoris, et humattitatis gepere ab eo
chHi sunt, et accepti, illumque deinde discedea-
tem, ad Alpes usque, duce Doria, subsequuntar
universi. ,. < : ,

Ad haec, cum Alexandrini, hospitandjs frequen^
tibus ultro cttroque euntibus exercitibus maxime,
oppressi , utpote qhi cogerentur mUites non .tantum
hospitio accipere, sed veleis gratutta praebere aii-.
menta, legatos ad Marinum Cardinalem *Caraccio-
lum, Mediolani Proregem ,. expostukttum ea de re
misissent, hoc ab eo impetrarunt , ut terta . dim

«ennret potestatem^ a qub nuUam eonseqni veniam
speraret, saluti item ipse .shae cocnsulens, taonsaenso
pernici equo, portis cgvedt properat; cumque; fugi«ns
ad Padum amnem per^enisset^umiranctaxuAnvenlmm)
utvadari nusquaaa posset,. temere ingressus, aquatrum
rapiditate victi ipse ,1 eqhqsque, argente fatMy sub-
mersi sunt, neutro iUovrim post kac ampihiis viso. Smit
tamen, qui sentiant, in acie eum oeeidisse ;.ea|etemu%
ntro horum modo oceuluerit, phme incertukn. r •
V kal. Junii, ex hae loce exernptus est Joannes Gmca*
muggius, vir summae auctoritatis, de cujus. nudbus
Alexandriae, ob singnlavem benevolextbam, charita-
tem, et liberalitatem in patviae RempubUcam, civea
pendahant nniversi.

. 4i*

Digitized by

Google

54 1

Vn kal. Augusti , Franciscus Firuffinus , vir ar-
morum usu insignis, quaestor, et tribunus aerarius
totius equitatus in Alexandrinis, et Derthonensibus,
moritur ; quo item die, Joannes Jacobus Invitiatus,
Antonii equitis filius, juvenis maxima spe, et exspe-
ctatione, utpote virtutum paternarum studiosus ae-
mulator, fato imaaaturo praereptus est, ac tumulatus
in aedibus D. Mariae de Castello apud patrem.

Viii idus octobris, Antonius Leva , cujus consilio
Garolus Imperator Massiliae expugnationem , irrito
conatu, tentavit, amissa illic magna exercitus parte ,
moerore animi confectus, dum in Italiam redit, ex
rebus humanis subtrahitur.

Xvii kal. decembris, praefectura Alexandriae et
Derthonae, totius/jue orae cispadanae, ad Mediola-
nensem imperium spectantis, a Caesare Roderico
Davalo, viro Hispano, equestri Compostellana di-
gnitate ornato, cum magna potestate defertur. Con-
cessionis hujusmodi privilegium tale est: « Carolus
» Qumtus , Divina favente clementia, Romanorum
» Imperator Augustus, ac Rex Germaniae, Hispa-
». niarum, utriusque Siciliae, Hierusalem, Hungariae,
» Dahnatiae, Croatiae, Insularum Balearium, Sar-
» diniae, Fortunatarum , et Indiarum, ac terraefir-
d mae, maris Oceani etc., Archidux Austriae, Dux
» Burgundiae, Brabantiae, Lotharingiae, Limbur-
» gae, Lucemburgae, Gheldriae, Vitembergae etc.,
» Comes Habspurgi, Flandriae, Tirelis, et Arthesiae,
» Palatinus Hannoniae, Holandiae, Zelandiae, Fer-
» reti, Kiburgi, Namurci, et Zutphaniae, Lans-
» dravius Halsatiae, Marchio Burgoniae et Sacri
» Rdmani Imperii etc., Princeps Svrviae, Dominus
» Phrixiae, Molinae, Salinarum, Tripolis, et Mechli-
» niae etc. Recognoscimus et notum facimus tenore
» praesentittm universis, quod nos, confisi de fide,
» prudentia, integritate, et rerum experientia specta-
» bilis, fideiis hobis dilecti Rodorici de Avalos, mititis
» ordinis S. Jacobi, ex nobilibus aulae nostrae, eum-
» dem Rodoricum fecimus, constituimus, et depu-
» tavimus, ac tenore praesen tium facimus, costhuimus,
» et deputamus, ab hbdierna die in ahtea, usque ad
» . nostrumbenepfaritam,etrevooationem,Gubernato-
» rem nostrum civitatum Alexandriae, ; etDerthonae,
» aliarumque terrarum, et locorum domiriii, et status
» Mediolani, trans Padum j acentium , cum aUctoritate,
» et potestate ea omnia agendi et exercendi, quae
» ad curam, custodiam, defensionem, et conservatio-
)> nem earumdem civitatum, terrarum, et locoruta
» spectant, et spectare poterunt, cum salario, eidem
» Roderico per reverendissimum Cardinalem Carac-
» ciolum, amicum nostrum carissimum, in dicto Me-
» diolani statu Gubernatorem nostro nomine, consti-
» tuendo; necnon cum honoribus etoneribus, praee-
» minentiis, praerogativis, commodis, utilitatibus et
» emolumentis, et salariis, per dictas civitates dari
» solitis, et dicto officio speCtantibus, et pertinen-
» tibus, tam pro utensilibus, quam pro omni alia
» re; Mandantes Potestatibus , referendariis , com-
» missariis, pheudatariis, et caeteris officialibus jus-
» dicentibus , consulibus , communitatibus , homi-

ANN. ALEXANDRINI

542

a » nibus, et subditis nostris, et imperii dictarum

» civitatum, locorum et terrarum, ad quos spectat,

» seu spectabit, ut eidem Roderico de Avalos, tam-

» quam eorum Gubernatori, durante tempore ejus

» gubernii, in ejus officii administratione faveant,

» et assistant, omniaque alia praestent , quae aliis

» Gubernatoribus Transpadanis, hujus praedecesso-

» ribus, facere, et praestare consueverunt , sub

» gravis nostrae indignalionis, et aliis poenis, per

» ipsum Rodericum imponendis, et irremissibiliter

» exigendis , nostraeque Caesareae Camerae in Me-

» diolani statu praedicto applicandis. Praeterea fa-

» cimus, constituimus, et deputamus praefatum Ro-

» dericum de Avalos, ad nostrum beneplacitum, et

» revocationem, generalem capitaneum gentium armi-

b » gerarum nostraruih in dicta civitate Alexandriae,

» tam pacis , quam bellorum tempore, cum aucto-

» ritate, jurisdictione, superioritate, baylia in milites,

» et armigeros, atque alios, ad quos spectat, nec-

» non quibuscumque honoribus, et oneribus, ad id

» munus, et ad totalem curam et cuslodiam dictae

» civitatis Alexandriae in nostra, et imperii devotione,

. » et ad nostrum, et ejusdem imperii honorem spe-

» ctantibus; Injungentes propterea praefato Rev.mo

» Cardinali Caracciolo, Gubernatori nostro, et aliis

» quibuscumque , ad quos spectat, seu spectabit

» respective, serio mandantes, ut praefatum Rode-

» ricum iri possessioriem dictorum officiorum indu-

» cant, inductum defendant, et de salariis, et emo-

» lumentis solitis, debitis temporibus, respondeant,

c » responderique faciant , ac omnem legitimum fa-

» vorem , auxilium , obedientiam, et alia requisita,

» ratione hujusmodi officiorum, et ipsorum oneri

» incumbentia, praestent, hasque nostras inviola-

» biliter observent, quatenus poenas supradictas

» incurrere formidant ; quia sic est enixae mentis

» nostrae, harum testimonio litterarum, manu nostra

» subscriptarum, et sigilli nostri appensione muni-

» tarum. Datum in civitate nostra imperiali Genua,

» die xv mensis novembris , anno Domini quingen-

» tesimo trigesimo sexto, imperii nostri decimo , et

» regnorum nostrorum vigesimo primo. »

Sig. Carolus

In calce : Vidit Perr. lus

j Joannes Bamburger sigillavit cum
sigillo rubeo, cum aquila, et insignibus imperialibus.

Hoc eodem anno Scipio Invitiatus, I. C. maximi
nominis, praeturam Novariae gessit.

( MDXXXVII )

Insequens annus, quo iterum praeturam gessit Joan-
nes Schinchinellus, nulla re magis memorabilis Atexan-
drinis fiiit, quam interitu clarissimorum aliquot civium.
Iu namque id. Januarii, Guarnerius Guaschus, Solerii
Dominus, vir plarie summae auctoritatis, et omni bel-
licae laudis praeconio clarus, mwitur. Ejus corpus
sepultum est in templo D. Virginis Annuntiatae Ber-

Digitized by

Google

543

G. SCHIAVINAE

544

golii, quod templum Guasca familia monachis Fran- a quondam spectatissimi civis Nicolai Invitiati, in quo

ciscanis, Amadeis nuncupatis, jampridem cum coeno-
bio a fundamentis excitavit , funus prosequente tota
civitate.

Xm kal. febr. , obiit Aloysius Clarus, I. C. ,
summa eloquentia praeditus , qui virtutum commen-
datione a Maximiliano Sfortia, Mediolani Duce, in
ordinem amptissimum est cooptatus; in qua digaitate
munus suum adeo strenue, et fideliter gessit, ut dein-
ceps ipse, et Franciscus frater, ac demum Carolus
Imperator ejus diligenti opera, et maturo consilio
in maximis negotiis usi, novis semper honoribus et
gratiis cumulaverint. Hunc mortuum Hippolita uxor,
foemina spectatissima,»et pudicissima, funere hono-
ratissimo prosecuta est, atque in aedibus D. Ber-

plurimi maximi Principes, dum Alexandriam de
via deflectunt , hospitio accipi consueverunt, perdu-
citur; ubi per triduum omni honoris genere, et
regali magnificentia excultus, singulis diebus, stalis
horis, potestate sui facta, ad conspectum et collo-
quium liberaUter omnes admisit, interea etiam
templa visens, eaque privilegiis, et graliis spiritua-
libns exornans. Triduo tandem exacto, felicitatem
civitati precatus , portaque Alexia egressus , iter
Savonam versus, ut inde Nicaeam solveret, di-
rexit. »

Per id tempus Alexandriae aestuarunt graves
seditionum procellae. Nam, dum per partes divisi
cives, inter se, sublatis armis^, concurrunt, Carrantus

nardini in majorum suorum sepulcro sepeliendum b Villavegia, vir popularis, et parti Guelphorum ad-

curavit, addita ad tumulum hac inscriptione , in ta-
beUa marmorea, parieti infixa, insculpta : Aloysio.
Claro. I. V. scienlia. et. Magistrat. pu. integre.
gestis. clariori. Senatoria. dignitate. Maximil. et.
Fr. Sf. D. D. Med. et. demum. Carolo. V. Rom. Imp.
carissimo. Hipp. Ux. foecund. pudicitia. bonarum.
\\t\. stud. clariss. H. M. non. sine. lacrymis. posuit.
Vixit. Ann. liiii. Obiit. mdxxxvii. xviii. Jan.

V kal., Hieronymus Pederana, medicus honoratus,
ac nobilis, non sine moerore et luctu bonorum, et
sui desiderio vita exemptus est.

Eodem anno, aestuante tota GalUa Subalpina gra-
vibus beUorum facibus, inter GaUos, et Caesarianos
succensis, Vastus exercitum ex ulteriore GaUia in

dictus, Franciscum Invitiatum, civem nobilem, et
clarum, occidit. Quo facto commotus Rodericus, urbis
Praefectus, qui potentiorum , et potissimum Gibelli-
norum factionem tuebatur, interfectorem Carrantum
per tumultum captum, indicta cansa, ad arcis Tanari
pinnas laqueo appendi confestim jussit. Sane id mortis
genus Carrantibus ejus familiae fatale visum est;
nempe, anno miUesimo quadringentesimo octogesimo
quinto, alter Carrantus, hujus avus, eadem prope de
causa eundem exitum habuit.

( MDXXXIX )

Insequenti anno, Bartholomaeo iterum praetore
Italiam trajecit; quo per AUobrogum fines ingressus, c Alexandriae, vm scilicet idus Maji, crinita steUa in

Cisaipinos populos ita metu, atque terrore complevit,
ut Caesariani, contractis viribus, se se in Alexandrioos,
et Hastenses receperint, donec novae copiae, quas
ex Germania acciverant, ad se venissent.

coelo apparuit^ quar nunquam , nisi post vigesimum
primum ortus sui diem, occidit. Id prodigium statim
excepit fames durissima, quae, magna Europae parte
occupata, in Alexandrinos etiam irrepsit, non coeU,
sed hominum natura ; frumenti enim, et firugum
omnium interea tantum numerum tuUt Alexandrinus
ager, ut, non modo ad suos . alendos colonos, sed
etiam alios, longe suppetivisset. Quaestus tamen, et
lucri cupiditas populos iUos adegit, ut , fraudatis
vectigalibus , et spretis Principum poenis, ingentem
frumenti vim in Ligures, Insubres et Monferraten-
ses, quos extrema prope annonae inepia, et caritas
oppresserat, exportarint, et proinde tractum etiam
Alexandrinum , ut reliquos, pubUca invasit fhmes.
scum Galliae Regem componendis acturus, concederet, d Ad haec Alexandrini, vexati, ac prope obruti magni-

( MDXXXVIII )

Annus proximus, praetore Bartholomaeo ex Comi
tibus de Albanesiis, Caesareo senatore, Mediolan.,
multiplicibus rebus nobilitatus est.lv idus aprilis, tres
soles in.coelo conspecti. Paulus Pont. Max., Roma di-
gressus, ut Nicaeam, Massiliensium coloniam, de pace,
et controversiis inter Garolum Caesarem, et Franci-

iv non. majas, perpulcro et spectabili Cardinalium,
et procerum AuUcorum comitatu stipatus, Alexan-
driam pervenit, summa omnium omnis ordinis civium,
et "'sacerdotum cumprimis, qui longo ordine obviam
ei prodierunt, laetitia, et plausu exceptus. Urbem in-
gressus, ad aedes D. Jacobi de Victoria divertit, ut ilUc
sacratissimum Christi corpus, [quod] pridie, ante se
mula devectum, exposuerant, gupplex adoraret (vetus
quippe mos est Romanis Pontificibus , numquam
longius extrai urbem iter habere, quin secum semper
mysticum panem, idest Christum^ verum Deum, et ve-
rum hominem, sub panis specie contentum deferant,
et singulis diebus eo, ubi sequenti nocte quieturi es-
sent, pracmittant) Qui, praecationefacta, ad palati?im

tudine tributorum, quae singulis diebus in singulos
miUtes pendere vi cogebantur, ut sese tandem ab
Ula calamitate eximerent, Alphonso Vastio, marchioni,
torquem auream pondo trium librarum donaverunt.
Per id tempus Carolus Caesar nobUem et quaestno-
sam praefecturam procurandi hospitia mifitibns in
toto Alexandrino et Derthonensi tractu detulit Ja-
cobo Firuffino , hnmini egregia < virtutum omnium
supeUectili ornato. ,

•• • - - r >- . ■ • •• ••■ ■ ■■
( MDXL ) : ? *

Qui insecutus est annus, scUicet a Christo Redem-

ptorc nato qningentesimtis qttadraj;esimns supra mil-

Digitized by

Google

545

AJiN. ALEXANDRINI

546

iesimum, Bernardo Spitta viro Calabro Alexandriae a Timotheus Boidus. Ii, nescio, quo oestro acti, temere

praeturam gerente, paucis quidem rebus, caoterum
non omnino tacepdis, memorabilis fuit. Aestas enim
in primis supra modum torrida , siliginis , et vini
larga copia; frumento taraen, et foeno, atque ole-
ribus maxune laboratum.

. Xvni kal, septembris, qui fuit dies consecratus
Assumptioni Beatae Mariae Virginis, duo arcus for-
nicati ex coctitio latere pontis Tanari, vi aquarum
vitiati, circiter horam xxn ejus diei, citra ullius no-
xam corruerunt.

Fer eos dies Manfredus Guaschus, optimus I. G. ,
a Carolo, AUobrogum Duce, virtutum merito, et do-
ctrinarum commendatione .... collateralis amplis-
simi ordinis (est haec dignitas haud vulgaris) Au-
gustae Taurinorum creatas est.

( MDXLI )

Anno postero, praetore iterum Bernardo Spina ,
Carolus Imperator, dum ex Germania in Italiam
venit, ut in Numidiam ad expugnandam Juliam
Caesaream, nunc Algerium vulgo dictam, trajiceret,
Alexandriam, kal. octobris, divertit, ubi magnifice>
et «... (?) susceptus est in Basilica, quam Rodoricus
Davalus, praefectus urbis, variis tapetibus, et peri-
stromatis, onchiliatis auro, et serico intextis, apposite
exornaverat, ac novis peristyliis auxerat cum hac
inscriptione :

Carol<|,V, Caes. Augusto, e Germania redeunti
Rodoricus Davalus, Caes. Cisp. Guber.
Pontem hunc opera sua refectum dedicat.

MDXLI.

Postero autem die, urgente suscepti itineris causa,
praemissis summo mane sarcinis, et impedimentis,
•tque aulae procerum parte , ipse , sacris auditis ,
inaigni Principum corona , et armatis cohortibus
circumseptus, Genuae viam ingressus est.

Mense septembri, cum totius fere Italiae flumina
predigiose intumuissent, Tanarus, Burmida, et Urba
itidem restagnarunt, ita ut, conjunclis invicem, vici-
norum coilium radices abhierint ; et tota ea phurities

statuerant arte daemonum acinaces, et gladios aliquot
ita temperare, ut quodcumque ferrum illaesi supera-
rent, et caederent. Ut autem id ab eis commodius,
et sine ullius aliqua interpellatione ageretur, domum
quamdam jam dicti Francisci Gambarini detegerunt
in secessu urbis, haud longe ab aedibus D. Bernar-
dini. Illic in inferiore aula, quae satis ampla, et laxa
erat, mensam alba mappa constratam, variisque bel-
lariis, et tragematibus onustam, apposuerunt : in medio
mensae enses, et arma locarunt temperanda, orbem
in solo scripserunt amplum, ut qui singulos oaperet.
Lazarus, quod esset ingentis spiritus, et caeteris
doctrina praestaret, veste linea indutus, ex legibus,
et praescripto magicae artis, legendorum carminum,
b et totius negotii gerendi curam desumpsit/ Jussit
socios circulum introire, atque ordine circumcirca
disponi; monuit,neminem,quocumque eveniente casu,
loco moveri suo, nec terreri , minusque orbe exire.
Interim cereum, ex adipe christiani hominis mortui
confectum, quem ad id pararat, accensum, et librum
cantionum «umpsit. Sociis in orbem circumstantibus ,
ipse inter eos medius consistens alta voce legit,
provocat, instat, interpellat, atque carminibus ob-
stringit umbras tartareas, ut adsint, et mandata
faciant : cumque semel evocatae, nulla eorum appa-
ruerit , majore animi ardore opus urgere coepit ;
et ecce tibi repente horrendum intonuit, solis facies
caliginosis obducitur tenebris, et tanto coeli fragore
atri , densique erumpunt nimbi, ut tota orbis ma-
c china delabi, et concidere visa sit. Domum autem,
in qaa coitio facta est, contrementem , ac prope
deflagrantem species quaedam, humana major, ter-
rifico aspectu , utpote colore atra , pileata , capillo
cano promisso, barba squaliida, alba, atque oblonga,
procerum, crassumque baculum manu tenens, ma-
ximo impetu, et stygio furore interea ingressa esl;
quae ferali voce in haec verba, identidem repetita,
adstantes tremebundos compellavit : ecquidnam vultis
vos, et quid me flagitatis? Dicite, dicite! Cujus tetro
visu, atque horrisona voce perterriti omnes veluti exa--
nimes, primum in faciem ceciderunt, mox erecti, ob-
mutescentes, domus latebras quisque, ut se abderet,
quaerunt. Nec mora ; mensa eversa, illisis ad terram
beUariorum patinis; Lazarus, veste foede discerpta, et

longe , lateque inundata lacum maximum retulerit. d dilacerata, ipse, et socii momento temporis rapido,

Hujus inundationis . memoriam optime adhuc cpn-
servant Castellacienses, et oppidani Casalis Cerimel-
lorum , quod apud eos supra quadraginta domus
vitio illuvionis penitus corruerunt. X kaL novembris,
qui fuit dies Dominicus, hora prima noctis eum diem
sequentis, levi terrae motu Alexandria concussa est;
alibi vero adeo vehemens fuit ejusmodi perturbatio,
ut aedificiorum ruinis, quae passim corruerant, ho-
minum millia multa oppressa sinU

Sub idem tempus Alexandriae casus oontigit teter-
rimus et maximi horroris. Erant tunc in ea civitate
juvenes quinque nobilissimi : Latarus Trottus, medi-
cuS insignis, Franciscms Puteus, Franciscus Guaschus,
cognomento Ghidinus, Franciscus Gambarinus, et

et vehementi tractu in diversas partes extra urbem
transportati sunt. Monstrum, edito ingenti strepitu, et
grave olentis sulphuris combusti odore post se dimisso,
iilico evanuitxEt, certe quidem mirum, singuli, qui
in factum iUud conspiraverant, namquam deinceps
laeti, et alacres, sed humiles, demissi, tristes, et
fere semper animis consternati visi sunt. Domus
pvaeterea funestata , et 1 prope deserta posthac re-
mansit; namque, praeter diabolaria quaedam scorta,
nemo iUam unquam habitavit, et coiuit. Ea demum;
drciter annum molxiv, ex homicidio, quod Gamba*
rinus patravit , publicata , corruit , et lateres , ac
coementa. monachis D. Bernardini dono data.
Eodem anno, Carolus Imperator, dum in Africa

60

Digitized by

Google

G. SCHIAVINAE

54 7

ad Algerium vario eventu pugnat, gravi tempestate
actus, tota fere classe amissa, in Hispaniam redit.
Ad eam expeditionem nomen militiae dederunt viri
Alexandrini plures, longo belli usu, et victoriis clari,
inter quos annumerantur Jacobus Franciscus Gua-
schus, eques Hierosolymitanus, Raphael Invitiatus,
qui, fortiter in eo proelio pugnans, a Numidis dolo cae-
sus, occubuit, et Muttius Marchellus, uterque honore
centurionis decoratus ; Fabritius item, et Benedictus
Ghiliini, nobUissimi equites cataphracti. De gregariis
autem, et hujusmodi privatis militibus, qui nu-
mero plurimi illuc concesserant , cum nimis longum
esset singulorum nomina percensere, nullam propterea
hic mentionem facio.

Hoc item anno, annonae caritas fiiit, et fames, ut
in tota Cisalpina Gallia, ita in Alexandrinis fuit, quae
omnia in arctum contraxit. Frumenti sextarium stetit
quinque regalibus nummis.

( MDXLII )

Insequens annus, praetore Alexandriae Anselmo
Tincto, magnis calamitatibus, et portentis illustris rait.
Nam cohortes nonnullae, quae Francisco, Regi Galliae
militabant, relicta turpiter obsidione Cunei, quod
oppidum, jussu ipsius Francisci, circumcluserant , in
Liguriam descendunt, et Mombarutium in Alexan-
drinis occupant ; et quoniam fraudatae meritis sti-
pendiis fuerant, nullumque illis aliunde subsidium,
quo sustentarentur , exspectabant , agrum Alexan-
drinum excursionibus , et direptionibus infestarunt.
Caeterum iilorum audaciam, et insolentiam statim
Alphonsus Davalus repressit ; quippe ad id oppidum,
quo ea militum vis sese receperat, operaque et
munitionibus sepierat, conductis aeneis tormentis
Alexandria, illud acriter concussit, et expugnavit,
propugnatoribus ad unum caesis, et cunctis illic
ferro, et igne vastatis.

Mense Junio, tota Hetruria variis terrae motibus
agitatur , multis hominum miUibus aedificiorum
ruinis oppressis. Monstra inde plura , partim visa ,
partim nuntiata. Pridie kal. septembris, ex occidentaU
plaga descendit in citeriorem GaUiam ingens inunr
datio locustarum fusci coloris, vastaeque, atque inur
sitatae magnitudinis, quae, gregatim avolantes, instar
nubium solem obumbrabant; ubicumque enim con- d
sederant, arborum fblia, herbas, et virentia omnia
morsu , contactuque confecerunt ; Alexandrinum
tractum ita in&starunt, ac deformarunt, ut uredine,
aut grandine taclus visus sit. In his autem evertendis,
curandoque, ut ne, editis ovis, et foetibus, nova, anno
proxime futuro, calamitate vexarentur, haud segnis
cura fiiit iis , qui huic operi , publico consUii de-
creto, praefecti fuerunt. Itaque earum vis maxima
debellata est ; quod superfuit reliquum proxima ne-
cavit hyems. Id genus insecti, et imbrium frequentia,
quae toto vere de coelo ceciderunt, insignem an-
nonae caritatem Alexandrinis pepererunt. Hanc cala-
mitatem mox excepit fames gravis, quam graviorem
iude jussusuo fecit Rodoricus, urbisPraefectus; quippe

548

qui, non solum horreum pubticum, quod in arce con-
stitutum, et custoditum, ad militum, qui praesi-
dio civitatis stabant, in rerum difficultatibus susten-
tationem, omni numero frumenti penitus evacuavit,
et exhausit, sed fruges quascumque, etiam minutas,
quas commercari potuit, in Genuenses, et alio
exportari curavit. Famem tandem pestilentia adeo
atrox insecuta est, ut ejus vi domus multae habi-
tatoribus, et incolis viduatae sint, et exutae penitus,
majore civium parte desiderata.

VII inde id. octobris, natali meo die, erecta est
super altare D. Silvestri, quod altare est in templo
maximo Alexandriae, imago Deiparae Virginis, de
Hostiolo nuncupatae, in tabeUa lignea depicta, quae,
statim, et deinceps clara votis, summae venerationi
haberi coepit. Cives enim, et ex circumadjacentibus
pagis, et oppidis populi prope universi quotannis ad
eam confluunt, dona plurima afferentes, et ex votis
damnati gratias referentes, ut tabellae cereae, ima-
gines, et alia pietatis signa, aurea, argentea, ad pa-
rietes saceUi appensa, testantur. Ferunt assulam iUam,
supra quam est repraesentatum simulacrum Mariae
Virginis, puerum Jesum in gremio gestantis, igno-
tum, et peregrinum hominem eo in templo, aliunde
exportatum, reliquisse, quam postea Milanus, morte
praeventus, sacerdos, et delubri aedituus, super id
altare coUocavit; ex quo tempore non amplius altare
D. Silvestri, ut antea, sed Sanctissimae Dei Geni-
tricis Mariae coepit appeUari.

Eodem ipso item anno, Joannes Angelus Lambori-
tius, egregius I. C, Papiae quaestor aerarii creatus est.

i

( MDXLIII )

Proximus annus, continuante Magistratum prae-
turae Anselmo Tincto, nihU fere dignum memoratu
habuit, exceptis aliquot motibus, qui exciti sunt ad-
ventu GaUici exercitus in Subalpinos, duce, ac ductore
Francisco Borbonio (Alexandriae enim excubabant
tunc Hispanorum praesidia, quae ob trepidationem
mirifice aucta sunt), et festa signa passim interea in
urbe edita ex nuptiis, inter Philippum, Caroli CaesarU
filium, Hispaniae Regem designatum, et Mariae,
Joannis, Lusitaniae Regis, fiUam contractis.

Per eos dies Carolus fbedus intit cum Henrico,
Rege Britanniae, contra GaUos.

( MDXLIV )

Insequens annus, praetore Alexandriae Joanne
Scalco, maxime funestus, et lacrimosus fuit duabus
susceptis nobUissimis cladibus, parvo interjecto tem-
pore inter se distantibus, vicissim ab florentibus, si-
mulque adversis exercitibus , quibus duo fortissimi
Imperatores praefuerunt : Caesariano scUicet Al-
phonsus Davalus, et GaUico Franciscus Borbonius.
Nam, iv nonas aprUis, cum ad Ceresolam, vicum Gal-
liae Subalpinae, acies altera ad alterius conspe-

Digitized by

549

ANN. ALEXA.NDRIM

55o

ctum venissent, adeoque invicem appropinquassent,
ut, quin manus consererent, sublcrfugere non pos

e tf^a tanio anmnauxiore, etoonCei^ne utrinque per
hpras aliquot certaUiu», «t utra pars superior esset,
discerfti , judicarive nequvverit. Caeterum tandew
easust senteatiam tuiit. K* pro&cto res sic se ba-
fcet : peccata, quae temere in pogna. admktuntur,
nutla corrcctione emendari pessunt^ sequente statim
poenn. Gravis erat inter equites «Ariusque partis
eoAcertetio, et , qttia GaHi fbrte, ut monero, virtute
etiam majores erant, quam , ufc eorum vim nostri
•ostinere possent, pugna cedere compelhintur. Itaque,
i&tto agno , ad castra cursum oonverJwrnt. Stabat pro
caatris instructa Germanorum phaJanjt : ea optimum
faottt rata amicos eqoites refogientes m se recipere,
aperto agminc, viam iis fitoit, atquecum nostro ho-
stifi etiam equitatu, qui fttgientem prosequebatur,
adthissoy viotoriam Gallis praebuit. Magna siquidem
de< toto- exercttu strages edka, verum de Germanis
Longe masima. Nam illi, cum prrmos hostinm impetus
exceperint, facile profligati swat. Reliqnae nationes,
viao Germanodum peoeaio, et caede, extemplo saluti
suae quisque fuga consuluerunt. Ab hac clade, praeter
ahos Akxandrinos, qni Gaesari cum honore et.di-
gnkate,magniBquestipendiis militabant, superste&su-
perfuit Qctavianus Gnascus, Aiexandrinus Episcopus ,
qsa, victus precibus Yastii ? pastoritio palho, et mitra
depositis,sagum,etgaleam induit,atque ad illud cruen»
ti s s bm rm, et fiinestissimum bellum concesserat : ex quo
inde, qUod elapsus sit miraculo plane tribuendum est;
nacn, exftra commune periculum, in quo versabantur
singuU,q«i, eonserta cum hoste manu, gladiis rem
gerebant, aliud majus, utpote occultum, et fraudu-
lentum, prope subiit. Quippe in Gallorum exercitu
nobiles , et praepotentes quidam Mediolanenses erant,
qutbuscum Octavianus, dum ipse etiam Francisci
Regis auspicia adhuc sequeretur, capitate odinm,
et apertas inimioftias exercuit. Ii, cum per transfugas
inteUerissent, in hostium castris eum esse, suppositis
ahquot perditis viris grandi sponsione , in ilUus caput
msidias tendere, et omni studio insudaee coeperunt, ttt
nihilhujusmodi suspicantem Octavianum, quoquo modo
interoeptum, attt vivum, aut mortuum in sua ipsorum
potestate haberent, et multo magis, re nostrorum
inolinata. Caeremm Octavianus, sVve rehgione tactus,
quod, contempta pontificia dignitate, temere beUum
secutns esset, sive quod meminisset pristinas Medio-
hmensibus illatas injurias, et inimicitias, qnarum
causa sibi de capite timendnm esset, statim, con-
fecto proelio, de quo, vergente ad hostes victoria,
cum pluribus aliis se subduxerat, in patriam est
reversus, ubi, Episcopatu suo repetito, veniaque, et
expiatione noxae, quam ex multa occidione, et profuso
in beUo sanguine contraxerat, a Paulo Pont. Maximo
impetrata, mrsus gregis sui curam desumpsit.

Neque ita multo post fortuna, quae jocabunda
obleotatur cuneta evertere, nec quemquam patitur
diu parta fehcitate frui , sed, conversa, tanto illum
profundius deprimit , quanto antea altius evexerat ,

4 Gaesarianos complexa , ctadem a Gallis susceptam
laeta victoria compensavit ; nempe, iv non. junii,
PetrusStrocius, Ludovicus Ursinus, Pitiliani Comes,
et Dux Somae , qui Neapoli exulabat , Georgius
Martinengus, atque Paravicinus Vicecomes, D. Gelsi
Mediolani Praepositus , quem paullo supra diximus,
se ultro Episcopatu Alexandriae abdicasse, cum or-
natissimo exercitu ad Mirandulam, nomine Francisci
Regis contracto, eo consilio, ut, imperio Mediolanensi
occupato, Gaesarianos ex Subarpinis pelierent, Pado
trajecto, hosti prope Serravalle, quod est oppidum
agriDerthonensis, haud longe ab amne Iria, occur-
runt, a quo tandem post magnam, longamque concer-
" tationem cum eo initam, fusi, fugatique sunt. Pauci
tamen utrinqueea pugna caesi, capli mulli. De Gallis

i fuere Ursinus, et Maftinengus, stienuissimi, et maximi
duces, qui Alexandriam subcustodia, cum multis signis
miUtaribus, et Gallorum spoliis, pe^ducti sunt, atque
in arcem Tanaji conjecti. Petrus inde Strocius, cum
equitibus ducentis fugiens, iterum ad Miranduiam
revertit, ubi, novis copiis conscriptis, lougo circuitu
per ardua, et salebrosa montium, Augustam Tauri-
norum concessit , ut ilhc se cum Gallico exercitu
conjungeret

Eodem anno, non levem jacturam fecerunt Alexau-
drini, obitu Antonii Rubei, et CamiUi Clari, virorum in
omni doctrinarum genere, atque in primis in utrius-
.que juris scientia ornatissimorum. Uterque enim Prin-
cipum aliquot benevolentiam, et gratiam sibi com-
mendatione virtutum conciliavit, ut, illorum beneficio,

c ad excelsam honoris et dignitatis sedem postea con-
scenderint. Antonius namque, peragrata magna parte
Italiae, hottorifica, et ampla mercede conductus, in
celebrioribus gymnasiis civile, et Pontificium jus
pubhce summa cum laude interpretatus est; quem
postea Carolus Gaesar, alleetus illustri ejus nomine,
honoris gratia, equestri, comitatusque dignitate ex-
ornavit. Dwnque Augustae Taurinorum legibus item
docendis operam seeundissima fama daret, a Carolo III,
Allobrogum Duce, in ordinem ejus civitatis amplissi-
mum adscripsit (sic). Luculentas, et doctas lucubratio-
nes in legum fitcultate reliquk, quae, doetorum virorum
consensione, et judicio, omni laude, atqtte immorta-
Htate digna comprobantur, ita ut nulla fere biblio-
theca publica, privataque sit,quam illae non illustrent,

d et nuHura auditorium, et forum, in quo opportune a
leguleis, et juris consultis non citeutur. Morte exem-
ptus est Patevii, et sepultus in aedibus D. Joannis
Viridarii. Funus prosecutus est bonoratusque bo-
narum /artiutn studiosus quisque. Camillus autem ,
qui itidem gratia , et auctoritate plurimum apud
eumdem Caesarem valuit, pubHcis magistratibus,
et muneribus in tota Gisaipina Gallia integerrime
perfunctus, iv nost julii, ex hoc nequam saeculo mi-
gravit Ejus corpus, elatum honesto funere, iii aedibus
Garraelitanorum monaohorum sepultus est Caeterum,
ne mortales, cumulatis calamitatibus, penitus defice-
rent, levafnentum maximum in tot, tantisque rerum
asperitatibus positi seuserunt ex fructuum omnium,
et frugum laetissima copia. Alexandriae enim annona

70

Digitized by

Google

G. SCHIAVINAE

55 2

vili stetit, quamvis Rodoricus, praefectus vir omni a
rapacitate insignis, et cumulandae pecuniae avidis-
simus, friimento comparando, eoque ad Genuenses,
apud quos longe pluris vendebatur, exportando operam
dederit.

( MDXLV )

Proximo anno, adhuc praeturam gerente Joanne
Scalcho, x scilicet kal. junii, Tanarus, praeter modum
exmultis pluviis auCtus, Bergolium introivit, aedificia-
que plurima disjecit. Refusus adjacentes urbi campos
inundat, et messem, albescentem, et prope maturam,
sataque universa prosternit. Interea Rodorictts Da-
valus, alter a praefecto urbis, vir contaminatissimus,
qui arcis majoris, quam citadellam dicunt, prae-
sidio praeerat, magno Alexandrinorum compendio (is
namque vivens illos gravi, insolentique semper aliqua
tributorum exactione vexare, opprimereque consuevit),
morte absumplus est. Idibus decembris, apertum est
Sacrum Oecumenicum, ac Generale Concilium TrU
denti, quod praesidentibus in eo, nomine Maximi Pon r
tificis, Joanne Maria de Monte, Episcopo Praenestino^
Marcello Cervino, ac Reginaldo Polo, Cardinalibus,
et legatis, de latere nuncupatis , satis frequenti Epi-
scoporum, minorumque sacerdotum, atque doctorum
in omni facultate virorum consensu, celebrari coe-
ptum est.

( MDXLVI )

Postero anno, mense februario, praetore Alexan-
driae Francisco Hieronymo Curtio, Martintis Luthe-
rus, vir omni impietate contaminatus, animam, perpe-
tuis inferorum cruciatibus devotam, exhalavit. Interea,
cum Alexandrini a magistratu ordinario Mediolani
facultatem obtirtuissent, libere et impune, soluto certo
pretio fisco, extrahendi ex suo agro frumenta, et, quo-
cumque placuerit, ea exportandi,Rodoricus,urbis Prae-
fectus, huic indulgentiae edicto suo obstitit, gravi
proposita non parenti poena, ne cuipiam id facere
liceret; quamobrem magnum in se odium, et indi-
gnationem illius ordinis concitavit.

Mense majo Quargnentum, et Solerium, municipia
Alexandrina, vi maxima Hispani peditatus opprimun-
tur; ipsos enim, et alere, atque insuper in singulos
dies singulis militibus certum tributum pendere com-
pelluntur. Data tamen ingenti pecunia Raimundo
Cardonae, copiarum Caesaris summo imperatori, ab
omni ea vexatione redempti sunt. Ad haec Rodorici
Davali, Alexandriae praefecti, arrogantia, et superbia
eo processerat, ut omnes (quod peculiare vitium
Hispanorum est ) despiceret , ac prae se neminem
putaret; proinde Alexandrini universi, nobiles, igno-
biles, etiam magistratus ipsi, quod ab illo saepe in
multis graviter offensi fuerant, coitione facta, per
legatos ad Caesarem missos , non modo de illius in-
juriis, et contumeliis conqueruntur, et deplorant, ve-
rum ipsum perduellionis, et peculatus accusant. Per-
culsit adeo hujusmodi criminatio Caesarem , ut illico

(quod de re sua agebatur) causam Laurentio' Folo,
J. C. optimo, et consiliario, ac a ratkmibus snis, et
Nicolao Sicco Brixiensi, viro alioqui vitae integritate,
optimisque disciptinis praedito, ferumque capitalittm
quaesitori, cognoscendam commiserit. Qui, negotio su-
scepto, Rodorico Alexandria 'Mediolanum acdto, ne
praesens judicium perverteret, ac praevaricaretur, rem
per disquisitionem* aggredinntuf ; nee mora; concionem
tidvocant, judices in aedes D. Francisci : conveniunt
civium capita ad duo miMia, et amplius: leguntur pro
suggestu quaestiones, et crimina Rodorico data ; qui*
busvix lectis, repente conventus universtrs, nn»-; et
altavoce identidem repetita, toto inde perstrepeote
fremitu temploi, jus, atque justitiam, praeterea nihU
amplius, se poshtlare inclamaverunt. Jutfeces admirati^
6 ac prope stupefacti, qui astantes pro tribnnatt se-
debant, tanta civium conspiratione, dimissa comnone,
ad exercendam quaestionem, quam aliquantisper de
industria intermiserant, ut populi anhnUm, et votun-
tatem explorarent, remque magis cognosceretlt, re 1 -
vertuntur: Cives plures interea, qui, judiciode RodV
rico constituto, omnino contra eum. ex legibus pro-
cedendum instabant, Mediolanum penducti, in vincala
conjiciuntur.

Per hos 'dies parum abfuit, quin m Aiexandrinis
etiam nova superstitio, quae jam, sumptis viribns, late
propagata, agros Cremonensem, Placentinum, Par-
mensem, et Mantnanum pervaserat, excita sifc; sed
curionum, et parochorum sedula, et diligenti opera
illius initiis adeo occursum est, ut, nutia prorsus
c progressione facta, statim iltic extincta sit. Qoippe,
toto mense julio, viri, fbeminaeqne omnis aetakis
promiscue, et praesertim qui de plebe eraat, Ct ruri
vitam agebant, levitate quadam mentis, frequentes
ad certa loca coibant, factisque sodalitatibus, ducta
Jongo ordme pompa, templa laceris vestibus-, vultu
demisso, gemebundi, flagris dorsa, aut pugnis, sive
saxis pectora percutientes, adhSant, veniamque de
peccatis suis a Deo singuli humiliter flagitabant, et
deprecabantur. Ex iis fuerunt plerique, qui, repentmo
furore acti, interea, velut bacchantes, et cerriti, ubicum-
que loci fuissent , stve in templis, sive in mediis viis,
detractis vestibus, omni prorsns verecundia, et pu-
dore deposito, nuUa habita, neque Dei, neque ho-
minum reverentia, sic nudi choreis, et tripudiis
d tamdiu operam dabant, donec in terram &Ȥi ca-
derent: prostrali volutabantur, merabra foede con-
torquentes; mox quiescentes somnus adeo gravis,
ac profundus corripiebat, ut perinde ac mortui per
horam plus minus jacuerint; exciti tandem surge-
bant , et ad prius eorum institatum revertebantur.

( MDXLVII )

Insequens annus, continuante praeturam Alexan-»
driae Curtio, nobilitatur preeclara exercitatione, et
terminatione judicii adversus Rodoricum. Nempe,
licet aliquot civitatis principes, Rodorici maxime
studiosi, a reliquorum civium communitate disjuncti,
cum largitionibus , tum minis, corrumpere, ac de-

Digitized by

<

553

ANN. ALEXANDRINI

pravare testes multos conati sint, tanta tamen fuit
dtctorum testimoniorum vis , ut quaesitores testibus
audiendis, et inquirendis majorem anni partem cpn-
smnpserint. Summa autem criminum est haec : accu-
saturin primis Rodoricus, quod milites suos, quos ad
praesidium nrbis habebat, meritis stipendiis fraudave-
rit; quod intra civitatem, et arcem armatos viros, qui-
bns frnmentum, inibi ad militum subsidium in rerum
asperitatibus asservatum, alio exportandum, et venden-
dum dederat, introduxerit ; quod cum Gallis aliquot
docibus, qui praestdio Sanctum Salvatorem tenebant,
commercium, et consuetudraem habuerit, commea-
tibus ittos juverit, armis, belKcis instrumentis , et
ingenti vi sulphurei pulveris donaverit; postremo,
qnod ex. arce tormenta aenea extracta Genuensibus
qutbusdam . nobihbus vendiderit. Haec plane, et alia
idgenus maleficia congesta, et ingesta in eum sunt,
quibus manifeste laesae Majestatis suspectus, imo reus,
jadicabatnr. Caeterum principes Alexandrini, qui in
privata cnstodia Medioiani detinebantur, eo consilio,
nt, nisi testnnoniis accnsationem comprobassent, talio-
nis poenas pendissent, vinculis solnti, summa totius ci-
vkatisgratulatione,in patriam reversi sunt. Alexandria
autem , quae deeennah vexatione a Rodorico affecta,
acprope eonfecta fuerat, respirare coepit. At Rodo-
ricus, a Gaesare praefectura motus, m Hispauiam,
non sine ignominia, ac dedecore, profectus est.

Pridie kal. aprihs, Franciscus Vaksius, Rex Gahiae,
excessit e vitau

Eodem anno, saeviente pestilentia, Tridenti Gon-
cilium Bononiam transfertnr, illicque , xi kalendas
maii, sessio prbna incboatur.

( MDXLVHI )

Proximus annus, quo praeturae raagistratum gessit
Aiexandriae JoannesPaulus Risius, nihil habuit memo-
rabile, praeter obitum Octaviani GhiKini, viri ordme,
et virtute ornatissimi, et adventum in Itaiiam Phi-
lippi, Hispaniae Principis, et Caroli Caeseris fiiii, qui,
eum ex Hispania Genuam trajecisset , ut ad patrem
in Belgas se conferret , iter Alexandriam deflexk,
ubi per diem, quo inibi commoratus est, in Basilfca,
quae est praafectorum domicilium, magnificentissimo,
regahqne apparatu susceptus est.

( MDXLIX )

Anno postero, praetore iterum Alexandriae Joanne
Panlo Risio, Rodoricus Gonzalus, vir Hispanus ex Prin*
oipibns Salmanticae, a Caesare totins Cispadanae pro»
vinciae , quae Mediolani imperio paret , praefectus
ereatus, Alexandriam venit, et demandatae sibi pro-
vinoiae possessionem adit.

Eodem anno, Alexandriae fames incubuit; propterea
pubUco consilio egestati panperum consultum est
Nam, cum in ea civitate rei frumentariae maxime la-
boraretur, cives, hortatu,et consilio cujnsdam canonici
regularis instituti D. Angustini, cui per quadragenarii

554

a jejunii tempus illic in maxrmo templo conciones ha-
bere contigerat, tanta alacritate, et anhnorum ardore
pietatis officia complexi sunt, ut quamvis acerbis tri-
butorum moUbus, omnibusque belli incommodis con-
flictarentur, interea tamen, collatione facta, centum
frumenti medimnos, et aureos nummos ducentos civi-
bus suis, iisque praesertim, quos inopia plus caeteris
premi conspexerant (reliquis enim, qui vagantes ostia-
tim oibura quaeritabant, in domibus hospitalibus de
pnblico etiam est provisum') in usum dederunt. Quae
res profecto itlis haud leve adjumentnm ferendae
calamitatis exstktt. Ea frumenti, et pecuniarum vis
postea, pulsa fame, est repetita cum voluntario foe-
nore, atque, in eorumdem egenorum subsidium diu
in publico borreo reservata, monsque pietatis dicta,

b tandem, ; iniquitsate flrtiy et malorum aliqnot civium
avaritia, omnino deperdita.

IV idus novembris, Paulus Pont. Maximus, post
octogesknum secunduni aetatis suae ahnnm, et deci-
mnm quintum Pontificatus, cessit e vita.

' ( MDL )

'. Inseqoenti anno , qui fuit a partu Virginis
«yrmgewtesknus qnmqaagesmvus supra miUesimum,
pvaetbre Alfeiandriae Corradino Puteo Cremonensi,
JuUus;Ifl, patriti Aretlnus, antea Joannes de Monte
vocatus, Romae ex Episcopo Praenestino, et Bono-
niae , conciliique generalis legato, post longam
concertationem (prius enim apud animum suum

c universi Cardinales proposnerapt omnino ad Ponti-
fioatnm tottere Reginaldum Potnm Britannum, Car-
dinalem, virnm, supra generis nobilitatem, doctri-
narum omniam, et christianae pietatis laude claris-
simum , deque Romana Ecclesia optime meritum ;
verum cum is pro vitae aeqnalitate, et moderatione
nullius unquam precibus adduci potuerit, ut ad tanti
ponderis molem snbeundam accederet, controversa est
postea «Kgnitas, singulis ad eam aspirantibns), tandem
m j fta giis septem, «t quadraginta Purpuratorum Pa-
truro, qui tunc in Conclavi erant , praeter omnium
opinunem, et exspectationem, vi id. febmarii, cimter
horam noctis tertiam, Pontifex Maximus renuntiatur,
atque ad octavo kal. martii coronatur. Hic Jubiiaeum
Romae ceiebravit, qui vi kal. frequentari coepit, con-

d flnente ad eum ex omni orbis parte, omninm natio-
onm utrinsque sexus nmnerosa mukitudine. Trans-
montam autem, eo proficiscentes, Alexandriam magna
exparte, quod ea orvitas ad Aemiliam viam sita est,
gregatim, et per sodalitates iter habuerunt.
. Kalendis junn, erigi coeptum est propugnacuhim
jnsta portam Marengham, et Gennensem ad arcem,
citadellam dictam, aanexam.

Xv kal. julii, Reginaldus Polus Cardinahs, cnm ab
amico requisitus, et identidem efflagitatns esset cau-
sam, quamobrem mnnus omnium maxhnum, Maximi
scilicet Pontificatus honorem, ultro, et magnis pre-
cibus sibi consensu maximae Cardimdium partis
oblatum, recusasset, hac epistola tandem illi respon-
snm dedit. « Beverend. et III. Domine. Idem nunc

Digitized by

Google

555

G. SCfllAVINAE.

556

» mihi usu venit in hoc ad te scribendi officio , a »

» quocl solet iis , qui, aere alieno obstricti , cum ad »

» ctiem praestitutum non solverint, non modo non »

» paratiores ad solvendum efficiuntuv , sed multp »

» etiam tardiores ; nam cum a me tuis litteris hu- h

» manissime scriptis jampridem responsum debe- »

» retur , quia ^semel idoneum ad eam rem tempuS »

» eftluere sum passus , in tantam me negligenbiam »

» incidisse sensi, ut ejus nunc me valde : pudeat, »

» Ac nescio quidem quo pacto Ua acciderjt , ' ut »

» qui semper iis , qui me vel leviter ad 6cri- »

» bendum provocarint , cumulate rescribendo salis- »

» facere soleam , tibi. non vulgari quodam modo,. sed »

» amoris [amori (?)], qui se SC in tuis omni ex parte »

» ostendit, quasi fecibus . quibusdam me excftanti, »

» non modo 6tatim non respotlderim , sed in boc b »

» ita fuerim negligens, ut dies multos , atque adeo »

» menses praeterire sim passus , quibus ad te ne »

» literam quidem dederim, et quod me pudet dicere, »

» tamdiu distulerim rescribere, quoad alterae literae »

» tuae me oppresserint , addito etiam nuntio facun- »

» dissimo Petro Frago, qui cum brevi Tridentum »

» se rediturum diceret, ut ipsi ad te Hteras darein »

» magnopere flagitavit; quod me fecturu» cwn illi »

» promisissem, tamen postea, nequid ad summam »

» negUgentiam deesset, eumdem sine raeis litteris »

» dimisi. Quo pacto bic me excusem ? An ut partem »

» aliquam hujus culpae in te transferam ? Dicam, »

» quoniam ita praeter modum meas actiones lau- »

» dibus extulisti, me magnitudine earum laudum, »

» quas nullo modo possem agnoscere, a rescribendo c »

» esse deterritum, ac mutum plane factum. An igitur, »

» si ita se res habet , quemadmodum certe habet, »

» non tua quoque atiqua e.i parte culpa cxit, quod »

» tibi adbme non rescripserim? Erit quidem, sed »

s sic erit tua, ut sit etiam mea. Neque enim ne> »

» gabo, me tam diuturni silentii nullam satis idoneam »

» excusationem invenire; ut enim aliquam babuerim »

» non tara cito respondendi causam, nullam tamen »

» habui tamdiu tacendi : qui, si vel hoc unum, quod »

» modo di», respondissem , nonnuUa ex parte officio »

» meo satisfecissem. Sed, quia me satis purgare non »

» possum , tuo judicio, et sententiae me subiicio , »

» ad solvendum paratus quicquid mulctae irrogaveris. »

» Quo tamen mitiorem te judicem praebeas , eam »

» sententiam nunc exponam , quam ipse in me tuli, d »

» ut audivi nuntium tuum discessisse sine meis »

» litteris , quas me ad eum in urbem missurum , »

» ruri tunc agens, aestus vitahdi causa, ei promi- »

» seram. Ejusmodi antem illa fiiit, ut, quemadmodum »

» tu intimos anhni tui sensus, ita nobis scribis, »

» binis ad me litteris es testatus , sic ego vicissim, »

» tamquam mutui amoris argumentum hac epistola »

» intimos animi mer tibi aperiam, eos praesertim, »

» quos tu cognoscendi- magnum studium praesefers , »

» ab aliis autem tibi non recte perscriptos esse, tuas »

» legens litleras , animadverti. Hanc igitur meae »

» negligentiae mulctam his ipsis litteris persolvere. »

» statui , ut tibi sensnm animi mei , in quo expli- »

» cando caeteri errarunt , ipse ad te vere perscribam. »

Illud autem te rogo, ut, si atiam tibi propoaucro
animi mei speciem, et effigiem, atqne ab aliis est
proposita, si minus elegantem, si minus deooram,
et ornatam, non id me modeatiae; caosa fcmase
interpi-etere , quod multi ad viShnn
vitandum , cum suis laudatoribus reapomdent,
facere solent. Ego non ita boc vitumtifugiendum
statuo, ut tamen non extra veritatis fines oontraria
huic virtus, hoc est ipsa modestia, qunerasur:
quam quidem nunc ita mihi sequendsmr proposni,
ut neque fateri dubttem, quae rae. vere did
possunt, etiamsi cum aliqua mea lande sint con-
juncta , neque rursus ea mihi invitns detraham ,
quae honorifice attribuuntur , si minns cum veri-
tate congruant , oujus generis ilkid «st , cum ta
me ob animi magnitudinem, «t mrtitudtnem hmdas^
quod, quem caeteri honorem omni sbodio> omnir
que ope ambire soleant, eum ipsum ne appetere
quidem sim visus , multaque in hanc «etttenttam
addis , quae deolarant, volutsse te hominem, alxo
quodam, et maxime generoso spiritu, atque animo
praeditum, describcre. Quae quidem cum legerem,
tantum abfuit , ut effigiem animi mei , qualis ea
tempore fuerit , quo tibi ob hanc ipsam virtutam
laudandus fuisse videor, tuis in litteris descriptam
agnoscerem, ut judicarem minus in ea cxprimenda
errasse eos, qui me contrario pusiUi asimt et
igaaviae vitio accusarunt; proxime vero ad veri-
tatem accessisse videretur eorum oratio, qui rac
deterritum magnitudine oneris , minus parato ad
id subeundum animo, fuisse dixerunt; non bi
quidem ut me vituperarent , sed ut laudarent
potius ; neque enim eo me timore affectum vo-
luerunt , qui ab ipso pusilli animi, et ignaviae
vitio proficiscatur , quique temere sua sponle
exoritur, sed eo, qui justis de causis in fortes
etiam viros cadit interdum. Qaamquam vero tunc
ab hoc timore animus meus non omnino liber
fuit , tamen quia antea etiam honorem ittam noa
appetebam, cum nullos hujus timoris stimulos
sentirem , quos quidem postea maximos, et acer-
rimos sensisse me fitteor: idciroo neque hujus
rei causam timorem fuisse dico, neque eos, qui
timidi personam, multo vero minus, qui fortb
mihi tribuunt , animi mei affectionem et kabitum,
qualis tunc fiierit, expressisse. Quid igitur , inquies,
an non vera sunt , quae de te ex aliorum litteris
cognovi, te quidem, oum de Summo Pontifice
deligendo ageretur , cum multorum sententiae te
unum postuiarent, idque maxime contenderent ,
ut iUe, sive honer, omnium, qui in terris stmt
maximus, sive otius (utrumque namque vere ap-
peUari potest) tuis humeris imponeretur, a te ne-
minem ob hanc oausam prensatum , nullum po-
gatum , nullum laetitiae, nuUum appetitionis si-
gnum esse datum? Hocquidem fateor; addoetiam
illud : non modo neminem a me rogatum , ut
mihi in hac re, et causa fitveret, sed, cum multi
id sua sponte facerent, rogatos omnes fuisse, ne
in me uno eligendo pertinacius agere vellent ,

Digitized by

GooQle

557

ANN. ALEX.ANDRINI

558

sed ut in tanto honoratissimorum virorum nu- a » teret, dixit, se tunc a me responsum non exspe-

mero diligenter animadverterent , quisnam ma-
xime ex usu Ecclesiae futurus esset ; quem si ,
me praeterito, legissent, quicumque is esset, non
modo aequo animo id me laturum, sed eodem
loco eorum in illum studia habiturum, ac si in
» me ipsum contulissent. Haec quidem et universis,
» et singulis tum dixi, cum maxime ferverent omnium
» in me studia, ac voluntates, tibique ea nota esse
» volui , propterea quod sum pollicitus te a me
» nihil eorum, quae ad veritatem rei , quam quaeris,
» exponendam pertinent , ne modestiae quidem
» causa celatum iri. At, inquies, si haec ita sunt,
» nonne aperte indicant, honorem illum te non
» solum tanti aestimasse , quanti alii aestimare
» solent, qui Ulum admirantur, atque suspiciunt, b
» sed plane contempsisse , et in hoc contemptu
» magnitudinem animi ostendisse ? Minime vero:
» quid enim, si, magnitudine oneris deterritus, hoc
»' feci ? Neque enim causae timoris , et hae quidem
» omnium justissimae, defuerunt ; sed , uti supra de-
» monstravi, nUiU horum causa fuit, cur non appe-
» terem. Illa fuit, Ula persona, quam mihi Deus im-
)> posuerat, et quam me agere tunc voluit. Neque
» enim Ulam ipsam sponte mea suscepi , sed- a Deo
» mihi impositam , non invitus quidem , et agnovi,
» et gessi. Haec autem, quae fuerit, dicam, ubi
» exposuero, quosnam animi motus ipse eo tempore
» senserim, cum primum multorum studia ultro
» se se mUii offerrent , vel potius quos non sen-

ctare, rogare tantum, ut spatium ad cogitandum,
» et respondendum sumerem. Hic ego , si quid
» hominis, quod ad eam rem quidem attinet,re-
» tinuissem, aliquid certe respondissem , saltem ut
» de eo gratias agerem , quod mihi ad respondendum
» spatium daret. At ne vocem quidem misi , verum,
» tamquam mutum jumentum, ab eo discessi. Qiiod
» etsi postea correxi, meque non omnino mutum
» esse ostendi , cum ea , quae ante commemoravi ,
» et Uli, et caeteris, qui sua mihi studia deferebant,
» respondi , tamen quod attinet ad illas animi affe-
» ctiones , vel laetitiae, vel doloris, quibus homines
» maxime commoveri solent, ad honoris spem, vel
» propositam, vel allatam, nihilo certe plus ego
» sensi, quam modo dixi, idest , quam si jumentum
» ejus generis factus essem, quod natura omni sensu
» honoris penitus privavit. Atque hoc ipsum magis
» etiam ex eo intelligitur, quod scribis, te audisse, nihi I
» me gravissimis calumniis , quibus godem tempore
» petebar, esse commotum ; quod item ipse, amori
» erga me tuo plane indulgens, qui nuUum mei
» laudandi locum praetermittis , animi magnitudini
» tribuis. Vera autem hujus rei causa eadem fuit,
» quae, ut demonstravi, honoris sensum mihi abslu-
» lerat ; idem enim , qui tunc erat in me, jumenti
» sensus , plane effecit , ut neque uUa honoris cu-
» piditate, neque uUo contumeliae metu oommoverer.
» Cum autem haec, et caetera, quae mihi tunc
» acciderunt, satis ostenderent, hanc personam

» senserim; nihilo enim magis, testor Deum, affi- c » mihi a Deo impositam fiiisse , tum vero id ipse
» ciebar iUorum vocibus ( quod quidem ad ipsam
» appefendi rationem attinet), ac si unum ex illis
» jumentis fuissem, quae honorem propterea neque
» desiderant, neque spernunt, quia nuUum ejus
» sensum a natura insitum habent ; id sane mihi
» tunc accidit, ut cum de summo hoc honore mihi
» deferendo initio ageretur, neutram in partem
» moverer, perinde ac si omnis omnino essem
» sensus honoris expers. Quod ita esse, Ulud faeile
» declarat, quod, si quis in me fuisset honoris sen-
» . sus, is tum quidem, cum primum studia hominum
» me ad maximum illud, et amplissimum honorem
» vocarent, atque ejus adipiscendi prope certiam,
ejt expLoratam spem ostenderent, ita excitatus
esset, ut. minime celari potuissent. Solent namque d
primi in quacumque re motus vehementiores esse,
quam ut a nobis cohiberi possint. Haec autem
spes cum mihi proponeretur ab amplissimo nostri
ordinis viro, et eo quidem r cujus auctoritatem,
et gratiam maxima suffiragiorum pars sequebatur,
» cumque idem propter judicium, quod se de me
» fecisse dicebat, omne studium, omnem operam,

gratiam, et auctoritatem cumulatissime deferret,
ut id assequerer, quod unum in rebus humanis
maximnm, et amplissimum habetur, ad haec qui-
dem non aUter respondi, ac si dicta jumento
fuissent; prorsus enim tacui. IUe vero, cum me
videret sUere, et abituri speciem praeferre, potius
quam aliquid dicturi , ut honestius, credo, dimit-

» numquam magis sensi , quam Ula nocte, cum ad

» me duo amplissimi nostri ordinis viri rogatum vene-

» runt verbis omnium, qui justum jam suffragiorum

» numerum explerent, ut me in illud saceilum

» deduci paterer , quo Gardinales de more ad Pon-

» tificem deligendum convenire solent. Quo si ve-

» nissem, suum de me judicium electione (qua ado-

» rationem vocant ) se testaturos prdfitebantur ,

» quorum mandata ut audivi ( nihil enim tecum

» dissimulandum est) mihi certe venit in mentem

» Ufius aseUi , qui cum in stabuio domini sui staret

» aUigatus , misit Ghristus duos Apostolos, qui eum

» solverent, et ad se adducerent, quod ipse sanctam

v civitatem in eo sedens ingredi veUet; sic enim co-

» gitavi, audiens, quae duo Uli in mandatis haberent,

» eosqae propterea venisse, ut me ex eo loco dedu-

» cerent ; quo in loco a dextera ingredtenti jahuam

» majoris saceUi , tamquam ad ostium domini mei

» aUigatus stabam ; ibi enim constituta erat , quae

» mibi obtigerat , cella ; eos igitur sic audiebam ,

» quasi a Ghristo missos , quia ab UUs erant.missi ,

» qui Christi vicarii eligendi jus, atque potestatem

» obtinerent. Ita . vero me ipsum intuebar, tam-

» quam asellum illum, dequo modo dixi-: haecnam-

» que : species mUii de me ipso tum maxime. animo

» obversabatur , etsi aUis fortasse videri possim ,

» hanc ipsam personam deposuisse , propterea quod
» non statim ab illis solvi sim passus , et deduci ;

» atque hic fortasse alii me vere jumentum fuisse

Digitized by

Google

55 9

G. SCHIAVINAE

56o

arguent, qood non statim tantum eorum con- a » ingredi paterentur, neque regredi. Progredi enim

» sensum sim ampiexus, non statim, quo vocabar,
» secutus. Ego vero oonsensum illum minime sum
» aspernatus; sed noctem, et tenebras, ut verum
» fatear, extimui , rectene , an secus, hic non di-
» sputabo ; neque enim , quod recte fecerim , nunc
» expUcare ctnstitui , sed tantum quod fecerim.
» Ego. igitur cum noctem, et tenebras non nihil
» suspectas baberem, ut quae minime aptae vide-
» rentur ad illud jumentum solvendnm, in quo Rex
» ille mansuetus insidens civitatem sanctam, idest
» Ecclesiam, ingressurus esset , quem sacris litteris
» proditum est, clara luce ingressum fuisse , ut res
» ad lucem deferretur , postulavi , atque ita illis
» tunc respondi. Cum vero paulo post dup alii
» ejusdem ordinis insignes viri, et eadem auctori-
» tate praediti, cum iisdem mandatis ad me venissent,
» qui nihil a me praeter eonsuetudinem , nihii non
» legitimum, atque justum, quod ad tempus quidem
» pertineret , postulari demonstrarent , tum quidem
me in eorum potestate futurum dixi ; in quo sane
mihi videbar ad jumenti personam rediisse, quam-
quam, ut vere dicam, vix iUos a me dimiseram,
cum itatim mei me assensus poenitere coepit
Itaque continuo misi , qui cum his , qui aucto-
ritate plurimum valebant , meis verbis diligenter
ageret, ut, si fieri posset, res integra ad lucem
reservaretur , quos ille , qui ad me missus fuerat,
idem oonsilium sua sponte coepisse reperit. At
hic fortasse dices : si nihii postea consecutum est,

»
»
»
»

» vetabat timor is, quem mihi ipsa Pontificatus

» species, ut eum omni, honoris, et opum, quasi veste

» quadam detracta, nudum aspexi, gravissimum in-

» cussit. Regredi vero non sinebat sacra illa cohors,

» quae a tergo sic urgebat, ut ne pedem qui-

» dem referre bceret; sacram autem sefuisse, ea

» re vel maxime probavit, quod non dies, sed

» menses maneret hic consensus ; nemo tamen ex

» tanto numero, qui certe maximam collegii partem

» coinplectebatur, in tam longo temporis spatio in-
ventus est, qui aut mecum, aut cum aliquo meorum
de re sua privata quidquam ageret; id, quod
profecto a nemine fieri potuisse mihi persuadebam,
nisi ab illis, qui Reipublicae, et Ecclesiae sua suf-

b » fragia, idest ipsi Deo, et Christo, Ecclesiae sponso,

» animos , et vota hac in re penitus consecrassent.

» Cum igitur, perpetuam eorum constantiam tamdiu

» expertus, summa viderem ipsorum erga me studia,

» tamquam filiorum erga patrem, hoc unum con-

» tendentium, ut mihi summus honor, et patris locus

» deferretur, cum rursus mea considerarem, ut ita

» dicam, sterilitatem ad pariendam hujusmodi con-

» junctionem apud eos , quibuscum nihii fere , nisi

» coUegii societatem communem haberem, non

» patriam, non genus, quorum etiam plures pri-

» vatim vix tenui amicitia, paucissimo usu, atque

» consuetudine , mihi erant conjuncti, nuUa certe

» exstabant mea in quemquam Ulorum merita, et

» beneficia, quae in hoc genere plurimum valere

si Christus hoc jumento non est usus, cur existi- c » solent, cum igitur considerarem , quam multa

mandum est, ab eo tibi hujusmodi personam tunc
» fuisse impositam? Atqui, si iUud non contigit, ut
is a me vectus in civitatem sanctam publice in-
grederetur, hoc quidem non ostendit, me non
ejus jumenti personam gessisse, sed ipsum domi-
num hoc jumento opus non habuisse. Id namque
exitus rei declaravit. Quae vero exitum ipsum , et
praecesserunt , et sunt consecuta, omnia (quod
ad me quidem attinet) , significant mihi opus
futsse, non, qui homini personam imponeret; quod
profecto singulare, et maximum exstitit Dei erga
me beneficium quemadmodum etiam nunc sensi,
et magis magisque quotidie sentio. Neque enim
» putes velhn animi mei fortitudine factum esse,

» mihi et quanta ad hujusmodi consensum vel pa-

» riendum , vel fovendum deessent , quoties putas

» me dixisse mecum illa prophetae verba sub per-

» sona sponsae, quae primum sterilis , deinde fbe-

» cunda est effecta: - Ego sterilis, et captiva, et trans-

» migrata , et quis mihi genuit istos ? - Quo vero

» certius ex omnibus his rebus perspicere mUii

» videbar, quis esset auctor tanti ad me unum deU-

» gendum consensus, ae studii, eo minus audebam,

» quos non mihi ipse , sed Divina Providenlia ge-

» nuisset, quos collegisset, eos mea vel fuga deserere,

» vel tergiversatione cbssipare. Ita magis contra

» timorem , qui me, ut dixi maximus ad aspectum

» nudi Pontificatus invaserat, spe animunv erigi,

» ul inter tot perstrepentes honoris maximi voces, d » atque confirmari sentiebam. Cum igitur me neque
» quibus homines ad illum expetendum acrius, quam
» tuba equi ad pugnam incitari soient , in tam
» propinqua, ac pene certa spe victoriae, si me vd
» paululnm promovissent , tamen ipse sic immotus
manserim , tamquam omni spe , omni timore ,
atque oinni plane sensu carerem, utque inter
tot , quibus petebwv, maledictorum jacula securus,
ac sine uUa animi offensione versatus sim. IUius,
carissime in Domtne frater, et Domine, UUus
spiritus hoc fuit robur, eujus fortitudinem magnus
ille Patriarcha leoni oomparat , quique ad vineam
ligavit pullum suum, et ad vitem asinam suam.
Tuno enim me ab eo alligatum ad vineam sensi ,
» atque iis quidem constrictum vinculis , quae nec

spes timore dejiei, neque timor ab [ad] ea, quae
» spe mihi proponebantur, efferri paterentur, quasi
» inter binos canceUos incluses, atque impeditus ,
» cum in neutram me partem commovere possem,
» quieto, et immoto animo penaanebam, exspectans
» quid de me tandem voluntas Dei statueret, cui
» me, ut jumentum domino, penitus regendum, et
» quovis dueendum tradideram. Habes jam qualis
» tum fuerit animus meus maxime pericUtabar
» ne de omni statu quielis, et constantiae dejicerer;
» in quo siquid laudandum vides, simul vides omnem
» facultatem mihi de hac Iaude aliquid arregandi pe-
» nitus ereplam fuisse. Illud autem mihi te ex anhno
» gratulari cupio, quod, cum ex perioulosisaimo

Digitized by

56i

ANN. ALEX.ANDRINI

562

» certamine evasexum, sic evasi, ut de me nullam,
» . plurimas de Domini mei virtute, et potentia glo-
u riandi causas habeara ; quod quidem sic inter-
» pretor , ut me vere incolumem ex gravissimo
» quodam proeHo domum revertisse existimem. Tunc
» vero omnis mihi de me gloriandi occasio est
» adempta, cum, adversariorum in me impetus sensu
» penitus abiato, omnis praecisa esl pugnandi facul-
» tas; qpi namque non certat, quid sibi de laude
» victoriae vindicare potest ? Tota autem haec gloria
» debetur IUi , qui, meae misertus imbecillitatis ,
» omne certamen ita suscepit, ut ne impetum quidem
» adversariorum me sentire permiserit. Quare hic
i) te socium , atque participem mei gaudii esse cupio,
» et in verissimis Ejus laudibus praedicandis adju-
» fcorem , qui me ex tot , tantisque ereptnm periculis
» incohxmem servavit. Quod vero inextremis tuis lit-
» teris addis, te iUud etiam accepisse, me , ea nocte,
n qua mihi necdpinanti aUatum est , inter patres
» tandem convenisse, ut, me praeterito, alterum elige-
» rent, qaem etiam elegeruut, non modo me nihil
» eo nuntio pertarbatum foisse , sed animi potius
», alacritatem quanxdam , et laetitiam prae me tu-
» lisse : quid tandem causae fuit cur aliter facerem?
» cum nibil (quod qnidem ad me ipsum attineret)
» audirem , in quo mihi veJl minimam jacturam fa-
» cere viderer , multa cernerem , propter quae me-
» rito Iaetarer ? primum periculosis, et minime
» gloriosis contentionibus modum impositum fuisse,
» tum populum christianum diuturna, et gravi exspe-
» ctatione liberatum , postremo vero Deum ipsum
» voluntalem suam declarasse , quacum nostrum
-» .oniaium valtuktates omnino consentire operteret?
» Quod enim ad :m'e ipsum privatim spectabab-,
». qeid .tandem audivi , quod mihi vel minimaia
w, molestiam afferre deberet? An quod dilectnm
»1 meum ra domum geaitiicis meae introducefe non
n. potuerhn ? Id enim mihi unum, quod gauderemi,
» proponebatur , si meis humeris hoe oaus impo*
»1 situm-raisteeb. »At mmqaid honerem . propvimn >
i» : si idmahi contigisset, quaerebam? Sn heo facereint,
» indignus plane eram , qui Mkld glorxasunai otnis
» pbrtaretn. Sin autem Deironiusgleriam ante oculos
»i proposttatn hahiebam, a», oum qv& voluntatem in
» .eo», qriijam electus «styplane declara tam ; vkfeam,
» vereri debebo, ut id ipse^m*)m niajnrem haabrem
n\ rsnum cohvertati , jft»C ' ad Tnajoremi/ j et Eeclesiae ,
» taateii iinetrae, ebejusdem sporisa» snaep fracfcoan
a; referaftxr? Qoid enbn)?> ariiillaan AirtassenenfaaQakitj
»i oitjusf causa sangniaem sjaum neflndit/ft) Anjvero ^
» ^uaaa ita /amat r idesemeitmqaamrRpbterit; qnairi
» etiaaa nnnqnhm se deacrtuuum pr— aieit?: AfcayBd
» Jtlhxd sibi vn^ qixed nmko dxxa ; linwersoan menim
«'jgaudhnri irt?eq fntnrum jfafeep^sh tae Vecteffc ih
it> doomea i gehitricis meae: dominns iinens. ingrede*
«: retwr : *an fertassb >ambr id a metBspressity qnod
» «8ari . minraie debuij? Quid l ieriim? nonrie jam*
w rptedem ffle- saxmidomum' in^ressris eit^ iAn ana
» in dcmo ihiibUat }■ aSit nexnquani habitavit iibeutius ?
» ' An ; nott -ib; eadem est prirpetu»' haUtaturns ?

a » Etsi non eodem semper, et tam illustri modo se se
» ostendat, ut qui alias post parietem , alias post
» feaestram se abdat : interdum etiam ita se ab omni
» hominum eonspectu subtrahat, tamquam in lorigum
» tempns, ut quasi, tradita servisomni hujns domus
» cura, ipse in longinquam aliquam regionem pro-
» fectus esse videatur ; quod quidem etsi aliquando
» facere videtur , numquam tamen tam longe abire
» solet a nobis , quin seraper adsit , semper con-
» stituat in hac ipsa domo, quae ad laudem, et
» gloriam suam pertinent , quamvis id nos plerumque
» lateat. Haec igitur nos, sive sponsi honorem, sive
» sponsae utilitatem spectaverirnus, facile omni tem-
» pore consolari poterunt. De me autem hoc tibi
» Uni scriptum velim, ex multis, et magnis Divinae

b » bonitatis in me beneuciis, nullum unquam ma-
» jorem laetitiam mihi attulisse , quam quod hoc
» ipso tempore, cum inter partes minime conveniret,
» mihine, an alteri hoc munus, et honorem man-
» darent ; data est mihi haec facultas , privatim
» experiendi , quam bene, quam liberaliter Dominus
» sua jumenta traotet ; qua ex re singularem quidem,

* ac plane incredibileur cepi voluptatem , qua si
» in reliqua vita mihi, ut spero, frui licebit, nae
» ego omnes honores libenter cum iila commutarim.
» Haec certo res facit , ut nedum satis conslitutum
» habeam, utrum plus iis debeam, qui restiterunt,
» ne a praesepe ad onus portandum abducerer ,
» an illis, qut, ut hoc onus mihi iraponeretur, omni
» studio, et opere contendebant, nisi quod hi quidem

e » anctores fuere, ut ipsum praesepe primum co-
» gnoscerem, et pabuium in eo mihi appositum gu-
» starem, de qub si nunc seriberem, qnodnam
» et quale fuerit , qeam pretiosos ex eo fructus ,
» quam suaves , quam denique salutares animo per»

• ceperim , non minus haec profecto incredibilia
» videreutur iis , qui onus Doraini numquam por-
» tarunt, qiiaaa quae ab Apnleio de asino iilo aureo
» fabulose /scribuntur; quae tamen ego. quotidie
» maximo Dei beneficio re ipsa experior esse veris*-
» shna. Quare, quae altis minime . scripta velim ,
» haec tibi, qni ab adolescenoa hxgum Domini ferre
» didicisti , et a quo me in Ghristi ivisceribus omari
i>< scto,> neqne reticere- velni, neque tamen, cnm ad
h iexport«m scriberem , pmribas . expiicanda censui.

& n.i-Qued feliqmim est , quando ; jam , nt dixi, DeuS
»:>io pastnre gnegi : suo praeficiendo snam volun-
piitaybem deelaravity hano.omni studie, et alacritate
» .compiectamsr , idqae eo itbenttas,' quo. majora
»i data isuntiiu hac ipsa ekotidne divmae voluntatis
» sie;n*. r iritQiirixry crioa mecum ipse considero, quetn-
w ' admodnnt; is prrinwn per omnes hptterum gradus,
» itonx utbanorum , tam provincialium aseenderit ,
u tum i legattisi ooncilie, additis dnobus collegis, ita
v ait prao&otus, nt deinde ex akero poetremo solus
» tTemanexet;(jric>, ex hoe qutdem, nihil alind intelli-
» gere mifap videor, praeter tacitam quamdam Divinae
» tokratatae signifioationem , ut , iquod' factnrn jam
» cevriiotatsyis tandem solus universae Ecelesiae, cujus
»' ioiaginein .Goncilkxm refert, praefieerelur. Qnare

Digitized by

Google

563

G. SGHIAVINAE

n cutn a Deo ipso non solum ex eventu rei, sed

» etiam ex antecedentibus signis hunc nobis pastorem

» jampridem designatum fuisse videamus, illud agere

» debemus , ul omni pietate , et amore debitam in

» eum observantiam testemur, quod quidem te statim

» fecisse libentissime audivi , vehementerque lae-

» tatus sum, te, quemadmodum litterae tuae signi-

» ficant, hac in re idem quod me plane sensisse.

» Haec autem laetitiae causa , ut magis magisque

» in dies confirmetur, et augeatur, a Dei bepigni-

■» tate simul cum universa Ecclesia nobis assidue

» precandum est , et, ut, non tam alus signis, quam

» ipsa fructuum copia, et ubertate, hanc plantam a

» se ad suam ipsius gloriam illustrandam satam fuisse,

» ostendat. Vale, reverendissime, et illustrissime Do-

» mine , et in Christo mihi carissime , in Quo me-

» ut facis, amare perge , qui, ut meum vicissim

» amorern apud te testatum relinquerem, et quam

» mihi Christi causa carus sis plane significarem, de

» iis, quae intimos animi mei sensus aperiant,

» quaeque cum paucis coram vix communico , ad

» neminem certe scribo, nunc ad te, quoniam ad

» ipsius Christi laudem, et gloriam pertinerent, tam

» copiose scripsi. Quod profecto non fecissem, nisi tuo

» in me amori, cui videbar justam offensionis causam

» taciturnitate mea dedisse, me, qui tibi in amore,

» nihil concedo, satis bac ratione facturum esse

» judicarem. Iterum, ac semper in Christo vale. »
Balneoregii, xv kal. quintilis, mdl.

Uti frater deditissimus
Reginaldus Cardinalis Polus.

Harum litterarum exemplum placuit huic loco at-
texere, cum, quod (sic) ex eruditione, cum perfecti
christiani hominis specimen praeseferant, tum quod
ejusmodi nominationis, et electionis historiam, multis
hactenns mendaciis conspersam , planissime illustrant,
et aperiunt, tum praeterea etiam, quod singularem
animi magnitudinem, et fortitudinem in viro principe
profitentur, qui dignitatem , quam caeteri prope
mortales ambiunt, et omnibus artibus insequuntur,
ipse solus, non modo non appetivit, sed, ad se sponte
delatam, refugit.

Xvm kalendas septembris, die, Assnmptioni Dei
MatrisVirginisdicato, Jacobus Philippus Saccus, patri-
tius alexandrinus, eques, et comes Pavoni, ac Petrae
Maraciorum dominus, amplissimique ordinis Me-
diolani praeses, supremum vitae suae diem clausit,
relictis in summo moerore, el luctu senatu cum om-
nium ordinum magistratibus, bonisque universis. Vir
enim fuit omnibus numeris absolutus; nam, praeter
juris civilis, et pontificii, bonarumque artium intelli-
gentiam cum eloquentiae facnltate conjunctam, con-
silio etiam, et rerum gerendarum usu ita valuit, ut,
caeteris principibus omissis, Francisco n Sfbrtiae,
Mediolani duci, primum, pro cujus salute, dum ille,
in Mediolanensi arce obsessus, extremum prope vitae
discrimen subiisset, strenuam, et fidelem operam dedit;
deinde Carolo imperatori invictissimo, rerum itidem
Insubriae habenas moderanti, usque adeo carusfuit,

564

a ut ab altero praeclaris honoribus, et dignitatibus ,
ac titulis honestatus , ab altero autem in iisdem
confirmatus, atque etiam majoribus, et emplioribus
cumulatus sit. Edidit multa, quae nihil nisi religio-
nem arguunt,et summam pietatem. Porro in primario
patriae suae templo sacella erexit, npva sacerdotia
gentilitia instituit, ac dotavit, addictis in alimenta
sacerdotum latifundiis. Paterna auxit: bona plurima
ex testamento pauperibns distribui jussii : legata pia
multa confecit. Sacra supellectile idem templum
mirifice cumulavit. Canonicorum collegio donum dedit
aulaeorum tabulas sexdecim, ex lana, et serico in-
textas, historiam , et vitam Mosis adfabre referentes,
quibus iidem Canonici adhuc in solemnioribus , et
celebrioribus festisdiebus,maximo sacello, qui chorus

b vulgo appellatur, ornando, utuntur. Ejus corpus, tan-
dem, nobili pompa justi funeris elatum, ad D. Virginis
de Pace depositum est, donec Alexandriam in delu-
bro D. Perpetui, quod de suo amplificandum curavit,
tumulandum possit transferri.

Eodem anno, nuliae visae sunt nives, nnllum exarsit
frigus, hyems pulverulenta fuit Ver vero ex imbnum
frequentia maxime lutosum. Ejusmodi tamen tempe-
statem laetus inde frugum omnium proventus sub-
secutus, juxta vetus illud, sive Varronis, sive talius
cujusvis docti viri prognosticum :

» Verno luto, Hyberno pulvere, grandia farra,
» Casmille, metes. »

( MDLI )

Anno proximOjCorradino Puteo praeturam Alexan-
driae iterum administrante, Philippus, Hispaniarum
princeps, ex Belgis in Italiam rediens, ut in Hispa-
niam, unde superiore anno digressus fuerat, traiice*
ret, Alexandriam rursus advenit ; susceptus illic omni
cum honore, et regio cultu, biduum transegit, tum
visendis urbis munitionibus, tum legationibus, unde-
cumque missis, audiendis. Quo exacto, Genuam per-
rexit, classeque, quam illic paratam kivenerat, in
patriam est devectus.

Kal. maii, oecumenicum, et generale coaciUqm,
quod paullo ante justis de causis, Tridento Bononiam
translatum fuerat, denuo Tridentum , Julit BonL
d Maxint» decreto, . revocatur.

Per id tempus maximae Italorum, et Hispanorum
copiae, quae ex Campania discesserant, ut in Su-
balpinos concederent ad comprimendos GaUorum
impetus, qni. totam prope eam regionem cum parte
Mondsferrati armis oocupaverant, per Aiexandrmos
transeunt, mterea non amiee te habentes, sed ho-
stittter, et praedonum mwre obvia quaeque deprae»
dantes, et vastantes. Neque multo post Alexandriam
kem accessit nobilissima ducentorum Hunnorum y et
Noricorum manus, quae honoris gratia, et ad «u-
scipiendum, et deducendum in patriam Maximika-
num, Austriae dneem, et Ferdinaadi, Romanorum
regis, filium, cum Maria uxore, CaroU V imperatoris
filia, ex Hispania redeunte, pervenerat , ductoribus

Digitized by

565

AW* ALEXAJND^INI

«66

Joanne Balassp, et CbristQph^ro Orzag v) A(tqui,.dum «t qtte,.atque mtote/ impecio MediQlanensi, «eve b-abito

ii in otio Alexaridriae *tereat , GalUjfflie. ; anterira
excurs^onibus HasJ^nspun, fi»«s ^vi.^.j^Jfestftrfnt»
Ferdjnaudus Gonzaga, Me^iojpni ■ pffaefeprt*, Vatitts*
que ^exercitu^ Gaesaris impfl^tor ut ,hosAi:ttrrQr*w
incutere t j eumque . rapinis , ?«ti populMweibus» pro-.
hiberet, precar^urn aJfe ittiSj*|^Uum;>p^tii*. Jtt^qwod
glofiae eupidi .^sent y exp»ftere»t^tte; y apadv Jttalos
nomen afiquod sua^ ,Yirtuti* , reliqui»m rfi«ri^ imi-
tatu accepto, laeti adi eum £bu#edrinjt. GaUw^quos
ante, nisi forte.de noi»i»e^[nfiw.] novejptmb, videce,
ac cum illis, si v quid baUicae forW-wdmiai poesent,
experiri cupiunb) ceriam ; emm. spemi oooceperant
fore, ut, si conserendae tmm eU roanus , sors op-
portanitatem tubsset, de iUk;t»uropbareri^neciprn>

m&tNm ud^lefitu, marimum exercifium ; seripsifc.: ow-
'«u\ jumen tprum ; munei?um. prope i nfioi taim, ad
a^ftea i^ojauenta, munitaojiesy^ojnniea^ (^eberaqu©,
ad^ejfi. usum >ne,«essaria, ouaveheoda. imperut unde*
cumque ex oranibu* .psaesidiijs : ; AJexahdrJa enfen
extracta est vis magna sulphurei pulveris , globorum
ferreorum, colubrinarum , quibus per viam Hastae
ad S. Damianum ducjtjs y municipium illud tanto
impetu adortus esl, et oppugnare institit, ut brevi,
crebris, V>i^entQf^ ietibus^magnafrmo^in^^Brte
dwj^tft,. G/dli jam;,de dbditione ^gttarejceepefikrti
At: foytuna , quam jmtf» Galji 4ero, seraper. obse-
quflntoA jexpqrtj, < fuerant , iu, <eo etjarix ektremb . easu
iuVs qo^de.sW^; quippa dum,,re pate&eta^ deoo»-

ptereaomnwo opinwm^ k djtiouibfcs t u^qu#;;agQ«8tor, et ce^lM mJosgunt

corigressu. cmn Jboste nori.certiuninjs i»p€rator(equt
tes enim confligunt scutati, et laneeatiy inadt»r$a+
rios equum insuefactum incitant, tela identidem
contorquentes, et refugientes), pugnas aliquot fefi-
citer commiserunt. Caeterum tandem , dum laeti ,
akteres, ptenifiducia, Aujientea itwequuntur ad pon-
tem, inter Bastam, et S. Damiaaum posituun. aliala
Aquitanwnm equitem ,ia*eroepti, inullo prop» rie*
gntio fasiy fugatiqtte suntj. Et GalKs mriii, Hunoi
vero tres ex prineipibus ceetdere, qui • ', magnw.pretio
redempti; Alexandrbmque: elari ,.ibidem honaEatissU
mis funerom exequiis ■ ia Templb maximo sepulti
sunt, eisque per dies «liquot pie parentaUun.
Iv id. decembris, Maria, Canoli imperatoris ifilia,

delibecatipnam, pf^brahwenlt Gaili , Ttamt*;imb«*k«
eopjia de < wxefo «^upi t, . ^wm uuHt . byemii asperius
est wfcseeufeay Gaesarianorum. :.eK«*ciths , <de"ea
ttHUp^tarisf atrOciMe; conGberetur.,' «aacuis sib^ ne
mfw*a>, iude diseedere, et, expedilion6 interimj in
aliudr. ^empuS/d^ata, 4d byberna Hastemi, et Ale-
xftudiiam. ise. joBtcipene.. ' •.. >

. > FloruU ptoiid tcmpuB Petrus ; Fiianc^sous Firumnns,
vir, cttta JUterarum studiis, tumasmnrunitraetatione,.
et usu mirifice praeditus, iHic mwique norenti «ua
aetau? juii cwdi 4perwn dediti, Eaptae priBoum, dein
Bou^niae^ pogtea FeiTrariae, potfttoerao Patarii suaann
cum daUde, Ot.,uberrimQ fructu. cum ad matu-
riores annos pervenissefe/ rejecta tbga, nomeu miktiae

quae Maximiliano, arciduci Austriae, et Rawanbmm o dedit , cujus* tirofcinium feoit sub Joanae Baptista

regi, nupserat, ex Hispaniadigressa, Aiexandrikmebm
magno ac. periiomrifico pruuaciorum ptx>csvara eotai-
tatn pervenit. i" i.; . . ■

Xni kal. ianuarii , Jacobus Pnteos, patre patritio
alexandiino' ortas, hnmo plane geaere, dnini , hu>
mamque juris mtelligentia, et naorum laudepraecia-
rus, spif araltis jamarduis negotiis exptoratns, Romae
nmrito, ac jure inter xii riros stbtibus- judicandis
(atwhbores- Rotae eos vocant), et Barii Archieptscepus
leotus faearal, a JuHo IH Pont. Maximo tandem m
sac. Cardittalium collegium cooptatns est.'

Hqc anne, Joaxmes Franciscus Lamfeoritius^ ctvis
e i p timuB , et vir ommi legum dootrina peritus,'€beouae
jnsdixib ex praetmra. i '•• ' •

Castaldo, castrorum Caroli CaesarisiMagistrer in beiio
Germanico, ejusque vestigia est secutus, donec id
bellura feliciter coufectum fuil, subacta universa
Germania ultra Rheniun, superatis, et caplis Philippo
Lantgravio, Cattnrum Regulo, et Joanne Friderico
Saxone, dueibus, et rebellibnis auetevlbus. In lta-
liabi deinde reversus, a Ferdinando Qonzaga, qni in
Insubribus : Gaeaaris . vices gerebai , milkum prae-
fecUura honestatus, in Belgas proficisoitur, ubi pro
«adem Caesaney it PhUippo, ejus filio> diu fortiter,
ot seeunda fama rem gessit ; mox aucCum . aberio-
ribud stipendii» SaimaUae rex Si^tsnwmdus, hujus
riomtms II, «jonducit. Tande»>D.aicis,et!M3siis adhm>
rens, qbod vitjo, et socoxdia :ejuS)gentis, quae male

Uem Odomrdus Guasohus, Odoardi filius, juvenis d pugnaverat} paratum sibi de Turca hoste uriumpbwm

ingemo, et rernm belficarum «su roaxime praestans,
arcis Derthbnae praefecturam gessit.

(MDLII)

Postero anno , Antenio . Gantaivena Alexandriae
praetore, ciun in Subalpraisi cuneta Gallis feliciter
pracedevent (qaotidie namque aliquddiibi oppidnm
occupabant vA vi, aut pacto, recensque Alba Pbm-
peja, oaeso Gaesarianorum praesidio, per insidias po^
titi sunt), Ferdinandus Gonzaga, qui per eos dies
oppidum S. Martini m Ulis regiombusexpugriaverat,
intelleeca amtssione ejus urbics, dolore taotus, Me-
diolanum, summa adhibita celeritate, concessit, illk-

subtracUim fnerat, ex aegritedine r et aniiui moexore,
ab oaanibus pencdestautus, interiit. Valuit maxime do*
ctrina, et mgemi perspioacitate; proinde, dum otiiun
ahquod es laborieso bellorum negotio sufiurari potuifc,
bbellum eomposuitrde mbdo superandiTuvcam; quem
libellum dono dedk pnstea Pio V .Pontif. Maxitmo^
eujus confluetudkie i, et familiaritate princeps Ule
oblectabatur , etiam dum aa .naiuori «sset fartuna^
cujiis exejnplum adbne asaei^vant religiose ejus pr»-
pinqui Hbndsatas lAugustinusy «n Anteriius Maria, Fi-
rufiim fratres, riri oxnatissimn •";•'.

Eedem anno Jbannes Franctscnsi Invitiatusi, J3er-
nardi ifilius, eques Dj Jacobi Compusteilani> deSpatha
nuneupati, creatus estt Ojuo mortiio, ea dignitas, quae

Digitized by

Google

G. SCHIAVINAE

568

56 7

supra annos quadraginta, liberantate Juliill, Poht. a Per hoW dies Alexaddriae aliquot Htspanorum, et

Maximi, in familia Invitiata cum perpetua dieendi
«quitis praerogativa permansit, tandem, negligentia,
et insigni honoris dispendio successOrum ipsihs Fran-
cisci^ ac totius gentis Invitiatae, adSedem Aposto-
ikam devoiuta, in alienos pertransiit. • '"'■'. ''•'-'

( MDLIII )

- Insequens annus, Antonio Cantavena praeturam
continuante , totus turbidus fuit ,' et Alexatidrinis
maxime infestus. Sane grave fuit damnum , quod ii
ferendo , alendoque de suo multarum cOhertium
praesidio, aegre stipendiis procedentibus, passi sunt.

GerroanOrum- cohortes-, quibus mukorum mensium
merita stipendia retardata essent, seditione faeta, Ber-
golium, oecuparuntj ibique contmuo vallo, et muni-
tsonibus -firtnissime septae, civeS graviter epprimere
coeperudt^qaippeviiUos non modo sibi victum sup-
peditajie') sed et acerbfe tributa in singulos dies
persolvere ■ cOmpuleruht. Nec prius finem habuit
haec seditio, et poptfli gxspeliatio, quam ab AntoniO,
RodorioilGonfcalv, urbis praefecti, filto, tunc patris
absemtis vioes gerente,' callide auctores perfidiae ed
se, sub.publica fide, specie componendae rei accitos
in/ vinpol* conjecerit, et alios laqueo ad pinnas areis
suspench, akos vero, reste ad coimm «ircumducta ,
et:spjthamali ligno contorta, strangulatos in area saj-

Caeterum longe gravissimum, qUod es atnicis cbpiis b orarnrn aeduMn D. Stephaui, ufer «editiosorom agmen,

ukro , citrbque per ittorum agrum dssidue pfetv
transeuntibus, tulerunt: atque in primis ab iis, quae
Ferdinando Gonzaga duce, ad subsidhim CknasCi
municipii, ut nobilissimi, ita muhitissimi in SubttU
pinis, a Gallis obsessi, concesserant. Ulae jttttflqae
eaitter faciehtes, adeo rapihis, mceadhs, popuiatio-
nibus, et caedibus universa comp}everu»t, Ut judi-
catum sit numquam illos atrocius, etfoedius acturos,
si: per hogtiles terras iter facere contigisset. Eodem
anno Gonzaga, exactis bimestribus induciis , quas
cum Gallis prope coactus feceratj Hastam protinus se
recepit, mox inde ad Valfinariam, quod oppidum inde
mtmitionihus septum magnis praesidiis,' Hasta> et
•Alexandvia evocatis, firmavit.

et ; sigmim consistebanty ad oaeterdrum exempmm
expani jjusserit. > . ]••' .'nu. ■. '.!-:••• .

';;.';:.:' .'(:■..''; >.' :....:/ i,'. i •• •. ' ■ •• ; •,• . i ' .
-:!' .i:;'; •"•;"• :: j (, MDfeV ) . .

: . : ' .' ;>J a ; . ': ' . . . . : : . . , •, ■_. • ; . .

I^ronmus arnms , qooitermn ex praetura jas dixit
Hadtnanus Pehzellusi, etiam rAirbulentas,'et maximis
bellorum turbinibus, ac Pontificum Maximmram mu-
tatione iusignis fuitJ Quippe, dum Gonealus Figaroa,
qui Ferdjnando Gonzagae in rebus Medwlanensibus
Prorege sufiectus fuerat, firmatis urbibus, et oppidts
imperii munitionibus, et praesidiis, quae satis illi ad
cohibeados vicini hostis impetus videbantur, securus,
et nihii mali sibi timehs, Casale S. u Evasii Montis-

Vt kaL ^anuarii, Joannes Jacobus Medices Senas c ferrati cum ^^inonnullis militiae Principibus per baoha-

«ppugnare coepit.

( MDLIV )

■ Proximo i anno , ' Hadriano : Pelizello Alexandriae
praetore , Phttippus , Hispaniarum princeps , ducta
uxore Maria, Henrioi VIII, Britannorum regis, filia,
cum titulo ejus- regni a Carolo V. imperatore patre,
vm kal. augusti, qui fnit dies festus D. Jacobi apo-
stoli, rex Neapolis, Siciliae, et Hierusalem, duxque
Medtolani renunciatur. Interea Galiia Cisaipina (ut
Tusciam praetermittam, quae maximis itidem bello-
rum ardoribus conflagvavit) tantis motibus, et tumul-
tibus agitata est, quantis numquam antea. Et sane

nalia ohoreis, et omnis generis voluptatibus efiuse in*
dulget, Raimundus, Saivasonus nuneupatus, dux sane
magni nominis, cum expeditis peditum, atque eqttb-
tumeoptis eam urbem, viinon. martii r ctrcittrhoram
«extam hoctis, per insidias, scalis, . quae? nuro isdentio
per Padum lin tribus eonvexerat , ad meenia admotis,
vigilibusque, tunc forti somno oppressis, caesis, nnlla
prope negotio occupavit. Ulic, praeter Gemttanos
paucos, nemo praeterea quisqoam interht; nam reiiqui
milites, qui ad urbis praesidium exoubabamt, et eor
rum praefecti praesertim, eo repentino, et iinsperato
casu consternati, licet adibrum, quo se seireceperat,
et oonglobatus stabat hostis, velut fanatici,
per tumultum armis concurrissent , ac >per hbram

quidem eorum auctorfuit GarolusCossa, dux impiger, d restitissent, quia ex adversariorum barritu, et assi-

et strenuus, qui ab Henrico, Galliae rege, in Italiam
missus cnm vasto, et robustissimo exercitu, ingentique
belltco apparatu, nt Joannem Jacobum Medtceum ab
obsidione Senarum amoveret, Eporediam urbem Su-
balpinam, et Masinum opptdum vi occupavit, multa
hostium facta caede. Quae res tanto terrore totam
Insubriam concussit, ut statim ' novus in ea miles
scriptus sit, et auxiliariae cohortes aliquot ex Ger-
mania accitae, quibus loca hosti confinia praesidiis
firmarentur. Nec interea Alexandria ab hujusmodi
molestia vacua fuit; quin imo, quod >ea oivittas imperii
Mediolanensis, arx, et propugnaculum maximum sit,
cujus imperii salus ab ea pendere - videatury firmio-
ribtts etiam praesidiis, et opera majore ancta est.

duo crepitantium timpanorum, et tubanlm somtu,
qui undecumque exaudiebatur, suspicabantur longe
numero piures fuisse hostes, quam postea comper-
tum est (densitas enim tenebrarum prospectum il-
lius (sic) ita abstulerat, ut nec inter se, et hostes
discernerent) ; propterea eadem nocte , egressi clam
urbe , pedibus Aiexandriam refugerunt. Raimundus
Cardona, equitum duotor, et Mercurinus Gattinara,
Valentii Comes, per funem uterque deiapsus in fos-
sam ( portas . jam hostis. occupaverat), cencita fnga,
Valentium se se recepit. Unus Rodoricus Gonzalits,
Alexandriae praefectus , qui forte eo etiam invitatus
accesserat, per socordiam , et eonsilu inopiam, ciim
ipse etiam sibi fuga consuiere potuisset, captus est;

Digitized by

Google

ANN. aL/fclAtlDRlNI

670

569

Gaekerum Galli vtctoriam seqauti ., {kirvo temporis a Ut, : quod antmb jam decreverat, opere compleret., eo

spatie MbntemcaVvum', t nonnullaque adjacentia Mon>
ttsforrati oppida in suam potestatem redegerunt.
■ ■ 3b kal. «priHs, Jaltus Pont. Maxhntts mbrtuus est,
et ■ > ia / ejus locum , Maroejhas Cervim» ' ex ;Monte Po-
litianoy agro dioeeestt Ptorehtinae, Candlnalis &Crh*
dis,< quinque, et qmnqtta»ginta M annee ttatuVrir vitae
inaecenfM',' et morum 1 «ompbsitfone, <atque tttterhfum
srientiaUttsignid, salfVagiis trigiota sex Cardinalium
esfi srifieettts, qui^ Mareeltf nomine retento, postea die
alti^^et^vigesimb a sua electione, hOc est kal. maji,

ipse cum expedita , delectaque miMtum mano . pro-
gredttur, cujus mtfjori ' parte ad,oppidi praestdmm
retieta, statim Alexandnam preperat ad aenea tor-
mente, et cuncta suscipienda, qhae muniendo 4oco
oppbtftuna visa fuerant. At vero irriti ejus conatos
obstante fortuha cecidernnt ; quippe, dttm Alexahdriae,
quae imperaverat, segnius quam res poscebat, parar
rfcntur, oppidum Brisaccus, Gallorum dux, impiger,
ac militarinm omciorum egregie peritus, cunt forti,
ac vasto exeroitu adortus, obsidibae conchjdit,eoque,

«agbo 'Stti desiderib K te^'christianae reipublicae re- ticet ab n>, qui intus erant , maxima vi , 'spretis

licto, ex jactura, crt^um sua morlft fecerat, vitae omnibus deditionis conditionibus, defenderetur (qubd

sUafe Jetftam sivprem&^eni^obivit^Cdi 'ihde, x kal. sperabant jamjam subsidium sibi Alexandria ;; fotu-

jWm^eUooessit Pauths, httju» ^iominislVljqufcJoanhes nun), 4andem qainfco obsidionis die, 1 pbst vefyemen-

itetm ;^te»vo*ftb«ttt4*^^at^JSe^p<Mtanus, ex hb* b tea» irruptioaem, et impressiohem fic^sata^potitufeesr.

bUisWMia^et, Ve«iBi»(Ca*aftis fam*a oriundaSi f&e foetb taoift rabie , et impla 1 crudeltette J Htelveti}>,

i*er< hbs <dfe» ^Fet^atidus iWletamisj' Albae prin- «t-Aqwtam armati snnt, ut sw«hn; omni religiotte,

ceps, qui nur>er,'toand*tO'Pnttippi, Hwpahiae regis, et pietate prorsus extltf, eunota , propbana' , °sWera

«M«dWan1idu«s,exBl^|l^mltaliamct^^ foedis direptionibes, et caedibus compleverhit. Iri

miftbuB equitunt, et magh^ vt Germanortun venerat, ingressu enim obvii quicumque ' prbmiscue cafesi ;

ut toti Insubriae prte«(K^'*D^e*(tem beMi apparatmh nuttam , neque sexus , aut aetas miserationeta at-

instvnxit. Qtrippe Axwfatno «hnperio Mediolanensi tulit: oppidum eversum, et direptum, templa vio-

ihfinitum prepe lyssWttTfi, *arfb#um, bovnm , im- lata, cruces, et altarium vasa, sacraque omnis su-

pedimeetorora tititiifttthUtopeirftvit ad convehendum pellex ludibrio, et praedae barbarae ilH gettti ftierunt.

eqnrmeatus, "e* qUaeCnaaqae ttd oppugnationem Ur- Atqui ex Gallis ea clade trecenti tantum deside-

tium, ac locoroth earfeht nfecessaria , utpote tor x rati sune, ex, Gaesarianis vero, exceptis oppidstois ,

menta aenea, sulphureum puiverem, globos^ferfeos, snpra octingenti, iique universi veterani, et fortissimv

pkMbi4ao9i^,nideaMs^'bide«tes,ligbhee,pa4a^^ mttites, de quibus nullus fere exstitit, quih- prius

las, ebpH**o», sebtires, 'et' atta peraaulta 'id genus in- aliquo castrensi munere, aut praefectura functus sit.

strumenta, quorum maxima pars de ar*e Alekandriae c In iis fhit Camitius Lanzavegia, patritius alexahdri-

extracta est; atqne ittde, mense julio, ift Subalpinos nus, centurio maximi notninis, qui in eo armorum

cempomta, ittk V^dpianum, aliaque oppida a Gallis conflictu, et dimicatione cum plenissima cohorte

orroumsepta^ metu obsidionis ^iberavit, praesidiisque
mumvtt: et nonrtulla etiam , quae paullo ante in
boethim manus deveneranfc, tentavit. Caeterum, quia
fortunam consims suis adversam noverat, propterea,
relicta exereitas parte Joanni Baptistae' Castaldo ,
quem sibi vicarium in Cisalpina Gallia- conStttuerat,
ipse cum reliquis copiis in regnum Neepolitanum
cbhcessit. ■ ■■

Cometes interea apparuit palbdus^orihe oblohgo,
aUt*e simili, a meriBie ad septemtrionem excurrens,
qui , exa^to mehse \ evenuit; statimque aestos, et
calores inaximi, moxqoe imbres pluritni, densique
subsecuti sunt. • • .

• ; "; ; ' - : •' : ( MDLVI )

rnsequenii ahno , 1 Fraocisoo Oriolo Afoxandriae
praetore; mehse tha«lo, «t deinceps per multos dies,
rursum visa est crinita steila horrifico aspectu, cer-
tum prodigittm caedium,e»maximarum calamitatum,
quae hand multo post passim in tota Italia, etprae-
sertim in Gallia citeriore contigerunt. Studebat enim
per id tempus Ferdinahdus Davalus, marchio Pisca-
riae, vias interclndere , ne ad Gallos , qui Casale
ooeupaverartt, commeatus aliqui aspertareatur, idque
facilfe ab se fieri pbsse arbitrbtus est, si Vignale
munitiohibus saepiret, -et praesidiis. Quamobrem ,

pmrium Alexandrinorum juvenum lectissimorum
fortiter pughans , cecidit, illicque tres dies inter
caetera occisorum cadavera insepultus jacuit; demum,
pacatis rebus, inventus a Suis, perraissu Brisacehi
Alexandriam elatus, in templo D. Frahcisfei, fttpus,
proseqaente mtfxima militum chm Hispanorum, thm
Italioorum, et ornnis ordinis civium turba, honorifi-
centissime sepulrus est.

Eodem anno tanta imbrium vis fuit cum ingen-
tibus tonitribus, et fulgurum crebris coruscationibus,
atque ftdminum ictibus , ut homines , et ferae ;
avesque pmrimae de coelo taetae passim , sedata
d tempestate , pev agros exanhhatae inventae ; sint.
Pauhis praeterea, Pont. Maximus, Jacobum Putetrm,
Alexandrinum Cardihalem tithli S. Simeonisy -novo
titulo, scilicet S. Mariae in via lata, et uberiore
proventu auxit.

( MDLVH )

.. . • :> *'i
' Anno, qui proxime insecutus est, Oriolo adKuc
praeturam Alexandriae gerente, Frahciscus Lotharm-
gius, Dux Guinisanus, ab Henrico Gattiae rege cum
florentissimis Helvetiorum , et Sequanorum copiis
gravissima hyeme , per nives, et imbres, transmis-
sus subsidio Pontificis, acriter armis Philippi, regis

Digitized by

Google

G. SGB1AV4NAE

573

57 1

Hispaniae, vexati, in gratiam Columnepsium , dum a mwltis tormentorum ietibus quassaUira iri daditaoeem

Rhegium, ad Herculeno, Ferrariae Ducem, spcerum,
et Pontificii, Regiique exercitus iraperatorem, profi-
ciscitur , u£ cum eo dq summa , iet modo gereridi
beHi ageret, pacate, et sine ulla popularium jojwria,
ac maleficio per agrum Alesandrinum pertrausiit,
Brjsaccus, qui, capto Gasalp, pranibusque fefe ciriCumT
jacentibus oppicbs, animum intenderat, ut Jnsubrii
busar^na inferret, (^uipisani advetitu elatus, V$deOr
tiura adoritvu?, ac diripuit: moj» Pado trajecto,iagruin
Papiensem .expurrit, foedisque popuJtaMonibus cpofioiu
Interea GalloruiU: exeroitus magis, raagisqpe in diei
augetur, confluentibus ex opini papte militibus ivon
luntariis. ..• ' ...

Itaque Pi&carius Hastam concedit, urfrem eam,

accepit, *o ppti^simum pa<*e, ut raslrtibua idcokunes
oppido expedere» et, qweeumque humeris gestare
possent, «seeum ferre ltceftt ; > 1 Mt ivewv cum ihterea
gregarius, qradaro miles HMpaws ig»em irapulvexem
tp»meata#iaro* ( £t .caeterasrnt^nMiiones iaiicece teri+
taaset. eo tmetmv* eAiipejffid 0 iausu indigoahia firi-
saccu^ , .unWierspS', f#r ig«pmioiam , ( vestUww ■, aciiieet
pmnibtfs djetraetiss praeJerrk^ei^n^.d^Ut^Mi' . ..

Idibus juliiy Augustinwi Ppmi«ieu$, Saefi*s*i Jac#b*
Philippi/sepatvs MediolwjensisPraesidis, tt7at«r,<e<{ute
auratus, et vir multarutri vtptutnm splendoee colaia»s
supremum vitae suae ,diem (piapit- : • /■> .

Sub idera tempus GaULqbsjdipne <?LnxeiuBt Gw,-
neuni m, §ubalpiftis. i a^«»t^i Jad^, , fmem^m\^i»kj

congesto ex totis- Hastensium finibus, et aliiwde k spssi* ut jftw 4e deditio^ej^giterefifioftpeiiBtti serwtt

etiam numero maximo frumenti, munit, extempleque
per. agrum Alexapdrinum in Parmenses agmmecomr
posito pergit, ibique,, lustratis copiis, earum partem
Genuam, ut in Latium ad Ferdin^ndum Alvianumt,
ilUc prp Philippo rege bellum gerentem, solvereti
partem ipse ad imperii Mediolanensis cusfcodiiam
tenuit.

Idibus martii, Michael Ghislerius, ex oppido Boschi
Alexandrini agri oriundus, frater Ordiriis Praedicar
tprum, etEpiscopus Sutrinps, ac Nepesinus, vir quon-
dam honesti ordinis, et opibus, copiisque olim satis
locuples, sed, quo tempore factionum studiis, varianAe
fortuna hic Alexandrmus tractus foedissime lacerar
batur, pr^evalente adversa parte, bonis fere.omnibtts

enimvero nutantes V&c&^tto i£m*l ,timjow»Oilto
oppidum; : «uh*idio >. fcttste, ifrauda^ : :fae#*m ( armct us
gjpavissim^ aoe^pft;,, flDMseib^efR^ucis), 1 animum ^ et
fortitudinem , ««tiftnt, ^toqui^s; ^sito itofesUfl \, vV, m
possety irnetijfet ; ; sed ^w^ 1I N«m.iPifieoBiu8 ,i(jblo8
suspicatus , ici^ fj«ga > f#idjV#er> Sab^fktbwum \ jnga
Alexandria» jfteowmis p^wnilj-^^stialtBfcjdt'
gressus ad. ^bsesswm jE^ssaflu^^libeBaiadum Jfesiiriat.

Eodem rjimno.,, CaroMiSi j>npefatPKi ispo»tei/Horiibus
regnig se 4bdicat, Hi4p^niapu» scilicet, G.alliae Relgir
eae, iuferioris, Qermapiae ; u^ipsqHe SjeUiae, Sflndi-
niaft, RaleariUm ij^larum; a|qu< Amemeaei in jnovo
orbe, oorumque pojsessipnem; in PhiJip^ta\fili»ii
Uransfert. Imperium yerO Ferdieando fca*ri, Romat

spoliatus [fuit], Cardinalis creatus fiiit a Paulo Pont c norum, regiy copcedit.

Maximo, cui eximia ejus virtps, ejt probitas, vjtae*
que innocentia perspecta erat.j . >
Per eos dies Alexandria noctu ad praedam ,pro-
diit lecta Hispanorum militum cohors, quae, progi ; essa
iu fines hostium, Conzanum, et Camaaiam. Casalen?
sis agri oppida, direptionibus, et incendiis deformavit:
neque ita multo post altera manus, ftumero, et vir-
tute superiori par, urbe Alexandria itidem nocte in-
tempesta egressa Chiarolum oppidum ingreditur, et
cvertit, ingenti inde abducta praeda. Istorum fortu-
nam aemulati milites , qui praesidio pontis Sturiae
stabant, rapinarum, et ipsi spe allecti, praedabundi
oppido festinantes prodepnt eademmet nocte. Qui,
dum student sese Alexandrino praesidio conjungerc,

Ad haee in Galliam Cisalpiriam descendit fortuwma
Menapiorrim manus (vulgo ^FefuajcJi jdicunJur), qwae
Alexandiunum agrum fu«di(U$ 6vQrt*t,' viH^et upi-
versis teotis eampestribus disjebtisy atque igrie *on-
sumptis; quorum teetorum adhuc vestigia,. tanta*
calamitatis . argumentum , l-estant ,. a&que in primis
in territoriis Fregarolu , et Bpsehi , apud quoa po-
pulos tgens illa ihybernaverat. ,1. i. !; ,

Per id tempus Genuenses AJphoaSum, cmarchio-
nem Finalis, omni sua jurisdictione exueruot^ Itaque
cum castra iUa jpris essent impeuii, AlphonsuS ab
Maximiliano Caesare opem imploravit,; et auxilium,
Interea donec ab ipso Gaesare sibi ppomptum esset,
Alphooius Alexandriam domieilium trastulit , ubi,

ut aut cum eo partam praedam partirentur, aut ut, d domestica diificultate oppressus, multis meqsibus vi-
si quid illue relinquisset, raperent ipsi, medio hjnere, tam inopem tolerare coactus est.

a Gallis, qui Casale , et Monte Calvo exieraot, inter-
cepti, profligantur. Caesi ex eis fuerunt duoenti,
capti vero supra centum quinquaginta ; nec propte-
rea Gallis tam laeta fuit victoria, quin eam sanguis
aliqua ex parte consperserit ; nam ipsorum ductor,
et quatuor levis armaturae equites in ea congres-
sione occubuerunt.

Dum autem haec iUic geruntur, Brisaccus caslra
ad Hastam ponit. Piscarius, sumpta parte praesidii
Alexandrini, et Vallis Finariae, ei urbi ferendo sub-
sidio properat. Quo animadverso, Brisaccus illico, re-
licta Hasta, aciem ad Vallem Finariam, tunc prae-
sidio vacuam, convertit, oppidumque illud tandem

Toto mense novembri, morbus quidam ex repen-
tina aeris mutatione, rheumate, et pestifera febri
homines per sex continuos dies oorripiensy non
modo Alexandrinum tmctum , sed totam fere Ltaliam
invasit; cujus morbi vi plurimi interiere, nec uUa
prorsus domus fuit, in quam is non irrepaerit,

( MDLVIH)

1 ., • ,

Proximus annus, Didaco de Laredo, viro htspavo,
Alexandriae praetore, variis, alternisque pfppe re»
rum eventibus, laetis, trislibus, insignis fiut. Nam

Digitized by

Google

5 7 3

AN. ALEX.ANDRIM

5 7 4

Consalvus Ferdinandus deCorduba, cognomento Ma- a strata est ; utpote interdia frequenti campanarum

gnus, dux Sessae appellatus, qui recens Mediolanum
praefectus, et Philippi regis vicarius venerat, con-
tractis omnibus belli viribus, in Alexandrinum agrum
ad Gallos , qui jam Montemferratum prope totum
occupaverant, arma convertit; Centale, et Montem
Calvum expugnavit, Casale obsidione cinxit, atque
S. Martinum, oppidum inter Valentium , et Casale
situm , munitionibus, et praesidio sepsit. Interea
inter duos po^entissimos reges Philippum Hispaniae,
et Henricam Galliae de pace agi coeptum.

Mense februario, Eleonora, Francisci Valesii, Galliae
regis, uxor, et Caroli V imperatoris soror, fato concessit.

Xi kal. octobris, qui fuit dies sacer Divo Matthaeo
apostolo, Carolus Caesar invictissimus, anno aetatis
suae quinquagesimo ectavo, mens. vr, die xxvii, B
regnorum xl, imperii xxxvn, mens. n, die n, diu-
tino morbo comsumptus , postremo acutissiraa ter-
tiana febre correptus, in ukeriore Hispania in coe-
nobio D. Jacobi ordmis monachorum D. Hieronymi ,
quod ab urbe Placentiae abest septem miUiaribus,
P. M. Scurrialengi dicto, sumptis de more christiano
per manus Bartholomaei Mirandae, Toletani Archie-
piscopi, Sanctissimis, Sacramentis, non sine opinione
sanctitatis, ex hac luce migravit Sepultus est IUiberi

in sepulchro, in quo Hispani reges humari consue- ubique flavescentes, ac prope maturae visae sunt,
verunt Superstites reliquit mios legitimos Philippum, atque ex eis confectus panis, unde mox annona con-
Mariam, et Joannam; at ex damnato coitu Joannem, vahiit. Id malum statim prodigium de coelo excepit:
et Margaritam, uxorem Alexandri Medices, Ducis Flo- a fine enim maji ad non. kal. junii cometes horri-
rentiae, el post Octavii Farnesii, Ducis Parmae, etPla- bilis apparuit, multorum maximorum principum obi-
centiae. Postridie ejus diei, scilicet x kal., Maria, c tus praenuntius, Henrici, GaUiaeregis, PauliIV,Pont.
relicta Ludovici Pannoniae regis , diem supremum Maximi, Herculis, Ferrariae Ducis, Isabellae, Panno-
clausit. niaereginae, Laurentii Prioli, ducis Venetorum, etre-

Xvi kal. novembris , Maria Helisabeth , PhiKppi gis Britanniae per tumukum creati. Henricus namque,
regis uxor, et Caroli nurus, et Henrici VIII, Britan- dum Lutetiae Parisiorum ex contractis nuptiis, et
niae regis, filia, foemina tanta majori laude, et com- pace cum Philippo, Hispaniae rege, facta, ludis, et
mendatione digna, restituta regno christiana, piaque hastarum concertationibus operam daret, a Langeo,
religione, quanto postea insigniort opprobrio, et principe Scotto, comitis Gemeliae filio, aulae regiae
odio IsabeUa ejus soror, quae statim, adita regni ejus- et praetoriae aciei praefecto, fragmento hastae fra-
dem Britanniae successione, in illud iterum Zuinglin-
gos, et Calvinistas, ejectis viris catholicis, introduxit.

Ad haec tandem , iv id. decembris , Reginaldus
Polus, Cardinalis Britannus (doctrina, an sanctitate
vitae dnbium nobilior, ut regta stirpe taceam) ex
humanis rebus excessit.

pulsatione, publicis supplicationibus, et sacrificiis,
ludis, ludicrisque; noctu autem ignibus, qui passim
per fora , et compita, tridui spatio , totis noctibus
exarserunt. Omitto faces, maleclos, et id genus alia
ignis nutrimenta, quae in turrium, sacrarum aedium
cacuminibus, et pro singularum domorum fenestris
tam pulchro et decoro aspectu colluxerunt, ut stel-
latum coehim referre ea visa sint. Confecta haec
pax fuit tertio non. aprilis apud Cambresium, oppi-
dum Camaracensis Burgundiae, multis conditionibus:
at his prae caeteris potissimum, ut scilicet Philippus,
Isabellam Henrici filiam, et Emanuel Philibertus
AUobrogum Dux, imperio suo restitutus, Margaritam
sororem m matrimonium ducerent

Eodem anno, kal. maji, cum seditionum aliquot
eontroversiae ortae essent Alexandriae inier cives
dc Communi, ac de populo appellatos, decreto Fer-
dinandi Consalvi, delegato ad id munus Baltbassarre
Molina, regio, et ducaK senatore, iUius civitatis stalus
compesitus est.

Interea in tota Gallia Cisalpma, atque praesertim
in Alexandrinis fame aliquandiu laboralum. Caete-
rnm ea caiamitas divino potius, quam humano con-
silio est sublata. Circiter enim id. maji , segetes

( MDLIX )

Qui proxtme insequutus est annus, praetore iterum
Alexandriae Didaco, ejusdem prope tenoris fuit,
quo antecedens. Quippe, ui non. aprilis, Phttippus
Hispaniae, et Henricus Gailiae reges,semotis omnibus
controversiis, perpetuam pacem, toti christiane orbi
sahiberrimam, et optatissimam, inter se concifiarunt
Alexandriae enim haud > multo post ad multarum
bucciaarum, et campanarum sonum, ac praeco-
num voce proclamata, et publicata est, tota civi-
tate laetitia perfusa, et liquescente. Quae laethia
etiam exteriortbns signis illic, ut apud caeteras prope
Itatiae, Germaniae, et Hispaniae civitates, demon-

ctae oculum per os galeae trajectus, xi kal. augusti,
hora xix, anno aetatis suae quadragesimo, imperii xu,
interiit, non sine maximo totius christianae reipu-
bbcae moerore, et universae GaUiae incommodo.
Haeretici siquidem, eo vita functo , cristas tollere ,
et venenum perversorum dogmatum, quod pridem
d intra pectus tenuerant , passim evomere , et illo
cttncta infieere coeperunt. Paulus autem, post exactos
urbe tres perditos, -ac profusos nepotes , Carolum
Cardinalem Cara&m, et duos ejus fratres Joannem,
ducem PaUiant, et Antoninm, marchionem Montis-
belli, qnod, Pontificiam majestatem fastidientes, per
nimiam ticentiam in turpia quaeque prolapsi, totam
aulam pravo exemplo deformaverant, et labefactave-
rant, xv kal. septemb., sexagenario major hydrope vita
cessit In ejus inde locum, vit kal. jan., Pius IV Me-
diolanensis, ex; nobilissima gente Medicea , Joannes
Angelus antea nuncupatus, in comitio vaticano, xliv
Cardinalium suffragiis Pontifex renuntiatus est.

Julius Clarus Alexandrinus, Mediolani senator, hoc
anno Cremonae ex praetnra jus dixit.

Digitized by

Google

5^5 G. SCfll

Calvinus, novae sectae auctor, per haec tempora a
emergit, vir infamis, et impius.

( MDLX )

Proximus anuus, qui fuit a Christo Redemptore
nato quingentesimus sexagesimus supra millesimum,
Alphonso Lopez, hispano viro., Alexandriae praetore,
nihit memoriae dignum habuit, praeter judicium ,
quod Pont. Maximus tulit de Ferdinando Caesare
rite , recleque ad imperium evecto ; et insignem au-
nonae caritatem, quae, orta partim ex anni pro-
xime superioris sterilitate, pariim ex uredine anni
praesentis, Alexandrinum tractum, aliosque- finitimos
atque adeo procul Italiae prope universae populos
pervasit. Siquidem haec tam atrox calamitas, licet b
aliis permultis infesta fuerit, plebeis tamen, et men-
diculis viris multo plus caeteris obfuit. Ii narn^
que in ea rerum omnium egestate, et extrema panis
inopia per urbes, et agros mensibus aliquot ober-
rantes, herbis, et herbarum radicibus vitam tole-
raverunt , multis . interea ex iUis diutina fame et
inedia enectis, quibus tamen, nisi divina providentia
praecoci messe, ut praecedenti aono, subventum
foret, plurimi certe , aut fbrtasse omnes fame mi-
serrime absumpti essent.

( MDLXI )

Insequens annus , quo. iterum Alexandriae prae- c
turam gessit Alphoosus Lopez, cum summorum ali-
quot prinetpum morte, tum multiplicium prodigio-
rum atrocitate nobilitatus est. Eo namque Fran-
ciscus, GaUiae rex, Henrici filius nafu malimus, post
editam de impiis haereticis Ugonotisy ZuingHis,
Calvinistis, Lutheranis, et aliis foedam stragem, adhuc
adolescens occubutt, eique in imperium successit
Carolus Auretianensis ejus frater. ,

Noete sequente 111 non. martii, Caroms Carafla Car-
dinalis, nepoe Pauti IV Pont. Maxinif,iana cunxJoannei
PaUiani Duce, fratre, Comite Aliphae, ac< Leonardo
Cardineo,et atiis multis, gravibus trimintbus accusati,
ac convicti, Romae laqueo strangulabi isunt. A4pbon>
sus autem Gardinalis, item CaraSky quod patratoruta
facinorum aliquot conscius fiierat 1 , efentum. millium &
aureorum nummum poena muktatns, absblritur. In
GaUia ukeriore bellum atrox pro christiana reMgione
coeptum , Ugonotorum , atque Calvinistarurn isecta
longius serpente, ac progredierite ;■ contra eam Ga-
rolus rex, 'sumptis armis, stataiquadam die pluresj
ad quorum nutum reliqut turbas oonciverant, mul*
tifariam toto : regno; capti >., ttmcidattqoe sunt.
■ Pius IV Pont. Maximus Goncihdm Tridehtm um rar*
sus aperiri jussit. Aridreas Anria (Doria), Melphis
dux, vir multis victoriis' mari partes olarus, €t iHostris,
restituta patriae Genuae libestatej namagenarieirtiajor,
vita decessit. ••: .

Interea classis PhiKppi Hispaniafe regis ad Leptim
Magnum, et Moenicem profligatur, amissis ex hostris

IVINAE 576

riginti septem triremibus, et onerariis navibus qua-
luordecim.

. . Eodem ipso anno, sanguine pluit. Stellae crinitae
tres visae. Mense septembri, coelum ad occidentem,
et aquilonem maxime exarsit, aciesque iUic instractae
ex Italia in Galtiam ulteriorem maximo omnium stu-
pore properare iter conspectae sunt. Hiems, procfi-
giose aspera, et longior solito, arbores ita decoquit,
ut, nisi medio mense majo sequenti, fotia emiserint.
Julius Clarus contiuuavit praeturam Cremonae.

( MDLXII )

Postero anrio, praetore Alexandriae Theodoro a
S. Geoi'gio , Casalensi , maxima siccitate laboratum
est; ut eriim totam Gisalpinam GaUiam, agrum pari-
ter Alexandrinum ea calamitas flageUavit; nam a kaL
februarii ad finem ootobris, cum nullae pluriae de
coelo fuerint , fontes perennes , et juges putei ita
exarueruut, ut per id tempus modicissimum humoris
suppeditaverint

Eoderii anno, Joannes Franciscus Balionus, Juf.
Consul. optimus, ac mathematicus instgnis, Alexan-
drinus, Viqueriae praeturam administravhv

Iv id. maji, Joannes Sambucus, vir> Pannonius,
natalibus, et litterarum, armorumque gloria illustris,
Alexandria pertransiens, tribus fortissimis, et claris
suae gentis equitibus, qui in acri quadam pugna, de-
cimo anno ante cum Galiis ad S. Damianum edita , caesi*
Alexandriamque ebti, atque in maximo ejus ciritatis
templo sepulti [fuerant], jnsta soiemniterfecit, paren*
tavitqne, addita ad iUorum tumulum hac inscriptione.

* Hic sepulti sunt duo strenui equites Ungari, ter-
» tius ad altare D. Catharinae, qui cum in Italiam
» cum aliis ducentis, anno mdli, sui generis militi-
» bus venissent , praefectis Joannc Balassa, et
» Chri8tophoro Orzag, magnrfiois barbnibus, et
» equitibus, saepe Turcis eognitis, adeoque ad
» S. Damianum, prope Haslam civitajem, cun»
» Gallorum praesidiis, et equitibus Aquitanis
» aliquoties decertassent , non inimico , animo
» aliquot ex illis sustinuissent , dum regem
» Maximilianum, ex Hispaniis cum conjuge re- '
» deuntem, exspectant in Austriam oon4«Jctari,
» isli tres fortiter denique aociis erepti tfunt. ■
» Monimento Ionge splendidiore ornatj fqusenf,
» nisi comitum discessus subitus impedlsset.
» Hoc tamen P. C. ad eorum memoriam popu-
» laris ipsorum , dum hae transiret, Joannes
» Sambucus Tornaviensis. Vale, lector, ac his
w sempiterna pie compreoare. . srotxu, maji . xti ; '

1 t

. * ' ,t i t \l -.f ■ • t .

'• ( MDLXIUD : f s ■

' PoRtero anno, Theodoro a S. Georgio, que» GuK
lielmus marchio Mbrrtisferrati ad tse accitum > an»-
plioribus honorum litulis ; comulavefat, abdicato se
praetura, Alexandriae munus illud >runsum AlfthoBSMS
Lopez excepit. Magistratu . abcamtem Theodoirum
respublica, popuiusque v et plebs Alexandriae snmaDU
glpriae ornamentis cornit , . et prosecuita est» . Gi vitate
enim donato fsicj duo ei vexilla coccinea, ex. Serico, et

Digitized by

o 7 7

ANN. AL^XAWDRINI

5 7 8

argentn, intexta, cum insjgnibus suis, grati animi, et a et privilegiui» immunilatis, quod superiorum Me-
rite obitae provinciae signum praeclarum , . donum
dedit. ; .

Yi k,al., maji, Antonius Guaschus, longe Aiexandriae
priijceps, Gavii comes , Vultajbii , Palodii , Petrae
Marataorum. , Payoni dominus, dux, non minus
belU , quam pacis artibus iUustris , post. snsceptas
qximias^-ac invidios. as diguitafces civiles, castr ensesque,
gjjatia, et Uberalitate. p^jcum Med*olani, abme invi-
ctisstmi imperatpris ;Qaroli V, quibusqum arcta
consuetudine conjunqtus Juerat stfeuuamque ac fi-
delem operam tota aetate navaverat, tandem, onustus
triumphis, et multarum partarum de hostibus victo-
riarum gloria clarus, sexagenario major fato concessit;
relictjspost se virtutum suariuu aemuUs duobus le-
ctisfimjs, et ornatjssjmM! filiis> C&rolo, et Nicolao. b

, IVflon./apriUs, nix palmi ajtMudinem e,xc«dens de
coelo Jabitur ,; ,quae, ; Jfipet; pa*VO : temporis spatio
terris consederit, mhfifipe tftmen vitibus obmiL

. Idibup, naaji, ctufa Angela Corna^ana, impudicis-
sima, et vulgati corporis foemina, una cumperdi-
tis, et sceleratis aliquot viris , ut MeUteum catel-
lum ' surreptum inveniret, carminibus infernas um-
bras ehcere tentasset, repentina grandinis immensae
magnitudinis vis ita Alexandrinum agrum inCeSsit,
ut sata captusa, vites, deeussis pampinis, vix fru-
ctuum partem dimidiam, quos praeseferebant, lu-
lerint. Irtsigpis quidem haec geminata calamjtas fuit;
caeterum, cum Alexandrini soli foecunditas ea sit,

diolani Ducum indulgentia, et liberalitate multo ante
clero Alexandrino concessum fiterat : confirmationis
diplotna tale «st. « Philippus etc. Recogooscimus ,

» et notum facimus tenore praesentium universis,

» expositum nobis fiiisse nuper pro parte universi-

» tatis cieri civitatis Alexandriae, ipsos concessione

» dqcali esse immunes, et exesuptos a solutione

» datiorum , et gabeUafum, et aliarum rerum, quae

» in dieta, «ivitate , et ejus districtu imponuniw,

» etiam urgentissimis de causis; prout latius, ut

» asserunt, continetur in privijegio, desuper expedito,

» ad.qnos relatjn habeajtuf; nobis propterea humi-

» liter supplicando, ut, atteatis pra^dictis, et itlorura

» paupertate, immunitatem, et exempttonem prae»-

>> fatam confirmarc , et approbaie ex nostra solita

» liberalitate, et munificentia dignaremur. Nos vefo

» hujusmftdi sappUcationj benigne miuuentes, fceuore

» praesentium, de certa scientia, animo deliberalo,

« maturoque aceedente consilio, ac de nostrae

» regiae, et ducalis potestatis pleaitudiae, praenar-

» ratam exemptionis, et immimitatis gratiam prae-

)) fatae universitati elertcorum civitalis Alexandriae

» sic, ut praefertur concessam, quarn hic pro in-

» serta, et specifice declarata haberi volumus, ac si

» de verbo ad verbum insereretur juxta ipsius sei-iem,

» continentiam, et tenorem, quatenus tamen fuerunt,

» et sunt in possessione, exceptisque illis oneribus,

» ad quae clerici de jure communi tenentur , lau-

ut, quovis adverso contingente casu, duorum saltem » damus, approbamus, certificamus, et confirmamus,
annorum proventus incolis abundanter suppeditare c » nostraeque hujusmodi laudationis, approbationis,

coasueScat , . propterea eo anno annona in vilitate
stetit. Fxumentum namque non amplius eodem anno
tribus regalibus in singulos sextarios, et vini hae-
mina ,sex, plus minus, venik.

Per eos, dies Rodulphus, et Ernestus, MaximUiani
Caesaris filii, ex Austria in Hispaniam ad PhiUppum
Avuoculum proficiscentes, Alexandriam diverterunt,
ubi summo cum honore, et maximo apparatu, ar-
cubus passim , qua iter habituri erant, dispositis,
cum variis pulcris, et argutis elogiis illis felix iter,
et fausta cuncta precantubus, viisque festat fironde ,
tapetibus, et superbi operis tabulis exomatis, acce-
pti sunt.

Fine anni Concilium Tridentinum bonn totins

» certificationis , et confirmationis munimine , seu
» praesidio roboramus, et validamus. Quae omnia
»• .sint, et esse debeant praefatae universitati cleri-
» corum praedjctae civitatis Alexandriae, modo quo
» supra, stabilia, realia , vnhda , atque firma , nullum-
» que in judiciis, aut extra senliant hnpugnationis
» objectum, defectus ineommodum, aut noxae cujus-
» libet alterius detrimentum , sed in suo setnper
» robore, et firmitate perseverent. Mandantes illu-
» stri gubernatori nostro praesenti, et futuro, prae-
» sidi, et senatui, praesidentibus, et quaestoribus
» magistraUi» ordinarii, et extraordinarii, thesaura •
» rio generali, et aliis oificiaUbus, et subditis nostris
Mediolanensis dominii, ad quos spectat, et spe-

christiabae reipubjicae clauditur, et solvitur. In eo 4 » ctabit, quatenus nostram hujusmodi confirmatio-
pfaesentes fuerunt novem Cardinales, tres Patriar-
chae, Archiepiscopi xxn , Episcopi ccsxx , Abbates
theologi lxxx, aliique, praeter Sacerdotum nume-
rosam multitudinem.

Hoc anno, Jacobus Puteus Cardinalis Romae diem
supremum obiit, sepultusque est in aedibus Sanctae
Mariae supra Minervam.

( MDLXIV )

Postero anno, xm kal. februarii, praetore Alexan-
driae Claudio Lando, patritio Laudensi, Philippus, Hi-
spaniae rex, ac Mediolani Dux, confirmavit gratiam,

» nem, omniaque, et singula desuper contenta te-

» neant firmiter, et observent, tenerique, et invio-

» labiliter observari faciant, per quos deceat, et

» non contrafaciant , vel veniant, aut aUquem con-

» trafacere, vel venire permittant, ratione aliqua,

» sive oausa, si gratia nostra illis cara est, ac

» poenam docatorum mille nostrae Camerae ducali

» applicandorum cupiant evitare. Harum testimonio

» litterarum manu nostra subscriptarum , et sigUIi

» nostri apprensione munitarum. Datum in oppido

» Montissoni, die xx mensis januarii, anno a nativi-

» tate Domini millesimo quingentesimo sexagesimo

» quarto, regnorum nostrorum, videlicet Hispania-

» rum , et ulterioris Siciliae anno nono , ' citerioris

73

Digitized by

Google

G. SCHIAVINAE

58o

stolo consecralus, circiter horam decimam oclavam
tres sotes ih coclo visi, qui per horas aliquot efful-
serunt. Ab duobus a medio exibat iris, quibus inde
paulatim deficientibus, demnm medius, qui reliquus
fuerat, iter suum ad occidentem peregit : moxque
ad it idus humanis ex rebus Pius IV Pont. Maximus
exceptus est aetatis suae anno sexagesimo septimo.
Vir sane firit omnium litterarum studiis, et virtutum
numeris ornatus, rebusque gerendis maxime idoneus,
cujus sedula opera initio sui Pontificatus Concilium
Tridenlinura est restitutum, et absolutum.

( MDLXVI )

Insequenti anno, cum Praeturam Alexandriae ge-
reret Gaspar Barchinus , Pius V , antea Michael
Ghislerius dictus, ex oppido Boschi agri Alexandrini
oriundus, Ord. Praedicatoriae fraternitatis professus,
suffragiis quinquaginta duorum Gardinalium, divino
potius quam humano consilio praeter omnium ex-
spectationem, vu idus januarii, Pont. Maximus renun-
tiatus est. Ad eum- Respublica Alexandrina statim
amplam* legationem sex Principum virorum civitatis
decrev,it, qui ei summum omnis humanae feticitatis
fastigium nomine suo gratularentur, et obedientiam
deferrent. Ii fuerunt Nicolaus GuaschUs J. U. D., et
Templi Maximi Praepositus, Thomas Firuffinus, in-
signis theologus, Priamus Pectenarius, Michael Pa-
rachiolus et Ludovicus Falamerius J. C, atque Ar-
chetaus Invitiatus, Genturio nobilissimus, ad quos sese
adjunxere comites plures alii omnis ordinis cives;
m iis exstiterunt Antonius Mediolanen$is, et Joarmes
Andreas Castellanus. Quos omnes Pontifex comiter,
et humanissime acceptos largispollicitahonibusdomos
suas onustos dimisit, Antonio interim , et Joanne An-
drea equestri dignitate ornatis. Neque ita multo post
Michaelem Bonellum pronepotem, fratrem item Domi-
nicani instituti in Coliegium Cardinalium adscripsit.

Kal. februarii, Joannes Guevarra, Alexandriae Prae-
fectus, Dux magni consilii, et disciplinae militaris
scientissiraus, omnibus prope castrensibus officiis,
et dignitatibus perfunctus, multisque et maximis
rebus pro Carolo Imperatore, et Philippo, Hispaniae
Rege, ejusdem Caroli filio, fortiter, et praeclave gestis,
sexagenarius diem vitae suae supremum clausit. Ejus
norum virtute tandem coactus est irrito conatu d corpus pio funere, ac nec (sic) privato in Templo

« vero Siciliae, Jerusalem, et aliorum regnorum un-
» decimo. »

Signatus - Io el Rey
Vid. Princeps Meliti. V. Polo R.

Ad mandatum regiae , et catholicae majestatis

P r °P rium - Idargas.

X kal. maji, hora xix, die dominico, Octavianus
Guaschus,Episcopus Alexandriae, vir sane non minus
laude beilica , quam religione, et litteratura , mo-
rumque compositione commendandus, pie animam
Deo reddidit: ejus corpus in cathedrali sua tumu-
latum : successorem habuit Hieronymum Galleratum,
patritium Mediolanensem, antea Episcopum Sutrin.,
et Nepetensem.

Iu non. julii, Ferdinandus Caesar Imperator Opt.
Max. ad Viennam Austrtae sexagenarius morte sub-
latus est: in ejus locum sufficitur Maximilianus filius,
Rex Romanorum.

X, et ix kal. januarii, noctu, atque interdiu, conti-
nenter nivis maxima copiade coelo fluxit. Sequenti vero
nocte, circiter sextam horam tonitrua proceilosa cum
frequenlibus fulgoribus, et fulminibus prodigiose ex-
audita, quae, qm>d alieno tempore contigerinl, terro-
rem ingentem.aegris hominum mentibus incusserunt.

( MDLXV )

Proximo anno, iterum Praeturam Alexandriae ge-
rente Claudio, memorabilia multa contigerunt. Oct.
kal. februarii, Joannes Baptista Trottus Bentivolius,
juvenis, morum pulcritudine, animi virtute, et ho-
norum militarium laude illustris, et clarus, dum Me-
diolani in rixa N. Marchionis Piscariae, a quo unice
diligebatur, partes tuetur, multitudine adversario-
rum interceptus, gravi in ventre suscepto punctim
vulnere, protinus exanimis cecidit. Elatus Alexan-
driam sumptuoso admodum funere in Templo D.
Martini Monachorum Eremitarum D. Augustini est
tumulatus.

Eodem anno, Solimanus, Turcarum Imperator, Me-
litae insulam inter Siciliam, et Africam interjacentem
cum maximo , exercitu , classe illuc advecto, adortus
est; quam, diu, et pertinaciter obsessam, et oppu-
gnatam, equitum, et auxiliariorum militum christia-

deserere , seseque , obsidione soluta , amissoque
Draguto Magnae Leptis Regulo, et maxiraa copiarum
parte (ex suis namque capti plures, et supra triginta
millia desiderati), ad propria recipere.

Interea, cum res sacrae, per ConciKum Tridenti-
num reformatae, executioni demandandae essent,
Alexandriae, Hieronymo Episcopo auctore, ejus de-
creta in Dioecesana Synodo publicantur. Paroechiae,
quae ante mixtae, et confusae erant, divisae, et
explicatae, atque in singulis institutae scholae do-
ctrinae christianae, in quibus scholis pueri , atque
adeo viri omnino rudes fidei rudimenta festis die-
bus docendi essent.

Pridie kal. decembris, qui fuit dies D. Andreae Apo-

Maximo Alexandriae sepultum est. Exstat ibidem in
pariete' majoris sacelli , qui chorus dicitur, fixa ta-
bella marmorea cum elogio hujusmodi

D. 0. M.

« D. Joanni Guevarrae, Caroli F., Hispano, viro
■ nobilissimo, christianae religionis, et justitiae
b observantiss., qui Carolo V Imperatori ita ca-
ii rus fuit, ut eo usus fderil peditum ductore in
» Africa, Pannonia, Germania, Philippum Lant-
» gravium in Belgas deducendum ei crediderit,
» totius Hisp. peditatus militiae magistrum ,
» additis insuper aliquot equitum levis arma-
» turae turmis , ad oppugnandam Parmam ,
» Metim, Tarvanam miserit, arci Placentinae
» praefecerit; qui dcin Philippi, Regis Hispa-

Digitized by

Google

58 1

ANN. ALEXANDRINI

58a

» niarum, jussu toti exercitui in Campania
» praefuit , et Alexandriae , et iis , quae citra
» Padum ad eumdem Regem pertinent, Prae-
» fectus. Decessit annos natus uin kat. februarii
»anno mdlxvi.
» D. Joannes Patrt B. M. F. C.

Pereos dies jacta sunl fuiuuunenta coeuobii nobilis-
simi,et augusti SanctaeCrucis,quod est iiiter Boscbum,
et Fregaroliuna.sUum, impensis Pii Maximi Pontificis.

V idus aprilis, luna duabus boris continenter ab
xvi scilicet ad xvnr laboravit. Eodem anno Isabelia
Valesia, Phiiippi, Hispaniae Regis, uxor, excessU ex
hap luce; cujus obitu maximo moerore coafecta est
taia cbristiana Respublica.,

Inter baec Pius V prodigjis claret, et in corapo»
nendis pravis christianorum morbis, et re&tituende l>
suae sedis dignitate totus occupatur.

( MDLXVII )

Postero annp, vi nos. aprilia, Barchino adhuc
Praetore Alexandriae, Lopex de Cugna, cui in de-
mortui Guevarrae locum demandata fuit AJexandriae,
et Cispadanae orae Praefectora, leges plures tulit
de venatione, quibus legibus, reservata sibi parte
Fraschetae, cavit dicta grandi mulcta, ne cui in eam
regionem aat venatum, aut aucupatum ire Uceret.
Residuum tractum Alexandrinis civibus reliquit, ut
ad arbitrium impunea, sive venationis, sive aucupii
gratia percurrerent ; quae tamen leges paullo post
diplomate Regio abrogatae sunt Eo namque jus omne G
snum, venationis excepttone omni prorsus remota,
ex antiquis Aiexandrino popuio ab Imperatoribus ,
Regibus, et Mediokni Ducibut conceasis priviiegns
estciviftatj redditum.

Xii kal. majas,, ab bora noctis quarta usque ad
auroram lnna visa est iucidissima sereno coelo con-
aiatere, supra quam crux erat, juxtaque stella mirae
pulcritudinis, et praeter modum coruscans, quarum
rerum intuitu mortales omnes obstupuerunt, atque
rehgione territi precabantnr Deum, omen illud in
bonom ipeis converti.

JBodem anno, Hieronymus GaUeratus, Episcopus
Alexandriae, ex praescripto primae Mediolanensis
Synodi, signa universa, utpote arma, vaxilla, insi-
gnia, ahaque id genus victoriarum monimenta, et
ornamenta , quae in plerisque sacris aedibus ad
modum trophaei appensa erant, honorarios item
tumnlos nonnullos pensiles in iisdem aedibus, in
qoibus mortuorum hominum corpora ambitiose con-
cludebantur, dejici, et inde amoveri, ct ossa humari
jussit. Cadavera interea Gasparis Maini , et Mar-
garitae, ejns uxoris, cum capsis, in quibus erant
recondita, in sacello maximo maximi templi Alexan-
driae aunt.sepulta, hactenus frustra iUic asservata,
donec inde ex praescripto illius testamenti Medio-
lanum transferrentur. Sublatae item tunc fuerunt ,
sive per errorem sive de industria, vitio aedituorum,
ferreae catenae pontis portae Papiae , quae appen-
sae erant ad cratem saceUi verae Crucjs, spolinm cla-

a dis Papiensis, edifcae circiter annum humartae salutis
mcciixii, ut suo looo diximus.

Xvi kal. noverahris, hora decimaquiata ejus dieij
per sesquihoram luna maxitnum deliquium passa est.

lu kal., Tanarus, et Burmida solitis alveb dimoti,
proximos campos restagnarunt , receasque factam
sementem labefactagunt. ReJabentes autem secuta est
viUaruw, aliorumque aedificiorum campestrium, at-
que adeo hominum strages inaignis.

Xn kah, comes Brocardus Persicus, Magjstratus
extraordinarii MedibK Praefectus, Aleaandriae pra
Rege. adminUtrationean suscepiL

Sub idem tempus Ferdinandns Dux Alvianus, in
Bejgas proficisceas, Alexandriam divertit, eamque
urbem variis, et gravibus oppressioaibus vexavit»

( MDLXVIII )

Anno proxime sequenti, Praetore Alexandriae Petro
Antonio Vioedomino Mediol. , frugum omnium, et
vini egestas fuU, et ex ea fames cum in toto Ligustino
mediterraneo tractu, tum praesertim tn Aiexandrind,
et hoc quidem vitio nivium, quae, vm kal. januarii, ad
duorum cubitorum altitudinem lapsae de coelo sunt,
et usque ad kal. apriUs in terris manserunt; ven-
torum item vehemenlium, densarum caliginum, et
frequentium pluviarum, quae toto vere fuerunt ; nam
uvae prope florescentes ita affectae sunt, ut ex eis
piures evanuerint , et plurimae in claviculas abierint
Segetes autem, iis calamitatihus prostratae, atque
oorruptae, nihil fere, pisi paleas, tulerunt. Pridie kal.
septembris, stelia crtnita ingens cauda ignita, et
oblunga circa auroram visa est, prodigiaque non-
nuUa ex tota Italia nuntiata. Ad haec toto anno
copiae mUitum undecumque accitae ex SiciUa, Regno
Neapohtano, et Hispania, in Belgicam Galliam pro-
ficisceates, Alexandrinum agrum hospitiis, tributis,
et vexationibus omnis generis infestarunt.

( MDLXIX )

Insequens annus, quo iterum Petrus Antonius
Vicedominua Alexandriae jus dixit ex praetura, mul-
titudine calamitatum gravis fiiit; quippe tota Itaiia
incendia, terraemotus, inundationes, aedificiorum
d ruinae, hominum interitus, calores maximi, atque
intoleranda frigora contigerunt. In GaUia Cisalpina
ex raagna nivium oopia , vis algoris non modo mor-
taiium oorpora intolerabiliter aiuixit, sed et vites, et
universa prope arborum germina usque adeo adussit,
ut annonae difiicultate, et fame hoc ilem anno la-
boratum sit. Vinum Aiexandriae satis caro veniit,
frumenti sextarius octo^regalibus nummis datus
est. Hujusmodi aerumnam cumulavit Alexandrinis
mors duorum maxime praestantium virorum Hiero-
nymi Episcopi, et Pauli Mariae CasteUani. Hierony-
mus cnim, restitwta ad praeacriptum ConciHi Tri-
dentini eeclesiastica disciphna , quae superiorum
Episcoporum negligentia Alexandriae ooUapsa erat,
et compositis corruptts civinm moribus , reiicto apud

Digitized by

Google

>83

G. SCHIAVINAE

bonos sui desiderio, v kal. novembris, qui fuit dies
ipsius natalis, animam Deo reddidit ; ejus corpus
Cotii sepultum est in sepulcro majorum suorum.
Paulus autem adeo ob exactam artis militaris scien-
tiam , qua universos aetatis suae duces aequavit ,
maximis terrarum dominis carus , et gratus fuit ,
ut ab iliis certatim perampla mercede conductus,
summis honorum dignitatibus , nempe centurionis ,
et tribunatus militum honestatus sit. lllius opera
strenua, et fideli diu usus est prae caeteris Ca-
rolus V Imperator in expeditione Tunetana in
Turcas, et Subalpina adversus Gallos; tandem aetate
grandaevus, dum a Pio V Pont. Maximo , cujus
intimus, et familiaris fnerat ab ineunte adolescentia,
Romam accitus, cohortisque Pontificiae Praefectus,
laborum militarium, et multarum victoriarum fru-
ctus in summa tranquillitate, et otio fruitur, pridie
kal. decembris , non sine lacrymis totius aulae , et
Pontificis Maximi dolore ex humanis rebus eximitur.
Qua etiam die, Augustinus Ballionus, vir bonus, ac
doctus, ab ipso Pontifice in demortui Hieronymi
locum subrogatus, Episcopatus Alexandriae posses-
sionem adivit. Hic namque virtute , non fautoribus,
(ut plerique solent), ejusmodi dignitatem assecutus
cst. Medicus enim optimus cum esset, ad se illum
Romam accersivit Pius, quod ab eo antea Alexan-
driae de facie noto praecepta de tuenda sanitate
acccperat. Propterea gratus princeps , data oppor-
tunitate , licet invitus ejus praesentia privaretur
(opera namque illius utebatur calculo laborans),
prius Abbatem Baruli, quod est oppidum Apuliae,
et postea Episcopum Alexandriae patriae suae creavtt.

' . t *

( MDLXX )

Annus proximus, quingentesimus septuagesimus
supra millesimum a Virginis partu , quo Alexandfiae
Praetor fuit Ludovicus Arconatus, calamitosus fuit;
nempe, xm kal. februarii, hora fere secunda noctis,
luna per horas quatuor obducta facie mirabili ob-
scuritate visa est. Inde, xvi kal. junii, inter decimam,
et undecimam horam tres soles exorti cum tribus
iridibus, qui post horam a suo ortu sextam paullatim
simul in unnm orbem coierunt. Nocte praecedente
diem xv kal. decemb. in Italia ingentes, insolitique
terrae motus auditi, et praesertim Ferrariae, ubi
ea urbs illorum impulsu procumbentibus aedificiis
cum hominum oppressione ex ruinis facta foedis-
sime deformata est. Sub idem tempus exarsit per
menses octo cometes mirae magnitudinis, qui sensim
deficiens, tandem non sine ingenti mortalium stu-
pore, et admiratione evanuit. Hyems saeva, atque
portenti loco habita. Frigore enim obriguit Tana-
rus, ut glacies lapidis similitudinem exaequata, non
tantum homines, sed carros passim tuto sustinuerit.
Praeterea nives ad novem cubitorum altitudinem
supervenerunt; quae,montis similitudinem referentes,
in Insubria, Liguria, et tota Cisalpina Gallia usque
ad kalendas junias anni sequentis in terris perman-
serunt; qnarum inde vitio res frumentaria, atque

584

a adeo universa ad humanum victum necessaria in
arcto, et summa caritate steterunt. Siquidem fru-
menti sextarius regalibus duodecim permutatus est.

( MDLXXI )

Postero anno, Praetore iterum Alexandriae Lu-
dovico Arconato , res variae contigerunt , tristes
aeque, ac laetae; at me una omnium acerbissima
perculit. Quippe, pridie kal. februarii, hora xi noctis
sequentis, Catherina Schiavina Balba, mater mea
carissima, deposita corporis mole, ex hoc saecnlo de-
cCSsit, relicta simul mecum tota mea dotno desolata.

Hiems gelidissima fuit ex multa nive; nam tanta
fuit vis frigoris, ut in Alexandrinis arbores, et prae-
b eipue populi editis terrificis fragoribus, mediae passim
sint discussae, et Tanarus in solidam glaciem obdu-
ruerit, cunctis pervius factus.

Xvn kal. maji, Pius V Pont Maximus amplum
munus proprio motu collegio Canonicorum Cathedralis
Ecclesiaededit; utpote jus recitandi matutinas horas
sub vesperum , hoc est circiter horam vigesimam
secundam, aut vigesimatn tertiam. Exstat diploma
hujusmodi concessionis, et gratiae, in tabulario ejus-
dem collegii summa religione et cura custoditum.

Ver maxima intemperie insigne fuit ; quippe male
affecta. terra vix, quod ei datum est, semen retulit.

Xni kal. julii, fbedus inter Pium, P. Maximum, Phi-
lippum, Hispaniae Regem, et Rempnblicam Venetam
ictum, quod inde qainto die post Romae in sacro Cardi-
e nalium consessu, editis superea re legibus, pubhcatur.
- Xn kal. julii, Augustinus Ballionus, Episcopus Ale-
xaudriae , vir sane doetrina' , et integritatej morum
clarus, dum ecclesiae suae componendae omsem co-
gitationem, et operam ponit, in tabem pr*lapsus,
sumptis de more christianoSanctisstmis Sacramentis,
integris sensibus, animam oninipotenti Deo reddidit;
in cujus locum sufiectus est pauUo post Guarnerius
Trottus, vir aeque moribus, ac doctrina, et vitae
sanctimonia cpmmendatus.

V id. julii, Venetiis foedus, societasque cum Phi-
lippo, et Pio V inita evulgatur solemni caerimonia.

X kal. augusti, Miohael Bonellus, Cardiualis Alexan-
drinus, in Hispaniam ad PbUippum magmV de ■ rebus
proficiscens legatus de latere, Alexandriam venit,
d ubi post multum popnb totius applausum, et omnes
profusae laetitiae significationes, editas a Christophoro
Guascho, viro nobilissimo, et civitatis principe, per
biduum ipse, Episcopique aliquot, ingensque opti-
matum , et Romanorum procerum ( in iis erat Hip-
politns Aldobrandinus, qui postea a Sixto V Cardi-
nalis, et postremo Pontificatus Maximi dignitatem
est assecutus , et Clemens VIII dictus ) honorificen-
tissime excepti sunt

Vn id. augusti, Mustapha, Turcarum exercitus Im-
perator, capta Cypro insula, quam Veneti per annos
centum plus minus possederant , Famagustam, nobi-
lissimam civitatem (latine ea Hamacostos appeUatur)
diu obsessam, pacto dedentibus se christianis, ingre-
ditur; quae urbs lamen, caesis, captisque militibus,

Digitized by

Google

585 ANN. ALEXANDRINI 586

contra fas, et sacramentum utrinque juratum, in- a et doctrina, ita etiam beilica laude olarus, qui in

columibns tantum civibus, foede diripitur. Belgis Philippo, Regi Hispaniae, diu ordinum ductor

In reliqub annus iUustris, et toti ckristianae rei- militavit, in hac tandem pugna tribunus militum ,

pubUcae maxime laetus; quippe, nonis octobris, me- ac contubernalis Pauli Ghislerii, Pontificis nepotis,

morabilissima victoria de Turcis bello navali, di- illud virtutis specimen dedit, ut postea liberalitate

vina potius, quam humana virtute, a foederatis ad Marci Antonii Golumnae, sub quo stipendia merebat,

Echinadas insulas, imperatore Joanne Austriaco, et cui in summo belli ardore ejus animi praestantia

relata, demersis amplius ducentis triremibus, plu- cognita, et perspecta, fuit speciosis titulis, honori-

ribus captis, reliquis in fugam conjectis. Caesi ho- bus et donis militaribus decoratus sit. Fortitudinis

stes excesserunt numerum viginUquinque miUium, istorum argumenta prae caeteris haec sunt, potis-

capti semiges, et mtlites ad tria miUia, et dcclvi simum Gohimnae testificatio in privatis Principum,

exstiterunt ; quorum omninm pars , quae Maximo atque adeo in familiaribus ipsius Pontificis congres-

Pontifici contigit (dirisa enim universa praeda fuit, sibns, vulnera item accepta, et opima de adversariis

triremes, captivi, tormeata, et spolia omnia, quae ducibus relata spolia.'

opima fuerunt, in paTtes duodecim, ex quibus par- Eodem anno, Philippus, Hispaniae Rex, ex Anna
tibus duate Pontifici, qoataor Venetis, et sex Phi- b uxore, Imperatoris Maximiliani filia, natum suscepit.

hppo Regi datae suart), oonfeeto proelio, vni scikcet Itaque in universis Imperii Mediolanensis civitatibus,

kal. decembris, a Marco Antonio Golumna, Pontificiae et oppidis publice editis hilaritatis, et laetitiae signis

elassis Praefecto, per triumphum in urbem ad Ga- gratulatum est. Alexandrini tribus diebus ea de causa

pitoKum, et inde ad Basilicam D. Petri, decreto supplicationibus , et festis ludis operam dederunt.

Pontifieis, estducta. Tovmenta insuper, quae capta Brocardus Persicus Comes, Alexandriae Guberna-

in nostrovum > poteatattua venerant (nam quae cum tor, moritur; in cujus locum sufficitur Lopez de Gu-

trtremibus submersa absorbvit mare silentio praeter- gna, vir consilio, et miUtari prudentia insignis.

mittuntur), supra trecaaAa, et octoginta octo numerala [Hoc demum anno, Pius V Pont. Maximus, offensus

sunt ; ex nostris [praefcerea] septem mille dclvi deside- pravo exemplo, et enormibus scandalis omnium Prae-

rati; solutorum ex oaftenis ckristianovum, et de mani- fectorum ordinis Humiliatorum D. Benedicti regulam

bus Turoarum liberatorum summa nen habetur; cre- professorum, de consilio Sacri Collegii Gardinalium,

dendum >tamen est eam maximam fuisse: sane ad institutum illud penitus exstinxit, eorumque amplis-

td . beimm profecti ! sunt viri Alexandrini plures; simos proventus, partim aliquot Cardinalibus, et sa-

caefeerum illic trinm praesertim singularis virtus crorum Antistibus panperibus, et partim monasteriis,
eoituit, Gaetaris Patei, Caroli Passalaqqae, et Julii c ac locis piis addixit, decernens, ut deinceps nemo

Gaesaxis Arobae, virorum rerum gestarum gloria amplius, in ipsorum familia adscriberetur, et jam

ilkustrium, dignorumque qui navali cbroaa honesta- iustitutum ipsum professi , de iisdem proventibus ,

rentur, et dooarentar, qaod ii; ia tam funesto, et quoad viverent,alerentur.ItaqueAIexandriae opulenta

acerbo prodio per>vhnin naves hostium primi trans- praepositura D. Joannis de Gapucid nuncnpati per-

ierint:, et conseeta cuaa iilis manu, de cts insignem mansit in titulum Salviati Gardinalis , qua

stragea» ediderint. Poteus namque, vir intrepidus, et nunc potitur Burghesius Cardinalis, item Pauli V

fbmis, qui jam pridem, patrato homicidio, remis Pont. Maximi nepos. Praeposituram autem D. Bau-

addictus fuerat, tnnc, kistante pugna, vinculis abso- dolini donavit idem Pontifex monachis Praedicato-

lutus , memor pristinae virtutis , et ejus maxime, ribus Alexandriae , et D. Syri domibus hospitalibus

utpote Jera Ckristi Redemptoris nostri , cujus causa DD. Antonii, et Blasii ejnsdem civitatis.]
res gerebatur, ex Regia triremi Joannis Austriaci,

totius ckristianae classis Imperatoris, in qua erat, in ^ MDLXXII )
regiam aliam bostilem Hali Bassae, quae ex adverso

suae impetu facto adkaeserat, primus conscendit, Proximo anno, xix kal. februarii, Praetore Ale-
ibique strenue decevtans regium vexillum de iUa sus- d xandriae Francisco Sesse Hispano viro, Guarnerius

tulit,Joanniqnedonavit, aquoinde pro re bene gesta, Trottus, patritius, et Episcopus Alexandrinns, nu-

et honerato parto bostik spoiio peramplam merce- meris omnibus ornatissimus, Episcopatus sui pos-

dem cnm libertate perpetuo fruenda snscepit. Passa* sessionem adiens solemni caerimonia urbem in-

laqua vero, qui Hcet antea centurionis dignitate cum greditur. Eal. maii, Pius V, Pont. Maximus, bomo

konore apud Belgas functns esset, in koc tamen na> bono Christianae Reipublicae natus, gravissimo cal-

vak conflictu lectissimae veteranorum mllitum manui culi dolore consumptus vita excessit, reiicla san-

Praefectus, facta potestate pugnandi ex triremi in- ctitatis opinione. Quippe hic corruptos ex prava

signi Lomeiina dicta, cui praeerat Paulus Jordanus consuetudine saeculi mores ad rectam cbristianae

Ursinus, quae cum hostili connexa est, avidus pugnae, pietatis rationem reduxit ; Ferdinandum Impera-

velut amens, itidem primus insiluit, adeoque fortiter torem contra Turcas dimicantem pecunia jnvit,

ipse cum suis, qui confestim eum seouti fuerant, se ha- christianis catholicis, qui auxilia contra Ugonottos

buit, ut post nonnuila honorata accepta vulnera, hoste mercede sua facerent misit ; societatem cnm Philippo,

landem trucidato, summa cum laude ea potitus sit. Hispaniae Rege, et Venetis coivit ; qua inde ad Nau-

Jnlius Caesar praeterea, juvenis, ut morum virtutibus, pactum universa Turcica classis profligata est ; et alia

Digitized by

Google

58 7

G. SCBIAVINAE

588

plura fecit, quae cum narrare nimis longum esset, a tres Hispani ex eis noTum commentum excogitarnnt,

consuko illis nunc supersedeo; cui postea, m scilicet
idus, qui dies alter fuit ab ingressu Comitiorum Va-
ticani, miro amnium Cardinalium consensu Grego-
rhisXHI, ante Ugo Boncompagnus , honestis paren-
tibus ortus, successit.

Vi kal. octobris, Hieronymus Ghiliinns, Thomae
filius, <juvenis ornatissimus, ohiit , cujus obitu moe»
rore confecta mater Ludovica, matrona pudicissima,
postridie ejus diei eum secuta est.

Idibus ejusdem mensis, os informe, longitudine se-
squipedali, pondo lib. centum sexaginta quatuor, unt
ciarum quatuor, cujus maxima pars formam acetabuti
refert, prope Renam, oppidumPapia distans sexmiuia
passmun, m ripa Padi, aquarum vi, ac rapiditate terra

quo, injecto metu urbis Praefecto futurae aticujus re-
beHionis, possent commUitones ab.itinere,,quod jam
intenderant, revocare (nempe illos naxune pigehat
longae transmigrationis , u* qei certo ae vitae peri-
culo darent). Itaque, conapiratioAe inter se facta, per
noctie tedebras sacraruna aedium jna&imarum , D.
Marci, et D- Martini, fores, fariis conforierunt; qua
igoominia etiam insigoia augustalia, «t regia, quae
ad palatiuw nobilisshni, et spectatissimi juvems Lm-
dovici Perboui, Otiuarum Domi&i, etalibi pieta erent,
offecernnt. Quae res ctiraeuJo patefacta, ad Gaarae->
rium Trottum, civitatis Epieooput», ot ad fr. Joaoaaem
Baptistam PorceUum Ioquisitorem de&vtur. Anxii
ambo, quid super hac re atafcaerent , ignarabant.

erutum, inventum est, atque Alexandriam a Grego- b Invisunt conspurcata Looa^ dfbsqairunt auofeores ua-

rio de Castro, viro Hispano, delatum; quod quidem
armum destrum gigantis esse existimarunt, quamvis
plerique, et veriusfortasse, crus eiephantis arbitrentur.
Illud ego diligenter intuitus, animadvectt os quidem
esse, caeterum solidutn, nulla meduUa; propterea vix
statui certo potest cujus animalis, et quae ejus cor-
poris pars sit. Ejus forma talis est. . . .

( MDLXXm )

Anno insequenti , adhuc Praeturam Alexandriae
continuante Sesse , steila crinita, horribili, ac tre-
naendo aspectu, visa; unde hyems durissima, nempe
cujus asperitate, ex caliginum frequentia, et alti-

leuoii, propositis ingentibus praemiis delatoribns;
Hispani interea sontes, qui, quod uxores habebant,
rePiquis miEtibus dimissis, in urbe de mdustria re-
maatserant ad patrandum scelos, ne, sibi ea macula
inureretur, crinaen. in cives , et< miiites Itaios , qui
pridie ad ejus eivitaits praeaiduun aeceaseraat, con-r
nciuot, ipsi vero, ques cuuscieatiae suumlus agi-
tabat, et ab eis scekris paems reposoebat, nuib
loco consistunt, in abdita, et .remota loca identidem
coeunt, secreta invicem cdlloquia facinnL His , et
aliis signis in meleficn suspicionem teniunt; pro-
pterea Inquisitor eapi illos statim , et m csecerem
tradi jubet: quaestidnem de eis habet, atque ex cerlas
inditiis, et testium assertiouibus, suaque ipsomm cob-

tudine nivis , quae xv kal. maii e coelo decidit, c fessione oonvictos damnat. Quod factum inde haud

procedente, vites prope omnes confectae, et fruges
deteriores, quam spes erat, datae sint, ita ut in
Alexandrino agro, atque etiam in plerisque Galliae
Cisalpinae civitatibus usque ad sequentem messem,
etvindemiam annonae inopia maxime fatigati fiierint
Vt idus, ex humanis decessit Octavianus Mantel-
lus , vir juris civitis , et Pontificii scientissimus ,
qui cum Lutetiae Parisiorum , Avinione , atque
adeo in omnibus prope Italiae Gymnasiis pubtice
interpretandis legibus secunda fama annis multis
operam dedisset , nobilissimosque magistratus tota
Insubria optime gessisset, honoris, et meritorum
gratia a Carolo V Imperatore, cujus favorem, et
benevolentiam sibi virtntibus conciiiarat, Comes Pa-

aequo animo ferens Franciscus Sesse, Vir Hispaous,
atque Alexandriae Praeter, quippe qui videbat,
tam infame , et imphim facinns suae genti probro
verti maximo, et ipse judichxm ea dc re instituit,
nulla alia ratione ductus, quam ut, stus ignominia li-
beratis, cives damnatos perpetuo dedecore omeraret.
Quotquot igitur cives persenserat queri, et flagkium
illud detestari, eos omnes in nervos compingit, et
diu, acriterque tortos , adigit sceleris se conseios,
et auctores fateri. Ii praeter alios fuerunt Haphael
Gagnus, Matthaeus Scotia, Hieronymus Badonns, ct
Abrahamus hebraeus, viri atioqui probi, et inno-
centes; qui universi acerbitate tormcntorum victi,
quaecumque iltis Sesse conceptis verbis dictavexat,

latinus, et eques cum amptissimis privilegiis, quae d confessi sunt. Et profecto res plurimum sic se

etiam ad liberos pervenerunt, creatus est.

Mense augusti, Lopez de Cugna Alexandriae Prae-
fectus absens fato concessk. Hujus memoriam Res-
publica Alexandrina ob ingentia, et iosignia beneficia
ab eo accepta, et recte administratam provinciam
nullo unquam tempore apud se intermori siuet. Huic
suffectus est Emanuel de Luna, arcis Cremonae Prae-
fectus, vir apprime nobilis, et armorum peritia Ulu-
stris. Inter haec Alexandriae nefandum, atque impium
facinus admissum est. Namque cum cohortes atiquot
stationariorum militum Hispanorum ex ipsa civi-
tate digressae essent, ut in Galliam Belgicam profici-
scerentur, atque in earum locum delecta Italorum
tnanus, quae Neapoli recens venerat, substituta esset,

habet; nemo tam fbrtis, tam integer est, quean ple-
rumque vis cruciatuum, ac tormentorum non superet,
eumque ilia, quae ne cogitaverat quidem, ne dnm fie-
cerat, admisisse se aperte, et constanlissime non com-
pellat confiteri, et profitari. At vero, quoniam eorum
testimonia non constabant, utpote, quae neque iocnm,
quo convenerant, neque diem praesignabant, inno-
centia detegebatur. Tantam enim vim habet veritas,
ut nuUis artibus subverti possil et ita obrui, atque
mergi, quin tandem illaesa et victrix emergat Om-
nes, et Hispani, et Itati, se deliquisse professi sunt;
illorum tamen confessio dispar; nam alteri, ticet
contorti, certis tamen inditiis, alteri vero vi tantum
suppliciorum, caeteris prorsus collabentibus, damnati

Digitized by

Google

589 ANN. ALEXANDRINI 5go

sttnt; quod perspicieus Inquisitor maxima animi fi- a Saliius ex oppido Quargnenti agii Alexandrini, po-
ducia Italoruoa causam , et patrociniam suscepit, pularts juvenis, et animi magnitudine , et nulitari
tum, quia inique damnatos- noverat, tttm etiam, quod virtute praestantissimus. Hic nempe cum in multis
videbat, bonoreot, et existimationem totias civitatis bellis, tum in Italia, tum alibi factis, summo honore,
injuria in controversiam vocari. Itaque, non semel, et fama integra ordines duxisset, nomenque strenui

sed kerum, et tertio, Mediolanum ad Antonium Groz-
manum, Marchionem Ayamontis, et Pro-Regem in
Imperio Mediobnensi, proficiscitur ; a quo tandem,
post diu peroratam causam, obtinuit, ut, absohitis civi-
bus rosontibus, in Hispanos nocentes, et de crimine
cenvictos ex legibus animadverteretur; proinde, lata
sentestia, ad triremes damnati sunt. Levis sane poena

miktis esset assecutus, in hac Tunetani propugnacuK
expugnatione, edita de hoste ingenti strage, egre-
gioram praeteritorum suorum factorum gloriam ho-
nestissima morte cumulavit. Caeterum Doria captus
a perfido Numida capite caesus; Cerbellonus vero
in hostium potestatem vivus venit cum multis ex
suis, quos omnes postea Pont. Maximus, partim

fuit, si ex «equilibrio cum delicto pensetur ; eam permutatione facta cum nonnullis nobilissimis, etck-
tamen subire quisquam eorum non potuit; nam sin- rissimis Ducibus Turcis, qui in Hadriani mole sub
guli, unus post alium, brevi temporis spatio in vin- custodia tenebantur, partim pecunia data redemit.
culis, non sine veneni suspicione a suis eis propi- b Propugnacula . inde, confecto bello, soio ita aequata,
nati, miserrime perierunt Quorum obitu Alexandrini ut ne illarum quidem vestigia appareant.

maxima ea ignominia, et infamia, de qua iniquis-
sime onerabantur, D. O. M. bonitate, et clementia,
qui imioeentes nunquam deserit, et diligcnti, sedula-
que operaJoannis Baptistae Inquisitoris liberati sunt.
Cujus egregiae navatae operae recordationem uni-
versa Alexandrina Respublica omnium laudum praeco-
nns cumuiatam numquam ex memoria deponet sua.

( MDLXXIV )

Proximus annus, Petro Monfortio Alexandriae Prae-
tore, totus prope turbidus fuit. Maximilianus Impe-
rator mortem oppetiit. Vm hal. julii, Emanuel de
Luna, Praefecturae Alexandriae possessionem adiens,
maxima pompa, et totius populi applausu, obviam illi
honorato quoque cive prodeunfe, excipitur. Eodem
anno, arae Neptuni, et Tunetis propugnacula in
manus Turcarum, non sine ingenti caede utrinque
secnta, venerunt. Nam, iv nonas augusti, aris Neptuni,
quae inexpugnabiles prope erant loco, natura, et
munitionibus, citra pugnam, et sanguinem CHicialus,
archipirata Calaber, christianae religionis desertor,
et Piali Graecus, magister militum Selimi Impera-
toris Ottomani, potiti sunt, socordiane Hispanorum,
an perfidia Petri Pontecaralis arcis Praefecti, non
satis compertum. Sponte enim milites, ubi hostis
moenibus, nemine propugnante, classe applicuit-, se
se dediderunt, et, relicta statione, ad eum collatis
signis transfugerunt. Tunetis propugnaculum Italo-
nun militum virtute, Cabrio Cerpellono viro Insubri,
et Pagano Doria Genuensi Ducibus alioqui -fortissi-
mis, et summae existimationis, diu Turcarum armis
pertinaci contentione oppugnatum, ita defensum est,
ut, licet multitudine barbarorum superati, et, con-
sumptis commeatibus, ad extremam rerum omnium
diffieultatem adducti essent, trucidari tamen cer-
tando maluerint , quam turpiter cedendo libidini
hostium se committere. In illis tamen obstinatis et
atrocibus impressionibus flos veteranorum militum,
qui ex navali proelio paullo ante supererant, desi-
deratus est , atque ibi, prae caeteris Alexandrinis
viris militari gloria claris, ab hoste caesis, occubue-
runt Nicolaus Nitia centurio insignis, et Scalatnbcr

Eodem anno, Hieronymus Ragazonus, Episcopus
Famagustanus, Apostolicae Sedis Delegatus, Alexandri-
nam provinciam invisit, multis editis decretis, cum
ad christianam pietatem colendam, tum ad discipli-
nam ecclesiasticam prope elapsam restituendam.

( MDLXXV )

Insequens annus, Praetore Alexandriae adhuc eo-
dem Monfortio, hilaris simul, et moestus fuit. Nam,
cum Romae apertus esset Jubilaeus, toto anno Ale-
xandriae insonuit coelum piis canticis, et precatio-
nibus, quae alternis vocibus per eam urbem trans-
c euntes praecinebant peregrini, et hospites , qui, su-
sceptis votis, ad urbem Romam aul proficiscebantur,
aut inde redibant domos suas. Sed plane hoc gau-
dium statim excepit luctus. Quippe, idibus aprilis,
Julins Clarus, praeckuissimus Senator, atque Imperii
Mediolanensts moderator, apud Philippum, Hispantae
Regem , dum Madrito , quod est oppidum Carpen-
tinorum, olim Mantua dictum, ubi commorabatur
Rex, digressus, Novam Carthaginem applicuisset, mox
inde in Italiam trajecturus, repentino morbo, quem
ex atra bile contraxerat , correptus , vita excessit ,
collacrimantibus sacris legibus, et bonis artibus,
parente, et patrono orbatis.

Eodem anno is tumultus, et seditio inter veteres,
et novos cives Genuae excita est, ut, nisi Gregorii
d Pont. Maximi, Rodulphi Imperatoris, ac Philippi,
Hispaniae Regts, diligenti opera, et cura occursum
mature fuisset, procul dubio, et illius Reipublicae
libertas in discrimen adducta esset, et totam • Italiam
maxima bellorum incendia pervasissent. Inter illos
motus Benedictus Centurionus cum filiis, et nepo-
tibus, aliique ejus civitatis longe principes, Alexan-
driam domicilium transtulerunt, qui demum, pacatis,
et compositis rebus, in patriam reversi sunt.

Fine anni mortem opetiit morbo agtjculari victus
Joannes Bai'tholomaeus Calcamuggius , jurisconsul-
tus insignis Alexandrinus, qui maximam aetatis suae
partcm magnis Ducibus stlitibus judicandis, et capi-
talium rerum judiciis exercendis magno opere dedit,
et praecipue Alphonso Davalo, Marchioni Piscariae,

Digitized by

Google

G. SCBUVINAE

593

a quo virtutis ergo creatus Castrensium quaestic- a clade, et iniuria sunt servatae. Ruinae ctusam.sues
num judex supremus, tanto rigore officium illud ges-
sit, ut corruptam prope, atque desuetam militarem
disciplinam ex nimia ticentia, et delictorura impu-
nitate, in pristinum suum statum revocaverit, acri
utens judicip, et animadversiptie in omnes, uulla ha-
bila personae, et dignitatis ratione; unde sibi postea
severi potius, quam aequi judicis nomen compararil,

aliquot feruut fuisse, qui, dum in celia vinaria do-
mus cubareot, rostro ita ejus fundamenu viUanmt,
ut postea ppnderi cedens tota roolae eorruerit.

V id. februarii, Jobanne Aufltriaeo m BeJgas profe-
c.turo, Prineipes ejus aulae AleXandria diseeduslt, ;se*
que ad eum Mediolaiwra, ubi is morabatur, cojaferuut.

X kaj. aprilis , cum seditionum , et odiorum iote-
stinorum semioa, quae pridem inter Ckristophoruro
Guaschuu) , et Odoardum .LanfcBvegiam , factionum
. Priucipes, Alexapdriae orta, sed aliquandiu compxesea,
vursum pullutassent, Julius Caesar Arobba, Ceeturio
armis, et animo praestane, utpote qui in BeJgis, et
in prpeUo natali, atque etiaro altbi e mille ' perieults
elapsus fuerat, tandem comes Guascho factus, cujus
b partes sequebatur^ Atexandriam Boscho revertenti,
inter coenobium S. Crucis ,. et Fregarolinm, ab ad-
versariis Guascbi interceptus, crudetiter Avucidatnr:
Ejus corpus Atexandriam elatum in /Tempio D. Stc-
phani Bergolii in majoram suornm sepulore oonesto
funere Uunulatur. Ek hujus viri caede eae. civilium
discordiarum faces Alexandriae succensae sunt, ut
postea urbs illa iofelicissima prope tota exarserit
Mense majo, prodigia undecumque nuntiata ; qno
item tempore tanta imbrium vb fiiit, ut, frigoris
duritie, reversam hyeroem quisque arbitratus sit.
Pridie id. novembris , ad eam coeli plagam , quae
occidentem solem spectat, cometes et crine, et aspectu
teirificus, per octo, et quinquaginta dies lucens, primo
suo ortu ater, mox albus, demum igneus, atque adeo
c micans, ut lunae aemulus tactus sit, mortaiibus
terrorem maximum incussit, quod malum aliquod
ex iis, quae ejusmodi portenla indioare cqnsueseunt,
imminere sibi vererentur, ut profecto paulo post con-
tigis6e est animadversum. Quippe in Cypro insiua
Limisses,etPaphus, aliaeque urbes nobilissimaefeedo
terraemotu per dies octo, et viginti concussae : in
Gallia Cisalpina pestilentia desaeviit. Interiere Arou-
ratus, Turcarum Imperator, et Aloysius MocCnicus,
Dus Venetiarum; cujus urbis Basilica item confla-
grala est, atque in ea consumptae igne imagines
omnium prope superiorum Ducum, aliaque permulta
nobilissimorum pictorum, Joannis Bellini, Pordenoni,
et Titiani praeclara monimenta, longo tempore, et
grandi ejus Reipublicae irapensa parata, et picta.

( MDLXXVI )

Anno proximo, Josepho Gonzalo Hispano Prae-
tore Alexandriae, cetebratus est Jubilaeus de more
summa frequeutia, et concursu tam civium, quam
totius Dioeeesis populorum.

Iv kal. februarii, Emanuel de Luna, Alexandriae
Praefectus, Mediolani moritur.

Rodulphus, Maximiliani Imperatoris filius, in de-
raorlui palris locum Caesar designatur.

Xvu kal. octobris, magni Principes, proceresque
Hispani aulae Joannis Austriaciy Caroli V Imperatoris
filii ex daranato coitu, Atexandriam hybernatum con-
cesserunt. Per eos dies lues insignis vermium villoso-
rum, et coloris prope cinericii, erucis maxime simi-
lium, tanta vi universam citeriorem Galliam incessit,
ut passim non campi modo, sed et viae, parietesque,
et muri oranes urbium, et oppidorum Us obducti visi
siut, certum sane inditium, et praesagium ejus pesti-
teutiae, quae haud multo post in plures civitates Ita-
liae irrepsit; cuius tamen mali D. O. M. miseratione,
et indulgentia Alexandrini prorsus expertes fuere.

( MDLXXVII )

Insequens annus, quo item Alexandriae Praeturam
gessit Josephus Gonzalus, memorabilis fuit terrificis
aliquot rebus, et inopinato, atque funesto casu
praesertim, qui Alexandriae accidit. Siquidem, xi kal.
februarii, prima noctis seqnentis vigitia, dum vir
quidam Hispanus domi suae in ea urbis regione
sita, quae Roboretum vocatur, media prope via,
qua itra recta ab aedibus D. Mariae de Castello
ad portam hortorum , saltationibus, et choreis ducendis
operam daret, ad quas praeter omnis ordinis viro-
rum, ac mulierum multitudinem numerosam, etiam

concesserunt tres nobilissimi juvenes Hispani, pueri, d Gaeterum .in his calamitatibus taetus annus fuit uber-
sive, ut vulgari verbo utar, hippagii Joannis Austriaci, tate frugum.

duobnsque ex eis sallantibus, ac tertio cum reliquis,
qui aderant, fidium, atque tibiarum concentus dulce-
dine raptis, conspicantibus, conctave illud, in quo spe-
ctaculum edebatur, sive spectatorum pondere victum,
sive vitio aliquo dissolutum, penitus concidit; cujus
ruina oppressi, non solum duo illi Hispani juvenes,
sed cum eis etiam viginti cives interierunt; caeteri
omnes, qui plures fuerunt, debilitati; nec quisquam
(mirum profecto) atius tantum periculum subterfugit,
exceptis focminis. Eae. namque, quod m angulo con-
ctavis prope caminum confertae starent, superiore
contignatione , quae adversa tantum parte prolapsa
fueral, obtectae, superstites, alque incolumes ab ea

( MDLXXVIII )

Proximus annus, Jacobo Phitippo Brambilta Ale-
xandriae Praetore , nihitminus supeiiore prodigiis,
et aerumuis nobilis fuit. Tertia enim bora noctis
praecedentis kal. aprilis, sydus crinitum horrenda
facie, crineque intortuoso instar caudae draconis,
ventoso, atque pluvioso aere conspectum est; Pauilo
post, iv scilicet id., venti validissimi, frigidique 6upra
modum insurrexerunt , quorum vis, cum per dies
decem continuos flaverint, vites prope universas,
frugiferarumque arborum genus omne perussit. Inde

Digitized by

Google

5 9 3

ANN. ALEXANDRINI

5 9 4

portenta raulta ex toto orbe nuntiata- Ip agro Aiexan- a catulos, et infantulum edidisse; iv kal. maji, et pro

drino, alibique etiam kal. majae vim magnam gran
dinis, et procellosae tempestatis tuleruut. Eas segetes
adhuc tenellas, utpote quae nondum ex vaginis spicas
emiserant, foede contrivit; quam cladem mox excepit
siccitas adeo insignis , ut inde lini , foeni , mino-
rumque frugum, atque olerum inopia consecuta sit.

Vn kal. juhii, circiter horam vigesimam seoundam,
Rodoricus Toletanus, Dux genere, morum indole,
animi magnitudine, et militari seientia praestans,Ema-
nueli de Luna in Praefecturam Aiexandriae subroga-
tus, eius urbis po6sessionem adiit.

Xix kal. septembris, Sebastianus, Lusitanorum Rex,
juvenis intrepidus, et gloriae avidus, dum temere cum
Rege [Fetz] Mauritaniae ultra .firetum congreditur,

ximo sequenti die, sol cruenta facie apparuit; gran-
diue decussa poma de arboribus pendentia.

Julio mense in Hispania glirium multitudo ob
aestum de antris exiit, fructusque agrorum foede
vastavit.

Idibus augusti , domus hospitalis D. Blasii Ale-
xandriae, quae antea egenis hospitio accipiendis in-
stituta erat, disjecta a fundamentis in usum soda-
litatis congregationis B. Mariae Annuntiatae erigitur:
primum lapidem solemni caeremonia jecit Guarne-
rius Trottus Episcopus.

Mense septembri, Sicilia terrae motibus protusa:
Aethna mbns, hiatufacto, flammas evomuit, lapidesque
in aera projeeit, quibus accolae grave dainnum tu-

strenuissime pugnaos oocubmt, amisso univereo mul- b lerunt. V idus octobris, et die proxime antecedente,

torum millium armatorum exercitu. Cumque nulla ab
eo proles relicta sit, illius Regnum ad Philippum,
Hispaniae Regem, jure successionis devolutum est
Kal. octobris, Joannes Auslriacus ex acnta febre,
et alvi profluvio, nondum exaeto vigesimo octavo ae-
tatis anno, in Belgis vita excessit. Universorum horum
malorum praenuntiae fuerunt crinitae stellae, hoc, et
superioribus annis conspectae.

( MDLXXIX )

Insequens annus, Praetore adhuc Alexandriae
Philippo Brambilla, eodem tenore, quo proxime
superior, traductus est. VI namque kal. maji, qui
fuit dies Coenae Domioi, oum pridie ab plaga
septentrionali venti vehementissimi perflassent , e
coelo magna copia pruinae lapsa est, moxque in
Alexandrinis tantum frigus fuit, ut eo fructuum om-
nium non levis jactura facta sit; nuces, poma, vinum,
fruges, annona denique tota ex inopia in snmma
caritate stetit. Addita sunt adhaec mala Alexandrinis
trepidatio ex pestilentia, quae vicinos Ligures gra*
viter infestabat, et ingentes motus inter cives de Com-
muni, et de populo in publicis muneribus distribuen-
dis exciti, ad quos tandem comprimendos, et civitati
affectae prospiciendae ( iicj, ne, ex propinquitate luis,
aliqua contagione ea inficeretur, senatus Mediolani
Caesarem Petrasanctam, virum magna prudentia, et
rerum ornnium usu praeditum misit, qui, adhibita
in re omni diligentia,utrumque negotium optime con-
fitcit. Sublata namque controversia, et periculo pe-
stis, Alexandrinum populum pristinae gratiae, et se-
curitati restituit.

Pridie nonas augusti, Aemilius Mantellus, juvenis
juris civilis scientia, et omnium liberalium discipli-
narum studiis egregie eruditus, post integre gestos
aliquot Praeturae magistratus in Insubria, et in pa-
tria publicos omnes honores , et munia , animam
Creatori suo restituit.

Ex multis Italiae partibus, atque etiam aiiunde
tetra prodigia nuntiata; nempe Venetiis, vn kal. apri-
lis, mulier puerulum edidit ore, et pedibus leoninis,
ac tergo hirto cum duabus pelhbus; ferunt apud Lau-
denses in vico Zurleschio fbeminam uno partu duos

continuis imbribus Tanarus , et Buruaida tumuerunt,
et, opertis adjacentibus campis coeno, recens terrae
mandatum semen opprimitur, et satio iteratur. Apnd
Corytum (vulgo Cornetum) in Hetruria cetus, pi-
scis maris, fluctibus ad litus ejectus. Nocte prae-
cedenti in nonas decembris, visa est luna sanguineo
circulo circumsepta. Aquitanos, Belgas , Helvetios,
et in Italia Rhaetos, atque Siculos atrocissima pesti-
lentia perculit. Proventus inlerea frumenti levis, vini
autem, et minutarum frugum copiosus.

( MDLXXX )

c Iosequens annus, qui fuit a Christi Nativitate
quingentesimus octogesimus supra millesimum, Prae-
tore Alexandriae Alphonio Gallarato, Patritio Medio-
lanensi, nulla prope re atia memorabih insignis fuit,
quam foedis item prodigiis undecuraque de coelo
nuntiatis. Nam circa finem maji per dies plures
ingruit non modo Alexandrinum agrum, sed et totam
Cisalpinam Galliam maxima papilionum proluvies ,
quae ab Oriente sole, et Meridie veniens ad Septen-
trionem avolavit, eaque vix progressa, statim eadem
via converso agmine eo, undc prius discesserat, re-
versa est. Ineunte julio mense, sydus lucidissimum
in coelo visum, atque pridie kal. septembris, nocte
sequenti , circiter horam secundam noctis, vapor
igneus totam plagam septentrionalem obduxit, qui

d mox paullo imminutus, sic constitit usque ad auro-
ram. Stellae crinitae duae conspectae; altera in cre-
puscolo noctis praecedentis vn id. octobris, altera
mense decembri ; utraque , ubi per noctes aliquot
illuxerunt, penitus postea disparuerunt, nec amplius
sunt visae. Haec prodigia secutus est contagiosus
quidam morbus ex gravitate coeli, et nimia intem-
perie ortus, quo morbo maxima orbis pars tentata
est ; illum namque plerique , quod caput peteret
Arietinum, in Insubria Belliculum appellarunt, eo
quia lenis, et facilis ejus esset cura, utpote modica
inedia, et sanguinis missione. At vero, qui immo-
derata victus ratione usi sunt, iis procul dubio
lethalis habitus est; eo namque vexati, ardentissima
febre, tussi, et defluxionibus a capite, cum maxima

Digitized by

Google

5g5 G. SCHIAVINAE 596

inflammatione , et oculorum rubore correpti sunt ; a in curatione morborum desperatorum , ac prope le-
principio multi desiderati, quod morbum neglexis- thalium usa est.

sent; cognita tandem ejus vi, et natura, adhibitaque
inedicina, ne unus quidem dekiceps interiit. Eodem
anno annona Alexandriae in tanta vilitate stetit, ut
nec pretium, nec emptorem ullum habuerit.

( MDLXXXI )

Proximus annus, quo item Alexandriae jus reddidit
idem Alphonsus Gallaratus, illustris fuit rebus non-
nullis memorabilibus , et praesertim acerba, atque
immatura morte Guarnerii Guaschi, Solerii Domini,
viri nobilissimi. Namque, dum circiter v kal. aprilis,

Eumdem annum illustrat kalendarii Romani cor-
rectio , quae decreto Gregorii Pont. Maximi facta ,
Aloysio Lilio auctore, et ab ipso Pontifice, vi kal.
martii, approbata, ab universo fere christiano orbe
recepta est. Ea enim conturbatus annus hominum
negligentia, rursus ad antiquam rationem restituitur.

Vi nonas, gravi ego vulnere ictus sum, amisso patre
meo Antonio Schiavina opt. B. M.

Circiter crepusculum noctis nonas praecedentis, vi-
sus est in coelo ad occidentalem , et septentrionalem
plagam ingens vapor igneus, qui post sextam ho-
ram dissipatus evanuit.

Mense septembri, jacta sunt fundamenta fornicum

is ex vico Castricerioli Alexandriam eques se trans- b duorum pontis, supra amnem Tanari impositi, qui

ferret, in via a puero item equite, dextrum ejus
latus tegente, ictu sclopi, a rota, et silice appellati,
ex succussu equi, igne concepto, casu displosi, glande
plumbea lethale vulnus in genu dextrum suscepit:
quo inde vulnere iv non. vitae finem dedtt ; ejus
corpus postridie in Templo B. V. Annuntiatae Ber-
golii magnifico funere tumulatum est.

Eodem anno orta est controversia inter Rodori-
cum Toletanum, Alexandriae Praefectum, et Petrura
Antonium Lunatum, supremum mensorem Subalpini,
et Longobardici exercitus , utri jus competeret
hospitiorum praestandorum militibus Alexandrinae
provinciae; judicium tandem secundum Lunatum
pronuntiatum est.

anno quadragesimo ante corruerant.

Per hos dies in tota Gallia Gisalpina novae copiae
Italorum scribuntur, eaeque statim adjunctae Legioni
Hispanorum, quae ex Sicilia, Calabria, Apuliaque in
imperium Mediolanense nuper venerat, in Galliam
Beigicam proficiscuntur ; quorum transitu ager Ale-
xandrinus foede vastatus est.

Joannes Baptista Advocatus Alexandriae Praetor,
quod contra fas jura Ecclesiasticae libertatis pervertit,
a Guarnerio Episcopo sacris, et piorum communione
interdicitur.

( MDLXXXIII )
Anno proxime sequenti, eodem Advocato Praetu-

Vn id. octobris, hora ferme vigesima secunda , c ram gerente, duae res tantum memorabiles contige-

Maria Austriaca, Caroli V Imperatoris filia, Philippi runt: altera scilicet, quod Alexandriae pridie idus se-

Regis Hispaniae soror, Maximiliani II Caesaris uxor, ptembr. duo arcus pontis Tanari, qui anno superiore

ac Rodulphi Imperatoris, Albertique Austriae Archi- restitui coeperant, omnibus suis partibus absoluti,

ducis mater, a fratre ex Germania accita, in Lusita- perfectique sunf. altera vero, quod aquae, ex Burmida

niam, ut ejus regni curae praeficeretur, Alexandriam adGamalerium per euripum maxima impensa ductae,

accessit, ubi tribus diebus, quibus in ea urbe cum idibus junii, circiter horam vigesimam urbem ingredi,

Christierna Daciae Regina, olimque Francisci II Sfor- ac per illam labi visae sunt summo gaudio, et ap-

tiae Mediolani Ducis uxore, atque honoratissimorum plausu civium, quod eas usui, et commodo sibi ma-

Principum, et Germanorum procerum caterva, per- ximo fore sperarent.
mansit, omni honoris genere culta est. Civitas tota

venienti obviam progressa, viae universae, quocumque
iter ea factura erat , tapetibus, et festa fronde conve-
stitae, et exornatae, arcusque praeterea plurimi varia,
admirabilique factura cum elogiis fausta eidem prae-
cantibus erecti.

( MDLXXXII )

Postero anno, Praeturam Alexandriae admini-
strante Joanne Baptista Advocato, nonnulla scttu
digna evenerunt. X kal. februarii, ex hac luce mi-
gravit. Gabriel Frascarus Brixianus, vir omnium
doctrinarum, etpraesertim philosophiae, medicaeque
facultatis supellectile ornatissimus, quem Christierna, mis christianae theologiae , in qua facultate tantum
Regina Daciae, Ducissa Lotharingiae, ac Domina valuit, ut in synodis provincialibus Mediolanen-
Derthonae, sibi medicum adscivit: cujus interitu sibus, quibus omnibus interfuit, sermones saepe ad
damnum maximum fecit universus hic tractus Cispa- patres, et populum habuerit, atque ex vastitate do-
danus, in primisque Alexandria, quae illius opera, ctrinae, et eloquentiae vi eam sibi famam compara-
et studio non minus felici, quam accurato saepe verit, ut inde magni theologi cognomen consecutus

( MDLXXXIV )

Insequens annus, quo gessit Alexandriae Prae-
turam Alexander Cadamustus, civis Laudensis, fnne-
d stus potius, ac multis rebus turbidus, quam laetus
ulla ex parte fuit. Quippe, xvm kal. februarii, Guar-
nerius Trottus, Episcopus Alexandrinus, vir plane
sanctimonia vitae, et doctrina clarus, ex humanis
rebus assumptus est, acerbissimo luctu, dulcissimo-
que sui desiderio, ac singularis virtutis, et merito-
rum suorum memoria universae Alexandrinae pro-
vinciae relicta. Instructus plane is fuit omnium
liberalium disciplinarum supellectile, atque in pri-

Digitized by

Google

597

ANN. ALEXANDRINI

5 9 8

sit Plura quidem scripsit aegra fere semper vale- a confestim rapiebatur, alque eo obstrepentium, et

tudine, pauca tamen typis dedit, non aiia plane
ratione, quam quod immaturo fato praereptus sit.
Orditus enim fuerat (ut reliquas ejus ingenii lucu-
lentas lucubrationes praetermittam ) opus numero-
sura, atque immensum, ac doctum, quod inscripsit :
Summa doctrinae christianae , illudqne imperfectum
reliquit. Namque quamdiu vixit, in Episoopatu vixit
autem annis duodecim, numquam destitit populum sibi
commissum, verbo, et exemplo ad pietatis officia, et
ad coelestis disciplinae praecepta capessenda, et am-
piexanda illicere, etexcitare. Instituta praeclara edidit,
quibus errores multos sustulit, et abusus, qui in suam
ipsitts Ecclesiam superiorum aliquot Episcoporum vel
absentia vel incuria irrepserant, vimque eam susce-

lascivientium juvenum coetu comitata, et circumsepta
per frequentiora urbis loca, super asinum aversa
posita ducebatur, tandemque domum regressa ab
omni ignominia deinceps libera mittebatur. Hoc
ludibrii genere nisi mulieres infimae sortis, et eae
quidem raro, notabautur, quod, absterso pudore, per-
vicaces, et obstinatae ea irrisione ludi affici malebant,
quam vel modicum aes ulli pendere; nempe reliquae,
praeter has, pacta pecunia, dedecus omne redimebant.
Et quidem stetit per annos multos haec Praefectura
in nobilisssima , et vetustissima familia Blanca; verum
postea, cum ea, aut quod generis sui nobilitate in-
digna visa sit, aut alia causa sese illa ultro abdica-
vit, eamque familiae de Oleo concessit, qua demum

peraot, ut ei inde maximum fuerit negotium ad iUos b extincta, rursus ad ipsos Blancos rediit, apud quos

abrogandos, et derogandos. Inter Ulos htc potissimnm
fuit prae ceteris, lusus antiquus, et inveteratus Acharo-
nia \ quod nomen unde originem traxerit, adhuc incom-
pertum est, nisi forte ab Acherunte infernali fluvio
denominatum vohimus. Est enim lusus talis: cum
Alexandrina Reapubhca olim, idest a prima sui in-
stitutione abhorrere maxime videretur a secundis
nuptiis , ouperetque foeminas praesertim ab Ulis de-
temere, efirenatamque iUarum libidinem aliquando
contumelia aliqua, et probo cohibere: Praefectum
instituit, qui ab ejusmodi mulieribus certum vectigal
exigeret, cavens ut quae iUud pendere detrectassent,
eae quadam ludibrii, et ignominiae nota inurerentur.
Huic Praefecto signum Acharonis ridiculum plane

adhuc restatvexillum illud(?), quo plerumque Alexan-
drini juvenes per bacchanaliorum licentx&m personati
ad risum, et admirationem concitandam uti consue-
verant; ad quae facUe antiquitas, et pictura speota-
tores movere potest. Ludicrum igitur istud inter cae-
teros AAexandriae abusus, licet augustaHbus, et du-
calibus gratiis, et privUegiis munitum esset, rectique
speciem quamdam praeseferret (sic se habent pro-
fecto universa daemonis inventa: pium enim opus
nullum est, cui perfidus ille humani generis hostis
non innitatur oontaminatam superstitionem , et er-
rorem aliquem admiscere); quod tamen libertati
sacramenti matrimonii adversaretur, et plerumque
ad contentiones, et rixas, atque adeo caedes homi-

datum; erat in eo pictum idolum, caprae in cathe- c nes commoveret, Guarnerius prorsus abrogavit.Cujus

dra sedentis formam referens , asinique plures , et
aaus aliquot circumducentes stamina. Id signum
nunquam educebatur, nisi quando ludi edendi, et
muUeris alicuius plecteuda erat contumacia. Aotio-
nem habebat Praefectus exigendi ex dote mulieris
iterum nuptae denarium unum ex unoquoque cen-
tenario, quae summa tamen nunquam integra exi-
gebatur, sed, compositione facta, quidquid aequum
virbonus statuisset, id citra controversiam, et con-
tentionem accipiebat Praefectus, et exactae pecuniae
partem sibi arrogabat, residuum D. Tutelari cjus
curiae , in qua morabatur nupta, dabat, ut de eo
ant cera , aut oleum ad Ulummandum sacratissimum
Chrtstt corpus compararetur. Quod autem munus

facti, et aliorum gratia perpetuo apud Alexandrinos
cives suos Ulius memoria numquam interitura per-
manebit. Eidera mortuo, atque in catbedrali suo
templo deoentissimis funereis exequiis tumulato, suf-
fectus est Octavius Paravicinus, vir romanus, omnibus
eloquentiae artibus, et bonis disciplinis eruditus.

Ad haec, pridie non. julii, ex repentina, saevaque
oborta coeU tempestate, Geveta, amnicolus ad Zemum
montem in Epanteriis Liguribus, usque adeo intumuit,
ut, inundato Gevae oppido ei adfine, tituloque Mar-
cbionatus illustri, iUud foedissime deformavit fsicj ; vi
namque sna torrens iUe pontes aliquot, templa ,
aedesque plures a mndamentis disjecit, et vulgo fertur
ea ruina trecentum hominum capita, et amplius inr

lucrosum erat , propterea ia tabulas census Praefecti d teriisse, partim teclorum prolapsu oppressa, et partim

referebatur, jureque successionis in ipsius haeredes
transibat. Atqui si qua muUerex iis renuissetdebttam,
et conventam pecuniam persolvere, a Praefecto indi-
cebatar lumcrum, eductoqne Acharonis vexiUo, totius
urbis concitabat juventutem , et praeserthn viciniae
nupta^ .quae juwentns illico domum muUeris con-
vediens per tumultum, ibi tres dies, nec ampUus,
cymbabs, sistoris, crotaUs, timpanis, pollubris, rastris,
batiUis!, afiisqne aenris vasis , atque instrnmentis,
edendo tmnitn^ et cvcpitu aptis, singulis quibusque
diebus per horas aft$uot personales, et obstrepentes
stabant, "inuHere interea intra suas aedes abdita ;
quae $i aUqaando casu, aut necessitate, vel de h4-
cmitria in pubUcutn per id tempus prodiisset; vi

diris aucti torrentis vorticibus absorpta. Sane Ta-
narus fluvius, in quem universa ejus procellae moies
exonerata est, secum eximia monimenta, vastitatem
tantae cladis testantia, detulit, quae inde monimenta
accolae passim sunt expiscati. Alexandriam cum
immunda illuvie pervenetunt secundo amne, asseres,
tigna, lecti, mensae, scamni, cathedrae, arcae,
cuppae, cadi, obbae, peives, cunae, et id genus in-
strumenta, atque supellectilia permalta alia; quibus
cum horribiliora non meminerint homines, factum
est argnmentum, non oppidi alicujus partem, sed
totam aliquam urhem (hluvii inundatione collapsam,
et obrutam. >

Iv idus augusti, Octavius Paravicinas, Alexandriee

76

Digitized by

Google

^99

G. SCHIAVINAE

600

Episcopus, solemni ritu, ac caerimonia Episcopatus a
sui possessionem adivit, nobilissimis quibusque, et
omnis ordinis civibus, ac universo clero, splendida
pompa, et apparatu obviam illi progressis.

Idib. octobris , Alexander Cadamustus , patritius
Laudensis, dum Alexandriae praeturam strenue, at-
que illustri fama gerit, ardenti febre correptus, im-
matura morte sublatus est.

Iv non. novembris, Carolus Cardinalis Borrhomaeus
tit. S. Praxedis, Mediolani Archiepiscopus, multis,
maximisque.rebus admirabilibus patratis, tandem cla-
rus prodigiis, fato concessit.

data fuit Caesari Petrasanctae , viro Insubri , probo,
docto, magnique in rebus omuibus usus; qut mox
utroque profectus cum lecta , et expedita equitum
levis armaturae ala, et sclopetariorum centuria, ad
sui praesidium contra facinorosos homines senatus
imperia detrectantes , et publica vectigalia frau-
dantes, opus sibi injunctum tanta sedulitate gessit,
ut ejusopera apertis omnibus horreis, annona, quae
prius in arctum steterat, mirifice statim convaluerit.

( MDLX^XVII )

( MDLXXXV )

Proximus annus sequitur, rebus laetis, et tristibus,
quae prope ahernalim, et per vicissitudines contigerunt,
memorabilis. In primis enim ex novo orbe, utpote ex
insula Japponensi in Italiam venerunt Reguli aliquot,
et Principes, maximorum, et potentissimorum Regnm
Legati, ad obedientiam praestandam, et fidem juran-
dam Romano Pontifici, ejusque successoribus; quorum
adventus vicissim ut illis nos, nostraque, ita nostris
illos, suaque videndo admirationem prope incredi-
bilem cum summa voluptate , ac laetitia movit, cum
alterutro ea, quae ipsi, majoresque sui nunquam
viderant, datum sit conspicere. Nec mora; id gaudium
est immenso dolore permixtum ; namque, idibus apri-
lis, dum Gregorius Pont. Maximus, nova novorum
Regum legatione suscepta exultans, ingenti applausu
Principes illos excipit, et comiter, benigneque cum
illis agit, ex hoc nequam saeculo subtractus est;
in cujus inde locum, vm kal. maji, Sixtus V, antea
FelixPerettus dictus,D. Francisciinstitutum professus,
ex oppido Montaldi agri Piceni oriundns, sufficitur.

Jutio mense, templum maximum Alexandriae, quod
jam situ, et vetustate obsoleverat, renovari coeptum est.

Ineunte augusto, Alexandriae fames fuit ex eari-
tate annonae, non quidem frugum egestate, sed quae-
stuosorum quorumdam civium vitio, qui, magis lucro,
et privatae, quam publicae utilitati, et commodo
servientes, frumenti maximam copiam ad Genuenses,
et alios vicinos populos, fraudato vectigali, contra
Senatus Mediolanensis scita exportarunt.

In non. octobris, Paulus Castellanus, J. C. claris-
simus, beneficio Mariae Austriacae, Philippi Regis
sororis, cui ille supra quam dici potest carus fuit,
in amplissimum ordinem Mediol. cooptatus est.

( MDLXXXVI )

Anno insequenti, Praetore Alexandriae Nicolao
Fanterio J. C, in Cadamusti demortui locum sufiecto,
frugum inopia fuit tn tota Insubria; quae tamen
Praefectorum annonae diligentiaj quos ; Senatus Me-
diolani cum ampla potestate eade causa in universum
Imperium misit, aliquantisper alicubi levata est. Cura
namque Alexandrini , et Papiensis agrorum deman-

Postero anno, Praetore eodem Panterio, pridie
non. maji, Joannes Andreas Doria, dum Genua maxima
b nobilium caterva comitatus, jussu Philippi, Hispaniae
Regis, Augustam Taurinorum concedit, ut majorem
natu filium Caroli Emanuelis, AUobrogum Ducis, no-
mine suo de sacro fonte levaret, Alexandriam venit,
ibique per duos dies a Roderico Toletano, Praefecto
urbis, magnifice, atque apparate susceptus est

Pridie idus, Claudius Puteus, Dominus municipii
Retorti , virque ex omni parte clarus, quem Pius V,
Maximus Pontifex ob recte gestam Praefecturam ar-
cis Perusinae, mirificis honoribus cumulaverat, vitam
cum morte commutavit ; sepullus est in aedibus
D. Mariae de Castello, pompa nobili elatus.

Eodem anno templum maximum D. Petri Alexan-
driae prius cariosum , et obsolescens ob vetustatem ,
in illud, quod specitur, specimen, et concinnitatem
c \reficitur (?)], impensa partim fabricae ipsius templi,
partim Octavii Episcopi, et partim Canonicorum
Collegii. Fanum D. Josephi, quod jam pridem coe»
ptum fuerat, pecuniae egestate imperfectum hactenus
mansit, Octavius Episcopus ex aliquot ipsius tempU
censtbus absolvendum curavit.

( MDLXXXVIH )

Insequcns annus, quo Alexandriae Praetor fuit
Joannes Baptista de Porta, paucis, levibusque rebus
gestis insignis habetur. Quippe raonachi D, Jacobi
de Victoria disturbarunt , ac demoliti sunt cisternam
extra portam Januensem, quae Carnarium dicebatur,
d monimentum sempiternum cladis Jacobi comitis Ar-
meniaci, Caroli Galliae Regis generi, qui, inita pugna
pro moenibus Alexandriae, ipse cum toto exercitw
deletus est. Cisterna autem ea, sive fossa, dtota est
Carnarium, quod in eam occisorum Gallorumicor-
pora conjecta sunt, et sepulta. ■ ; < .' " .

Vi idus decembris, Rodericus Toletanus, AJexan-
driae Praefectus, insigni pompa, et apparatu, applau"
dentibus universis civibus Hieronymam Grahariam ,
foeminam spectatam, et nobilem Alexandriae, uxorem
duxit cum dote quadraginta millium aureornm num-
morum aestimata, praeter parapbema, hoc est mun-
dum muliebrem, et pretiosam supellectikm, qtiam
sibi reservaverat, ut de ea agi sibi ad arbitrium iioe-
ret. Ea enim duobus longe Alexandriae- priaciptbus

Digitized by

Google

6oi

ANN. ALEXANDRINI

6oa

viris antea nupta fuerat, Scipioni Guascho primum,
moxOctaviano itidem Guascho, et demum Rodorico.
Faxit Deus, ut haec societas felicioribus auspiciis, et
longius, quam cum caeteris protrahatur.

( MDLXXXIX )

Annus proximus, Baptista Porta iterum Praetore
Alexandriae, mutata forma Reipublicae ab Antianis
ad xn viros, qui de provisione dicti sunt; et J. C,
qui duodecim iis viris praesset, insignis fuit. Causa
mutationis fuerunt renata semma quaedam odidrum
inter cives de Gommuni, et de populo. Nam, cum
imperii civitatis habenae etiam ab urbe statim con-
dita popularibus moderandae, et regendae datae
essent, resque nullae, nisi ex eorum arbitrio, gere-
rentur, aegre id akerius partis cives passi , illos cri-
minati sunt, quod publica res pessime administra-
retnr. Propterea ad Regem datis libelhs supplicibus
super hac re, ab co gerendae rei communis novam
formam impetrarunt, quam ego hic non explico,
cum ex publicis tabulis, et ex luculenta, et docta ora-
tione, quam habuit Hannibal Guaschus, vir omnium
liberalium disciplinarum scientia praeditus , quae
circumfertur, facue haberi possit. Utra autem, haec
po6terior, an prior melior, eorum judicium sit, qui
pubhcarum rerum usum habent, quibusque quoti-
diana onera est subeundum.

Pridie kal. februarii, Paulus Castellanus, Patritius
Alexandriae, ducalis senator Mediolani, decessit e vita.

Ih nonas julii, Vincentius Goneaga, Dux Mantuae,
cum ingenti, ac florentissima Mantuanorum, et Mon-
ferratensium manu Aiexandriam ingressus, a Rodo-
rico Toletano, civitatis praefecto, magnificentissimo,
ac prope regio apparatu per tres continuos dies ex-
cipitur.

Inter haec, kal. augusti, sublatus est Henricus,
Galliae Rex, violenta, acerbaque morte; quippe,
cum is obsessa, circumvallataque Lutetia Parisiorum,
vastissimo exercitu ad pontem Divi Claudiani circum-
sedisset, ibi ab Monacho Dominieanae fratemitatis,
cuius nomen erat Jacobinus Clemens, inter legendum
adulterinas lilteras, quas idem Monachus ei dedevat,
giadio, quem qnidemmonachus de manica extraxerat,
inguina transverberatus, post horam xiv miserabjhter
interiit.Monachum percussorem asseclae Regis confe-
stim arreptum foedissime contrucidarunt. Quo autem
genio maione, an bono ductuS Monacbus id parrici-
dium fecerit, adhuc pro incomperto habetwv ' ; •' '

Xi kal. novembris, Henricus, Cardinalis Cajetanus
nuncapatus, a Sixto V Pont. Marinho in Gaiham le*
gatus de latere missus, ut illic, sublato Henrico, n©vi
Regis, qui pietatem coleret,'lectionl praesse^ Ale*-
xandriam divertit ; uude biduo post digrewusJ,. iter
institutum prosecutus est. 1

" ■ ' " - "• :; ( mdxc ) '.

i IusequeHs annud, qumgentesimus nonagesinorrrs su-
pra millesimum , qup Ak»andriae jus dixit prae-

a tura Aloysius Crucejus, J. C. optimus, insignis fuit
cum aliis rebus memorabilibus, tum maxime obitu
summorum aliquot Principum. Nempe duobus mensi-
bus, aprili scilicet, el majo, continenter juges, ac pro-
digiosi imbres decoelo lapsi,foedae alicujus inundatio-
nis trepidationem Alexandrinis injecerunt. Primores
civitatis, atque collegium Canonicorum maximi tem-
pli cura subiit extrahendi de arca sacras reliquias,
nempe spinam coronae J. Ch. Redemptoris nostri,
et lignum SS. n,ic Crucis ejusdem, easque reliquias
pro foribus templi ipsius, ut a populo pie colerentur,
exponere. Quod cum factum sit , solemni pompa
circa forum ducta, totius prope civitatis concursu,
lis vix in locum suum restitutis, magno Dei miraculo
cessaverunt aquae, statimque suborto aquilone nu-

b bes discussae, et totum coelum laeta, serenaque facie
vbum est Enimvero illarum aquarum profluentiam
mox excepit siccitas, siccitatem frugum egestas, et
inde fames, quibus postea malis totus Alexandriae
tractus acerbe divexatus est. Et sane Alexandriae
annonae difficultas longe levior fuisset, nisi adventu
suo illam inhumaniter flagellavisset Franciscus Cid,
vir Hispanus, Regii, Ducalisque magistratus extraor-
dinariorum reddituum quaestor. Is namque, cum, an-
nonae praefectus designatus, Mediolano in Alexan-
drinos , et Derthonenses accessisset , ut utrobique
rei frumentariae consuleret, prospiceretque, ne po-
puli illi per egestatem detrimentum , et incom-
modum aliquod paterentur, posthabita tamen le-
vandae famis cura, operam omnem, et studium

c suum posuit in insectandis, et exagitandis fraudatori-
bus ( ita enim appellantur homines vulgo, qui, frau-
datis publicis vectigalibus,etcontraPrincipum edicta,
frumentum ex imperio ad exteras nationes expor-
tant), et quibuscumque aliis, qui illis quoquo modo
frumentum dedissent; a quibus inde ex compositio-
uibus, et multis, ingentem auri vim congessisse fertur.
Solerienses enim ampUus octoginta insimulatos, quod
frumentum in Genuenses convexissent , inconsulto
senatu, aut prmcipe, vinctos Alexandriam perduci
jussit, nec inde dimisit donec a singulis grandem pe-
cuniae acceperit snmmam. Fames autem interea inva-
luit adeo, ut plures cibariorum inopia tandem inte-
rierinfc Itaque quaestor cavendo malo populos atro-
eius laesit. Sibi etenim tantum profuit, praeterea

d ncmini alii. Nam laboranlibus Alexandrinis, et Der-
thonensibns rerum omnium inopia, non solum opem,
et subsidium non tulit, imo prope eos confecit, etfor-
tupis pmrimis exhausit. Frumentum inde, quod ante
ejus adventum ' stabat Alexandriae in singulos sexta-
rios sex regalibus, post adventum iUius ad duodecim,
et' amplius iaccessionem fecit ; idque illius vitio, et
enlpa evenit, quod supine nimis, et negligenter impo-
situmisibi munus [non] obierit, et animum intenderit
tanlum ad quaestum ; maximum namque frugum
omnis generis numerum Novas, et alio ad Genuenses
ipse transmisit, aequum sibi fore decernens, quod
i u alios severissime animadverterat.

Vi idus apriKs, qui fuit dies dominicae Passionis,
lignum verae crucis translatum est in eum locum,

Digitized by

Google

6o3

G. SCHIAVINAE

604

ubi nunc visitur, amotis arca, et altare, quod inni- a
xum erat parieti dextra introeuntibus sacellum, secus
cratem ferream, idque frequentia maxima civium.

Vi kal. septembris, Sixtus V Pont. Maximus, multis
praeclaris,atque admirandis operibusRomae,etalibiin
Romana ditione editis, supremum vitae diem explevit.

Paullo post, 111 scilicet idus, eumdem finem sor-
tita est Christierna, Regina Daciae, Derthonae do-
mina, et Francisci II Sfortiae, Mediolani Ducis
uxor, dum Alexandriam animi gratia sese recepisset
iu aedibus Ludovici Guaschi, Guarnerii F., juvenis
ornatissimi, prope octogenaria; cujus cadaver biduo
post, privato funere Derthonam est translatum.

Xvu kal. octob. Sixto vita functo Cardinalium om-
nium suffragiis suffectus est Urbanus VII Romanus,
antea Joannes Baptista Castaneus, vir doctrina, et b
vitae innocentia clarus, qui itidem duodecimo post
die, v scilicet kaiendas, nondum coronatus, ad fe-
liciorem vitam est evocatus. Cui, pridie id. decem-
bris, Nicolaus Sfondratus Mediolanensis, Cardinalis,
et Cremonae Episcopus, homo omnino litterarum
omnium scientia, et vitae innocentia probatus, suc-
cessor datus est , et Gregorius XIV nuncupatus.

Per id tempus Caesar Cuttica, vir probus, et virtu-
tum omnium politicarum , Christianarumque com-
mendatione insignis , Marchio Cassinarum creatur.

(MDXCI)

Proximo anno, Cruceio iterum praeturam Alexan-
driae gerente, iv idus januarii , Andreas Scribanus, c
patritius Alexandrinus Episcopus Nebiae, quae est
civitas Corsicae, creatus est.

Octavius Paravicinus, Episcopus Alexandriae, dum
apud Helvetios Pontificius Nuncius ageret, a Gregorio
Summo Pontifice in sacrum collegium Cardinalium
cooptatus est ; cui congratulatum Respublica Alexan-
drina, Canonicique templi maximi viros alioquin pro-
bos, et ornatos miserunt. Pro republica namque lega-
tionis munere functi sunt Galleacius Trottus eques, et
Germanorum militum dux, ac Barnabas Puteus. Pro
collegio autem Canonicorum Horatius Confalonerius
Deeanus, qui postea Abbas fuit D. Petri Bergolii, et
Paulus Camillus Guaschus Canonicus, nunc vero can-
tor ejusdem templi ; quos inde omnes Cardinalis
comiter, ac laeto vultu acceptos honorificentissime d
habuit per multos dies, tandemque, gratiis actis, cum
amplo viatico dimisit, eosque, ui idus julii , relicta
Lucerna, quod est Helvetiorum nobilissimum oppi*
dum, et Nuncii Pontificii sedes, Alexandriam est
secutus. Cui obviam honoris causa tota prope civitas
processit, laetaque Episcopum, et parentem suum^
ostro, et purpura renidentem, ac spectabilem, exce-
pit. Per eos dies terra motu ingenti concutitur.

Nonis augusti, Odoardus Lanzavegia, vir patritius
Alexandrinus, egregia virtutis fama, et rerum bello
gestarum gloria illustris, in Belgis fato functus «st.

Vn idus, Rodoricus Toletanus, Alexandriae prae-
fectus, in Galliam Belgkam Philippi Regis jussu pro-
ficiscitur.

Xih kal. septembris, Octavius, Episcopus, et Car-
dinalis, a Summo Pontifice accitus, Romam abit.

Idibus octobris, Gregorins Pont. Maximus misera-
bUi vesicae dolore , et ventris profluvio moritur. In
cujus locum, iv kal. novembris, Joannes Antonius
Fachinetus Bononiensis, vir bonitate, prudentia, et
omnium doctrinarum gcnere politissimus, suecessit,
assumpto Innocentii IX nomine. Eodem anno Palres,
Jesuitae nuncupati, domicUio Alexandriam traducto,
in sacras aedes D. Virginis Annuntiatae, quae erant
congregationis, et societatis laicorum virorum excepti
sunt ; quibus dein generale consUium civitatis domum
cum area, satis ampla, et opportuna coenobio, et
templo aedificando, donavit.

Inter haec cum in Italia prope universa, re fru-
mentaria sit aberratum vehementer, in Aiexandrino
tamen agro tam copiosus, et laetus fuit omnium fru-
gum proventus, ut, praeter id frutnentum, quod in-
colis usui fuit, et per fraudalionem atio convectum,
maximum etiam ejus numerum Mediolanensibus, et
Placentinis pretio commutaverint.

(MDXCII)

Postero anno, kal. jauuarii, praetore Alexandriac
Benedicto Fisiraga Laudensi , Innocentius Pont.
Maximus, dum rebus ecclesiasticis componendis, et
populis suis tributorum, et impensarum mole, qua
oppressi erant, sublevandis totum se tradidisset, ex-
treina prope senectute confectus , naturae coucessit,
eique, iii kal. februarii, Hippolitus .Aldobrandinus ,
Florentinus, vir vitae integritate, doctrina, et rerum
omnium usu praeditus, successor datus est, et Cle-
mens VIII appellatus.

Vih kal. maji, quae dies D. Georgio martyri in Ale-
xandrinis consecratus habetur, venerandum simula-
crum D. Virginis Matris Dei Mariae, quod est in ca-
thedrali templo Alexandriae, multis prodigjis, et votis
celebre, transfertur a suo priori loco ad altare D. Per-
petui in eodem templo, frequenti, et soteotni pompa
prius per totam urbem cum ipso simulacro ducta.

Viu kal. septembris nundinae frumentariae (mer-
catum nuncupatae), regio diplomate concessae Ale-
xandriae, sonitu tubarum, et praeconum voce pro-
mulgantur ; quae tamen paullo post , quod vitio
quorumdam rapacium, et improborum civium per-
specUim sit in dies ex Ulb fieri annonam duriorem,
ad tempus, decreto principis, et senatus Mediola-
nensis, sunt suspeosae.

Xvm kal. novembris, Ferdinandus Velascus, ma-
gister eqnitum Regis Hispaniae , qui novitio wo-
cabula oometstabilis Castulonensis appeilatur, Me-
dtdlani praefectus , Alexandriam accessit , ut UUc
norum saam, ex Hispania ad sponsum ventenbem,
exciperet; qui tertio die post indedigressus,,Castrum
novum, oppidum agri Derthonensis, concessit.

Interea via lata Alexandriae, ad quam recta itur a
porla maxima maximi Templi, in cujus medio olim erat
euripus, per quem aquae labebantur ad ianificum u-
suoi, et comodum (via namque ipsa saeculis prioribus

Digitized by

Google

6o5

ANN. ALEXANDRINI

606

utrinque ornata erat testrinis, et alHs officinis, in
quibus conficiebantur panni omnis generis), completo
euripo ,• et solo aequato , occlusis a latere altero
porticibus, quae veteres dicebantur, impulsu Rodo-
rici Toletani, praefeoti civitatis, silicatur, et in exi-
miam pulcritudinem , nt videri potest, restituitnr,
et concinnatur.

Eodem anno fames ex inopia, et difficultate annonae
Cisalpinos popnlos fatigavit. Frumentum Alexandriae
duodecim aureis nummis in singulos medimnos stetit
intra moenia, extra autem usque ad sexdecim ac-
cessionem fecit.

Ferunt hoc item anno Joannem Angelum Puteum,
Alexandrinum civem, et patriiium, Archiepiscopum
Barriensem creatum.

( MDXCIII )

Annus insequens, adhuc praeturam Alexandriae
administrante Fisiraga, funestus, et calamitosus fuit
Alexandrinis cum multis rebus, tum maxime imma-
tura, et violenta morte Rodorici Toletani, urbis prae-
fecti; quippe,cum imperator totius exercitus Philippi,
Hispaniae regis, in subalpino bello creatus, idibus
aprilis, Alexandria discessisset , castrisque in AHo-
broges promotis, bellum tanta felicitate gessisset,
ut parvo temporis spatio oppida illic plura munitis-
sima occupaverit, fortuna, quae, numquam stabUis,
gestit in humanis rebus hidere, haud diu illum passa
est merita laude ftisi, et debeliati hostis frui : namque,
quem antea ad astra prope evexerat, illum postea
graviore lapsu praecipitem dedit. Dum itaque Silio
oppido , quod vi ceperat paulo ante , ad vi id. junii
cum paucis temere digressus ad explorandum Ursum
castrum vicinum, in quod se Galli receperant, nostros-
que ex eo assiduis excursionibus faligabant, conces-
sisset, ab hostili equitatu, atque armatorum agrestium
hominum turba in convalli intercipitur, circumven-
tusque, acceptis supra viginti vulneribns, foedissime
trucidatur. Cujus morte insignem jacturam fecerunt
Rex Philippus, et Aiexandrini. Etenim Rex ducem
amisit, quo praestantiorem, ac strenuum magis inter
Hispanos sua aetate habuit neminem. Alexandrini
vero non praefectum modo, sed parentem, qui co-
hibita militum licentia, studium omne, et operam in
augendo, et exornando ipsorum rempublicam posue-
rat, eamque securam ab universis cum urbanis, tum
externis motibus praestando. Hieronyma uxor, quae
iUum unice amabat viventem, etiam mortuum multis
amoris, et benevolentiae argumentis prosecuta, Au-
gustam Taurinorum , quo corpus ejus translatum
fuerat, Martinum Sedanum a secretis Rodorici, virum
nobilem, et virtutibus omnibus clarum, ad id repe-
tendum transmisit; qui imperata strenue exsecutus, ad
iv id. octobris, illud in bulga collocatum Alexandriam
detulit, quod statim Hieronyma. citra pompam in ae-
dibus sacris D. Martini in familiari suo sepulcro
tumnlandum curavit. Parentatum est ei per tres dies
continuos solemniter, erecto ibi coenotaphio, miro
artificio, et grandi impensa constructo, super quod

a mUle, et amplius cerei collucere, et ex omni eius
parte pendere ingeniosissimae, et argutissimae lau-
dationes funebres, metris latinis, et hetrusco sermone
scriptis (sic)y quas doctus quisque civis illius piis
manibus consecravit

Inter haec, xit scUicet kal. maji, hora v noctis,
atrox facinus Alexandriae admissum est. Tres nam-
que Hispani mUites, duo gregarii, et infimae sortis
viri, tertius, Michael nomine, nobUi genere ortus, et
titulo Domini insignis, omnes cupiditate ducti , per
fenestram, scala muro admota, cubieulum cujusdam
Hispani, viri alioqui boni, et pii, irrupernnt, fra-
ctoque hostio, illum somno oppressum, et securum
triginta vulneribus pugionibus Hlatis, atrociter jugula-
runt, atque ex arca captis nonnullis aureis annulis, et

b torque, et modica pecuniae summa, quam in illa re-
pererant, eadem, qua ingressi fuerant via, domum
primum suam revertuntur; mox animis consternati, et
conscientiae stimulis agitati, urbe simul per portam,
quae nova dicitur, ad ripam Tanari egressi, errantes,
et profugi ad mare Savonam versus iter ceperunt,
ea mente, ut inde jn Hispaniam traiicerent. Atqui,
facta luce, scelus detegitur, occisores per disquisi-
tionem comperti, et Savonae, quo jam pervenerant,
capti, Alexandriam perducuntur, ubi tandem, quae-
stione de eis habita, flagitium confessi sunt. Itaque
ex senatus Mediolanensis sententia, pridie kal. junii,
laqueo sanguinis impie, atque immaniter fusi meritas
poenas dederunt : dextera prius [amputata (?)] duo-
bus iis, qui caedem fecerunt, ante fores domus,

c morte innocentis, ac boni illius viri funestatae ; nam
tertius damnatus tautum fuit, quod pro domo, re-
liquis in maleficio occupatis, excubabat.

Eodem die tanta vis grandinis, et aquarum pro-
luvies de coelo venit, ut religionem, et metum om-
nibus simul incolis agri Alexandrini injecerint. Cae-
terum tamen detrimentum insigne nusquam apparuit,
praeterquam in agris Quargnenti , et Cantalupi, in
quorum fines tota ejus tempestatis procella concidisse
visa est.

Idibus junii, circiter horam xix, ostio euripi Ale-
xandriae aperto, aqua, quae per enm ex amne Bur-
midae prope Gamalerium ducitur, hora xxn ur-
bem ingredi coepit; pridie kal. augusti, hora fere
vigesima quarta, coorta proceUa cum ingenti toni-
d truum fragore, fastigium piramidis turris templi
D. Marci Alexandriae de coelo tactum, concidit. Vis
enim fulminis (mirum) per tectum testudinem sa-
celli maximi penetrata, atque ad Christi imaginem
alte de cruce pendentis provecta, crucem totam in
frusta decussit, Christi tamen imagine , intacta,
illaesaque servata.

Pridie id. decembris, Antonius Olivarez, dux spe-
ctatae virtutis, qui in demortui Rodorici locum suf
fectus est, Alexandriam ingreditur pompa solemni,
utpote ab omnibus omnium ordinum civibus, et mi-
litibus stationariis exceptus.

Per id tempus Hannibal Muccagatta Alexandrinus,
ex oppido CasteUatii oriundus, Praepositus S. Mariae
de Curte, et Vicarius generalis Octavii Paravicini,

Digitized by

Google

607

G. SCHIAVINAE

608

Cardinalis , et Episcopi Alexandrini, vir omni do- a
ctrina , rerum usu, et morum virtutibus ornatus ,
exorta inter sacerdotes, et urbis praefectum contro-
versia de agrorum aliquot Ecclesiae addictorum pos-
sessione, in quibus toto civitatis ambitu extructi sunt
aggeres ad urbis praesidium, ex senatus, et principis
Mediolani sententia , adjudicavit nullum jus uili com-
petere , praeterquam sacerdotibus illis , m quorum
. censu fundi illi erant consiti ; nam antea Alexan-
driae praefecti, illecti lucro, quod ex illis fiebat,
eoruin possessionem, invitis dominis, adierant: ita-
que deinceps jus sacerdotibus dictum laicis etiam
hominibus profuit ; quippe illi ttidem , sacerdotes
secuti, sui fundi quisque possessionem ingressi suht.
Praeterea, quamvis annus frugum ubertate iaetissi-

Fisiragae , ineunte scilicet februario, Franciscus Cid,
annonae praefectus, Akxandriam rednt. Illic viros
aliquot, quos ante fraudationis rei frumeotariae in-
simulatos, et convictos in caroerem truserat, pro
modo culpae, alios mulcta, alios poena damnat. Nec
mora; quoniam sicarios duos ex suis de manu Marci
Antonii Reposti, inquisitoris Alexandriae, per vim
subtraxerat, vercns illius animadversionem, protinus
Alexandria sese proripuit ; quo profecto, alcedonia
aliquamdiu apud Alexandrinos fuerunt. Verum ma-
laciam, et tranquiUitatem illam colluvies Hispanici
peditatus discussit; ejus namque adventu ctves gra-
vissimis vexationibus oppressi sunt. Philippus enim
Rex ex omni parte militem veterem contrahit, re-
centem conscribit, ut, illo in ulteriorem Galiiam

mus fuerit, ita ut omnem spem superaverit, lacrima- b transmisso, motus illic excitos cohiberet, et foederatis,

bilem illum tamen, et tristem fecit exsecranda auri sitis
quorumdam perversorum civium, qui, victi cupiditate'
quaestus, magnum frumenti numerum noctu, atque
interdiu impune ad Genuenses exportarunt. Quae res
in Alexandrinis eam annonae caritatem induxit, ut
plures maxime de plebe fame confecti sint; virgines
multae, poslhabito pudore, sese , ut vel modico
pane saturarentur, prostituerunt, et venalem pudi-
citiam proposuerunt : lupinis, aliisque id genus mi*
nutis frugibus, atque etiam herbis pauperum vita
tolerabatur. Frumentum intra civitatem decem octo
regalibus, extra autem viginti, et amplius in singulos
sextarios stetit; quod pretium inde, licet sero, tem-
peratum fuit. Cum interea, ingravescente in dies
magis fame , ex alto clamitantium populorum , et
egenorum praesertim vota prospiciens Deus, illos in
meliorem spem, praeter omnium exspectationem ad-
duxerit. Siquidem ex Britannia, et ultimis Germaniae
partibus, naves trecentum octoginta frumento onustae
Genuae portum, casu, et divino nutu potius, quam
remigum voluntate, tenuerunt, impellente Ulos gravi
maris procella; quarum navium adventu annona coe-
pit convalescere. Nulla enim civitas, oppidum, vicus
Galliae Cisalpinae fuit, ad quem ejusmodi frumenti
adventitii pars, vectariis jumentis, convecta non sit.
Hanc frugum inopiam mox excepit etiam foeni penuria;
namque certum pondus, quod cantarium appellant,
centum quinquaginta lib. constans , venditum est
regalibus decem, majorem pretii accessionem mox
facturum, nisi Alexandrinus ager pluribus equitum
turmis, quae illic in hyberna stabant, opera Olivarez
praefecti, levatus esset. In tanta tamen foeni egestate
hoc ingens solatium agricobs fuit, quod coeli temperie
herbas, et flores prata ad kal. januarii tulerunt, qui-
bus pabulum, et pascua armentorum, atque pecorum
gregibus abunde suppeditata sunt. Fregaroli, atque
etiam alibi per idem tempus in apricis locis [dumeta]
silvestres rosae , et violae passim floruisse comper-
tum est.

( MDXCIV )

Proximo anno, quo praeturae magistratus Ale-
xandriae in tertium annum prorogatus est Benedicto

qui animum ad novum, piumque Regem creandum
intenderant, auxilium ferret. Tres, et viginti cohortes
plenissimae in Alexandrims hospitio acceptae, sex in
civitate , reliquis per totum agrum divisis , tecta
data sunt; quibus omnibus, oum stipendia retarda-
rentur, cives, et oppidani quotidie per sex mensium
spatium in singula militum capita solidos octo Me-
diolanenses erogare coacti saat , et insuper ( quod
magis vexationem cumuiavit) munus gratuitum
mille aureorum nummorum imperatum Regi pen-
dere; ad quod persolvendum, et quotidianum sub-
sidium militibus ferendum, coUationes furiosae in-
dictae, unde plurimi, praecipue autem ex civibus
tenuioris census, conturbaverint.

Interim Judaei Alexandriae tetrum facinus consci-
verunt. Quippe circa finem martii, quo tempore ea
gens parandis azimis ad suum Pascha solemniter
celebrandum intenta erat, Simon Lazarus unus ex
eis, summo mane domo egressus, puerulum qua-
driennem christianum, nomine Joannem Baptistam
Bissacium nuncupatum, in via lata sine custode in-
ventum, clam per blanditias in suas aedes perducit,
cui dextri cruris vena perforata (cicatricem vulneris
vidi ego, puero facinus attestante) sanguinem in usum
(ut fertur) suorum azimorum collegit. Puer tunc
dolore victus plangoribus, et ejulatibus coeiom com-
plet. Casu interea eadem via pertranseunt Stepha-
nina foemina honesta, et bonae existimationis, ac An-
tonius, Monachus tertii ordinisD. Dominici. Ii, auditis
gemitibus, et clamoribus pueri, suspicati, quod re
postea invenerunt, ad iliius vocem simul accurrunt,
ipsumque in cella vinaria domus ejusdem Simonis
adhuc plorantem, et saucium, ac prope animo defi-
cientem, inventum educunt, et rem statim ad inqui-
quisitorem deferunt. Inquisitor, quod graviter ae-
grotaret, vicario suo committit, ut per disquisitionem
factum cognoscat. Qui protinus, accepto secum puero,
quo, ipso indice , et domum , et sceleris auctorem
disceret, iocum quidem invenit, caeterum cum iliic
neminem' comperisset praeter servam, Simpne cum
domesticis omnibus, jam patefacto scelere, dilapso,
inditium in praesentia omisit , crimenque postea per
dilationem neglectum, aut forte dissimulatum per-
mansit.

4

Digitized by

Google

6°9

ANN. ALEX.ANDRINI
Aliud :

610

Horatius Confalonerius, Abbas D. Petri Bergolii, a
vir sane juris civilis scientia, atque ingenuarum ar-
tium studiis juxta spectabilis, Candiae, municipii
agri Papiensis, vita cessit. Corpus ejus ibi tumula-
tum est in sacello familiari, quod ipse de suo ere-
iit, et dotavit. Moriens aliquot pia legata confecit;
redditus mensae capitularis suorum Canonicorum
auxit. Certos annuos proventus, ut in animae suae
SufTragium, sacrum missae quotidie fiat in eodem
templo D. Petri ad altare privilegiatum legavit:
plures orbatas parentibus, inopes, et probas virgines,
<lata dote, maritavit. Propinquos, aliosque egentes
viros subsidio pecuniae juvit gratuito; quibus om-
nibus pietatis, et religionis officiis jure merilo ille
aeternae memoriae, et coelestis patriae dignus cen-

seri, et adjudicari potest.

6

« Joannes Jacobus Stranius, civis Alexandrinus,
» ad Belgicum bellum profectus , primum in
» ipso tyrocinio sola virtutis commendatione
• fuit in Lotheringia creatus dux cohortis:
» deinde major taxiarcus cohortium xii, pacata
» Letheringia, in qua novem continuos annos
» militaverat, in Pannoniam ad bellum Tur-
» cicum se contulit, ubi a Rodulpho Imper.
» semper Augusto Cavarini constituto om-
» nium aeneorum tormentorum , castellorum
» propugnaculorum praefectus: tum pro dux
» excellentissimi prineipis Joan. Medices, tbi,
» dum contra conscendentem in propugnaculum
» Turc. ducis, et railitis str«ouo fungityr officio,
» plumbea glande in pectore percussus, carus
» omnibus, ipsique Caesari in primis, probatus
» occubuit anno aetatis suae xxxm, salutis
» hdxciv, non. octob. hoc fratres coenotapbium
» de se optime roerito persoiuti; honestiswmis '
» exequiarum justis condiderunt , apn. mdxct, ,
» kal. septembris.

, ... i

Hoc item anno, duo ex collegip ; juris peritorum
Alexandriae nobilissimi , ac dpcti,sjsinu juvenes . ad
novos praefecturae , wagistratus soscjpiendps, vocati
sunt. Alter, Joannes BarlhoLomaeqs Ai-autiqs, Vique-
riaro, oppidum nobile, quo ad jus petenduin plm-a
municipia accedunt: alter, Hortensjus Blancus Ha-

In tota Cisalpiua Gallia gvavitate, et inclementia
coeli laboratum. Aestivum namque tempus brumali
persimile fuit, ut initio julii superiodui nova vesti-
menta oportuerit ad injuriam frigoris evitandam,
cnjus duritiem mox intolerandi calores exceperunt,
qui toto mense augusti ita exarserunt , nt ferri a
quoquam vix potuerint. Canes multi in rabiem adacti.
Inter eos ardores cum noctes frigidissimae fueriut,
maxime in universo Alexandrino tractu, meUci roris
vis de coelo lapsa.

Circa kal. septembris, Joannes Ferdinandus de Veja-
sco, Alexandria, quo se receperat, digrpssus,Genuam stam coloniam: uterque. ea integritajte, et fide in-
proficiscitur ad novam filii sponsam, quae ex His- junctum sibi munus admiuistravit, ut, inde, evulgata
pania illuc applicuerat, excipiendam, nuptiasque ibi boni eorum npminis fama, ad gradus postea longe
celebrandas. Quo facto, illico Alexandriara rediit cum c subliraipres provehi commeruerit
nuru, et insigni militum Hispanorum comitatu, ubi
per duos dies ludicris lusibus, et omnibus laetitiae,
et hilaritatis signis opera data, tertioque die inde
discedens Mediolanum concessit.

Iv kaL octobris, Joannes Jacobus Stranius, juyenis
omni virtute , et rerum bello gestarum fama, milita.-
ribusque dignitatibus clarus, oblata proChristi.no-
mme anima in espugnatione Cavarini in Pannonia,

( MDXCV )

Annus, qui, insecutus est, praetore Alexandriae
-&dhuc Fisiraga, turbidus fuit, et variis, et mullis
adwiraudis rebus insignis. Siccitas enim jmaxiraa
fortiter pugnans, interiit : Alexandriae fratrcs sui ipuro.frigoxe inten$issjmo Cjsalpinuro ,trac^ura invasit.

illmn hoc monimento honestarunt :

: o' Joaani Jacobo Stranio, oivi . Alexandriae, qui ,
.» ad beHum profectus, primura in ipso tyrocinip,
» sola virtutis commendatione, in Lotheringia
» fuitdux cbhortis creatus, tum major taxiarcus
» cohortiumxu, Lotheriiigia pacata, in qua annos
» rx contmuos raiKtaverat^ in Pannoniam ad '■>
» bellum Turcicum se contulit, ubi a <Rodulpboi
» Imper. ,s*roper Augusto aehejfl tprmentis om-
» nium castellorum, et ; .nropugnaculorum Ca-
» varini Praefectus; mox Joannis Medices ex-
» cellentissimi principis pro 3ui creatiis, dum,
» hostespropugnacuium Cavarini conscendenles
» propulsando, StrCnni «iueis, intrepidique militis
» offioio fungiwir, plumbea^giande in pectore ,
» pvroussus , cariu» omnibus^ ipsjque Caesari,
:», in; primia, probatu», occubuit . anno salutis
» jbdxciv, aetatis suae xxxtii, iv non. octobris^
». fratres optime de se m^ritp coenotaphium.
» hop, justis honestissimarum ^xequiarum pef-
» J actis , condidcrunt, aiiho mdxcv," kal. »e-
ji^teBibris."^ ; ' ' ■•;

-Aiexaodriae Tajnarus #deo glaciatur j.ut pum ex \gelu
«cirbum . agi melae frUm,entariafc> et officium sumn
fecene nequiverint, fame aliqiiamdiu laboratum sit.
-Juterea Pont, .Max. ,§ex decimas sjtcerdotibus in
beUi .sumptjbus conti a Turpas iroppravit,. et exegit.
4 ;E«x. tota fereuJIispania sentina perditissimorum hn-
nainum exhausta, fitcto mifitiae sacramento> in Italiam
-trajepit>.atqu.e Alexwdriam ingressa,,ita oronia infesta
habnit y ut numquam ipsa civitas hostes truculen-
tiojres, ne dum amicos, experta sit Milites. namque
Uli, centurionibus, et praefeclis conniventibns, per
iioentiam in tantam audaciam prolapsi sunt, ut,
quarodiu in stativis ibi fuerunt, nuUum maleficii genus
£utt, quod impune non admiserint. Illic furta, et rapi-
nae, nootu scilicet, atque inlerdiu, roediis viis, et foris,
frustra clamantibus civibus, et opero adversus sibi il-
ktam vim implorantibus : quibus accessesunt caedes,
vulnera, stupra, et id genus capitalia flagitia alia,
quae vix unquam Moetia noverat sylva ; neque jnterea
id satis fuit; eo vesaniae eorum aliqui devenerant,

77

Digitized by

Google

6n

G. SCHIAVINAE

6l3

ut, dum sibi merita stipendia non persolverentur,
conspiratione facta, condixerint stata cujusdam noctis
hora, per tumultum captis praefectis , et militum
caesis in stationibus vigiliis , arcem , et urbem vi
occupare. Verum, re detecta per aliquot criminum
conscios, jussu Hieronymi Herrerae, propraefecti ci-
vitatis, auctores ejus capti, atque in vincula conjecti
paulo post novo quodam supplicii genere, quo apud
Hispanos affici solent proditores, desertores, trans-
fugae, ac tumultuantes milites, necati sunt: laqueo
scilicet, ruptis cervicibus spitamali ligno ad collum
intorto, quod Hispani Garrotum appellant, atque
in publico positi, ut caeteris exemplo essent; quorum-
inde conspectu ita consternati, et perterriti fuerunt
reliqui, ut, capta fuga, salutem sibi pepererint. Itaque
metu universa civitas, atque militum praefecti li-
berati sunt, et tumultus compressus.

Vi kal. februarii, via , qua itur ad vineas, ad
ripam Tanari, secus moenia Bergolii, extra portam
Valentiae, gerris muniri, et refici coepta est. Ea enim
prius fluminis inundationibus, et aquarum vi corrosa
erat, ut pedibus tantum vix pervia esset; cum cur-
ribus, et carrucis, ac rhedis ex ea parte venientibus
per portam Alexiam urbem introire necesse fuerit.

Vn kal. martii, Joannes Ferdinandus Velascus, im-
perator gallicae expeditionis renuntiatus , Alexan-
driam ingreditur ; postridie, summo mane, inde di-
scedens, Galliam versus iter assumpsit.

Circiter horam quartam noctis, quae consecuta est
posterum diem nonarum martii, Alexandriae occasio
maximi tumultus occurrit; quippe cum per id tempus
Joannes de Luna, vir Hispanus, vicem gerens Hiero-
nymi Herrerae propraefecti civitatis, ex occulta qua-
dam simultate gravioribus verborum contumeliis Aloy-
sium Trottum ex primoribus Alexandriae, virum or-
natissimum, multisque belli laudibus clarum, utpote
qui praefectus plenissimae cohortis Germanorum iden-
tidem Philippo, Hispaniae regi, diu, fortiterque mi-
litaverat, lacerasset, usque adeo omnium in se civium
animos concitavit, ut deinceps ipsi nihil magis, quam
de vindicahda Joannis audacia , et' temeritate cogi-
taverint. Givitas enim tota in armis erat , ardore
certaminum cuncta ebulliebant, utrinque copiae pa-
rabantur ad faciendam , et propulsandam adversa-
riorum v im , et injuriam. Hinc Hispahofum, ihde
civium, tantaque animorum contentione res agitata
est, ut parum abfuerit , quin civitas extremum ex-
cidium incurrerit. Verum maturae propraefectus Me-
diolani, et imperio, et auctoritate imminenti malo
occurrit. Sane Trottus, licet quo tempore fuit a
Luna lacessitus , honorem , et existimationem suam
egregie tutus esset, nihUominus tamen , ut omnem
ignominiae maculam, si qua forte illi ex petulantibus
temulenti hominis verbis impicta fuisset, prorsus
elueret, ad singulare eum certamen provocavit Invita-
tionem Luna verbo quidem accepit, re autem abnuit;
nam ad condictam diem, et horam in arenam, et
campum non descendit, sed nusquam unquam com-
parens tamdiu, de industria domi abditus manens,
rem distulit, donec de pace agi coeptum est. Interea

a videns Trottus in dies magis augeri tumultum, vi-
resque sumere ex utraque parte , ne patria sua
ipsius causa in ultimum discrimen adduceretur vo-
luntarium exilium assumpsit.

Per hos dies Alexandriae res nova contigit, quam
his annalibus, quod memoratu digna videtur, et ab
instituto meo nihil omnino dissentiat, attexere Hbet.
Quippe, cum abhinc annis octo plus minus Hebraeus
quidam, nomine Clemens, gentis suae sacerdos, natam,
Myrrham appellatam,Christianae foeminae lactandam
dedisset, accidit, iit nutrix, negotiis implicita, foemi-
nae alteri vicinae infantem commendasset : illa, puel-
lae cura suscepta, domum suam eam defert, inspicit,
pulcritudinem admiratur, et tacita infelicitatem si-
mul illius ingemiscit, nempe, quod cerlo sciret, eam,

b si in Hebraeorum secta defecisset, beatorum spiri-
tuum consortio in coelis omnino privandam ; pro-
pterea saluti illius studens, insciis parentibus, cae-
terisque, temere aqua sacri baptismatis itlam chri-
stiano ritu intinxit , et nutrici postea reposcenti ,
sUentio tunc factum celans , restituit. Nutrix , rei
ignara, ablactatam puellam parentibus item tradidit.
Parentes, nihil tale suspicantes, praeceptis suae legis
inslituunt. Res tandem hoc anno ad Hannibalem
Muccagatam, Vicarium Episcopi, defertur : is, ut par
erat, iv idus aprilis, accepta opporlunitate, puellam
de manibus parentum rapit, raptam prius in aedi-
bus D. Martae ponit, mox eam, quod illic minus
tuta esset, ad monasterium sacrarum virginum Ma-
riae Magdalenae transfert. Nec mora ; Pontificem

c Maximum de negotio admonet, et quid faciendum
consulit. Interea inter Hebraeos concitantur turbae,
communi impensa Clemens, pater virginis, Romam
mittitur. Pont. Maximus, re intellecta, quamvis prius
ipse adjudicasset, puellam rite, recteque in fide
Ecclesiae baptizatam, tamen, Clemente virginis patre
instante, et reclamante, principibusque aUquot theolo-
gis Sac. Congregationis rem in controversiam, et du-
bitationem adducentibus, de illorum consUio statuit,
ut virgo coram pntre interrogaretur, an Cbristiana
velit esse, necne, et juxta illius voluntatem nego-
tium decerneretur. Qua re facta, paterno amore
posthabito, intrepide professa est puelia, se Chri-
stianam esse, et iri Christiana fide posthac vivere, et
mori velle. Quamobrem, hoc audito, Clemens pater,

d tristitia, et acerbitate animi plenus, demisso capite,
illinc protinus se proripuit , sicque controversiae finis
est impositus. i

Ad haec prodigia horrenda, et signa in tota fere
Europa visa, quae aegras hominem mentes maxime
perculerunt. Nam a,d Vicum, quod est oppidum in
Epanteriis Liguribus, duobus pi"9pe milliaribus ab
urbe Monteregpli distai&s:,,!e$t fiouvallis , nofl admo-
dum ampla, ;in cujus medlo ,ei»cta ...videtur colu-
mna lateritia, in qua dflpicta est Beatissim»e Virginis
Matris Dei Mariae imago, puerum Jesiim in gremio
continens ; eo toto fere anno portentis miris et
horribilibus claruit Vix namque . res populis illis
cognita fuit, cunx. (mirum profectp^ejus i^ma.Jonge
lateque vagata, non modo Liguriam, et Subalpinos,

Digitized by

Google

6i3

ANN. ALBXAKDWNI

614

sed universam prorsus Italiam, atque adeo maxunam
Europae partem impletit. Itaque repeutina popu-
lorum commotione facta, undecumque homines per
catervas, virilis, ac muliebris sexus, ac omois aetatis,
et ordinis, amicti saccis , et babitu peregvinantium,
hymnos, et sacras preces conewentes, ad simuiatsum
iUud viseudiim, et adoraridum coueesseruat, Quouiam
autem peregrinatio illa est ab omnibus incredibili
religione, et animi demissione suscepta> hocrendum
plaue visu fuit, quod iu ea (Dei, aa daemonis impulsu
non satis compertum prius) viris permullis bonis
atioqui, et pietate insignibus, sed piuriraum foeminei
sexus contigit; quippe inter eundum, et redeuriduro,
quoquo prodigiorum rUmOr peryaserat, dum ad al-
tare aliquod, praesertim D. Virgioi dedicatom, sup-
plices ii Deum precareutuv, et illius misericordiam
implorarent, tremore quodam mauuum, et oapitis
primum, mox mentis excesstf arriplebantur, sutimque
in faciem prolapsi sic prostrati, per horam, et «mplius
- jacebant, quousque, aut sacerdotis, aut pii alicujus
viri manu apprehensi, atlevareotur: cui rei tandem
provisum fuit, ut, imminente tremore, accasu, ad
imperium sacerdotis, quietero in nomine Sanctissimae
Trinitatis, aut Divae Matris Dei Mariae imp^ranlis,
omnis prorsus tremor, et casus ces&arit. Ex iis vis» sunt,
qui jacentes per terram volutabantur, seseque adeo
foede contorquebant, ut spectaculum horrendum prae-
seferrent: alii improviso, etinopiuato quodam mentis
impetu instructi, et divino quasi spiritu afllati, ac
velut fanatici , et furentes, promiscue docti, indecti,
nobiles, ignobiles, viri, foeminaeque insurgebaut,
miraque de Deo , idest reconditiora sacrae^Theolo-
giae arcana pronunciabant : homines ad societatera,
et concordiam, simultatibus, et odiis depositis, in-
juriisque mutuis obliteratis, adhortabantur. Ex. quo
paces multae factae , res ablatae furto sub do-
minis restitutae , nuUae rapinae , nuUa adulteria ,
et sfcupra , omnia ex aequo , et bono statuta , et
aUa plurima facta, quae nisi verum, et perfectum
Chrisiianum decehant. Caeterum, quoniam astus
daemonis il sunt, ut bonis mala permisoere semper
studeat , quo incautoa, et fragiles homines faliat,
et io errorem inducat , intereadum hujusmodi viri
furore perciti, praeclara, et sincera praedicarent,
atrociora acefer* muita (quod detestandum maxime
visum est) non aliorum,sed sua etiam arguerites,
palam omnibus faciebant; quo postea gravis&imo-
rum theologorum sententia adjudicatum fuit, ea
propa universa nihil praeter humani generis hostis
daemonis fallacias esse, et commenta, eo praeser-
tim,quod certum nuUum miraculum tot signa secutum
sit, contra quam multi tradiderunt; etsi tamen in
iis quod pro miraculo habendum est, plane fuit,
judicio meo, tam subita, et repentina tot homirium
millium ex tota prope Europa perturbatio, et com-
motio, qui uno tempore, uno habitu induti, unis pfe-
cibus, uno concentu usi, Mater scUicet Divinae gra-
tiae, et Mater misericordiae , nullo labori, ueque
sumptui parcentes , nullo Duce , sed solo Divino
spiritu ducti, ex tam lougiriquis, et remotis parlibus

Italiae, GaUiae, Germattiae, alque adeo Hispaniae
illue- confertissimi Cbnyenerant ,, onusti muneribus ,
et donis, quae singuii ex conceptis votis obtulerant;
^uieiprofocto tanta fuerunt, ut p*ne omnem aestieoa-
tionem swperent Addo, quod etiam maxiroa admira-
tionedignum uabeodum est, ex infinitis prope tot
miUium puellarum, et viroruin mixtis, e"t alteruanrf
tibus vocibus, diotes preces , et aUas pias cautiones
ooneirientiuin , duLejssunam. omniuni harnioniarum
syinpbouiam, et tam. suavem auribus a*u£tufn con-
oentum , ut visnm sit> tunc disrupto coeb beatornm
spirituum agmina eo idescendisse, quae ohoros du-
centia irielos .ederent, quod longo intervaUo,omnes
humanos cantus, et omnium simul musicoruan in-
strumentorum concentionem jncunditate, et duloe-t
dirie. superabat. Ocuiaris, et auritus testis sum ego;
propterea ingeaue fateOr, quae iUic visa, auditaque
sunt, a quoquam verbis consequi minime posse.
Ejusmodi mentis excessus, et signa, quae bic riar-
rata sunt, alias saepe in ItaUa contigiase kgimns,
eorntnque aliquot suis locis notavimtts, quae tamen
signa , et prodigia plurimum insignes calamitates ,
quarum fuerunt praenunoia , exoeperunt. Ea namqde
benignus, et misericors Deus hominibus praenuritiat,
ut resipiaeentes ab eo de ' noxiis suis veniam de-
poscant, et ei reconciliati monstrata maia devitent.

X kal. maji, labrtur nix de coelo, quaC iri pianitie
staiam contabuit. In Alpdum verb cacuminibus cir-
oumquaque atiquandiu permansit ^ eaque tantum
algoris in universam Gisalpinam Galliam invftxit^
ut propterea. vites, et arbores usque ad xm kal.
jttnii folia, et germina non emiserint. Herbas etiam
vis frigoris ita concoxit, ut foeni inopia secuta si^-
stetit enim cantarium octo regaiibus, et amplius. Iv
kak junu, vis major agrum Aiexandrinum incessit,
quae frugibus cladem attulit; quippe eas prostravit,
ao contrivit. In Frascheta pampinos, uvis pubesoen-
tibus onustos, decussit, arbores confregit, et ntuttas
convulsit radicitns, ut horribiliora vix homines me-
minerint.

Viii kaL juKi, Maphaeus de Gambara, Episcopus
Derthonae, vir summa nobilitate, egregiisque ;vir*
tutibus ornatus, rogatu Octavii Paravicini, Cardinalis,
et Aiexandriae Episcopi abseatis, Aiexandriam venit,
ut ituc munia Episcopalia obiret; qui per sex con-
tinuos dies ea strenuitate injunctum sibi munus
gessit, rit inde omnium civium amorem, et bene-
volentiam, supra quam dici possit, sibi conciliarit.
Quippe, vin kal., qui fuit dies natalis D. Joannis
Baptistae, confectis sacris in templo maximo, mane,
et vespere sacramentum Confirmataonis administravit
summo omnis sexus frequentia; eo; naimque die supra
quinque hominum mUlia' inuncta.sunt. ProximO, mo-
niaies aiiquot is». singuAa mouasterk confirmavit.
Eodemmet die, venti a plaga meridionali tanta vi
insurrexerunt, ut medias arbores piures confregerint,
de tectis tegulas dejecerintj et naesses passim ekagi-
tatas prostraverint. Ventos saevi imbres exceperunt ;
quorum inundataono imbuta, tellus denstssiraam ca^
liginem, et nelmlam edidit, qua. postmodum segetes

Digitized by Google

6i5

G. SCHIAVINAE

616

vitiatae inania grana tulerunt ; unde caritas annonae
est secuta. Insequentem autera diem Episcopus cam-
panae Burgirati, oppidi Alexandririae dioecesis, behedi-
cendae, et augurandae transegit. Altero vero, quf'fuit
iii kal., lapides, qui porlatiles appellantur, superquos
conficitur Sanctissimum Eucbaristiae Sacramentum
numero quadraginta quinque consecravit, opus sane
immensi laboris, atque inter munia Pontificalia ma-
ximum. At die dominico minores ordines privatim
contutit; lunae vero die reKquis monialibus confir-
mandis operam dedit; die autem martis, quo natale
SS. Apostolorum Petri, et Pauli, in quorum honorem
id maximum templum est dedicatum , celebratur,
ibidem sacra solemnia fecit, in quibus sacris de
more astanti populo benedictionis munus, et noxa-
rum expiationes concessit. Tandem die mercurii,
vale dicto singulis civibus, Derthonam rediit.

Xv kal. augusti, et tribus proxime sequentibus
diebus, venti vehementes, et validi, qui de sub-
grundiis imbrices, tcgulas, et turriculas, de quibus
exit fumus (vulgo caminos nuncupalos), dejecerunt,
arbores radicitus extirparunt, et plures medias dif-
fiderunt a summo ad calcem.

Xm kal., sequestribus, et arbitris Ludovico Guascho
equite Compostellano, et Mediolani senatore, Augu-
stino Dominico Squarzafico , J. C. praeclarissimo ,
Jacobo Antonio Calcamugio, vices gerente Sfortiae
Brigorae , Mensoris generalis Cispadani , tribusque
centurionibus Hispanis, qut ad.urbis praesidium sta-
bant, pax, et amicitia inter Aloysium Trottum, et
Joannem de Luna conciliatur; qui omnes chyrogra-
pho, in quo reconciliationis conditiones scriptae erant,
quibus maxime honori, et exislimationi Trotti . cau-
tum fuit, sese subscripserunt.

Xn kal., Hieronymus Confalonerius, Abbas D. Petri
Bergolii, vir cum integritate vitae, tum omnium
liberalium disciplinarum, jurisque civilis scientia cum
primis egregie eruditus, Candiae moritur, et tumu-
latur. Huic collegium, suorum Canonicorum D. Petri
Bergolii solemniter parentavit, habitaque fb.it inter
sacra luculenta oratio fnnebris in ejus laudem, Al-
phonso Lemugio , tbeologo praestanti , et Decano
cathedratis Alexandriae, dicente. In ejus locum mox
suffectus est Cornelius Puteus, Praepositus maximi
templi item Alexandriae, juvenis ut antiqua nobilitate,
ita optimarum artium studiis, et praesertim Ponti-
ficii juris disciplina ornatissimus , qui ad hunc di-
gnitatis gradum, nec prece, nec pretio evectus est,
sed sola omnium virtutum, et ornamentorum laudis
commendatione, quibus mox viam sibi ad fastigta
altiora parat, et munit.

V, et vi kal. novembris, ex assiduis, densisque
imbribus aestuarunt duo Alexandriae flumina Ta-
narus, et Burmida, quae, dum postea in alveos re-
labuntur, adjacentes fundos secum rapiunt, gravi
jactura sementis recens factae.

Mense novembri , Joannes Ferdinandus, Mediolani
praefectus , ex Gallia Mediolanum rediit. Eodem
mense, Bernardus Trottus, patritius Alexandrinus,
Augustae Taurinorum ex humanis rebus eximitur:

vir sane fuit cum omnibus ingenuis artibus, tum juris
utriusque intelligentia praeditus, qui post avum ejus-
dem nomints leges in singulis fere gymnasiis Italiae
publice magna mercede conductus summa cum laude
docuit: praettiras, et alios magistratus insignes tota
Insubria, et alibi tanta integritate, et moderatione
gessit, ut ab Emanuele Philiberto, Allobrogum Duce,
illius doctrinae, probitatis, prudentiae, et mirifici
rerum omnium usus merito, primum Augustae Tau-
rinorum senator, postea praeses senatus creari pro-
merueril; iti qua dignitate postremo, non sine bono-
rum, et doctorum lacryinis , et gravi reipublicae lit-
terariae damno, vita cessit, nulla post se relicta prole,
quae bonorum, et instructissimae multis annis com-
paratae bibliothecae, quam reliquit, esset haeres. Si-
quidem ille, quamdiu studium legibus interpretandis,
et declarandis posuit, numquam in otio stetit, quin
imo semper, aut legendo, aut meditando, aut scri-
bendo occupatus, aetatem contrivit. Scripsit multa, et
praecipue legum facultate, quorum pauca tantum
typis excusa circumferuntur, eaque tamen tanti
aeslimantur, ut in gymnasiis publicis summa cum
admiratione legantur, et citentur.

Iv id. decembris, nocte sequenti, obiit Lancilotus
Gallia Alexandrinus , civis , et J. C. clarissimus ,
cujns nomen commendatione virtutum, et utriusque
juris prudentia apud doctos, et bonos omnes aeter-
rium vivet. Lucubrationes multas reliquit, lucernam
plane olentes, hoc est mira eruditione conscriptas,
quarum pars typis excusa inter doctorum manus
versatur; opus sane luculentum, cui titulus est -
Consiliorum in legum facultate - volumen satis
grande; quae tam, nisi alia haberentur, testimonium
locupletissimum vastitatis doctrinae ejus, et magni
ecuminis facere possent. Beliqua nempe responsa
de jure plurima, ac codex in multos libros distinctus,
totam rem rusticam per quaestiones complectens,
quibus, cura is fere semper infirma, et aegra valetudine
esset, et tandem intempestiva morte surreptus, su-
premam manum adiicere non potuisset, haec universa
adhuc in abditis scriniis Antonii Gailiae filii, viri
plane ornatissimi, et paternorum studiorum egregii
aemulatoris , jacent : fortasse , nisi fata obstiterint ,
propediem cum caeteris ipsius auctoris ingenii mo-
numentis usura hujus lucis perpetuis temporibus
merito fruitura.

Eodem anno, Carolus Guaschus, Comes Gavii, tria
oppida Montisferrati , Serralongam, Fornaltium, et
Castellatium , titulo Marchionatus insignia, coemit.

( MDXCVI )

Anno proximo, quo Joannes Rodoricus Salmanti-
censis, et Gregorius Figaroa, viri Hispani, Alexan-
driae praetores fuerunt, invaluit rumor, incerto au-
ctore, deditam Philippo, Hispaniae Regi, Massiliam :
rumorem confirmabant toto fere mense januario vasa
sulphurei pulveris plena, globi ferrei, plumbi la-
minae, funes ex cannabi ignis fomenta, armamento-

Digitized by

Goosle

— .

617

ANN. ALEXANDRINI

618

rum, atque instrumentoxiiKi tandein omnium larga a roseus in Akxandrinis, et Derthonensibus uberrime
supeUex, quae suffecisset ntique instruendo maximo cecidit.

bellieo apparatui, ex sirce Alexandriae extracta, et
cliteUatis mulis, et.equis^ atqne etiam carris, Ge-
nuam, et alio expoBlata, et evacta.

Eodem anno praefecti annonae graviter in frauda-
tores rei frumentariae desaevierunt, eo quia femes
Alexandriae cives, et plebem maxime iuvaserat : pro-
pterea publico Ulorum edicto ingens numerus fru-
menti ex circumvicinis villis intra urbem importatus
est> unde annona aliquantisper convaluit; quae tamen
haud multo post, et deinceps per totum annum in ar-
ctum stetit Frumentum in civitate regalibus decem,
cxtra autera dnodecim, et »ltra in singulos sextarios
datum est. Hyems tepens fuit, et nivis omnino expers;

. Vni idus julii, Michael Bonellus, Gardinalis Ale-
xandrinus, cum Roma Bosehum, animi, et vitandorum
calorum gratia, advenisset , Alexandriam invitatus
accessit; cujus adventum, et praesentiam ut honoraret
Alexandrina juventus, nova aperta academia, fabulas
argutas, et doctas, Nicolao Puteo medico, ac phi-
losopho praeclaro auctore, edidit.

Septembri mense, cum paullo ante inter regis mini-
stros, et viros sacerdotes aliquot gravium contro-
versiarum semina ratione jurisdictionis in tota fere
dilione Mediolanensi orta essent, Alexandriae edictum
regium Ecclesiasticae libertati valde repugnans ad
tubarum concentum, et Praeconum voce . evulgatum

caeteruin pluviosus annus ; quippe a kaL februarii b est ; quod tamen haud multo post, reclamante Summo
ad medium aprilem tanla imbrium vis de coelo in PontiGce, et interminante auctoribus privationem

terras effluxit, ut Tanarus. foede restagnatus coeno,
et iUuvie vicindrum hortocum olera corruperit, at-
que suburbana tecta raulta vitiaverit, ut inde illis
reficiendis, et restaurandis non levi impensarum
magnttudine incolae oppressi sint. Mense martio
alveus, in quero derivandus, et deducehdus est Ta T
narus, vetere relicto, rie Bergolii moenia, aquarum
fluxus, qui illa lambunl , disiicerent, designatur,
et excavari coepit, imperfectusque postmodum est
relictus.

Kal. aprilis, instituitur Alexandriae insignis, fre-

Christianae communionis , et Sacrorum , alio itera
contrario edicto est sublatum, et abrogatum penitus.
Nec propterea res Ecclesiastica in pristinum suum
statum restituitur ; immo illius majestas sic im-
minuta remansit : namque jurisperiti , Patronique
causarum, et tabelliones, qui antea Sacerdotibus ,
aliisque viris Deo dicatis operam dare libere eon-
sueverant, post edicti prioris publicationem (licet id
sublatuin sit) tanto lerrore concussi sunt, ut patro-
cinium omne illis denegaverint, et praesertim in iis
causis, et litibus, quae contra laicos coram Episcopis,

queosque nobilium , et in omni disciplinarum bona- . et eorum vicariis , sive quibusvis aliis Ecclesiasticis
rum genere . illuslrinm , et excellentium virorum judicibus agitabantur. In his tantis tamen conten-
academia, cujus moderator renuntiatur Antonius Oli- c tionum turbinibus , quamvis omnes Mediolanensis

varez, urbis praefectus, loco eidem dato in Episcopio.

Innonas julii, Alexaader Mediceus,Legatus de latere
Clementis Pont. Maxiini, inGaUiam cum delecto, de-
coroque episcoporum, atque optunatum Florentino-
rum comitatu proficiscens, ut Henricutn Navarrae,
Regem Galliae, nuper creatum, confirmaret, Alexan-
driae teeto accipitur; ubi de publico magnifice, atque
apparaAe-cum teta aula, eodecri die, cum sequenti nocte,
caltus, poatridie talde mane, sacro Missae 1 in Basilica
&cto, populoque, qui frequentissimus aderat impar-
titis indulgentiis, discessit.

Vi idus julii, visum est coelum prope collabi,
et supremum advenisse judicii diem , ex ingenti to-
nitruum fragore, et. crebris fuiminum fulgurumque

provinciae Pontifices, et Pastores, quisque Ecclesiae
suae jura forbter tutus sit adversus eosdem mini-
stros, prae caeteris tamen (quod aliorum pace sit
dictum) duo omni commendatione, et laudum prae-
conio digni exstiterunt, qui majori constantia , et
invicto animi ardore in omni occasione partes suas
sustinuerunt, Maphaeus de Gambara, Episcopus Der-
thonae, et Hannibal Muccagatta, Octavii Paravicini,
Cardinalis, et Episcopi Aiexandriae, vicarii, utrique
viri magni spiritus. Quippe alter non solum Epi-
scopatus , sed etiam patrimonii sui opulentissimi
proveutus, et redditus omnes consumpsit protegen-
dae, et sartae tectae conservandae ecclesiae suae
jurisdictionis causa: alter vero, absterso, et deposito

corusoationibus cum imbrium densissima procella. d omni sanguinis, et cognationis metu, maluit occultas,

Ultra amnem Burmidam foeni vis magna igne coe-
lesti concremata ; quae res mortalibus metum si-
mul, et religionem injecit, quod foenum iliud pri-
die ejus . diei, qui dies fuit festus Sacratissimi Cor-
poris Domini nostri Jesu Christi, secatum, et in
cumulos congestum^ et conservatum fueraU Quinto
id., alpes Coctias ea parte, quae Genuensem oram
spectat, et adjaoentem planitiem citra ad x miUiare
nix pahni altitudine de coeLo lapsa, contexit. Itaque
frigus hyeraali persimile incessit, frigus imbres se-
cuti, imbres calores intensi, calores tandem uredo
excepit; cujus morbi vitio segetes corruptae prope
omnes rei frumentariae difficultatem in hunc nostrum
Alexandriae tractum invexerunt. Eodem anno mel

et apertas simultates, et odia principum aliquot
civitatis , atque adeo infimae sortis hominum susci-
pere, seque manifestis fbrtunarum, et capitis com-
mittere periculis , quam contra fas sustinere , ut
divinum jus violaretnr, et sacerdotes vel leviter op-
primerentur.

Vih kal, octobris, ex hac vita migravit Priamus
Pectenarius Alexandrinus, jurisconsultus tanta inte-
gritate, et eruditione, atque eloquentia praeditus,
ut ad eum tamquam ad oraculum , undecumque
etiam maximi principes consiliorum, et responsorum
ferendorum gratia in arduis, et difficilibus rebus
confluerent: quorum inde studia ita ad suas utilitates
allexit, et excitavit, ut facile sibi aequa, el honesta

Digitized by

Google

6ig

omnia de illorum voltintate polliceri potnerit. Pins V
Pont. Maximus illum unice adamavit, fovit, et ma«
ximis muneribus, atque honoribus publice, quamdiu
vixit, cumulate auxit, et exornavit.

In kal., comitia provincialia fratrhm minorum
habita in aedibus D. Francisci AleKandriae, nobili,
et celebri ejus instituti monachorum frequentia, et
concursu. Ibi namque per octo continuos dies pu-
blice disputationibus opera data, praesentibns eximiis
theologis, praesertimque reverendissimo Philippo Je-
sualdo magistro generali totius ordinis. In iis frafcer
Paulus Lanzavegia junior, Alexandrinus theologus
insignis, provinciae honorem, quem egregie, et summia
cum laude triennio ante gesserat , de more soiemni
caeremonia deposuit , eoque se abdicavit. In ejus
locum omnium monachorum suffragiis substitutus est
frater Mansuetus Vignarolus AJbingannensis.

Kal. decembris, intumens Tanarus crebris pluviis
Bergolium per cuniculum ingreditur, et inundat.
Re tamen a stationariis militibus patefacta, illico
cives obstructo cuniculo vim reluctantium aquarum
compresserunt.

Vi nonas, expedita peditum Hispanorum manus,
et equitum levis armaturae ala Alexandria egressa>
oppida aliquot ditionis Episcopatus Derthonae , et
praecipue Stazannm occuparunt, adactis oppidanis
ad jurandum in perpetua Philippi, Hispaniae Re-
gis, et Mediolani Ducis, imperia : novitatis rei causa
fuit, quod, vertente pridem controversia, ut supra
diximus, inter ministros Regis, et Episcopum Ma-
phaeum de jurisdictione praefatorum oppidorum, jus
sibi quisque assumere, et tueri conabatur. Maphaeus,
quod ex Imperatorum, et Regum concessionibus ,
et praerogativis antiquaque supertorum Episcopo-
rum possessione, ea esse juris sui Episcopatus cum
vitae, et necis potestate dignosceret, proinde totis
viribus in id incumbebat, ne alterius, minusque
Regis imperio subigerentur, ipseque injuria, et per
vim de veteri illorum possessione •deiiceretur. Mi-
nistri autem, quod ex hoc jurisdictionem Regis
violari, et perturbari existimabant (dicebant enim
Episcopum Derthonae oppida illa beneficiario jure
tantum possidere, caeterum supremum domininm
ad Regem spectare) vindicatum sibi potentia jus, non
exspectato intentandae litis judicio, armis defenden-
dnm fore statuerunt. Itaque, contractis per tumultum
copiis, Alexandria, Derthona, et Serravalle Stazanum,
reliquaque ejus tractus oppida, quae cum Episco-
patus ejusdem sint, illique addicta, de eo nomen
sortita Episcopatus appellantur , invaserunt, et oc-
cuparunt, nemine resistente, neque cofltra illatam
vim propugnante. Atqui ea alienum jugum haud diu
tulerunt; namque haud multo post Philippus Rex,
re intellecta, universa, quae suo nomine praesidiis
tenebantur, Pontif. Maximo dari statim jnssit, reltcto
etiam in illum omnis controversiae, et disceptationis
arbitrio.

Xv kaL januarii, Andreas Scribanus, Alexandrinus

Patritius, et Episcopus Nebiae , quae est civitas
Corsicac c\ humanis rebus exemptus est.

G. SCHIAVINAE

620

a Floruit per id tempus Albertus Boidns Trotfcus Aie-
xandrtnus ex oppido Castellatio, qui consilio, et omm
bellica laude clarus, vd- Narbonensi Gallia eqoitum
gravis armaturae praelectus, , Ducisque Momorantii
vicem gerens, maxima apud Regeai auctoritate, et
graria valet, Hunc sequontur dw>, Gullielmi, item
Boidi Trotti, oonterranei ipstus AVberti, ntrique duoes
non animi selum vigore, sed' vitjibuSj et factis fartibus
illustres, qaiy nomine Gallicaeimilkiae datq, ttidem
in Narbonensibus equitum' duefcOTes, :dupHoatis sti-
pendiis virtutis ergo, et praeda d* kostibus iden-
tidem factn, ad maxiraas opes peTvenerant. .

Interea Alexandrini, qui pJuriroum vicinOs populos
alere consweverunt, peregrilto frianjentb susfentaotun

b

( MDXCVII )

Postero anno, Gregorio de Figaroa -Hispaoe Ale-
xandriae praetore, in totaQsalpma Gaftia lafeoratum
est ingen tt siccitate ; nam • a kal. fabraarii usque ad
finem oetobris nullae de 1 coelo aquae- venerunt. V
non. maji, qui dies consecratqsfuit inventiont SSiCru-
cis, Alexandriae Tanarus uniis ab hora fene decima
nona, et per sequentes tres dies conlinenter ooenosus,
et turbidtis, atro primum, colorO, deinde cioericio
prodigiose profluxit. Id contigisse conjectum, aut
ex nivium liquatione, aut ex repentino, et profuse
imbri, quoilluvies alpium in eum adjacentem illapsa
aquas tuTbaverit, et foedaverit^ eae namque ingestae
in vitreum vasculnm clarae, ut -antea, npparebant;
c in amni tamen earum color fuligineus, aut .einerioins
videbatur.

Eodem mense Hebraei, qui Alexandriae domaci-
lium locaverant, edicto Regio inde exeesserunt; uno
tantum Simone ex sacerdotibus ejus gentis , cum
uxore , et liberis illic relicto, in substdiutn praesi-
diaribrum militutn.

Per junium mensem Alexandriae scriptae sutat tres
lectissimae Italorum militum cohorbes; cenCuriones
dicti Camillus Lanzavegia, Odoardi filius, q*i iuliasb-
taniam praesidio regiae classis tnissus est, et Iflorten-
sius Turca , ac Bartholomaens Sardus , viri • omnes
fortes, et magni rerum bellicarum usus. Hi dua po-
stremi in Galliam profecti ,sunt adversus rebelles Al-
lobroges, Carolo Emanueie eorum duce, et auspice.
d Inennte octobri, cum novem mensibus , et im-
mensi calores fnerint, ea coeli inclementia .Alexan^
driae, atque adeo in tota Itatta, novo quodam morbi
genere homines conflictati sunt;. quippe gtavedo,
non sine tussi, et ardenti febre ommes plane iqvasit,
nec fuit in toto Alexandrino tractu capufc, qnod. ea
lues non tentaverit. Illic enim is morbus factlie fuit
curationis, cum medicornm diligentia, • tum aeris
temperatura: namque afiecty modici temporis inedia,
et abstinentia cibi, cum sanguinis emissione, secfca
vena, et leviuscula medicuia sanabantur. Et si quis-
piam, quod rarissime contigit , ejusmodi aegritudine
interiisse visus sit, is plane fttit , qui, rejectis pkar»
macis, ab intemperantia victus ratione sibi cavere
noluerit. Arboies universae pariter <

Digitized by

6ai

ANN. ALEXANDRIM

623

quodamodo morbo, et ipsae sunt tentatae: formicae
grandiores allatae plurimae, maximaque erucarum
vis, quae ob longam, et diuturnam aquae penuriam
ortae erant, earum gemmas, et folia corroserunt,
ita, ut etiam sequenti majo nulla prope viriditatis spe-
cies in hortis, et arvis sit conspecta. Annona interea ob
iriopiam in caritate stetit: namque hemina vini, quae
vulgo brenta dicitur, 'data est regalibus decem, et
octo : frumentum autem, licet initio tolerabili prelio
venditum sit, nempe regalibus quatuor tantum in
singulos sextarios, demum tamen ad summam de-
cem, et amplius perVenit, tum fraudatorum, tum ci-
vium aliquot vitio, quibus nulla communis rei cura
suberat. Hujus calamitatis sublevandae, et tollendae
causa, senatus Mediolanensis decreto, vi non. octo-
bris, Baptista Brasca, quaestor, et annonae praefectus
designatus, Alexandriam venit; cujus adventu res
frumentaria magis in arctum contrahitur; nam, cum
prius ubicumque frumentum venale inveniretur, ticet
magno ; evulgato tamen ejus jussu edicto, ut frugum
omnis generis numerus, quem civis quisque, et in-
cola penes se reconditum habuisset, indiceretur,
confestim horrea, et pistrinae clausae, ita ut neque
magno, neque parvo frumentum, panisve usque es-
set promercalis; quae res multum, diuque miseram
plebem afflixit : ea namque usque ad sequentem
messem coacta est in panis inopia herbis, aliisque
cibis modici, pravique succi, et alimenti vesci; unde
plerique ex ipsa face populi, tabe confecti, miser-
rime conflictati sunt.

Vi kal. decembris, circiter horam secundam noctis,
Ludovicus Guaschus Alexandrinus, eques Gompostel-
lanus, et Mediolani senator, supremum vitae diem
explevit; ejus corpus in aedibus D. Stephani Ber-
goliiest tumulatus privata quidem pompa, caeterum
soleinniter iUius Manibus per aliquot dies, est pa-
rentatum. Sane singulis civitatis monasteriis, et caV-
legiis, ut in animae suae suflragia preces, et sacra
fierent , ; legavit aureos nummos decem, qui statim
justis peractis persoluti sunt.

Sacellum, Divae Virgini Jesu Christi Matri sacrum,
quod de Ostiolo appellatur in maximo Alexandriae
templo, translato akare jussu Octavii Cardinalis, et
Episcopi, ab latere dextro iUud ingredientibus , ad
frontem ipsius sacelli, ubi modo habetur, donis,
et piis largitionibu*, magnifico opere plastico, va-
riisqtie picturisy addito icone, decentissime exornatur,
ut in tota:civitate nullum prope augustius, et specior
sius conspiciatur; id oiirante Paulo Camillo Guascho,
cantoreejusdem temph, viroque ut ;generis oobilitate,
ita insignl religione praedito, xi kalendas januariii I

, ; (MDXCVUI)

#

.•"«■ r

:.. Insequehalannttsi, quo tertium Praetor Alexandniae
iuit Gregorius Figaroa, oinnino funestu*, etiffrodir
giosus, mdtisqaeiac variis rebus habitus est inaigwie}
quippe initks.Martuariirlues quaedam in tato. Itaiia
excitay mwUa hoimnum millia. sustnlit ex reru«'.na»

a tura; Alexandriae enim, spatio trium mensium, ja-
nuarii , februarii , et martii, ad quingenta civium
capita desiderata sunt. Id observatum est, ut, qui
ejus morbi vi conflictati sunt, pauci admodum, aut
fere nuUi convaluerint. Porro angina primum fauces
occupabat, mox pituita per totum aegri corpus dif-
fusa , laterum dolore excitato, si non ante quintum,
haud dubie circiter septimum decubitus diem, lan-
guentem occidebat.

Xv kal. februarii, in maximo templo Alexandriae,
astante populi numerosa multitudine, Hannibal Muc-
cagatta, Episcopaiis vicarius, cum ministris, solemni
ritu ex praecepto Pont. Maximi, pro suggestu stans,
Caesarem Atestinum, ejusque fautores sacris inter-
dictos, inferorum furiis devovit, quod is Ferrariam

b civitatem cum toto ejus territorio, et jurisdictione
violenter , et contra jus occupalum , et praesidiis
munitam restituere noluerit Romanae Sedi, ad quam
ejus civitalis imperium, et haereditas, mortuo Her-
cule sine liberis, devoluta erat. Quae sententia Ale-
xandriae deinceps singulis diebus dominicis in om-
nibus ecclesiis, praesertim collegiatis ejusdem civitatis,
solemni caeremonia repetila est, donec ab ipso
Caesare, reddita Ferraria, Pontifici fuit satisfactum.
Eodem anno, multiplices defectus solis, et lunae con-
tigerunt ; nempe x kal. martii, hora diei decima
quarta, lunae eclipsis fuit: nonis vero, sol mirabiliter
obscuratus est, stellaeque plures circa meridiem
sereno coelo visae.

Pridie idus aprilis, in aedibus D. Marci Alexan-

c driae monachi Ordinis Dominicani comitia habere
coeperunt,, quae summa frequentia Theologorum ,
aliorumque ejusdem ordinis sacerdotum, per octo
continuos dies sunt celebrata, variis interea dispu-
tationibus, et sermonibus ad populum factis. In iis
praefectus, sive provinciae magister, renuntiatus est
Angelus BieUensis, juvenis omnis Theologiae scientia,
et virtutibus morum probe excultus.

Vi kal. maias, Hannibal Muccagatta , vicarius, et
pontificius delegatus, aediculam D. Mariae Virginis,
de sanitate nuncupatae, in hortis extra moenia ci-
vitatis in parochiale. sacerdotium erexit. < •

Kal. maji,- Cynthius Aldobrandinus, Cardinalis tit.
S. Georgii, CLementis VUI Pont. Maximi nepos ex
sorore, Mediolano Alexandriam, mox inde Genuam,

d Romam profecturus, divertit, ubi magna cum civium,
tuin militum laetitia exceptus est: discedens ingen-
tCm auri vim hospitibus, et militibus, qui pro sta-
tione ad portam magnam urbis excubabant, libe-
raliter dispersiu

Idibus, Antonius Arnutius,. Archidiaconus templi
jmaximi Alexandriae, possessionem. Episcopatus no-
mine Pet*'i Georgii Odescalchi Episcopi adivit. ,
• Eodem meose, Hortensius Turca, centurio nobiJis-
Mmus, dnm inbello subalpino virtutis suae egregium
speowen edit, morte immatura praeripitur: -
■i Vn^ kal. augusti, grando vastae magnitudinis inces-
sit agrum Alexandrinum, cui quantam calamitatem in-
tulegjt, yix dici potest:' avium el ferarum vim intere-
mit mafltimam. Viros plures, qui per id tempns sub dio

Digitized by

Google

6a3

G. SCHIAVINAE

624

in arvis erant , improviso deprehensos graviter vul-
neravit : pueros aliquot , atque asinos , et vitulos ,
qui sibi cavere nequiverunt , confecit : vites passim
contusit; ex quo vini secuta est inopia ; magnitudo
grandinis plane ea fiiit , ut inventa grana sint pondo
librarum viginti, et amplius excedentia.

Xvn kal. septembris , luna iterum defecit , cum
paullp ante Michael Bonelius, Gardinalis Alexandrinus,
Princeps summa laude dignus , quod de viris bonis,
et doctis benemeritus usquequaque beneficiis illos
fovit, et gratiis prosecutus sit, mortem opetiit.

Interea pax inter duos potentissimos, et maximos
Reges, Philippum Hispaniae, et Henricum Galliae,
atque Carolum Emanuelem, Allobrogum Ducem,
conflata est , sequestre , et arbitro Glemente Pont.
Maximo. Atqui laetitiam ex pace conceptam, compe-
scuit obitus Philippi, Regis Hispaniae, hujus nominis
secundi , omnium quotquot ante se habuit , piissimi,
ac christianae religionis assertoris, ac vindicis seve-
rissimi. Quippe, dum is in Escuriali, ubi jampridem
Garolus pater itidem excesserat , laeto ac composito
unimo, et quieta mente , quod, pacato regno suo
pacem cnm Henrico, Galliae Rege, confecerat , Isa-
bellam Glaram Eugeniam , filiam natu maximam ,
Alberto, Archiduci Austriae, nuptui tradiderat, et
Philippo filio Margaritam, Caroli, Austriae Archidu-
cis, filiam desponsaverat, aegrae curandae valetudini
vacat, ex suppuratione in genu orta ardenti febre
corripitur, atque pridie idus, perfunctus christianae
disciplinae ritibus, animam OmnipotentiDeo reddidit,
relicto regnorum suorum successore , et haerede
Philippo, III hujus nominis, filio, a quo Alexandrinae
Reipublicae vi id. octobris litterae humanissimae
datae sunt, quibus de obitu patris, et sua ad Im-
perium Mediolanense, et ad caetera regna evectione
certiorem iliam faciens , hortatur ad fidei sacra-
mentum faciendum , et in imperia sua jurandum
in manibus Joannis Ferdinandi Vellaschi, provinciae
Mediolanensis praefecti.

Ad haec, pace* inter Hispaniae; et Galliae Reges
facta, copiae universae, quae in Subalpinis consi*
debant, in . Alexandrinos venerunt , ubi, ctim per
multbs dies sumptibus civiuhi, et oppidanorum cbm-
moratae essent, demuin, reclamantibus iis- populis,
per totum Medioknense Imperium suwt dispertitae.
Sub idem tempus, cum Alexandrini ex variis nun-
tiis accepissent, Margaritam Austriam, recens Phi-
lippo III, Hispaniae Regi, desponsam, ex Belgis in
Hispaniam ad maritum proficiscentem, Alpes traje-
cisse, illico legatos ad eam gratulationis, et obedieriliae
praestandae causa miserunt. Ji fuerunt Hannibal
Guaschus, et Marcus Antonius Sturtilionus viri ambo
et genere, et juris civilis seientia, omniumque libe-
ralium artium eruditione juxta clari , et illustres ;
quos ea hilari vultu accepit , ac bona spe cumutatos,
abs se dimisit. Neque ita multo -post Ferrariam
progressa, ul iilic conceptis verbis nuptiae a Cle-
mente Pont. Maximo ctim Philippo fierent , Bponsore
ipsius Philippi Alberto Austriae Archiduce', Respu'
blica Aletandrina riirtus, ut reliquae Itoperti Me-

a diolanensis civitates, legatos ad ea connubia hone-
standa legavit; munere hoc perfuncti sunt, Aloisius
Trottus, militum Germanorum tribunus, Franciscus
Guaschus, Augustinus Dominicus Squarzaficus, juris-
consultus clarissimus, et Jordanus Arnutius Medices
eques honoratissimus. Inter haec annus frugum om-
nium ubertate laetus fiiit, laetior certe futurus, nisi
paullo ante messem repentina nebularum vis ex prae-
cedenti piuvia orta spicas afiecisset , infecissetque.
Calores item maximi fiierunt, quorum ardore messo-
res plurimi passim per campos, dum messem facerent,
exanimati inventi sunt. Calores, et aestus pluviae
ingentes exceperunt ; quippe a xvn kai. octobris
ad initium sequentis anni largi imbres continenter
de coelo lapsi, unde vindemia pessima est conse-

b cuta , uvarum parte maxima ex inundationibus de-
perdita; quibus inundationibus , cum iter jumentis,
et curribus ad colles impeditum esset, eae partim
adhuc vitibus appensae, partim in solo a palmitibus
separatae , vitiatae relictae sunt. Floruere per haec
tempora prae caeteris Alexandrinis, qui patria procul
vivunt, Hieronymus Straneus, praepositus D. Mariae
Bergolii , et Matthaeus Sanctus. Hieronymus enim, in
Hispaniam profectus, commendatione virtut um suarum,
et Joannis Jacobi fratris , in numerum capeilanorum
Regis cooptatur, quod munus, ut constatapud omnes,
cum insigne, tum opportunum etiam habelur, unde
ad altiores dignitatum, et honqrum gradus adipi-
scendos aditus aperitur quam facillimus ; Matthaeus
vero apud Carolum Emmanuelem, Allobrogum Prin-

c cipem tantumvalet gratia,ut ab ipso cubicularius crea-
tus, oppido haud ignobili beneficiario jure donatus sit.

( MDIC )

Insequens annus, Alexandriae Praeturam. conti-
nuante adhuc Figaroa, laetis, turbidisque rebus simul
fuit permixtus. Nam, vn idus februarii, Margarita Au-
stria, quae, confectis nuptiis Ferrariae, in Hispaniam
ad maritum profectionem maturabat, Alexandriam
una ; cum malre, et splendidissimo procerum omnis
nationis coetu ingressa est. Obviam ei processerunt
longe ab urbe multis milliaribus armatae civium acies.
Intra moenia perducta iliico excipitur sub umbella
serico albo, et auro intexta, sustentata sex hastis,
d quarum gestandarum munus sustinuit jurisperitorum
collegium in toga talari , succedentibus invicem fessis
de via de corpore ipsius collegii novis et recentibus.
Latera interim ( quod mirifice : spectaculum illu-
Strabat) stipabaot viginti quatuor pueri, pqtritiorum
filti, spectatae indoiis niveb cropo fsigj indutj^ ocreis-
que, unionibus, et gemmis decori , de quorum collis,
et humeris torques pendebant aureae maximi pon-
deris. Hac itaque laeta, et festiva, ac prope instructa
pompa ducta est Margarita per viam regiam a
por-ta ■ Alexia , qua in urbem aditum: . ■habuijt , recta
ad' Basilicam, praefectorum civitailife ^dbniciliura rt
foro; maximo consistentem j media inter praecedentjes
ftrmatorum ■ copias , et sequentesi : dulse' Princppes ,
oivesque omnis ordinis, et sexus 'atc1*«quis ,' aut

Digitized by

Google

6a5

ANN. ALEXANDRINI

626

quadrigarum curribus vectos (aderant, praeter exter- a
nas, bigae civium primae nobilitatis duo, et viginti de-
centissime ornatae), qua in via erectae erant portae
triumphales numero quinque, superba plane, atque
mirabili structura locis opportunis dispositae , super
quas statutae, et collocatae visebantur omnium Impe-
ratorum Austriacorum statuae, et multorum Deorum
gentilium imagines, simbolicaque signa plura cum do-
ctis, et argutis inscriptiouibus, et emblematis, quibus
S. P. Q. A. novis nuptis felicitatem, fortunataque in
primis connubia, et coojugale foedtfs precabantur.
Quae plane ornamenta tanto artificio confecta fuerunt,
ut universi aulae optimates, et praesertim Joannei
Ferdinandus Vellascus, Mediolani Prorex , cujus ju- .
dicium longe plurimi faoio, quam caeterorum, utpote
quod ab viro Principe, auctoritate, doctrina et rerum b
omnium usu praestantissimo, prodierit, aperte cum
maxima admiratione testati sint , non modo ea non
cedere , sed quaecumque alia ejusmodi laudis moni-
menta alibi antea ipsi viderint, nobilitate, ac magni-
ficentia operis, et inscriptionum acumine grandi in-
tervallo excedere, et superare. Nec immerito quidem,
cum eorum inventio, et eacogitatio maxima ex parte
de divite penu ingeniorum Joannis Marii Mattii, et
Victorii Muttii, virorum citra controversiam in omni
doctrinarum facultate excellentium, et singularium,
prompta sint. Procedente igitur praescripto ordine
Margarita , tandem inter terrificos aeneorum tor-
mentorum bombos , tnbarum , timpanormn , cam-
panarumque sonitus, et harmonicos omnis generjs
instrumentorum musicorum concentus, qui passim e
per vias, per fora, ac per totam denique civitatem,
toto resonante, et tremente coelo, edebantur, ut
prae nimia hilaritate, et gaudio perrasi adstantium
animi liquescere, ac prope deficere viderentur, per-
venit ad praeparatum sibi diversorium, nempe in
Basilicam , ubi , ea nocte , et sequentis diei parte
quieti data, rursus, urgente profectionis negotio ,
vasis conclamatis, et sarcinis collectis, eodem ordine
et apparatu, quibus pridie Alexandriam diverterat,
Genuam versus iler arripuit.

V kal. aprilis, foeda tempestas orta a vespere ad
crepusculum sequentis diei duravit. Venti enim vehe-
mentes rapido imbri permixti, coelo, nocte tota
illuni , et obscurissima , sono ingenti obstrepente ,
ignibusque prodigiose inter horrendos fragores mi- d
cantibus , tantum terroris injecerunt mortalibus , ut
tectorum ruina, quam ois vis illa coelestis minitari
videbatur, opprimendum fore se quisque arbitra-
retur. Alpes, quae pridie sine ulla labe conspectae
fuerant , mane ingenti nivium mole obductae appa*
merunt; frigus inde supra modum rigens invaluit,
ut etiam intra aedes aqua in glaciem induruerit.

Pridie nonas maias, Julius Gartarius, qui causis
ex crimine praeerat, Vicarius Friderici Borrhomaei,
Cardinalis, et Archiepiscopi Mediolani, ob controver-
siam de jurisdictione Pontificia, et Regia ortam, Trus-
sium,Vicarium justitiae dictum praefatae civitatis Me-
diolani, piorum societate sejunctum, exsecrationibus,
et diris prosecutus est ; cujus rei gratia eodemmet

die ea de causa firma militum Hispanorum nianus,
jussu Ferdirtandi Proregis , obsesso ArchiepiscOpio
cubiculorum Cartarii, altofumque etiam Cardinalis
ministrorum ostiis perfractis, vim nonnulhs ex eis
temere intentarunt. Proinde Clemens Romanus Pon-
tifex, re acoepta , ne tantam, tamque insignem
perfidorum homiuum impudentiam , et audaciam
inultam praeteriret, litteris suis, datis Romae xi kal.
junii, confirmata sententia Cartarii, facinorosos viros
iUos, ac socios, caeterosque praeterea, qui eis
quoquo modo atuiUum, consilium, favorem, vOtum,
assensum, vel consensum, ante, et post factum prae-
stiterant, anathematis, ac maledictionis vinculo irre-
tivit, cavens insuper, ut ne a quoquam, praeterquam
a se, aut a futuris Romanis Pontificibus, ab nisi
imminente morte, eo absolvi possint.

V idus , Petrus Georgius Odescakus , Episcopus
Aiexandriae, nuUa pompa ducta, sed privatim in-
gressus, Episcopatus sui possessionem init.

Idibus, sententia Clementis Maximi Pontificis in
Trussium, et ejus gregales , ac eonsiliarios lafa, Ale-
xandriae in singulis curiis intra soleronia missarum
sacrificia evulgatur, et valvis templi maximi affigitur.

Vm kal. julii , hora vigesima , nimbi graudine
permixti Alexandriae tegulas passim de tectis deiece-
runt; aves, ferasque interimunt, segetes, quae nec-
dum resecatae erant, protusae, et graviter affectae,
uvae de palmitibus, poraa, ac nuces de arboribus
decussae. Auxit praeterea hanc calamitatem terror
pestilentiae grassantis in Subalpinos, et paullatim
in oram Ligustinam irrepentis. Caeterum Alexan-
driae, ut etiam alibi , et praesertim in toto Medio-
lani imperio hac de causa excubiae ad confinia, et
pro singulis portts institutae.

In kal., qui fuit dies divis Apostolis Petro, et Paulo
consecratus, grando item tanta altiludine cecidit, ut,
obductis cacuminibus Alpium, et Apennini usque No-
vas, frigus prope intolerandum, et hyeinali haud dissi-
mUe intulerit. Vi non. julii, vineae, frugiferaeqne ar-
bores agri Alexandrini vi grandinis tertio infestaintur.

Eodem die IsabeUa Clara Eugenia Austriae Phi-
lippi II, Hispaniae Regis, filia, recens Alberto, Archi-
duei Austriae, nuptui collocata, ex Hispania in Belgas
cum viro pergens, Derthonam applicuit. Eo namque
Aiexandria cum ejus excipiendae, tum etiam visendae
gratia praeterplenam, et delectam Hispanorum cohor-
teui, raagna hominum vis omnis ordinis, sexus, et ae-
tatis perrexit. Universos sane Isabella Clara Eugenia
aequis oculis vidit ; at duos ex iis peculiari, et incre-
dibili quodam amoris,et benevolentiae signo complexa
est, Laviniam scilicet Guascam, Hannibalis filiam, et
Vidonis Comitis Langusci uxorem, matronarii, aeque
generis splendore , doctrina, formae praestantia, atque
morum virtutibns periUustrem, et Ludovicum Ghi-
liinum, Lucretii filium, infantuluttt vix quadrimum,
aspeclu pulcherrimum. Laviniam quidem, quam num-
quam antea de facie, sed fama tantum noverat, et prae-
dicatione ingenuarum artium, singularisque bene vi-
vendi rationis, quibus apud Catharinam Austriam,
fel. mem. sororem, cujus a cubicnlo fuerat, com-
79

Digitized by

Google

637

G. SCHIAVINAE

Januar.

Februar.

inendata est , adeo humaniter, ac percupide accepit, a
ut longp congressu solam sola in secretiori Basilicae
cubiculo detinuerit. Ludovicum vero (nam et ipse
cum matre Antonia Guasca pompae spectator aderat)
ut primum inter confertissimam turbam aureo prope Decemb.
crine, et oris decore renidentem conspexit, consi-
stens ad se adduci jussit , protinusque coram maxima
Principum, et omnis fere nationis populorum fre-
quentia amplexata , manuque ad bucculam relata,
pressis labellis dissuaviata est. Quae res profecto
plurtmis invidiam non levem, universis autem ad-
mirationem maximam movit.

Pridie kal. augusti, Antonius Olivarez, Alesandriae
praefectus , Dux bello clarus , septuagenario major
ex calculo mortem opetiit. Exenterati intestina in
aedibus monacborum Carmelitarum tumulata, corpus b
vero in arca unguentis delibutum inibi etiam ser-
vatum, ut Laudem Pompejam, ubi se sepeliendum
cx testamento legavit , primo quoque tempore trans-
ferri posset.

Per hos dies larvae nocturnae, sive aereus daemon,
quem vulgus folletum appellat, Carmelitanorum mo-
nachorum familiam perturbavit, admiranda multa
faciens, utpote mensam sternens, lucernas accen-
dens, bortum fodiens, esculenta aliunde capta, ad
monachum unum, quem adamabat, afferens, cachinos
edens , rudens more asini , et plerumque in speciem
armati equitis per claustra concito cursu excurrens.
Haec, et alia multa illic facta retulit monacbus ejus
instituti, aetate verendus, et gravis, cui propter vitae
integritatem, et munus sacerdotii , quo fungebatur, c
omnino credendum censeo , et eo maxime

Martii

Aprilis

omnium spectatorem , et auditorem fuisse se

qma

cum Junii

sacramento saepe mihi testatus est , addito insuper,
quartodecimo anno ante, quo ipse in eodem coe-
nobio domicilium habebat, monachos illos hujusmodi Julii
terriculamentis turbari coepisse.

Kal. septembris, Petrus Georgius Episcopus, prae-
ter alia pia officia, quae in tota sua dioecesi instituit,
quadraginta horarum preces, et vigilias in morem Augusti
induxit: illas namque ita ceiebrandas decrevit , ut
decimo quinto quoque die cujuscumque mensis, ut
infira, in eo templo, in quo orandum, et vigilandum
esset, exposito Sacratissimo Eucharistiae Sacramenlo,
piae preces recitarentur ad suavissimos concentus

6a8

festo omnium Sanctorum, et Comme-

morationis fidelium defunctorum.
Die decima quinta in ecclesia S. Mariae

de Bergolio.
Die prima decembris in ecclesia S. Dal-

matii.

Die decima quinta in ecclesia S. Stephani

de Bergolio.
Die secunda januarii in eCclesia S. Ber-

nardini, quia prima est impedita festo

Circumcisionis.
Die decima quinta in ecclesia S. Francisci.
Die tertia februarii in ecclesia S. Bau-

dolini , quia prima , et secunda sunt

impeditae festo Purificationis B. M. V.,

et S. Blasii.
Die decima quinta in ecclesia S. Mariae

Annuntiatae de Bergolio.
Die prima martii in ecclesia S. Matthaei

Capucinorum.
Die decima quinta in ecclesia Sancti

Hieronymi.
Die prima aprilis in ecclesia Congrega-

tionis.

Die decima quinta in ecclesia S. Michaelis

de Bergolio. •
Die quarta maji in ecclesiaS. Syri, quia

primi tres dies sunt impediti festo

SS. Philippi, et Jacobi, et Sanctis. mM

Crucis.

Die decima quinta in ecclesia S. Mariae

Hortorum.
Die prima junii in ecclesia S. Andreae.
Die decima quinta in ecclesia S. Antonii

de Bergolio.
Die prima julii in ecclesia S. Mariae

ab Ulmo.

Die decima quinta in ecclesia S. Mariae

de Monte Carmelo.
Die prima augusti in ecclesia S. Jacobi

de Victoria.
Die decima sexta in ecclesia S. Mariae
de Curte, quia dies decima quinta est
impedita festo Assumptionis B. M. Vir-
ginis

musicos accomodatae omni tempore , et praesertim d Xiv kal. novembris, magna perturbatio orta est;

ante, et post sermones, qui illic bis singulis prae-
scriptis diebus, mane scilicet et vespere habentur.
Templa autem , quibus id munus ordine per totum
annum injunctum est, sunt quae sequuntur.

Septemb. » Die prima septembris oratio habeatur in
Ecclesia Cathedrali nostra.
» Die decima quinta in ecclesia collegiata
S. Petri in Bergolio.
Octobr. » Die prima octobris in ecclesia S. Mariae
de Castello.
» Die decima quinta in ecclesia S. Marci.
Novemb. » Die.lertia in ecclesia S. Martini, quia
prima, et secunda dies sunt impeditae

nam cum in rixa stationarius miles quidam Hispanus
a cive caesus esset , universum civitatis praesidium
ad arma excitur. Cives itidem armati per urbis vias
turmatim incedunt. Urbis praefectus, verens, ne per
tumultum aliquid majoris mali oriretur, ut sedi-
tionem illam compesceret, arma civibus, indicta
capitis poena, interdicit: stationes auget, atque de
arce extractas colubrinas tres in foro maximo statuit,
quae et civibus terroris, et militibus praesidio essent
Nec mora ; de sontibus quaestionem habens, Seba-
stianum Castellanum, juvenem clarissimum, quod
rixae auctorem eum fuisse falso accepisset, in vincula
coniicit; unde tamen paullo post, cognita iUius inno-
centia, educit, et liberum dimittit : cumque ignora-

Digitized by

Google

629

ANN. ALE&ANDRINI

63o

tione interfectoris res , videreu tur pacatae, deinceps « Iv kal. februarii, ab hora xvm ad xx, hina deliquium

nibilomluus utrique., et railites civium vhn, et cives
militum caventes, invigilaruut , donec praesidio illi
permutala est statio.

X kal., Joannes Ferdinandus Vellascus Alexan-
driam veoit: inde magnum belli apparatum educit
ad muniendum castrum Finarii adversus Genuenses.
Philippus namque, Hispaniae Rex, illic portum con-
otruere tentavit, et proinde Genuenses, quod e re
sua publiea id factom minime esse , et quod praeter
conventiohes feederis inter se, et Imperatorem icti
fieri coaspicerent , sumptis armis opus prohtbere ten-
tarunt. Imperata enim sunt ex loto Imperio Mediola-
nensi trecenta bovum juga, etvis insignis jumentorum
clitellariorum ex Papiensi , Alexandrino, Novariensi,

passa est ; xiv kal. raaji, atrox flagitium Alexandriae
admissum, quippe foeinina quaedam, Jbannis Gon-
■alis, vhi Hispani, praefecti tormentorum bellicorum,
et knunitionum ih Cispadanis, uxor, cum saepe in
adulterio a marito deprehensa, et eorrepta fuisset,
nec de resipiscendb cogitasset, imo in dies pejor
facta, ufc liberius efferatae libidinis ardorem restin-
gueret, adultero, et duobus soeiis domi suae abditis,
tribus inde pro foribus ad custodiam , ne insidiae
detegerentur , reactis , prima noctis face, maritum,
qui securus , et uihil mali suspicans se in cubtcuhim
receperat suum somni capiendi causa, confodi jubet.
Mane tandem, re palefacta, raulier cuin moecho,
et gregaUbus qninque captis, ac per quaestionem

et Gremonensi agris, ad oonvehendum borabMdas, et b torti, et. convicli-, mane singuli patrati sceleris poenas

bellica omnis generis instrumenta; Vellascus sex dies
AlexandriaecoramoratusestydumGenuensiumanioaos
exploratos habuisset. Itaque, re ad Iinperatorem reje-
cta, apparatus omnis in armamentarium publicum
Alexandf iae restitutusest, et JoannesFerdinandusVel-
lascus, dhnissis bobus r et jumentis, Mediolanum rediit.

Iv idus novembris, votum, quod Alexandrini initio
urbis suae conditae susceperaht de pendendo> et dono
dando Dtvo suo tutelari Baudolino certqnt cerae pon+
dus quotannis natali ejus die ad illius templum, et
paullo anle, generalis consilii decreto, repetiverant
et renovaverant, solemni caeremonia persolvitur.

. Obiit per hos dies Aloyshis Bellonus , patritins
Akaandrinas, et Mediolani senator, exsthieta penitus

dederUitt. Porro r universi snper currum, vincti, vecti
sunt in forum maxuBum , ubi fixa crux erat ; iUic
occisores , qui tres erant , et roulier forcipibus
candentibus prihs lacerati^ laqueo postea sunt su-
spensi.' Caeterum cumreliqtiis tribus, qUod ii minus
nocentes erant, mitius est actiim. Duo enim ex illis
exdio mulctatt, tertius ad triremes est transmissus.

Per eosdem dies aliud fere sunile factum est
seeleris crimen Oviliis; nam, cum matrooa quaedam
nobilis, cujus noraen visum est hic reticere hoooris
causa, ex zelotypia virum ulcisci Vellet, quod a concu-
bina filiam suscepisset, et insuper eam adhuc gra-
vidam fecisset, eo furoris, et ameutiae ducta est,
ut ad pellicem, quam maritus ruri alebat, profecla,

Alexandriae Bellonorum familia. Fuit enim hic vir e ei cultro os decussavit , atque pughis, et calcibus

gravb et dodtus, et summa probitate insignis, qut
phures magistratus , et praeturas cnm Papiae , et
Cremonae, tum etiam alibi in Imperio Mediolanensi
administravit tjanta integritate , ut saepe ipsi , efik^
gitantibus populis, provinciae sint prorogatae.
' Eodem anno, ex frequentibus calamitatibus, tam res
framentarta, quam vinum hi arctum steterant. Fru*
mentum novem regalibus in sextarios singulos datum
est, et vint amphora tribus aureis nummis veniit.
Caeterum pesttlentia, quae in dies grassabatur, op-
pida quaedam Hastensia, et Casalensia invasit. Ale-
xandrini interea conduplicant excubias ad singulas
civitatis portas, delectis etiam circuitoribus , qui
jugiter confinia lustrent, et observent, ne infectus
quispiam contagione in ea ingrediatur.

( MDC )

Proximus annus, qui fuit a Redemptione mundi mil-
leshnus sexcentesimus, praetore Alexandriae Joanne
Jacobo Lugho Apuano, tuVbidis, et funestis, magis
quam laetis rebus memorabilis exstitit In primis
enim frigus maxtmum invaluit ex multa nive, quae
cum ab ineunte januario ad roensem maium alta
pedem in terris jacuisset, pernicies, et pestis vitibus,
arbustis, et consitis omnibus fuit : eam namque sub-
secuta est difficultas annonae, et caritas. Frumenti
enim medimnus aureis primum sex, mox septem, et
demum octo usque ad messem stetit.

impetitam ita habuit, ut, aborte faclo^ brevi animam
exhalaverit : nec mora ; ad puellaro jam adultam
conversa, omni humanitate exuta, naso, auribusque
praeeisis, et canibus vorandis projectis, illam foedis-
sinie deformavtt , et quamvis puella interea saepe
quereretur et supplex misericordiam a matre (matrem
entm eam appeUabat) imploraret, nihil tamen im-
petravit. Hoc facto, crudelis foemina solum vertit ;
proinde de ea nihil agi potuit, praeter quaestionem
exacttssimam , in qua convicta testibus, et inditio
sumpto ex fuga, senatus judicio ea proscripta est,
et capitts damnata.

Tanarus interea praeter modum auctus, Bergoiium
inundat , et prata, vtcinaque sata ita coeno oblimat,
d ut in toto Alexandrino agro, foeni, frugumque, quas
omnes jam frigus male affecerat, et fere necaverat,
egestas fuerit.

Xn kal. iulii, Jacobus Joannes Schiavina, frater mihi
germanus, vir plane omnium christianarum, politi-
carumque virtutum commendatione probabilis, prae-
ctsa spe posteritatis, uno me tantum falo miserabili
relicto superstite, supremum vitae suae diem clausit.
Viidus,solperhorasduas tenebrisoffususnonilluxit.
Xiv kal. sept. , hovum spectaculum Alexandrinis
praebuit comes Regisbovis (hoc est castrum agri Ale-
xandrini prope Ovilias) camelis duobus mare, et foe-
mina perductis ex Africa ; quae animalia ut visu inso-
lita, ita admirationem intuentibus maximam moverunt.
Circa meusis Augusti finem Alexandiiae indictus

80

Digitized by

Google

G. SCHIAVINAE

63 a

est militum delectus , centurionesque , et praefecti a
cohortium ex civibus scripti Paulus Antonius Lan-
zavegia, Odoardi filius, Aloysius Trottus cohortis
Germanorum, Flaminius Firuffinus, Joannes Angelus
Merlanus, Mancinus dictus, et Bartholomaeus Sardus,
viri omnes longo in re niilitari usu exercitati, qui
multis bellis apud Belgas, et Subalpinos Allobroges
egregium virtutis quisque suae specimen dederunt.
Post hos Benedictus Ghiliinus, Honoratus Augustus
Firuffinus et Joannes Baptista Stampa Italicorum
peditum centuriis itidem praefecti sunt.

"Vi idus septembris, viri duo Principes digressi, ex
Hispania alter, alter Mediolano, magno, atque insigni
eomitatu stipati, Alexandriam ingressi sunt. Ferdinan-
dusVellascus potestate, etimperio exutus, Mediolano
decedens , mox in Hispaniam trajecturns ; et Petrus b
Enriquez Comes a Fonte , qui, in Ferdinandi locum
suffectus, demandatae sibi provinciae possessionem
adit : ambo noctern in ea civitate commorati , po-^
stridie una Hastam profecti , ut illuc cum Carolo
Emanuele, AUobrogum Duce, decernerent de modo
gerendi susceptum bellum adversus Regem Galliae,
qui jam, occupatis Salinis cum tofo illius territorio
et Marchia, obvia cuncta subverterat. Re in eonventu
secretiore agitata , et deliberata, petitaque ab Carolo
venia, simul uterque Alexandriam revertitur. Vellascus
nihil cunctatus recta Genuam petiit, Enriquez autem se
tamdiu Alexandriam tenuit, donec, universo Hispanicb
peditatu, quem illuc ex universo imperio contraxerat,
lustrato, aliquot cohertes imminutas ex militibus ve-
teranis, ad Subalpinam expeditionem transmittendas, c
buppleverit ; quo facto statim Mediolanura versus iter
arripuit, ut illic quamprimum, quae suae expeditioni
opportuna, et necessaria essent compararet, hostique
occurreret.Tnterea Philippus, Hispaniae Rex,etMedio-
lani Dux,edictum, quod anno proxime superiore evulga-
verat contra libertatem Ecclesiae, sustulit, et revocavit.

Per eosdem dies juvenis quidam, Calvini haere-
siarchae fratris filius, poenitentia ductus, damnata im-
pietate, sponte Romam ad Pontificem Maximum ac-
cessit, a quo in gratiam receptus, multis honoribus
affectus est.

Ex maximis bellorum motibus, quibus agitantur
Galliae citerior, et ulterior, copiae Hispanorum toto
anno ultro citroque, rursus prorsus, eundo redeundo
agrum Alexandrinum crudeliter vexarunt. Tributa in d
subsidium praesidii Alexandrini magis in dies accen-
duntur, et duriora fiunt.

Inter haec Alexandriae graves seditionum faces ac-
censae. Guaschi enim, et Trotti, dum in generali con-
cilio de rebus pubiicis disserunt, orta contentione,
alteri alteris infidelitatem, et perfidiam exprobrant, et
obiiciunt Calentibus inde animis, a contentione ad
convicia, et tandem ad arma perventum. Principes
aliquot utriusque partis, Praefecti, et senatus Mediola-
nensis decreto,in carcerem sunt conjecti; Alexandriae
Trotti, Guaschi Mediolani, unde postea, re secundura
honorem, et aestimationem utriusque partis compo-
sita, pace utrinque facta, liberi omnes dimissi sunt.
Caeterum, rebus sic se habentibus, annus versus

est nullo Jubilaeo, neque Alexandriae, neqtle usquam
alibi , praeterquam Romae, et trans Alpes, celebrato.

( MDCI )

Insequens annus, Lugo iterum Praetore Alexan-
driae, turbidis rebus nobilis fuit. Pridie enim non.
januarii, sol mirabililer obscuratur ; coelum praeterea
inconstans, raro , aut numquam sudum : ab initio
januarii ad medium junium continenter nihil mor-
talibus, praeter intolerandum frigus , nives , cali-
gines, pruioas, imbres, grandines, ventos, tonitrua,
fulgura, fulmina, et foedas procellas dedit : qua tem-
pestate omnis spes futurae ubertatis frugum, et vini,
fructuumque universorum prorsus praecisa (assiduis
enimj et profusis pluviis sementis retardata mnltum,
ut in lutulento, ac male affecto solo facta); caeterum
tamen cunctos opinio multum fefellit ; quippe laetus
atque uber fuit rerum omnium proventus. Xn kal.
julii, edipsis lunae tremenda visa est.

V kal. septerabris, translatio corporum DD. Bau-
dolini, et Valerii, patronorum, et protectorum Ale-
xandriae, quae cum per annos supra quadringentos
in aedibus ipsius D. Baudotini sepulta, et numquam
interea visa.jacuissent, poputum ea opinione indue-
runt, ut, sublata , itlic minime essent, solemni
pompa, et apparatu, insignique utriusque sexus ho-
minum frequentia facta est ; namque ad id specta*
culum, praeter Petrum Georgium Episcopum cum
collegio canonicorum Cathedtatis, uuiversoque Clero,
ac magistratibus, totaque civitate, ac Dioecesi, qui pa-
riter aderant, infinita etiam prope accolarum vis con-
fluxit ex Monteferrato , Genuensibus, Derthonensi-
bus, Valentinis, et aliis finitimis populis. Extracta enim
de suis tumbis, portata ea fuerunt peri ceiebriores
urbis, vias festa fronde constratas, et peristromatis
passim exornatas, pannisque sericis, laneis, et lineis
obductas, et obtectas, in arculis duabus plumbeis
occlusa : onus sustinebant, et piam vectabant sar-
cinam octo sacerdotes , quatuor uni arculae , • et
tQtidem alteri ferehdae destinati. Desuper praetensa
erat umbella ex bombicino levi, et interciso, senis
hastis a jurisperitis praelata, quibus fessis , statis
viae intervallis, integri sex alii succedebant (quod
ettam a sacerdotibus in deferendis arculis servabatur);
reposita tandem, et colloeata sunt in eodem templo,
unde fuerant sublata, erectis illis duobus sacellis,
varia pictura, et columedis ex luculleo marmore ex-
ornatis, ad quae pie veneranda, et colenda tota die
ex omni parte populi frequentissimi convenerunt.
Acta haec omnia fuerunt instigatione, et cura admodum
Reverendi fratris Angeli Carraciae Ripaltensis, insti-
tutum Dominicanum professi , viri plane christianae
Theologiae,et liberalium omnium disciplinarum studiis
omatissimi , et eruditissimi , qui, amore suo toto in
hos Divos nostros tutelares transfuso, nutli operi,
nec labori parcit, ut utriusque sanctitatem, et prae-
claras virtutes toti orbi testatas faciat : nuper enim,
praeter quod supra diximus, vitas illorum pie, et
summa cum laude scripsit, eaeque in luccm editae,

\

Digitized by

Google

633

ANN. ALEXANDRINI

634

et circumlatae, non sine intensa aniuii cogitatione,
et gaudio suspiciuntur, et accuratissime leguntur.

Eodem mense , et proxime sequenti, Alexandriae
graves offensiones in sacerdoles sunt excitatae. Sane
in universo prope Mediolanensi Imperio, et Alexan-
driae potissimum, vetus contentio sacerdotibus cum
prophanis viris intercessit de collectis solvendis pro
censu bonorum patrimonialium. Praetendebant sa-
cerdotes immunes, et exemptos fore se ab oneribus
extraordinariis : contra sentiebant cives : numquam
ex legibus sublata controversia. Et certe quidem in-
terea nemo quisquam, uec magistratus, nec vir alius
personam publicam sustinens, habita ratione honoris,
et dignitatis, unquam hac de causa ansus est vim
sacerdotibus inferre, uno excepto, Opitio Arnulpho.
Is namque Praefectus (vulgo Prior dictus) viris xn
Reipublicae curandae designatus, suscepta publici
muneris procuratione, confestim, nescio quo oestro
agitatus, nisi forte ut caeteris sapientia praestare
videretur, aut ut gratiam a civibus aliquot male de
sacerdotibus merentibus iniret, aufut tandem, laesus
ab viro aliquo sacro, privatam injuriam publico male-
ficio vindicaret, absterso pudore, posthabita sacrorum
reverentia, excusso ab se omni metu exsecrationum,
et diraram neglecta obnuntiatione, quibus telis feriri
solent impii Christianae Religionis desertores, et
violatores ecclesiasticae libertatis, adeo in eos sacer-
dotes, qnorum nomina in publicas tabulas census
erant relata, invexit, ut illos vel invitos perpulerit
ad persolvendum promiscue multorum annorum
omnis generis onera ordinaria , et extraordinaria ,
quibus antea lenitate, et aequitate exactorum im-
munes facti fuerant, ratione id suadente : dalis etiam
ad majorem vim effrenati, et praecipitis furoris, et
odii in nomen sacerdotale commonstrandam, chiro-
graphis militibus , qui apud contumaces sacerdotes,
sive illorum mancipes, hospitio accepti, tamdiu mo-
rarentur, dum integre imperata tributa pendissent.
Quibus militibus interim aut atimenta praebere, aut
certam pecuniam dare coacti sunt, ut vexationem ab
eis redimerent. Haec bimestris, admodumque violenta,
et injusta insectatio talis fuit, ut majorem numquam
sacerdotes ab urbe Alexandriae condita passi sint.

Vindemia eodem anno laeta quidem fuit, caeterum
vinum ex coeli intemperie utpote multis importunis
imbribns, et pruina, quae maturescentes uvas der
coxit, acerbum, ac tenue fuit. V id. decembris der
liquium iterum luna est passa.

Gregorius Pont. Maximus sex decimas Italiae sar
cerdotibus in sacrum bellum indixit ; coactam inde
pecuniam ad Rodulphum Imperatorem transmisit.

Ix kal. januarii, sol rursus per aliquot horas labo-
ravit. Hyems fuit aspera : subsidium militibus dandum
in singulos dies duplicatur, et multiplicatur ; ex quo
cives plurimi aere alieno obruti, quod illud solvendo
[paresl] non essent, rationes conturbare adacti sunt.

( MDCII )

Proximus annus, quo Alexandriae ex praetura
jus dixit Antonius Gutierus dc Oblanca, vir Hispa-

a nus,.non minus aerumnosus fuit, quam qui proxime
antecessit : nam ubicumque in toto Imperio Medio-
lanensi scribitur novus miles: lecti Alexandriae
centuriones , Blasius Blancus , Joannes Baptista
Stampa, et Joannes Antonius de Pado, viri omnes,
qui, Philippo Regi antea militantes, ordines duxerant,
et egregia virtutis suae experimenta in bellis Bel-
gicis dederant. Joannes Antonius (ut reliquos hoc
loco praetermittam , alibi forte de iis cumulate di-
cturus) in pugna equestri Gallum equitem adortus,
casside spoliavit; quam mox Joanni Ferdinando,
exercitus Imperatori , donum attulit ; at vero cum
paullo post hostis captum ex se spolium ingenti
pecunia redemisset , Vellascus Joannem Antonium
virtutis ergo, et pretio, et pernicissimo equo, addita

b insigni laudum commendatione, redonavit.

Per hos dies Carolus Cardin alis Borrhomaeus, et Me •
diolani Archiepiscopus, prodigiis, et miraculis claret.

Toto anno arctioribus tributis vexantur Alexandri-
ni, subsidii militibus praebendi eausa. Eodem anno
frumenti caritas Alexandriae fuit , non quidem ob
sterilitatem, aut inopiam, sed quod, oberrante tota
prope Gallia Cisalpina re frumentaria, ex agro
Alexandrino maximus numerus frumenti Mediolanum,
et alio, decreto senatus, transvectus est; contigitque
propterea, ut, praeter morem, Genua, et Monsferratus
multis modiis frumenti Imperio Mediojanensi sub-
sidium tulerit.

Nocte tota, quam pridie non. novembris insecuta
est dies , coelum horrende exarsit ; quae res loco

c prodigii habita, et in religionem versa est. Fine
anni , cum fruges, coeli benignitate, et clementia
laetae, ubertatem praeseferrent, cives omnes, apertis
horreis, frumenti vim maximam exhibuerunt venalem ;
quamobrem tamen nihil de pretio priore immi-
nutum est , immo in pristina stetit caritate : panis
autem in hac calamitate ubicumque promercalis ,
adeo ut non esset qui emeret. At vinum tantam
pretii accessionem fecit, ut hemina usque ad qua-
tuor aureos nummos pervenerit.

( MDCni )

Anno insequenti, adhuc Antonio Gutiero Alexan-
driae Praetore, remissa sunt penitus tributa, quae
d singulis diebus militibus pendebantur.

[Iv hal. junii, Francisca Pontiana Romana a Paulo V
Pont. Maximo inter Sanctos relata.]

Per hos dies calores maximi fuerunt, ita ut conti-
nenter tribus mensibus, junio, julio, et augusto, Ale-
xandriae, atque adeo in universa fere Italia alvi pro-
luvie, et torminibus laboratum sit : nam sic affectis
frequens erat dejiciendorum excrementorum cupiditas
cum dolore in ano, nihilque interea ab iis egerebatur,
praeter mucum, et sanguinem. Ex illis plerique, adhi-
bitis utique levioribus medicamentis, convaluerunt ;
uni tantum, quos cum hujusmodi ventris proluvie fe-
bris invaserat, qui plurimi fuerunt, vix ex morbo eva-
scrunt. Irrepsit etiam in hunc Alexandrinum tractum
per id tempus pustularum, et morbilium lues, cujus

Digitized by

Google

635

G. SCBIAVINAE

636

luis vi infinitus prope impuberum, atque infantum nu-
merus exstinctus est. Praeterea annus felicissimus fuit
cum frugum omnium, tum maxime vini ubertate, et
copia, licet ante messem, et vindemiam utrumque
caro venierit ; foeni lamen insignis inopia fuit.

Vm idus augusti, grando decidit, quae lamen
in Alexandrino agro parum aut nihil mali fecit ;
quin ea vini vilitas fuit, ut pretium non habuerit.
Prima hora noctis sequentis ini kal. octob., totum
coelnm ad aquilonarem plagam per sesquihoram plus
minus conflagravit ; mox, edito ingenti fragore, in-
cendium, seu vapor ille evanuit. V non. octobris,
cum superioribus kalendis, et proxime sequenti die
continenter septemtriones venti vehementes fuissent,
rapida pluvia mixti, Tanarus foede intumuit, lateque
restagnavit, non levi detrimento adjacentibus popn-
letis, et arvis allato; namqne postero die in alveum
rediens, tnguria pleraque, innumerasque Kgnorum
strues, et ingentem , numerosamque arborum multi-
tudinem, quas luctantinm aquarum vis e solo radicitns
. evulserat. secum traxit, alicubique sementem, eoWu-
vie, et coeno obdnctis arvis, retardavit.

Eodem anno terminati sunt fines Alexandriae,
agerque longe lateque propagatus, censum publicum,
et publica vectigalia auxit maxime. SaceNum in Aede
Divae Mariae Lauretanae piis bonornm largitionibus
coeptum est, sumpto modulo, et exemplo ab sacra
domo, quae est ad Helviam Ricinam (vulgo Reca-
natum), auctore Petro Georgio Episcopo.

( MDCIV )

Ineunte anno sequenti , quo Praeturae Magistratus
Gutiero prorogatus est, Rodoricus Oroscus, Alexan-
driae praefectus, ex Hispania rediit, imperio auctus,
et munere praesertim hospitiorum praebendorum
militibus citra Padum ; quod munus controversum
Philippus, Rex Hispaniae, paullo ante ad Sfortiam
Brivium spectare adjudicaverat. Cujus plane redi-
tus salutaris maxime Alesandrinis fnit; ejus namque
opera subsidium , quod illi quotidie militibus ero-
gare cogebantur, sublatum est.

A kalendis martii usque ad finem aprilis pluviae
juges, imbribus, et ventis vehementibus mixtae, de
coelo prolapSae sunt.

Hoc item anno, iv non. julii, Romae in comitiis ge-
neralibus monachorum instituti, D. M Virg.. Servorum
nuncupati , in supremo totius illius ordinis fastigio,
adstantium omnium monachorum suffragiis, est col-
locatus Philippus Ferrarius Alexandrinus, ex oppido
Oviliarum oriundus, vir plane excellentia diversarum
virtutum et scientiarum, quibus egregie callet, meri-
tissimus non modo delati sibi tanti muneris, verum
longe maximi, atque amplissimi. Est hic namque pro-
bitate, moribus, humanitatis, et sacrae Theologiae ,
ac mathematicis studiis probe excultus, et ornatus,
cnjus praestantiae, praeter publicum Papiae gymna-
sium , ubi praecipuam mathematices facultatem
multos annos docuit , docetque adhuc insigni audi-
torum ex omni parte confluentium concursu , locu-

a pletem etiam fidem, et teslhnenium facere possunt
eruditae lueubrationes, quae, eX nobili illius ingenio
proditae, omnino, et sine uila controversia perpetuis
victurae temporibus circnmferuntnr ; nempe Epi-
tome Theographicdm, Topographia etiam in Marty-
rologium Romannm, et Sanctorum Itahae catalognm;
in promptu insuper edendnm habet martyrologium
Sanctorum, qui in Romano martyrologio non haben-
tur, cum annotationibus non minoris voluminis, et
magnitudinis, quam quod edidit Cardinalis Baronius:
item Theographiam poeticam; decWationem provin-
ciarum, et urbinm oinnium Europae, additis itinera-
riis ; tria pariter Calendaria simul eccdesiastica, histo-
rica, et astroktgica, aliaeque etiam mcubrationes, qui-
bus propediem in. lucem [editis] cum reliquis haud

b dubie perpetuo aevo fruitnris, vir piane strenuus
et labore indefessus arguitur.

Vjii kal. junii, Amadeus, Caroli Emanuelis, Allo-
brogum Principis, frater, digressus Aquis, quo se vale-
tudinis curandae causa receperat, Alexandriam venit,
mox pranstts inde AugustamTaurinorumcum tota aula,
quae frequens, et nobilissima fuit recta profectus est.

Ix kal. augusti, delatum est Alesandriam monstrum
festivum, nempe puer trimus altitudine duorum cubi-
torum, caeterum opttmo corporis habitu, et consti-
tutione, hoc excepto, qnod manus, ac pedes ei juxta
commune, atque naturale aetatis augmentum erant,
hoc est 4onge tenuiores, quam moles ilia caruis ex-
petebat : ingenium aelatem excedebat loqnebatmr
recte, recte ad interrogata respondebat , vox exilis,

c plurimum laetus, sed quandoqne indignabundus,
ut reliqui infantes, et pueri ; vel levicula re ofiensus
in lacrymas erumpebat ; attamen statim bhmditiis, et
illecebris delinitus ad risum facile provocabatur.

Duobus mensibas, augusto, et septembri, Alexan*
driae tertiana febris ex magnis caloinbus excita per
totam fere urbem pervagata est , atque in domos
prope universas penetravit, et, quamquam ejus morbi
vis plurimos tentavit, pauci tamen desiderati sunt
In iis fuere tantum viri principes, Christophorus
Guaschus, Alexander Trottus J. C, et ChintaniUia
Hispanus, arcis maximae praefectus. At ex popu-
laribus, fato etiam functi sunt nonnulli , quos si-
lentio praetermitto; unius solum foeminae, Bartholo-
maeae Petrae Camolinae, consobrinae meae, de cujus

d fideli, et accurata opera, quamdiu ea vixit, sahis mea,
meaeque rei familiaris pependit. Hujus acerba mors
cor meum adeo profunde transfixit, ut inflictum
vulnus nulla unquam alia medicina, quam morte
ipsa pariter, curari posse credam.

Hoc eodem anno, instigatione, et impulsu Rodorici,
praefecti urbis, instituta est domus hospitalis ad
suscipiendos , alendosque pauperes, quos mendi-
cantes appellant , ne vagarentur per civitatem, facta
a civibus potentioribus ingenti collatione frumenti,
et pecuniarum ; atque , v kal. octobris, ducta longo,
pulcroque ordine pompa egenorum omnis aetatis, et
sexus exBasilicaCathedrali ad paratum, et iustructum
diversorium,omnes,quotquot in civitate inventi sunt,
perducuntnr, pompam prosequentibus, et concomitan-

Digitized by

Google

63 7

tibus ipso Orosco Praetore, et nobilium civium magna
multitudine, et praeeunte collegio canonicorum ejus-
dem Cathedralis, cum cruce, sacris vestibus induto.

In kal., cum per dies aliquot ante crebri imbres
fuissent, Tanarus, et Burmida inflati efluse resta-
gnarunt Burmida inde , fossam civitatis ingressa ,
Tanarus, adjacentem planitiem pervagatus, obduxit ;
carri interea plures , quibuscum uvae navibus in
urbem convehebantur (tunc enim erant occupati ci-
ves in facienda vindemia), onusti, inter trajiciendum
amnem Burmidam, qui quocumque anni tempore,
praeterquam cum hujusmodi inundationes superve-
niunt, facile multis locis pedibus vadari potest, re-
pentims aquarum molibus. intercepti, demerserunt.
At bnbulci, et qui uvarum custodiae praeerant,
partim natatione periculum superaverunt , partim
metu consternati , arboribus conscensis , ita biduum
insomnes, et sine cibo transegerunt, donec ad alveum
suum utrumque flumen regressum omnes obsidione
tam arcta liberati sunt. Vindemia eo anno adeo longa
fuit, ut occupaverit sementem. Vinum autem pre-
tium non habuit.

Pridie kal., mortuo Sfortia Marchello, I. C. prae-
cellenti, et Alexandriae oratore apnd excellentissimum
senatum Mediolanensem, ejus. cadaver Alexandriam
translatum est. Hujus plane viri obitum jure merito
Alexandrina Respublica multipliciter doluit, et acerbe
tulit , cum quod optimo cive orbata, tum quod cum
illo simul Marchellorum familia alioquin nobilis defe-
ctura, et funditus peritura videtur, nulla ejus generis
superstite masculina prole relicta. Et plane vacuitas
hujus oratorii muneris maximas Alexandriae inter ju-
risperitos concitavit turbes, singulis ad illud, cum ho-
noris, tum quaestus gratia, aspirantibus. Quod munus
tandem latis snffragiis demandatum est Augustino
Dominico Squarzafico, civi optimo, integerrimo, juris-
peritorum totius collegii Alexandriae disertissimo ,
et rerum gerendarum usu experientissimo, cum mer-
cede honoraria quingentorum aureorum nummorum
in annos singulos.

Xvi kal. novembris, Julianus FirufBnus, patritius
Alexandrinus insignis, se praefectus rei beliicae in
Hispania, et Regius mathematicus ex hac luce haud
plane senex migravit apud Madritium, ubi, constituto
domicilio, legibus interpretandis , et mathematicae
praeceptis tradendis saepe , praesente ipso Rege ,
multos annos operam dedit

Hyems sicca, et maxime frigida, ut pulvis per vias
passim visus sit ; Tanarus inde portentose concretus,
pruinaque tanta copia noctu per id tempus de coelo
lapsa, ut mane nivem cecidisse plurimi existimarint.

( MDCV )

Postero anno, in scilicet idus januarii, Antonius
Gutierus de Oblanca, Alexandriae Praetor, morbo
apopletico repente correptus, nondnm quinquagena-
rius interiit; cui paullo post senatus Clementem
Alemanum successorem dedit. V kal. februarii, hora
noctis sequentis prima, fax ardentissima torvo aspectu,

AM. ALEXANDRINI

638

a magnum trahens incendium, ab aquilonari ad au-
stralem coeli plagam discnrrere , et cum ingenti
fragore occidere visa est.

V kal. martii, Clemens VHI Pont. Maximus fato fun-
ctus est; in cujus locum, kal. aprilis, suffectus est
Alexander Medices Fiorentinus, qui Leonis XI no-
men sibi desumpsit.

Per hos dies, male se habentibus rebus Alberti Ar-
chiducis AUstriae in Belgis, auxilia illuc a Philippo
missa. Itaque Alexandria miiitum praesidio exuta
est; quare illico esculenta, et poculenta in ea vilitate
steterunt, ut nec pretium, nec emptorem habuerint.
Totis idibus aprilis , venti australes perflarunt cum
ingenti algore ex pruina, quam ii exciverant ; glacies
ubicumque visa ; quamobrem germina vitium , ar-
b borum omnium flores, et fructus tenelli, qui emer-
serant, exusti, frigore evanuerunt. -Cui inde cala-
mitati mox comes fuit inopia, et caritas foeni, atque
universorum fructuum, ac frugum, praesertim minu*
tarum. Frumenti tamen, et vini satis laetus proventus.

Vin idus, Philippo, Hispaniarum Regi , natus est
filius ex Margarita Austriae , qui Philippus item
denoroinatus est ; cujus ortu profuse in toto Medio-
lanensi Imperio exultatum est , carceres omnes ex-
hausti, sontibus de iis extractis, et decreto Regis
liberis dimissis. Alexandriae autem, vu kal. maji, tantis
exterioribus argumentis animi gaudium declaratum
fuit , ut lingua vix narrari possit : iilic enim accensae
pyrrhae in maximo foro, in triviis, et eompitis uni-
versis : passim maleoli , faces, et id genus ignes alii
c in tota urbe de turribus aedium cum sacrarum, tum
prophaoarum , de fenestris singularum domorum
ad mediam noctem , atque adeo ad primam sequentis
diei lucem praeluxere , quae meridiem splendore
referre videbantur. Additi ad hoc sunt tympanorum,
campanarumque sonilus, maximorura aeneorum tor-
mentorum horrendi fragores, et strepitus , quibus
non modo terram aperiri , sed coelum ipsum cadere
visum sit.

V kal. maji, Leo XI Pont. Maximus, pituita op-
pressus, Deo animam suam reddidit.

Viu idus, Alexandriae rursum cives, militesque sta-
tionarii publicae laetitiae, ludis equestribus, et choreis,
. alusque jucundis spectacnlis editis, operam dederunt.

Ab initio anni ad medium majum siccitate maxima
d laboratum est.

Xvn kal. junii, collegium Cardinalium Leoni vita
functo Camillum Burghesium , natione Senensem ,
ortu vero Romanum, suffecit, ac mox consecratum
Paulum V appeilavit.

Iu kal., Alexandriae in maximo templo, adstaotibus
omnibus magistratibus civitatis, et insigni populi fre-
quentia, Petrus GeorgiusEpiscopus simulacrum Divae
VirginisDeiMatrisMariae collocandum in sacelloLau-
retano, quod anno tertio ante auspicato est coeptum,
et praesenti piorum hominum suffragiis absolutum,
solemni dedicatione , et ritu consecravit, ac postridie
ejus diei tanto apparatu illud ad locum suum devectum
fuit, ut eo ornatiorem, amulioremque ullum Alexan-
driae visum esse, numquam quispiam meminerit civis;

Digitized by

Google

63g G ' SC)

nempe viae otanes, per quas itum est , pannis pro-
tectae, et utrinque tapetibus, ac tabulis, sacrisque si-
gnisvario opere depictis exornatae, pavimenta floribus,
et herbis suate olentibus conspersa. Januae fronde
laeta ridentes, odores passim incensi etthure multo
calentes arae positae : fornioes alicubi erecti cum
piis inscriptionibus , quae omnia plane et spectan-
tium oculos yoluptate, et animos religione comple-
bant. Praeterea ordo pompae sic se habuit. Crux
primum praelata, mox secutus est grex choraulium, et
auledorum, hymnos sacros modulate praecinentium,
lum puerorum, virginumque tenerarum multijuges
chori, personam aut ipsius D. Virginis, aut Sancti,
Sanctaeve alicujus referentium : postea sodalitia ,
societatesque disciplinatorum , tum urbanae , tum
provinciales, numero septuaginta, singulae sub signo
Divi sui tutelaris prooedentes, in quibus primas
(quod aliarum confraternitatum pace dictum sit)
tulerunt Valentinae ; eae namque omnibus partibus,
et praesertim nobilitate cultus, et donariorum ma-
gnificentia, ac liberalitate longe caeteras superarunt :
postremo sacerdotes cujuscumque instituti, et ordinis,
quorum novissimmn fuit collegium Canonicorum
Basilicae Cathedralis, qui canonici universi super-
pelliceo , et impluvio (pluviale Vulgo nuncupatur)
amicti, alternatim, bini scilicet accensa fanalia, bini
autem thecas , in quibus reconditae erant aliquae
Sanctorum reliquiae, ordine incedentes, gestabant.
Post collegium statim delatum est simulacrum ipsum
decentissime comptum, quod, partito onere, humeris
quatuorlonge principum civitatis, Rodorici Oroschi,
urbisPraefecti, Clementis, Alexandriae Praetoris, Lau-
rentii Cutticae,Marchionis Cassinarum,etCaroli Gua-
schi, Marchionis Serraelongae, ac Gavii Comitis, su-
stentatum, a Basilica ad extremum fori maximi porta-
tum est;unde confestimMonachi D.Columbani,Jesuati
dicti, illud acceptum, usque ad aedem Lauretanam
detulerunt. Fuit simulacro praetensa umbella, ex se-
rico, et argento contexta, sex hastis sustentata, qua-
rum ferendarum munus collegio jurisperitorum datum
est. IUico piam sarcinam comitatus est Episcopus,
pallio pastoricio, et mitra ornatus, cujus latera sti-
pabant duo canonici, pariter ut reliqui, vestibus
sacris induti : proxime secuta est multitudo maxima
cum civium omnis ordinis, et sexus, tum finitimorum
populorum , qui ad tam celebre visendum specta-
eulum ex omni parte ruerat. Recensa sunt, quae
pompae ejusmodi interfuerant, capita hominum supra
viginti millia , quorum series tantum spatii occu-
pabat , quantum oculorum acies extendi poterat ,
duravitque ab hora decima ad decimam octavam.
Peracta tandem, ad sua omnes, aestu solis, et labore
viae fessi, concesserunt.

Per id tempus floruit Franciscus Maria Lumellus,
optimae spei adolescens Alexandrinus, qui in pictura,
cui se a teneris addixit, nullo doctore, nec magistro
praeeunte, sed suo ipsius tantum studio, et indu-
stria, imitationeque exemplarium ejus artis prin-
cipum, adeo mirificus evasit, ut facile, si, vita super-
slite, aetatis reliquum, sic ut priores annos, in ea

IJAVINAE 640

a disciplina posuerit, vel excellentissimo cuique pictori
invidiam sit facturus.

Xiv kal. octobris, aedioula sacra D. Mariae Virgi*
nis, in Bethleem nuncupatae, extra portam Marifigam,
jam pridem bellorum injuria a fundamentis disjecta,
et diruta piia bonorum largitionibus restitui coepit,
Petro Georgio Episcopo , adstante frcquentissimo
populo, lapidem primum ponente.

In kal., ex levi quadam suspicione gravis rixa, et
concertatio Orta est inter Bexnabuem Barbonum, ma-
gistrum castrorum, atque Aloysium Trottum, virum
alioquin honore praefecturae lectissimi, robustissimi-
que Germanorum peditatus multis annis msignem,
qui, strictis mucronibus, objectis invicem probris,
totam in summum discrixnen adduxerunt civitatem.

b Quae rixa taroen statim auctoritate, et cura Rodorici
Oroschi, urbis praefeoti, et aliquot civium ex prima
nobilitate , in quos rei componendae arbitrium est
rejectum, [composita fait, (?)] resiituta in integrnxn
singUlis fama.

Hoc item anno religiosa liberalitate Stephani Dos-
senae Alexandrini theologi, nobilisshnae praedica-
toriae Fraternitatis monachi , Priucipumque Allo-
brogum praeceptoris , Ccenobium' D. Marci sui in-
stituti novis peristiliis, porticibns, conciavibus, tri-
cliniis, aedibus, cellis, aUisque aedificiis, cum ad ipsius
coenobii ornamentUm, tum maxime ad monacborum
commodum, et usum auctum est, cum is pauUo ante
hac de causa annuum censum ducentorum aureorum
nummorum eisdem monaohis pie largitus esset.

c Totis mensibus octobris, et novembris, inundatio
magna aquarum fuit, quae Tanarum, et Burmidam
extra alveos egredi, et sementem longius remorari fecit

( MDCVI )

Proximus, adhuc Clemente Aleman Praetore Ale-
xandriae, magna ex parte turbidus, et aerumnosus fuit;
quippe principio januarii nix duorum pedum alti-
tudine in terras profluxit. Nocte insequenti xir kal.
februarii, inter horrendos tonitrus, et crebras ignium
coelestinm coruscationes, moles superioris nivis pal-
mo etiam est aucta ; unde frigus intolerabHe, et gelu
exortum. In kal. martii, rursum de coelo tonuit, et
d imbres maximi effuse prolapsi.

X11 kal. martii , indultum, sive diploma editum est
a Paulo V Pont. Maximo in gratiam monachorum Je-
suatorum instituti D. Columbini, quo eis facultatem
concessit, ut deinceps ad sacros ordines promoveri,
et missae sacrum facere possent, cum prius honoris
hujusmodi privUegium illis esset interdictum.

Iv nonas aprilis, coepta sunt celebrari comitia
provincialia monachorum Ordinis Servorum in ae-
dibus S. Stephani Bergoni, assistente Philippo Fer-
rario Alexandrino, totius fraternitatis illius generalis
magister (sicj, ad quae cum numerosa ipsius instituti
exceUentium in omni facultate monachorum multi-
tudo convenisset , illic insigni caeterorum ordinum
sacerdotum concursu, per octo dies continenter dispu-

Digitized by

64 1 AHN. ALBXANDRINI 64a

tationibus publicis, edendis legibus, et reformaudae a penituB, ia pkuus praesertim kfcis ; unute sequenti

ecclesiasticae disciplinae opera data est. vindemia vini inopia, et caritate laboxatam. r >Pritbe

,.,Xvui kal. m*ji, Venetoruua senatum , Ducem , kal. martii, et bhluo contioenti, septccntrionales venti

rehqtfosque jujipublicae Ulius proeuratOre» sacris fuerunt, quorum flatu imbrices, ac tegulae de tectis

interdixit Paulus Pontifefc Maximus, proptereat quod dejectae, et arbores plurimae multifariam oonfractae

decreia quaedam, Hbertati ecdesiastieae oppugnantia, toveaotae sunt

ediderUpt

; |PrUUe,,idi «aaji, W totis idibus Tanarus, et Bur->
mida ex assiduis multorum dierum pluviis adeo in-
tumuerunty ut conjuneti simul vicinis agris incre-
dibile detrhnentum attulerinL Proventus tamen in

■. Xv kaL julii, Alexandriae, dum populus peractis
precibuS vespertinis, et concione, templo maximo
egreditur , inibi prae forihus' ipsius templi atrox
proceUa seditionem esorta est , tantaque incessit,
ut pro miraculo • habitum fuit, quin civium strages

bis flquaru<m incommodis satis tolerabilis fuit; nam insignis facta sit ; sed' iraminenti periculo protinus
frumenti modius datus est ad summum quatuor oocurrit stauonariorum miiikum Hispanorum manus.
eurofe; nummis ; quod pretium paullo post immi-» Bes plane. timoris, et formidinis plena fuit. Tumul-
autom est, cum- Gomes a Fonte, ut ne frumentum tuantes bifariam chvisi, armatique promiscue templnm
exlra Imperium Mediolanense transveheretur, edicto & ingressi cominus inter. se gladiis decertabant, diri-
socromnibus clitellariorttm equorum usu inter dixisset, mentibus pugnam magUo conatu Hispants. Auxerunt

gravi multa in eos, qui noh paruissent, constituta.
Qaamobrem statim eam vilitatem consecuta estres
frumentaria, ut quamvis apertis horreis ubicumque
venalium frugum omnis generis exempla plurima
palam exposita in foro, ei apud mangones essent,
qai emeret tamen vix inventus est fsicj.

Interea, cum adhuc Veneti in suo errore perti-<
naces, et obstinati persisterent, antistitesque, et sa-
cerdqtes contra fas et scita Pontificis perpellerent
sacris operari , interdictum in eos iteratur ; quo
faoto, ex omniVeneta ditione vis maxima sacerdo-
tum omnis ordinis, atqueVeoetiis praesertim,excessit.
At vero, crescente in dies eorum contumacia, nul-

timorem valde imhelles matronae, ac fbeminae omnis
sortis , quae illnc sacrorum causa convenerant fre-
quenlissimae. Sdquidem illae, hoe tam horribili spe-
ctaculo attonitae, ac perterritae, datis ad coelum cla-
moribus, et gemitibus, velut Maenades, aut Bacchae,
vursum prorsum tnter districtos mucranes cursitantes,
WAebras, in quas seabderent quaeritabant ; quibus
non iaventis, in chorum (sacellum est id maximum
tempk) sacerdotum, canonicorum, illic adhuc con-
sistentium, opem implorantes universae confestim
se se receperunt , nbi tamdin commoratae sunt ,
dum, restincto armorum ardore,- ad sua quaeque
exangues, ac prope exanimes deductae sunt. Duravit

loque dato resipiscentiae signo, omnes fere christiani c lumultus per horanx Auctores fuerunt cives duo
orbis Principes, et Reges in armis contra eos excu- nobilissimi,Caesar Guaschus, juvenis ingentis spiritus,
barunt. e* ad arma potius, quam ad res sacras tractandas,

Eodem anno , Gornelius Puteus, Abbas D. Petri natus (quippe religioiiem professus sacerdotali adhuc

Bergolii, de consensu sui coilegit concessit aedicu-
lam S. mi Crueifixi extra portam Valentiae monachis
D. Panli primi eremitae nationis Hispanae.

( MDCVn )

Postero anno, quo etiam Alexandriae Praetoram
admmistravit Alamanus, Petrus Enriquez Azevedus,
Comes Funtanns, Medioiani praefectus, qni omne
suum studium , et oj>eram posuerat in muniendis
locis orae Mediolanensi finitimis , utpote Lerico ,

habitu amictus incedit), et Tibnrtius, Mediolanensis
adolescens, eques ordinis D. Stephani Florentiae, et
animi virtutibus insignis. Hi etenim cum competi-
tores, et rivales ad nuptias Annae Lntnac Merlanae,
virginis plane ut splendidis oitae natahbus , ita
opulenta dote cum venustate, mommque ornamentis
egregie dotatae, auobo aspirassent, equesque Guascho
esset praelatus , propterea ortae inter ees sunt simul-
tates maximae, et aperta odia, quae eo usque post-
modum processerunt , ut uterque ad extremum prope
vitae discrimen adductus sit. Et certe quamquam
Sonzimo, Foro Diagnntorum (Pizzighitonum id op-> d hujusmodi congressi» nuilhis caede fbedata sit , non

pidum vulgus appellat) , et aliis etiam , ex arma-
mentario Alexandriae octodechn magnas colubrinas,
ac scloporum, thoracum, sarissarum, machaerarum,
ligonnm, batillorum , scaiarum, funium, gioborum
ferreornm ad numerum sexdecim millium , alio-
rumque instrumentorum bellicorum vim insignem
extraxit : quae omnia , ineunte februario, navibus
onerariis imposita, secnndis fluminibus Tanaro, et
Pado Gremonam convecta snnt.

Eodem anno nullae nives fuernnt. Caeterum ex vi
maxima horrisoni, et algentis Boreae, qui x, ix, vm,
atque adeo v . kal. aprihs continenter perflavit , et
nocturnis pruinis, gemmae vitium, quae jam ob ca-
lores intempestivos prodierant ex patmitibus, aruere

ouonino tamen incruenta ea fuit y quippe utriUque
saucii plures a pugna cuscesserunt , ut proinde,
poUutotemplo, eo, et sequenti die vacationem rerum
Divinarum Canonici, reliquique sacerdotes habuerint ;
neque ita mnlto post aliquot etiam civiles discordiae,
rixaeque subsecutae sunt , in quibus occidit Pompejus
Panizzonus, et vulneribus afliciuntur Jordanus Arnu-
tins, et Fabritius Ghiliinus, juvenes atioquin nobiles.

Atqui in his privatis malis statiih pubUcum aliud
emersit. Toto enhn mense julio, populares agri Ale-
xandrini oppressi sunt mole viginti duarum Cohor-
tium NeapoHtanOrum , quibus cum singuhs diebus
coacti essent victum de suo , aut prO eo certum
tributum contribuere, res iUorum domestica gravem

81

Digitized by

Google

643

insigne feeit. Praeterea per hos dies Alexandriae
novus error, sive secta erupit, cujus initiis tanta ce-
leritate occurrerunt Sacrorum Principes, Inquisitbr,
et vicarius Episcopi,ut illam penitus oppresserint,
et exstinxerint. Error sic se habuit Erat Bergolii ,
quae est regio Alexandriae frequentissima , ultra
amnem Tanarum posita , sacerdos quidam nomine
Joannes Antonius ex humili Chiapporum familia ,
atque Dornio oppido agri Vercellensis oriundas ,
homo-plane doetus, et ore spectabili venevandus :
caeterum ingenio perquam fallaci, et veteratorio. Htc
cum esset Ulic prior templi D. Petri , in quo teraplo
curam animarum sustinebat, capta ex hujusmodi
munere opportunitate, mulieroulas aliquot, alioqui
simplices, et nimis credulas, specie religionis indnxit,
ut post expiationem adraissarum culparum solem-
nibus officiis secum per libidinem, et corporis con-
junctionemcommiscerentur,moxque ad Sacramentum
Eucharistiae sumendum accederent ; illis interea
persuadens non modo eas non peccare, sed eo facto
apud Deum ipsum gratiam insignem 'promerertj
Mutuos autem complexus, et oscula pro nihilo habuit,
quod diceret ea ex charitate, ac benevolentia , non
ex amore lascivo oriri. Haec, et alia id genus flagitia
impostor Ule contaminatissimus . edidit, quorum tan-
dem poenas dignissimas persolvit ; nam >per. quae-
stionem convictus a sacra Gardinalium congregatione,
Romae igni damnatus est, tametsi postea, inter-
cessione Octavii Pallavicini Cardinalis , et jam Epi-
scopi Alexandriae, Paulus V Pont. Maximus, eo mortis
supplicio commutato, perpetuo triremis servitio adju-
dicaverit.

Ineunte mense octobri, stella crinita visa est, quae
perdies octo plus minus ab occidente sole ad orientem
cursum tenuit, in dies major, et splerididior apparens.
Hoc item anno, aedes D. Virginis in Bethleem, a
fundamentis restituta, Divinis officiis celebrari , et
frequentari coepit. Res frumentaria, et vinum fine
anni in caritate stetit. Frumenti eninl sextarius
novem regalibus permutatus est , vini autem am-
phora, commune tribns aureis , optimum vero ad.
quatuor pervenit.

* ( MDCVIII )

Insequens annus , quo Praeturam Alexandriae
gessit quartum Alamanus, asperitate frigoris prae
caeteris rebus insignis fuit; nempe, quanto superioris
anni hyems mitius se habuit, tanto hoc praesenti
anno inclementius desaeviit. Vinum enim in cadis
congelavtt, et fluviorum aquae concretae lapidis
duritiem exaequarunt Frumento et vino pretiuni
nec auctum, nec imminutum.

Xv kal. octobris, fabrica turris sacrae BasUicae Ca-
thedralis Alexandriae, circiter annum Domini mille-
simum ducentesimum nonagesimum seeundum coe-
pta , atque hactenus intermissa, resumpta est, prae-
fectis operi Joanni Jacobo Invitiato, et Hortensio
Blanco JJ. CC. , atque Octavio Barata, et Joanne
Angelo Monga, viris alioqui optimis, et ornatissimis.

G. SCHIAVINAE

644

( MDCIX )

Proximo anno , in quo Praetura prorogata est
Alaman», hyems temperata adeo fuit, ut> yeri ,per-
similis' visa .sit; nempe suda , sicca, nivis ' expers >
frigore tolerabili, et ubicnmque floribris ' laeta.

Pridie kal. februarii , Alexandrina Respublica rur*
sus novam formam induit, veteri tamen non omnino
abrogata.

Xvu kal. augusti , saeva tempestas agrum Ale-
xandrinnm incessit * nam , cmn toto eo die veKe-
mentes venti fuerint, circa vesperam, coeto densis
nubibus obtecto, et crebris ignibus, horrendisque
tonitribus strepente, vehtis etiam adhuc inter se
colluctantibus, et vis aquarum cum grandine ingentis

b magnitudinis emissa est, ut multis locis radkitus
vel magnae, et procerae arbores evulsae, ct nrol-
tarum villarum tecta disjecta sint. Tractum Montis-
ferrati versus Flibinas, et fines Quargnenti haec in-
juria coeli ita deformavit, et concussit, ut postea
vix tertiam pendentium tunc fructuum tulerint. Cae-
terum reliquis populis, in quos non irrupit pestis
tam importuna , aeque frumenti , atque vini pro^
ventus uber fuit.

In non. septembris, hora fere ejus diei Xiv, facta
est repentina concretio atrarum nubium , quae paul-
latim dispersa momenti temporis spatio coelum to-
tum obduxernnt ita, ut propter obscuritatem noctem
tunc snpervenisse omnibus visum sit ; mox venti
rapidissimi oborti, qui inter se pugnantes, mixtis

c coruscafionibus fulgurum, et tonitruum firagoribus,
ruptisque nubibus, largissimas, et rapidissimas aqua-
rum inundationes terris dederunt. Interea autem
multifarie fulmina excussa arbores passim , aedes
altiores, turres, alpiumque culmina perculerunt.
Derthonae vero, supra quam civitatem omnis prope
ejus tempestatis moles coacta. congestaque fiierat,
in sulphuream pulverem, cujus maxima copia ca-
psis, et cadis recondita asservabatur in turri Ba-
silicae veteris , quae in arce supra vicinum mon-
tem tamquam specula excitata erat, Ulapsa, conce-
pta flamma, vastam aedis Ulius machinam funditus
convulsit , atque in sublime tulit, emissis interirii
ex intimis . terrae visceribus quinque sanctorum
corporum , Martiani, Vitalis, Agrioolae, Terentiani,

d et Stephani Papae , et Martyris , permnltisque in-
signibus, ac piis aiiis reliquiis, quae inclusae cap-
sulis partim plumbeis, partim. ligneis alioqui so-
lidis, et integris, ut quamvis in illis conditae, et
loco omnibus ignoto per multa saecula abditae
jacuerint, tamen (quod maximo prodigio tribuitur)
ab omni prorsus injuria vetustatis ad hos nostros
dies, quibus in lricem venerunt , incolumes servatae
sint. Et certe quidem haec calamitas nisi justo Dei
Omnipotentis judicio, et nutu facta censetur, dum
in tam horrifico, ac treraendo tantorum tonitruum,
et micantium coelestium ignium conflictu, servatis
illaesis proxime adjacentibus Canonicorum aedibus,
aliisque leviter tantum vitiatis, unum de coelo ta-
ctum , et penitus eversum sit mausolaeum illud au-

Digitized by

Google

645

AJIK. ALEXANDRINI

646

gusussimom, etcelebre, cuin magnifica prisci operis a vesperum perduravit, adeo ut Ulico interea noii ur-

structura, tum tot sacrorum pignorum possessione,
quod inauspicato poUutum Praefecti quidam ejus ar-
cis armamentarium, sive coudilorium omnis generis
instrmnentorum bellicorum, et (quod longe pessi-
mfim est) equile fecerant. Quam irapietatem tan-
dem ulturus Deus malum hoc permisit, quod postea
in suminum bonum versum fuit, quando per illud
et castigata est hominum perversorum audacia, et
lemeritas, et Beatorum Christi Martyrum ossibus
suus restitutus est honor, et cultus. Obierunt ea
coelesti plaga, praeter arcis Praefectum, et stationarii
aliquot milites; praeterea nulli alii. .

( MDCX )

Postero, in quo secundum Praetor Alexandriae
fuit Petrus Lerumus, frigus admodum recruduit,
caeterum nullae prorsus nives fuerunt usque ad vui
kai. martii, quo die albescere terra iis coepit, et
frigus gravius invalescere.

Per hos dies Petrus Georgius Odescalcus, deposito
Alexandriae EpiscopaUi, ViglevanensLEcclesiae prae-
ficitur ; in cujus loeum mox Erasmus Pallavicinus,
Octavii Cardinalis nepos, juvenis opiimus, omnique
Uberali disciplina institutus, suifectus est.

Vi idus martii , circiter octavam noclis prae-
cedentis , excessit ex humanis' rebus Laurentius
Sappa, vir jutique, et morum iuLegrilate, jurisque
civilis' scienlia, ac religione clarus> qui, periculum,
in quo versabatur:, et humanae fragihtatis statum c
agnosoens, abdicato foro, et agendarum causarura
muncre , mentis exercitationem ad pietatis ofiicia
traduxit. Vivens enim egenos, et calamitosos viros
plurimos, et praesertim virgines parentum solatio,
et opibus destitutas mirifice sublevavit: at moriens,
ne pauperes suo etiam subsidio posthac fraudarentur,
domos hospitales maximas. DD. Antonii, et Blasii Ale-
xandriae, opulentissimi 1 Sui patrimonii haerfties ex
testamento reliquit.

PridieieLmaji, Heuricus IV, fBritanniae> et] GftUiae
Bex, perfraudem caeaus est. Nam, dnra is iti qurru
sedens per Lutetiam Parisiorum urhera animi gratia
vehttur, litterasque, quas ei hospes qwidam et igttotifs
vir legendas dederat, aperit, incauUM ab eodem

bem, sed orbem Universum ruiturum crediderint. Ad
id pium spectaculum visendum , et corpora ea, os-
siumque Sauctprum fragmina veneranda, et colenda
profecti sunt (ut praeteream infinitam prope finitimo-
rum populorum multitudinem) Alexandria RodoricuS
Oroscus Praefectus, et Petrus Georgius Odescalcus
Episcopus cum tota urbis nobUitate ; ubi Petrus
Georgius, invitaUi Maphaei de Gambara, Dertho-
nensis Episcopi, qui oculis captus munia Episcopalia
obire non poterat, vices ejus supplevit, sacris sole-
mnibus faciendis, et pompa honestanda. '

Kal. nQvembribus, Carolus Borrhomaeus S. R. E.
Praesbiter Cardinalis tituli S. Praxedis, et Archie-
piscopus Mediolanensis, vir vitae sanctitate, et pro-
b digiis clarus, intra divos relaUts est.

Eodem anno, Carolus Guaschus, comes Gavii, et
marchio Serraeloog&e, palritiusque Alexandrinus, vir-
tutum merito, et majoruin suorvtm commendatione
Genuensi civitate donatus est, atque in numerum
perillustrium, et primae nobilitatis Genuae civium,
ipse, filiique, et nepotes in mfiuitam posteritatem
decreto illius senatus adscripius.

Jacobus Antonius, Carob fiiius, scripta omnia ad
Rerapublicam Alexandriuani spectanlia,aliaque quae-
cumque, quae confusae, et-uuilo ordine in tabulario
ipsius civitatis asservabaoUuy de protolypis exscaipta,
confecto syllabo, et indioe, iu librum ex pergamena
ad hoc paratum retulit, qui liber adhuc in eodem
Ubulario penitus religiose custoditmv

( MDCXJ )

Sequenti auno iueunte, Gregorio Anbiluno Ale-
xandriae Praetore, pestUens raorbus boves invasit ;
cujus vis tanta fiiit, ut principio plurimi eo tentati
intra tres dies iuterierint; linguam enim eorum
occupabat , ut sic , aflecti nec cU>um , nec potum
capere possent. Medicina tandem inventa , facile
deinceps omnes sanabantur.

, Iv idus aprilis, Erasmus Pallaviciuus conseCratus
est Episeopus Alexandriae.

• Iv idus raaji, stellae visae sunt multae lucente
sole , et sereno coelo, quo die venti vebetuentes
ab AuslraJU plaga reflarant. Siccitas insignis fuit a

praeacutopugione ve»e«oiUito c*mfQSSU3, intpiimtujfj 4 »edio aprili ad ex^remum junii ; nuroquam pluisse

Unde ftosteabeUa acerbissima, initium. dusere, quibiM
foede. tota GaiUa dUacerata.res^. . ,< <Y\
. Pridie kal. julii^ vismaxima tormmtoi um, ei.pul-»
veris in 'arcem Alexandrioam^uctvBota^est. ;

Kalendis, Derthoqae transla4io;'Sanctorum oorpx^
rnm, et earum renquiarum omniuiu, quae aupeinore
anno, exciso, e£ everso penitus teniplotmaxwno, v\
ignis coelestis detectae sunt, insignUer facia eet; e*!ea
emidem nori sine adstantium trepidaUone, et .paivore
si Bon aeqaalif . at saltem haud inulto clissiibilis oar
snfy et roinae praeteritae. Eadein namquc dity .Ti»
peraota fuit pempa, sacraque illa Sanctorum pi^ndra
ia idoneum iocum recondita, cum snbitn-cpontaL est
tempestas, proceUaqae hort ida, quae ab > hera <sv ad

meiuoriae proditum, ut propterea ad ifam Dei ever-
tendam, ejt revocondam per octo continuos dies sup-
pUdationibus pubUce omnia pmnium • ordinum Sa-
cerdotum oollegia operam dederunt (sic), delato
iu pompa ligno Sanctissimae Cruci^. Eodem anno
frjumentoiaberratum est: caeterum vini copia,;Bruma,
ut »ive, rta etiatn frigore caruit.

<< : ( MDCXIl' )

' i . • : , • . ■•• . .

tr Proximus annus, Barnabove Maujerio Praeturam
Alexatt.driae gerente , nobilitatur multis, variisque
rebus, atquc una praecipue, quae ut rara, ita etiam
maxime admirabitisfuit'. nempe Alexandriae de prima

83

Digitized by

Google

G. SCHIAVINAE

647

vigilia noctis praecedentis vm kal. februarii Fran- a
cisca, Laurentii Galanti viri plebej uxor, uno utero
tergeminos masculos pueros enixa est, qui omnes
sacro baptismatis lavacro tincti, intra octavum diem
interierunt. Frigus interea durissime exarsit. Pridie
kal., circiter horam diei tertiam terraemotus factus
est, et quidem adeo levis, brevisque, ut pauci sint,
qui illum animadverterint. Hora quinta noctis, cui il-
luxit iv nonas februarii, dies Divo Blasio consecratus,
Octavius Pallavicinus, multis annis honore Episcopi
Alexandrini, et S. R. E. Cardinalis sanctissime per-
functus, febri ardentissima , et tonsillarum inflam-
matione correptus morte, absumptus est, relicto in-
genti sui desiderio, non Alexandrinae Ecclesiae modo,
cui per omne tempus patronus optimus exstitit , sed
bonis omnibus, de quibus benemerendi semper stu- b
diosus fuit.

[Xvi kal. martii, Erasmus Pallavicinus, Episcopus
Alexandrinus, cum per absentiam muneri suo satis-
facere non posset, litteras ardentissimi amoris plenas
ad Clerum, et sibi commissum populum dedit in haec
verba: Erasmus etc.]

Eodem anno vitio siccitatis, et grandinis, quae,
ter de coelo lapsa, fruges, et vites male affecit, ac
pene confecit, annona durior facla est, frumento
duodecim regalibus nummis in sextario quoquo per-
mutato intra civitatem, et quatuordecim extra: vini
vero amphora item pretium trium aureornm excessit.

Circa finem septembris, Augustinus Dominicus
Squarzaficus, J. C. praeclarissimus, ubi diu integer-
rime Procuratoris fisci munere Mediolani perfunctus c
est, tandem merito excellentissimarum virtutum, et
illustris, ac singularis doctrinae fama in amplissimum
ordinem est adscriptus ; cujus honoris vix possessio-
nem est adeptus, cum ex Hispania nuntium accepit
de nova accessione dignitatis, nimirum praefecturae
totius illius ordinis ; quamobrem Alexandrini civi
suo optimo tanto majoribus laetitiae argumentis
gratulati sunt , quanto altiorem dignitatis gradum
conscendit.

Pridie kal. octobris, cum saevi admodum imbres,
et foedae tempestates coepissent, alternisque prope
diebus usque ad kal. decembris continuassent , se-
mentis retardata est, et conturbata. Nam amnes
Tanarus, Burmida, et Urba in Alexandrinis adeo
importune aestuarunt, ut simul conjuncti totam d
planitiem adjacentem longe, lateque inundarint:
fossam civitatis impleverunt, campos plurimos jam
consitos, partim illuvie abduxerunt, partim, insigni
incolis, et accolis illato damno, superficie eorum cor-
rosa, et abducta, ita afflixit fsicj, ut hos, et illos
postmodum ne inanes, et vacui relinquerentur, ut in
tenaci coeno, aut in arenoso, crudove, et vix repa*
stinato solo rursus nova semina conserere necesse
fuerit. Plane ejusmodi aerumna non campis modo,
sed et rebus multis aliis deplorandam intultt vasti-
tatem ; nimirum cum restagnatio , et coitio ipsa
fluminum ropentina fuerit , innumeros armento-
rum, reliquique pecoris greges, qui securi per pa-
tentes agros passim vagantes pascebantur, inopinato

648

interceptos, miserabiliter obruit ; bubilia singularum
villarum ingressa , magnam , insignemque bovum
stragem fecit. Uni tantum homines deforme hujus-
modi periculum, aut cita fuga, aut undis circum-
venti arborum subsidio, quas conscenderant, evase-
runt. Inter haec Casale Cerimellorum, et Castella-
tium, quod haec duo oppida viciniora, ac prope
cincta Urba, et Burmida fluminibus essent, atrocius
clades invasit; quippe illic vis aquarum domos, cel-
]as vinarias, atque abdita, apertaque quaecumque
loca ingressa, inde supellectilia multa exportavit.
Cados, et tinas (ut latino quidem, caeterum prisco,
vulgato tamen adhuc nobis, verbo utar), vascula vino,
et uvis plena evertit, et pariter secum rapuit; nihil
interea curantibus oppidanis praeter salutem suam,
de qua tunc agebatur.

Hoc eodem anno, Maurorum colluvies ex Hispania,
unde id genus hominum universum, quod in Phi-
lippum Regem , et totum Regnum conspiravisset,
ejectum fuit, Alexandriam venit, ubi ii egentes, et a
militia ejecti , vitam locatis operis quotidiana mer-
cede traducunt.

Ad haec, hoc etiam ipso anno, Alexander Gua-
schus, Francisci majoris filius, juvenis genere, opi-
bus, doctrina, atque omni politicarum, christiana-
rumque virtutum splendore iUnstris, dum Bononiae
juris civilis scientiae operam navat, totumque tempus
extra praefixas studio suo horas in liberalibus, hidi-
crisque exercitationibus cum: aequalibns transigit,
repentino, divinoque spiritu instinctus/Monachorum
Capucinorum religionem ingressus est : in cujus or-
dinis professione magnam lautisshni patrimonii sui
partem pauperibus sublevandis , et filiis egentibus
maritandis distribuendam reliquit.

( MDCXIII )

Qui proxime insecutus est annus, Praetore adhuc
Mainerio, proceUosus fiiit Alexandrinis, et toti prope
Italiae , ac praecipue Montiferrato magna ex parte
funestus; nam, mortuo Francisco,Vincentii Gonzagae
filio y Mantuae , ac Montisferrati Principe , gravis
excita est controversia inter Carolum Emanuelem,
AUobrogum Dncem , et Ferdinandum Gonzagam ,
Vincentii filwtm , Cardinalem S. R. E. , et Patris
in utroque principatu haeredem, et successorem,
nutltis de causis^ In primis enim optabat Carolus
Margaritam filiam, praefati Francisci uxorem reli-
ctam , quae nterum ferre dicebatur, una cum Maria
nepte apud se habere, et secum simul vxtam tra-
ducere, fortasse hoc consilio, ut, iis in potestate sua
manentibus., ipse facilius tolerabili aliqua conditione
jus, qaod in imperio Montisferrati habere praeten-
debat ex concessionibus, et cessionibus aliquot an-
tiquitus a .Marchionibus Montisferrati AUobrogibus
Prinoipibus factis, consequeretur ; cujus desiderio,
etvoUtntati cnm Feridinandus, saepe, importuneque
interpellatus , addiici.numqaam potuisset, ut assen*
tiretur, justis motus rationibus, propterea, Carblus,
accepta hac repulsa tanta exarsit iracundia, et sto-

Digitized by

Google

649

macho, ut, omissa causa filiae, et Neptis, praeten-
sum jus Montisferrati armis, et Marte duce, quando
aliter id assequi non posset, sibi vindicandum cen-
siierit. Gontractis igitur ingentibus copiis ex omni-
bus suis praesidiis, imperatore Gomite Guido Aldo-
brandino a S. Georgio, nocte, cui successit dies ix
kal. maji, Tridinum, et Albam Pompejam bipartito
exercitu adortus est ; quae duo municipia, post acres
oppugnationes , et impressiones expugoata tandem,
licentiae militari supposita sunt, et foedissime lace-
rata. Et Alba praesertim; ea namque ciritas per
rim capta tantis direptionibus , et latrociniis est de-
formata, ut nisi post multos annos ad pristinum
florentissimae fortunae suae statum restitui possit.
Itaque, eapta Alba, et firmioribns pracsidiis munita,
ad oppugnandum Montem Galvum infestum procedit
agmen, oppidoque statim, quod segnius custodiretur,
sine pugna potitur; domibus aliquot tantum primo
impetu foede direptis, et eversis. Arx autem, cum opti-
me, et commeatibus, et munitionibus, atque etiam
praesidio firmata esset (in ea utique sese receperat
fortissimus quisque, et opulentissimus popularis) diu
conatus hostiles elusit. Tandem sive mulierum sua-
sione, sive proditione aliquot interiorum, in deditio-
nem venit, pacto ut cum armis, et rebus quibuscum-
que, quas intro «omportaverant } incolumes, et liberi
omnes prodirent, et Victori Principi obedienliam,
et fideKtatem jurarent. Hoc sane prospero* rerum
successu elatus Carolus ad reliqua Imperii Montis-
ferrati oppida occupanda animum adjecit. Gastra
adNicaeam Palearem promovit (est id oppidum nobile
opulentum, frequens, satis opere munitum, et su-
stinendo bello opportunum). Illic oppidanos tentat
primum blandis adhortationibus , et pollicitationibus
magnis, ut se ultro dedant, nec rim tormentorum,
extremaque belli discrimina exspectent, in quibus
rix locus postea invenitur misericordiae : mox , ut
ridit eos, nec prece, nec pretio fiecti poese, qnin
potius palam profiteri, mori se malle, quam unquam
fidem Principi suo datam fallere, illico minis onera-
tos, vi omni tormentorum, et machinarum adhibita,
oppugnare grariter instituit, et multis partibus oppidi
moenia concutere. Interiores interea impetus omnes
fortiter sustinent, et, quae damna interdiu accipiunt,
noctu ea reficiunt. IUic se tenuit Garoli exercitoS
per «Kes qaindecim plus minus nulli labori, nuili opei
rae parcens, ut oppido potiretur, atque interea totis
idibus eflusi imbres castra circumsedentium ita af-
fecerunt, ut parum abfueritj quin ea universa pro-
fiigarentur. Porro populares, hac arrepta occasioue,
porta' eruperunt improviso, et pluria madidos, oc-
cupatosque erigendis tentoriis ad injuriam eam im- 1
brium vitandam, adoriunfcur, eosque in fugam se dare
adegertint ; in qua fnga caesa fuit bona pars eqnitatus.
v Duro autem haee geruntur Nicaeae, FerdinanduS
ttfm improvijo, inopiriatoque motu animo omnino
consterftatus , ed praesertim, quod sibi in praesentia
nc* essent ebpiae, quibus hosti posset occurrere^
et diu moturri bellum sustinere, per nuncios snoi
Potflificre MaximV, Caesaris, et Hispaniae Regis opeiH;

AN. ALEXANDRINI

65o

a auxiliumque imploravit; quos omnes aequos sibi,
et causae suae studiosos invenit, et cum primis
Phiiippum Regem. Is enim, qUod factum tamquam
parum laudabile improbaret, et detestaretur, et quia
vereretur, quando semper aliquid mali propter vici-
num malom, ne propinquitas belli novitatem aliquam
Imperio suo Mediolanensi afferret, proinde arden-
tius reliquis Principibus in eam curam incubuit, ut
pacem , et concordiam inter disceptantes concUiaret.
Itaque Garolum monuit, ut quamprimum a coeptis
desisteret, et jam occupata sequestri nomine, donec
de jure esset cognitum, ad quem Imperium con-
troversum spectaret, custodienda suis traderet. Quae
cum minus eum curare perspexisset, ac causando
in dies fieri ad parendum duriorem , tum inferius

b majestate sua ratus, rem dissimulare, et in tanto
negotio connivere, confestim ex Regno Neapolitano,
et Imperio MeJiolanensi contracto exercitu octo
millium peditum, quatuor equitum, ductu Autonii
Levae, Asculani Principis, viri cum fortiludine, tum
mUitari prudentia probatissimi: ad quem exercitum
sese actutum adjunxere copiae urbanae militiae totius
Montisferrati cum specioso, numerosoque peditalu,

et equitatu Mantuano, ductore Duce Ni-

versii , omnes simul turmatim et centuriatim , xn
kal. junii, Alexandriam ingressi sunt ea mente, ut
pcopediem ad Nicaeam liberandam obsidione profi-
ciscerentur.

Xi kal., Casale S. Evasii, Comes Guido quod a
Ferdinando, in cujus ciientela erat honorificis sti-

c pendiis honestatus, ad Carolum AUobrogum desci-
risset, ac latronis more universum Montemferratum
populationibus , incendiis, caedibus, aliisque belli
calamitatibus vastasset, hostis judicatus est, et crude-
lissima, turpissimaque, atque infami morte damna-
tus; nempe, ut interceptus primum supra humile,
et probrosum curriculum alligatus equi cauda per
urbem traheretur, mox malleo ferreo in occiput ad
internecionem percussus, pede altero sursum ver-
sum erecto ad furcas suspenderetur, dein in frusta
dissecaretiur, quae frusta singula pro singulis vicis,
ubi is facinus aliquod, et enorme crimen admisis-
set, sublime ad exemplum affigeretur, et postremo,
ut ipse aliquando in potestatem Magislratus , et judi-
cum criminis puniendus veniret, publico edicto

& magaa sunt proposita praemia iis, qui Ulum aut
vivnm aut mortuum in Senatum detulissent. Caete-
rum, quoniam in praesentia haberi non potuit, ne
judicium eluderetur, in ejus statuam interea saevi-
ttwo est.

. Eodem die Alexandriae exercitus Philippi, et Fer-
dinandi lustratur: postero acie instructa Nicaeam
ebncedit. Aldobrandinus inlerea oppugnationem ur-
gebat, obsessosque acrius quam unquam prius pre-
mebat (sane iis paucis diebus, quibus Nicaea circum-
vailata stetit hostili agmine, octingentos, et octoginta
eoiubrinarum ictus plus minus sustinuit, ut ex fer-
reis globis, poslea, re pacata, collectis, inventum est,
querum globorum unus portentosae magnitudinis ad-
huc etiam parieti Praetorii infixus haerens omniuni

Digitized by

Google

05 1

G. SCHIAVINAE

65a

oculis patet, hocdivinitusne, anfortuito, ignotum). Im- a
perator copiarum Caroli, ut intellexit hostem Ovilias
applicuisse, significatione adveatus sui multis ictibus
bombardarum data, obsessis, nulla interposita mora
conclamatis vasis, obsidionem solvit, seseque cum
tota exercitus mole in Hastenses contulit; quo plane
die, Nicaea liberata metu, et periculo ultimi excidii,
cui, nisi mature auxilia accepisset, subjecta erat,
in manus PhiHppi devenit. Alexandria Hispanorum
praesidio exuta, ejus urbis custodiendae cura civibus
demandata est. Centuriae quatuor institutae , una
in singulas urbis regioaes, Maringo, Gamundio,
Roboreto et Bergolio: Marincanae praefuit Jacobus
Antonius Gambarinus, Gamundiensi Tiburtius, Me-
diolanensis eqnes, Roboretensi Marcus Antonius
Trottus, et Bergoliensi Jacobus Antonius Guaschus, b
Caroli filius. Interea inducias AHobrox cum Ferra-
riensi fecit, oppidaque eidem occupata, intercessione
Philippi, restituit.

Frumentum, quod superiore anno in luto consitum
fuerat, praeter omnium spem, et opinionem in lae-
tissimam segetem erupit.

Pridie nonas julii, Alexandriam venit lecta trecen-
torum Helvetiorum manus, cui cives, depositis armis,
stationem urbis reliquerunt.

Xiv kal. augusti, circiter horam vigesimam, vis
major Alexandriae agrum, et parlem Montisferrati
incessit. Quippe, cum coelum horrida esset tetape-
• state contractum, vique ventorum inter se flatibus,
et luctationibus concertantium ruptae nubes, grando
repente inusitata magnitudine, largifiuo, rapidoque c
imbri perraixta, praeceps ruit tanto impetu, ut, de-
cussis de vitibus, et arboribus frugiferis fructibus
jam maturitati proximis, fraclis earum ramis, et iliis
ipsis etiam multifarie radicitus evulsis, horrorem ma-
ximum simul, et commiserationem aegris mortalium
auimis obtulit fsicj. Agri namque, horti, et vineta
optime culta, quae prius amoenae viriditatis honore,
et fructuum omnis generis copia ridebant, momento
temporis, omnem gratiam, et venustatem , inducta
foedissima deformitate, amiserunt. Proinde in toto
territorio Alexandrino accolarum maximae parti, bb»
soniorum inopia, vino adventitio, et peregrino multis
mensibus uti, et fructibus aiiunde comportatis vesoi
opus fuit. Et plane haec agrorum vastitas. naaxima
fuit : grando enim quatuor digitorum altitudine venit, 4
et biduo, quo ea in terris jacuit, frigus durissimum,
et hyemali persimile saeviit.

Pridie idus, atque idibus octobris, Alexandriae,
accepto nuntio de Imperii accessione, et aucta juris-
dictione Rodorici Oroschi , Alexandriae Praefecti ,
omnibus profusae laetitiae significationibus datis, gra*
tulati sunt. Quippe is munere, et liberalitate Phw
lippi, Regis Hispaniarum, Marchio Mortariae creatus
fuit, et totius Cispadani tractus, Mediolanense Impet
rium attingentis, provinciam gubernandam suscepit;
quam prius, aut ipsi Reges, aut Proreges Medio-
lanenses privatis viris diviserani.

Xi kal. novembris, Helvetiorum manus, quae
Alexandriae praesidio stabat, compositis rebus inter

Principes AUobrogum, et Ferrariensem, dimissa est,
et in patriam suam reversa.

In idus novembris , et tota antecedente nocte,
varu inter se luctantes venti, strepente coelo vasto
murmure, fuerunt; quorum vi arbores multae aut
fractae , aut radicitus extractae , parietes multis
locis disturbati : tegulae passim de tectis disjectae,
crux cum parte pyramidis turris aediculae D. Ma-
riae de campis , sive de Ulmo , in cujus fastigio
ea fixa erat, in terram est excussa : homines prae-
terea, qui per vias gradiebantur, vix continere se
poterant, quin, quocumque eos venti perpellerent,
vel inviti concederent. Haec, et alia Alexandriae;
caeterum alihi multa atrociora contigerunt, et Ge-
nuae praesertim. IUic eaim , incumbente pelago
tempestate, quotquot in portu consedebant navigia
(nonaginta sex ea fuisse compertum est) universa,
praeter Myoparonem, quem Galeonum vocant, et
navem onerariam , ira saevientium fluctuum col-
labefactata, et diris vorticibus absorpta sunt, facta
ingenti jactura cum pretiosaram mercium omnis
generis, tum magni frumenti numeri, iUuc paullo
ante ex provincia Narbonensi advecti, lum etiam,
quod maxime omnium deploiandum ftiit , mille
quadrigentonim navarchorum , remigum , et nego-
liatorum, quos repentinus aestus kuprovisos ioter-
cepit, ut nec sibi, nec rebus suis prospiciendi spa-
tium fuerit. Atque insuper civium aliquot summae
nobUitatis , ex iis, qui, aestuante feto, Divi Joannis
Baplistae cineres, ad litus celebri pompa delatos,
foerant comitati ( quod civitas illa quandocumque
in ejusmodi discriminibus versatur, facere consuevit)
ut veniam ab ooelestibus exposcerent. Ii namque,
dum piis precibus , et votis agendis intenti stabant,
rapido turbine abrepti in aitiora tvansportati sunt,
nec usquam amplius visi. Aestimatum est damno
fuisse hoc naufragium mercatoribus centies cente-
norum mUhum aureorum nummium. Hyems hoe
eodem annq frigidissima, et solito multo longior fiiit;
quippe iv kal. Januarii , nocte , quae est eam diem
consecuta , nix altitudine sesquipedali de coelo lapsa
est , quae alicubi usque ad medium sequeotis martu
in terris jacuit; cujus iude gravitate, et pondere
victa tecta plura passim prociderunt, et, invalescente
ipterea gelu, arbores, et vites multis locis ambustae
penitus interierunt. Alexandriae lignorum inopia
laboratum est, adeo, ut numquam antea magis.

( MDCXIV ) ■ . - .

Postero anno, Mainerio in Magistratu Praetucae
confirmato, frequentia nivium , quae vicies, et am-
plius cecidere, vis frigoris adeo invaluit, et viref
eag sumpsit, ut inter aprilem, et majmn mens.es, ac
januarium nihil plane interfuerit. Vr idus maji, fix,
depso imbri mixta, et ventis agitata. vehementibus>
de coelo venit, quae tamen vix dum. jiumum tetigjjt,
cum protinus in aqttam versa contabuit. Frigus iad«
toto fere mense tam acriter humatia corpora «onfecit,
nt plerisque, et praesertim senibus, resumptis bntwsr

Digitized by

Google

,653

ANfJ. AMJLVMXRIM

Irbus ioAiHlentis, autacoenso igne ea fiwfere* necesse a
£nerit. Enim venoocto finre oxrotiiuua mensibra^erope
ab iheunte' odtobrt proxime . prAeterito , : ad '•■ mediuin
maji arml praeseotis coelum maxime perturbatum, ek
nubxbus obdUctilm-visum est ita, Ut toto hoetemporis
spartio alteris diebus, aut summum, tertio quoquo die
aut pluviae, aut nives, aut venti, caJigines, atque adeo
«iiae coelestes injuriae cum intenso, et mtolerabili
firigore semper ruerint. ' ' • ' ; r •!«!">

-t Per hos dies dub collegia sacrarum-aedium, At>'«
bajtiahs sciiicet D. Petri, et D. Mariae Bergohitmo-
remyet oonsuetudinem induxerunt deferendi Almutiasj
<fuod est insigne Canonicorum, diverso tarnen altera
ab altera ' thodo ; quippe Canonici D; Petfi, qnamvis
jure privilegii Leonis X, P. M., gestare Atmutias
possent ex peltibns mnrini, sive cinerei celorwy imi- &
tatibne Canonicorum Cathedralis Basilicae, -tamen,
ne veterem innovarent contentionem, et controver-
siam , quam initio cum ipsius Cathedralis cotlegio
hac de re habuerunt, ex condicto pkcuit uti illis,
ex peltibus utraqne parte, adversa scilicet, et inversa,
albo, et cinereo coloribus. Caeterum cbliegium D.
Mariae ejusmodi ornamentum sibi utendum sumpsit
dx serico violaceo, idque indulto, et concessione
Erasmi Pallavicini Episcopi.

Eodem anno, ingens iterum Maurorum vis ex iis,
qui tertio ab hinc anno ex tota Hispania' fuerunt
causa, de qua supra, in Italianv progressi^ Alexan-
driamdiverlit, ubi, paucis exceptis, omnes hostiatim
victum quaeritant.

Hoc item ipso anno, frumentum in angustiam per- c
venit : intra civitatem novem regalibus nummis in
area commutatum' .est in singulos sextarios, extra
decem, et amplius stetit.

Hoc itera ipso anno, vetus controversia inter duos
Principes, Carolnm Emanuelem, et Ferdinandum
Ferrariensem , vertens , quae aliquamdiu , Romano
Pontifice, Imperatore, et Hispaniae Rege pacis se-
questribus , sopita , et jam prope composita visa
fuerat , renovata est , et longe magis , quam prius
recruduit: quippe, cum, mense septembrl, PhilippuS
Rex , delectu mililum habito , roaximas copias ex
Imperio Mediolanensi , Neapoli ; et Germania con-
traxisset, easque ad oppidum Candiae agri Papiensis
eoegisset eo consiho, ut ipsos controversantes Prin-
cipes in oflicio contineret, prohiberetque ne ab al- d
teroalter injuria afliceretur, Allobrox improviso
Palestrum, quod est municipium Medioianense, ad-
ortus, Mcentiae, et avaritiae militari subjecit. Quare
tam iniquo, et inexspectato facto commotus Antonius
Leva, Philippi exercitus imperator, ut foenerata tahone
acceptum damnum resarciret, missa parte equitatus,
et peditatus in Subalpinos, vicos illic duos nobiles
ditionis ipsius Allobrogi, Caresanam, et Stropianam,
et pagum opulentissimum, Motam nuncupatum, foedis.
direptionibus, et incendiis confecit. Interea Caesar
Carolum contumacem, et qui praetehsum sibi jus
super Montemferratum non judicio , sed armis tueri
constituit, Imperii hostem judicavit [in hunc modum :];
nec ob id tamen res composita est, quinimo quo-

654

tidie exduBstimes, incursiones , praedaeque , et caedes
ex litr^qae paute fiant. Ineunte octobri, Carolo ad-
huc in armis'' persistente , maxima pars copiarum
exereiius PhiHppi iu Alexandrinos transmittitur r urbs
ipsa Alexatndriae novis praesidiis firmatur. Cohors
plentssmaa ex flore juventutis Alexandrinae scribitor,
qriie civitelis custodiae gratuita opera excubaret,
«* qnoniam ad tantae armatorum vi , quae ipsi Phi-
lippo Alexandria, et alibi militabat, stipendia persol-
viSBda.aerarium aegre visum est suflicere, quotidiano
subs«iRO)Alexandrinis imperalo, eidem provisum est.
Coepit hoc insanum, et iraportunum tributum pendi
inense^nbtobri; utinam anniversario mense i ocio-
bris &nni seqbeotis-finem habeat; quippcverendum
est,.-ne!id bpiuiobe longius procedat; sed in manu
Dei sumus; quod bonum est in octdis suis faciat.
c ' iNocte, quae iusecuta est x kal. decembris, et
deinceps vm r et vn ejusdem mensis, imbres de coelo
maximi efFusi, crebris, borrendisque tonitruum fra-
goribos mixti , qnornm hnbrium opera paullo post
uterque amnis Tanaras, et Burmida adeo late re-
stagnarunt, ut vix recens terrae mandata semina
Uluvie multifarie confecerint.

Toto mense novembri, in Alexandrinis ultro, ci-
troque circumcursarunt copiae Regiae: hoc interea
spatio Carolus Allobrox praesidiis saepit loca omnia,
quae bello sustinendo opportuna videbantur , et
praecipue Hastam , missis ilhic armatorum decem
millibus : rursus exercitus Philippi construxit incre-
dibili firmitate propugnaculum in cerviicibus Vercel-
larum, de nomine D. Caroli appellatum, quod die
ipsius festo solemni coeremonia consecratum est ;
quo confestim Alexandria omnis generis bellicorum
instrumentorum yis maxima est convecta.

Vni idus decembris, Regii ad Azanum oppidum
castra locarunt, ut ; Hastam urbem expugnarent. Hoc
animadverso, hostes nihil omnino deterriti urbe egre-
diuntur, et illis occurrunt (erant acieis aciei oppositae
interiuente flumine Tanaro). Utrinque aequo Marte
diu pugnatum est Atqui, dum interea temere duo le-
ctissimi Centuriones Hispani ex rregiis copiis (Com-
pilio uni, alteri Alonso Pinamontello nomen erat),
conspicuo in prato, loco aequo soilicet, et plano, simul
colloquunlur, repentino, atque insperato ictu pilae
ferreae de maximo tormento explosae, alteri caput a
eorpore divulsum, ac distractum, atteri, qui paullo
eminentiori loco consistebat, pectus transverberatum,
uterque occnbuit; quo casu prope exanimatt duces
actutum ab impressione, ad quam mox se faciendam
ordinaverant, abstinuere. Miles verp, ne interim tem-
pus segniter transigeret, in rapinis, et praeda, aeque
in amicos, atque in hostes agenda, se occupat.

Intempesta nocte, quae praecessit ni idus, Legatis
Pont. Maximi, et Venetae Reipubltcae Taurino Ale-
xandriam applicuerunt, unde tamen, permutatis ad
celeritatem equis, statim digressi, quisque ad sua,bona
spe componendae controversiae inter disceptantcs
alti, se receperunt.

Vi kal. januarii ,' Mendoza, retictis castris, Alexan-
driam venit ; illnm paullo post seruti sunt Prin-

Digitized by

Google

655

GU. SCHIAVINAB

656

cipes, qui se ei comites ad castra dederanb, scuicet
Marchio Bocarii, quae est civitas Maturitaniae , Mawx-
cum appeUata, Princeps Asculanus, Marchio Pisca*
riae, Marchio Atestinus, Marchio Sanctae Grucis, et
Carolus Auria, ut illic de summa, aut coeptum bellum
proseqnendi, aut conficiendae pacis agerent. Per
eosdem dies cum in castris, tum alibi, atque Ale*
xandriae praesertim, Germanorum vis, quae maura»
erat, frigoris asperitate, et fame, aliisque .incdmmqcUs
confecta est; quippe, cum Praefecti illos suis sti*
pendiis fraudassent, ad id calamitatis adduxerunt,. ut
ex prava victus ratione, et tempcstatis duritie, prae-
ter paucos ex multis millibus, pars maxima desiderati
sint: ex ducentis eorum, qui Alexandriam curationii
causa se contulerant, quamvis Didacus Aghilera, si-
gnifer Hispanus, homo plane honoratus, et pius, iMos
tecto receptos accurate, et summa cum diligentkr bis
in singulos dies, mane scilicet et vesperi aluisset, vtx
decem evaserunt, qui tantae suorum dadis nuntium
in Germaniam ferrent: caeterum tandem qui ad
Azanum consedebat exercitus , dissolutis castris, per
totum Imperium Mediolanense, et Alexandriae agrum
praecipue, dispositus hibernavit, insigni popularium
detrimento, et damno; cum quotidie in singula mi-
litum capita, praeter domos, et mensae supelle-
ctilia , oleum etiam , sal , lignum , ministerium ad
culinam, et pierumque, ne amplioribus, et gravio-
ribus contributionibus urgerentur, certum suppedi-
tare tributum necesse ipsis fuit (sic).

( MDCXV )

Proximus annus, conlinuante Praeturae Magistratu
Mainerio, funestus, atque etiam omnium fere cala-
mitatum genere insignis firit. Nam Alexandriae, in-
eunte januario , cum in hospitiis militibus prae-
bendis, et tributis pendendis populus, plebsque adeo
opprimeretur, ut de tumultu et seditione timor Ma-
gistratibus, et potentioribus esset, census bonorum
fcdtus est, oneraque pro illius ratione coepta sunt
sustineri; unde civitas, quae prope in armis stabat,
pacata est.

Nonis januarii, AHobroges latronum more fines
Millesimi, aliorumque adjacentium oppidorum, di-
tionis Sacri Imperii praedabundi ingruerunt; quo
facto, statim Joannes Mendoza Mediolano Alexan-
driam venit, unde partem bellicorum instrumento-
rum , quae paullo ante in arcem revexerat, extrahi
iterum, et Cassinas, atque ad alia loca Montiferrato
confinia perduci jussit.

Vi idus, nix labi de coelo coepit, et deinceps al-
ternis prope diebus cadens altitudinem trium pedum
excessit ; jacuit in terris usque ad medium martii sine
ulla tum frugum noxa, et detrimento; ea enim au-
stralium ventorum assiduis flatibus , imbribus , et
densa caligine intra id tempus tota penitus cdnta-
buit. Interea aeris gravitate passim in tota fere Italia
acutis febribus, atque aliis morbis pestilentialibus ,
et lelhalibus laboratum ; quorum morborum vi, mor-
talium infinitus prope numenis de medio sublatus est.

a ' His.diebud conqmsitores peh totam GaKam Gi-
salpinam missi , copias maximas Uomtne Regis Hispa-
niae oontraxeruht : Aiexandriac ndnhulli Centuriones
iecU : fuerunt in iis Joannes Jacobus Guaschus, Mar-
cus Antnnidsi Trottus, Aagostinus Mttttius, Franci-
rscus, et Ludovicus Ghiliini, Hierooymus Perbonus,
«t Hkronymus Gorre*a>,' ' ..; • i •

i'\ Xtu' kal maji, Joannes Meadoza, qui pridicMer
diolano Alexandriam venerat,.ad oppidum Bistagnumi,
ubi Rodoricus Oroscus, Aiexandriac Praefectus, ob-
ses$u$ : ab AUobrogibus tenebatur, concessit; quo
item die , postero , et perendino copiae universae
Italicoirum, Hispaabrum, et Germanorunv, quae in
totp , Mediolafiensi Imperio , citra, et ultra Padum
hyeraaverant, acieqoe instructa, per mediam urbem

b Alcjc^ndriae, transenntes secutae sunt.

Xu kaL, Papia navibus vis maxima commeatus,
et beljicorum instrumentorum omnis generis est ad-
,veota; «quae bmnia haud multo post, vehicuUs omnis
generis ex toto Alexandrino agro imperatis, ih Sub-
alpinos amicos, et Bislagnum praesertim, ubi castra
locata erant , comportantur. Vni kal., naves onera-
riae numero viginti quatuor, onustae item arma-
mentis, Papia dedUctis, Alexandriam applicneruut.
Eodem die pars tormentorum, quae pauUo ante Cas-
sinas perducta fuerat, arci Alexandriae est restituta.
V kal. ex Lomellino tractu jurvsdictiohis Papiensis
pascuis laetissimo quadraginta navibus, adverso Pado,
et TanarO, maxima foeni , hordei, etzeae copia Alexan-
driam peivenit , unde mox ad castra plaustris , et

c jumentis vectrinis est traducta.

Vi non. maji , turmae undecim cataphractorum
equitum Alexandriam ingressae, postridie ad castra
proficiscuntur ; interim civibus Alexandriae urbis
tutela, et custodia est commissa. Hoc ipso die coe-
pturn est oppugnari vaUum, et munitiones , quibus
AUobrox sepsit Crucem albam, qui est pagus ab

. urbe Hasta quinque mUHbus passuum distans, pu-
gnaque utrinque illic summa contentione , et in-
certo eventu continenter pugnata. Fortuna tandem
ad Regios conversa est ; AUobrox, quamvis munitiones
ipsas tota die strenue, aC tiriliter defendisset, ur-
gentibus tamen adversariis loco cedere, et sese in
coUes propius Hastam recipere coactus est. Bombi,
et fragores colubrinarum , et majorum aUorum tor-

d mentorum Alexandriae tunc exauditi, et singulorum
ictus numerati. Carolus in pede vulneratus , et Ascu-
lanus Dux leviter in fronte percussus. Caeterum
mditum strages horribilis, et occidio ex ntraque
parte facta. Saucii enhn, et debilitati ex Regiis ma-
ximo numero Alexandriam lintribus invecti, atque
in publica nosocomia, et privatorum civium aedes
curationis causa sunt perducri, carrique nonnuUi
spoliis hostilibus onusti, nempe tormentis, et sarissis,
per eos dies secuti sunt.

In nonas, omnes armatorum ordines PhUippi Regis,
qui agrorum Alexandrini , Derthonensis, et Papiensls
subsidio remanserant, ad castra etiam sunt evocati;
nec mora; Mendoza, qui alternis prope diebus ultro,
citroque concursabat, Alexandria, quo haud multo

Digitized by

Google

657

ANN. ALE&ANDRINI

65«

ante d« castris veuerat, rursus post illos specioso a lentio cum expedito cquitatu, ac peditatu Hasta

Principum,et Proeerum comitatu concessit Xiii kal.
junii , exercitus Regius , promotis castris propius
Hastam urbem, quam civitatem oppugnare consti*
tuerat, colles arci imminentes occupat; quae dum
ab illis aguntur, Allobrox nobili stratagemate hostes
ipsos fudit; quippe lecta, et expedita equitum ala
ementitohabitu,utpote rubris assumptis super sagum
militarihus insignibus, ex aperto campo versus agmen
Regium (erat id ex robore Neapolitanorum militum
collectum) nihii tale suspicans, elatis vocibus iden-
tidem Hispaniae, et D. Jacobi nomen inclamando,
percurrit; quo simbolo,et amico intersigno, falso-
que subsidio decepti Regii, dum fortius pugnam
urgent, a tergo appetiti, vulneribus locum prae-

egreditur. Caeterum cum praeter opinionem excu*
bantes hostes invenisset, et «onsutum dolum , et
fraudem apertam esse conspexisset actutum proelii
fortunam experiri constituit: quare , sublato datnore,
intrepidus in hostile agmen irruit: iUioo acceoditur
pugna, utrinque concertatio atrox fit: atqui, post-
quam diu ancipiti marte magno animorum .ardorft
eminus conoertatum est, res utique hunc finem
habuit,ut, quam adversariis cladem Allobrox inferrfe
speraverat, ipse subierit Quippe, licetRegii insigne
detrimentum susceperint, Aliobrogibus tamen, ut
postea ex transfugis , et exploratoribus cognitum est,
longe maxima fuit strages; luoe enim patefaotd, qui
in acie Regia affecti vulneribos inventi sunt, Ale*

buere; in eo. conuictu de Allobrogibus pauci, aut b xandrtam per aquam, ut curarentur, navigiis Sunt

fere nulli, ex Regiis autem oaesi multi, graviter
vulnerati plurimi ; nam postridie diei pugnae secun-
dum Tanarum naves quatuor sauciis onustae Ale-
xandriam, ut curationem susciperent, sunt devectae;
qui magna ex parte paucorum dierum. intervailo
atrocitate vulnerum , atque adeo mala, ac prope
nulla cura miserrime interierunL

Iu kalendas, lectissima mille, et quingentorum
armatorum acies ab Gosma Medice, Flofentinorum
Prinoipe, auxiUo Philippi Regis missa, Alexandriam
accessit, statimque ordine instructo, qno civitatem
ingressa est., recta Novariam versus, ut Ulius urbis,
et Divi Caroli propugnaculi contra AUobroges prae-
sidio esset, iter arriputt. Interea exercitus Regius

transportati. V idus, dum Mendoza obsidionem Hastae
coeptam acrius quam prius instat, Legatus Britau-
niae Regis ad eum in oastra proficiscitur, ut pacem
inter partes conclnderet; at, ubi in conditionibus
convenire minime poterant, dirempto congressn, res
infecta permansit

Iv kal. julii, bellum allobrogidnm oonfectum, et
pax tandem secuta. Quare confestim Mendoza, castris
relktis, AlexandriamaCoessit, mox tnde Mediolatram:
pars etercitus Regii ad vetera praesidia rediit. Cen-
turiae peditum , et equitum turmae adee imminutae
apparuerunt, ut postea ex duabus, vel tribus unatn
fieri necesse fuerit Eas namque partirt in pugna
ferrum , et psrtim in castris varii aueouarunt morbi.

ex occupatis coUibus Hastae turres, et eminentiores c Alexandriam sauciorum, et languentinm nrilitunt

urbis iUius domos tormentis quatere acriter, et pro-
sternere conatur. Iateriores autem , nihilomnino boc
facto perterriti , minusque segniores facti , vicissim
machinarum aenearum ictibus ipsos exteriores affli-
gunt, soUiciteque diu, noctuque diacussas, et co»-
vulsas munitiones reficiunt : adeoque pervicaciter
armis res gesta est, ut utraque castra mortuorum
hominum, et equorum cadaveribus completa sint.

Pridie nonas junii, de paee inter partes agi coeptum.
Induciae in paucos dies proclamatae ; quamobrem
de castris Regiis operae, nempe fossores, fabri, et
id genus mercenarii viri permuiti turmatim tolam
eam diem Alexandriam, adsus revertentes, confluxe-
runt. Sequenti nocte circa secundam vigiliam, Al-

muhitudo prope innumerabilis se recepit, ex qua
demum vix deeimus quisque donvaluit. Piane diclu
incredibile est, quantos in dies singnlos foeda , et
prodigiosa haec oalamitas absumpsertt. Ab inetifltis
namque martio ad finem julii acrrus grassata esi,
caeterum deinceps mitius se habuit.

In idus jutti, Jacobus Antonius Guascus,et Hie-
ronymus Gorreta, centuriones nobitossimi, qoes in
beUo nun» vis hostilis superar-e poterai, pestilen»
febris, ex laboribus, pervigilii», et pedore casWens»
contracta, unomet die ex rebus homanis sustutft.
Guascbus Mediolani, Gorreta vero in paterais laribus
occnbuit. Horum obitum quam aegre, et graviter
tulerii tota civitas, moeror, et Inctus eemmunis>

lobrox hostem, in spem futurae rcconciliationis, et d abuode significavit

amkttiae addactnm, dc improviso adoriri constituit.
At vcro-y quotiiam is,hatidinuUjs diebus ante specie
rebgiouis, et ptetotis impetrata 'vacattone ahquoC
horanun ab oppugnatiorte tnulta, interea clan» contra
juratam fidem. in adaersavius metitnr, Ludovicug
Gambaloita,nMximarum«opiarumductorlorti8simns,
e* qtri longo beUi usuepeime astus omnes mtlitare»
percaUebatt, ratus (tdquodposicaeventBs cemproba-
yit) hajwsoiedr condictam pacero sinmktionem habere
posse; disposkis, et dupUcatis loois onuribus oppor-
tmns custodiis. r totam noctem ipse r seiqiie universi
in armis steterunt. AlMw*c, ubi esnjeeit teutpus
adesse, quo Regios somno occupatos, et incautos,
inopinautesque interciperet, atque opprimeret, si-

Per hos dies, cum castra soluM essent, [et] Neape-
Ktanomm ahquot centuriae, mate afiectae, ac prope
eonfectae, Atexandriam concessissent, vaietudinis cu-
randae gratia, istorum nonnulli, qui sic affecti i*.
patrism profectionem institwerant, dum ini via im-
becilhtate, et invalescentis morbi vi oppressi, ufoiubi
vix illos deprehenderat, omni subsidio destituti 4o«-
sisttmt, miserrime nsortuntur: quorum eovporUm
kisepuUorum , et pntrescentiam odor de latebrts, etl
htstris mpos attraxit, tpwibus ea esca fuere; taataque
fimit eoruna vorackas , et humaoae edrwis iMviditas-',
ut feme acti, deficrentibus cadaveribus, inf puero^, tV
foeminas crudeliter desaevierint. Porro infantes multi
devorati, et imbelles mulieres plures deformatae con»-

83

Digitized by

Google

65g

G. SCHIAVINAE

660

pertae sunt, ac nisi pagatim popularium exeuntium a
opera aut occisi, aut finibus depulsi fuissent, clades
profecto altera priori similis, et par exspectari potuisset.

Xvu kal. augusti, Fridericus cognomine Colore-
tus , Princeps Valsii , jurisdictionis Noreiae, quae est
civitas Carnorum , Alexandriae vi pestilentis febris
fato functus est ; elatusque est magnificentissimo
funere, libitinam comitante Rodorico Orosco, urbis
Praefecto , milite praesidiario , lectaque juvenum
Alexandrinorum , et nobilium praecipue manu , in
aedes Divi Francisci , ubi paucis diebus ante Ferdi-
nandus , ejus frater, eodem morbi genere oppressus,
tumulatus fuerat.

Totis mensibus Julio, et Augusto calores maximi,
et intolerabiles exarserunt, quorum ardores, nisi levi
quidem , caeterum opportuno imbri temperati ali- b
quantum fuissent, non aegros modo, sed etiam sa-
nos, et valentes prope exanimassent. Nec propterea
morborum vis cessavit : quin potius magis deinceps
recruduit, et majores suscepit vires. Quippe nuila
dies fiiit, quae non multorum omnis ordinis, ac sexus,
robustorum juvenum praecipue, mortibus funestata
sit. Alexandriae, et in toto ejus ipsius civitatis tractu
paucorum domus exstitere, in quibus minimum unus,
alicubi duo , et tres, atque adeo plures in lectis lan-
guentes uno tempore non decubuerint. Et certe haec
importuna, et contagiosa lues acrius in eos incessit,
qui consuetudinem, et commercium domesticum cum
raorbosis, et male affectis habuissent. Propterea ae-
grotantium domestici, medici, parochi, et sacerdo-
tes fere universi, quos necessitas ursit, ut omnibus c
horis iis adessent, partim desiderati, partim aegre,
et nisi multo post valetudini pristinae sunt restituti;
iique, qui non pauci fuerunt, interea per vias er-
rantes miserabile spectaculum praebebant, horrido
aspectu , squallido, macie confecti , imbecilles , et
titubantes, adeo ut nisi scipionibus nixi sese susti-
nere poterant fsicj. Hanc aerumnosam caiamitatem
praeterire nequiverunt Sacerdotes aliquot majoris ,•
et minoris ordinis Basilicae Cathedralis Alexandriae,
et hi praesertim, nempe Jacobus Franciscus Gua^
schus, archipresbiter, vir religitine, atque doctrina,
virtutumque omnium splendore illustris , qui dum
indefesse muneri suo, hoc est curationi animarum,
cui praeerat, incumbit, in putrem febrim prolapsus,
intra septimum diem, quadragenario minor exani- d
raatus occubuit. Item Perpetuus Gallia , Joannes
Puteus , Petrus Franciscus Longus , et Emanuel
Nanus, Canonici spectatissimae probitatis, et Jacobus-
Vincentius Bosellus, Capellanus, et ipsius archipre-
sbiteri vices gerens, qui omnes, paucorum dierum
ab uno ad alterum interjectb intervaUo, vita exempti
sunt.

It 1 idus augusti, Carolus Guaschus, Marchio Serrae-
lpngae, oppidi Montisferralensis, et Gavii comes, annis
gravis, et pietate.insignis, cum paullo ante Jacobumi
Axi toniuoi filium, in quo spem omnem futuri solatii,
m hoc aetatis suae fundo reposuerat ., amisisset ,

nimia animi aegritudine oppressus, animam Deo red-
didit, relicto apud bonos omnes triste sui desiderio.
Nocte, quae insecuta est diem 111 kal. octobris,
Caesar Guaschus juvenis ornatissimus, et spectatae
probitatis, nondum exacto aetatis suae anno xxv, pe-
stilentis febris ardore consumptus interiit

Xvi kal. decembris, Alexandriae publicis suppli-
cationibus data opera est , et Deo Optimo Maximo
actae gratiae ob secutum mutuum matrimonium
kiter Principes Annam , Philippi III , Hispaniae Re-
gis, filiam, et Ludovicum, Henrici, Navarriae, et Gal-
liae Regis , filium.

Eodem anno Alexandrini pondere acerbissimorum
tributorum , et collationum oppressi sunt. Frugum
mediocris proventus, vindemia autem laetissima, et
duplo major anno proxime superiore fuit.

Hoc item annoMonachi ordinisD.Benedicti, empta
aedicula Divae Mariae in Bethleem extra Portam
Maringam quingentis passibus plus minus, ibi sedem,
et domicilium transtulerunt.

( MDCXVI )

Anno sequenti, xiv scilicet kal. februarii, Petro
Lerumo Praetore Alexandriae , nix de coelo )abi
coepit, cum tribus mensibus ante tempus continenter
siccum, et clarum, paucis tantum caligimbus obdu-
ctom fuerit ; rursum paullo post rediit serenitas ,
quae deinceps in multos dies processit.

Idibus martii, milites quinque Neapolitani Alexan-
driaSezadium suspendio plectendi suntperducti,quod
illic paullo anle socrum, et generum, quorum hospitio
utebantur, spoliata domo eorum, crudeliter per frau-
dem ceciderint. Capti ii fuerunt Vultabii, dum clam
elapsi in patriam receptum haberent, atque ab Se-
n»tu Genuensi PrincipiMediolani illos deposcenti tra-
diti, ut tam atrocis facinoris poenas ibidem, ubi id
patraverant, darent, vincti Alexandriam dncti, ubi,
quaestiOne de eis habita, licet, adhibitis omuis generis
tormentis, nihil confessi fueriut, certis tamen iudiciis
convicti, ad jurcas damnati sunt. Cum eis capti
etiam fuerunt duo alii junenes «jusdem nationis, qui
se iUis fugieutibus comites dedevant, quorum atter,
quod sceleris socius cooscius. mihime fuit, libertate
donatus Cst; alter vero, quia consilii rescieps id tion
aperuerit, triremibus est acldictus. .
. Xv kal. julii, Tanarus repentino ' aestu intumuit,
ut aquarum vehementia navigia. plura, et octo molae
frumentariae, fractis catenis , et funihus, qmbus ad
litus, et pontis muros ailigatae erant, a loeo suo ad
mille passus secundo amni transportatae sint.

Copiae Hispanicae omnes. ad oppidum Candiae
accitae ; pridie idus septembris Alexandria praesidiis
Helveticis custodita. Carolus, Ailobrogum Duk, 'quod
stbi cdnditiones pacis, anuo snperiore confeotae, ser-
varc contraria pars negligit, resumptis armss; iterum
Montemferratum infestat; Villam novam, oppidum
Montisferrati igue deformavit. '

Finis Annaliuai Alexandrinorum.

Digitized by

Google

66i

G6a

INDEX

INSTRUMENTORUM, CONCORDIARUM, PRIVILEGIORUM,
DIPLOMATUM, EXEMPTIONUM, CONCESSIONUM, ET CUIUSVIS GENERIS MONIMENTORUM

QUAE in toto opebe continentur

IUXTA ANNORUM SERIEM DIGESTUS

( MCLXVIIl )

Alexaridrini, et reliquae Civitales Lombardiae foe-
dus inter se contra Fridericum Aenobarbum
ineunt CoL 12

Anselmus Epispopus Hastensis 40 viros ex oppido
Quargnenti Alexandrinis. concedit sub quibus-
,dam conditionibus ib.

1 ; • '(mclxiX)

Alexandrini novum foedus cum Hastensibus ineunt

' Tabulae babentur 14

Populus Castelletti Adurni se dat Alexandrinis 15

( MCLXX )

Alexandrhri se, et Civitatem suam Romano Pontifici

vectigalem faciunt 16

( MCLXXII )

Concordia inter Marcbiones Gavii , et Alexandrinos 18

( MCLXXIII )

Exemplar iuramenti, quo foedus inler se Civitates

Alexandriae, et Lombardiae ineunt, et firmant 20

( MCLXXVI )

Aiiud iuramenlum Civitatum foederatarum contra

Aenobarbum . 30

Alexander III. P. M. Ecclesiae Alexandrinae libe-

ram dat potestatem eligendi Episcopum . . 31

Induciae inter Alexandrnm Pont. Max. et Fride-

ricum Aenobarbum ........... 32

( MCLXXVH )

Epistoia Alexandri III ad Abbatem Cassinensem,

et Episcopum Capuae '. ! . . . . . '. 36

Inducias inter Alexandrum, et Fridericum factas

iurant et Civitates foederatae 37

Epistola Friderici ad Alexandrum Pontificem pro
confirmatione pacis Col. 38

( MCLXXVIII )

Otto, Alexandriae Electus, Canonicam instituit in
sua Ecclesiastica CathedraU; quam Alexander
confirmat . .. 40

( MCLXXIX )

Alexandrini societatem ineunt cum Populo Friso-
nariae . . 41

( MCLXXX )

Ecclesiam Alexandrinam novis privilegiis Pontifex

Maximus anget 43

Algisius Mediolani Archiepiscopus de translatione

Episcopatus Aquensis Alexandrinos admonet . 45

Consules Alexandriae foedus ineunt cum Marchio- .
nibus Boschi 48

( MCLXXXI )
Foedus inter Alexandrinos, et Genuenses . . 50

( MCLXXXIU j '

Confirmatio induciarum inter Fridericum, et Civi-

tates Lombardiae 54

Foedus inter Alexandrinos, et Populum Capriatae 58

( MCLXXXIV )

Foedus inter Alexandrinos, et Fridericum ... 59
— inter Alexandrinos , et Populum Mirabelli 61

, ( MCLXXXVII )

Epistola Aimerici Patriarchae Antiochiae ad Hen-
ricum Regem Britanniae, qua contra Turcas
auxilium deprecatur . . . 64

Item Conradi Marchionis Montisferrati eadem de

causa 65

M

Digitized by

Google

663

Item Gregorii VIII ad Frincipes Ghristianos pro
auxilio contra Turcas Col.

( MGXC )

Homines Maxh.cum Alexaudrinis societatom in-

INDEX

664

eunt

( MCXCl )

Beleugerii iurant Alexandrinis, se custodituros, et

defensuros eorum nomine castrum Ponzani . 70

Convenlio inter homines Petrae Maraciorum , et

Alexandrinos 71

Alexandrini medietatem vectigalium Basarucii ,
quartam partem Noni acquirunt dependentes a
nonnullis conditionibus 72

Populus Rivajtensis cum Alexandrinis foedus init 73

Henricus Imperator tria oppida agri Alexandrini
in clientelam dat Bonifacio Marchioni Montis-
ferrati . . . . . . . . . . 74,

'( MCXCH )

Populus de Urba cum Alexandrinis societatem

contrahit • .... 76

Alexandrini, et Genuenses novo se foedere, inter-
t posito iure iurando devinciunt 77

Domini Belmonlis castrum suum dono dant Alexan-

drinis ib.

( MCXCHl )

Privilegium ab Enrico Imperatore Derthonensibus

concessum 78

Bouifacio Marchioni Montisferrati Caesaream in

clientelam tradit Henricus Imperator .... 80

( MCXCIV ). ...

Henricus Imperator per Drusarduni legatuni suuni

inducias a Lombardis iuramento firmatas exigit 82

( MCXCVH )

Aiexandrini a sententia Oltonis Derthonensis Epi-

scopi ad Romanam Sedem .appeilant ... 85

Innovatum est foedus inter Alexandrinos, et Ha-

stenses, nonnullis additis pactis . . . . . 86

J • ( MCXCVIU )

Negotium translationis Episcopatus ab Aquis Ale-
xandriam Opizoni Derthonensi Episcopo ac
Bono loanni Subdiacono ab tnnocentio 111
demandatur 89

Providentia ab Opizone lata , ab Innocentio con-

firmatur, et Aquensibus intimatur .... 92

Consules Lelmae foederis vinculo se se Alexandri-

nis obligant 94

Societalis inter Hastenses, Vercellenses, et Alexan-

drinos tabulae 95

Capto castro Castagnolaruin , quid de eo facien-

dum ab Hastensibus, et Alexandrinis statuitur 97

Rectores Lombardiae societatem initam ad xxx

futuros annos prorogant 98

/ Incejite Lauerii foedus cum Alexandrinis et Hasten-

66 ' ^sibus ineunt CoL 99

Bonifacius Marchio Montisferrati contra Alexandri-

nos societatem init cum Aquensibus . . . 101
Marchiones Occimiani ab Alexandrinis in fidem
suseepti, medietatem aliquoram> oppidorum eis
68 cedunt 102

( MCXCIX )

Induciarum tabulae intcr Marchionem Montisferrati,

Alexandrinos, Hastenses, Vercellenses . . . 106
Post inducias pax inter praedictos 107

( MCC )

Alexandrini aliam partem Quargnenti iure Civitatis

donant 109

( MCCII )

Populus Montalti , inrato foedere , Alexandrinis

iungilur . .... ..... . . . 110

lnter Alexandrinos, et Marchiohes Carrelti' foedus

initum . . . . . . . . . . . .' '. 'lll

Pcndente lite inter Alexandrihos , et Episcopum
Hastae pro oppido Quargnenti , a Bernardo
Episcopo Papiae ad Sanctam Sedem Alexan-

drini appellant 115

Praetor Alexandriae , nomine Communis , fundum
cum lapidibus in terrilorio Bergolio emit a
Vermo - de Piris 117

( MCCin )

Aiexandrini ius sibi acquirunt in contili, et castro

Aquesanae 117

Ius idem acquirunt in contili , et castro oppidi

Viginli . . . . ' .' . ... .. . . . . 118

Couvenlio Mediolanensiiim cum Alexandrinis pro

defensione viarum 119

Incolae Callocii accedunt ad pacla inter Alexan-

drinos et Aquesanos inita 120

Foedus sacramento firmatum inter Alexandrinos ,

et Derlhonenses , ib.

Vermus, Marchionis Montisferrati filius, pacem ite-

rum cum Alexandrinis contrahit 123

Foedus inler, Albenses, el Alexandrihos . . . 125
Alexandrini oppidum Sezadii Henrico Galcamuggio

in fidem, et clientelam dederunt . . . . 130
Item Alexandrini a Marchione Montisferrati inve-

stituram Casarum Novarum, Castrinovi, utrius-

que Carpeneli, et Ritorli .accipiunt .... 132

( MCCVI )

Induciae inter UgohemTurvellum Episcopum Aquen-

sem, et Consules Alexandriae ...... 35

( MCCVn )

Emptio castri el oppidi Ponzani a Consulibus Ale-

xandriae facla . . . . 137

Pax iurata inter tlgohem Episcopum Aquensem ,

ac Alexandiiuos, et Papienses ib.

Digitized by

Google

665

IINSTRUMEDrTORUM, etc.

666

( MLcevm )

* . ■ •

Opicius Reversatus dono dat Alexandrinis partem
ligni SS. Crucis ........ Col. 140

( M.CCIX )

Compromissio Consulum Aquensium, et Alexan-

. driaorxHB in. Praetorem Albae 142

Compromissum alind • ' • • 143

( MCCX )

Oppidum, et bemiaes Montisclari fidem iurant Ale-

i xandrjnis

147

( MCCXVH )

Alexandrini castrum Uxeaii doeo recipiunt, Ulud-
que hominibus ipsis donantibus iure benefi-
ciario concedunt . . ' 152

Foedu* [ AfeiaBdrJnorunt cu» , VeecellenSibus iure-
iucando firmatum . 154

Confirmatio eiusdem foederis, adiectis novis con-

ditionibus 158

Praedkai VeeceBen&es , et AtoftBadriei foederati
' imperium suum peeuoia augent 161

Domini Ripaltae iurisdictionem cedunt Alexandrinis 1 62

Populi aliquot iurant m imperia Alexandriporum 164

.'..'( MCCXVHI ) ,'

Ecclesiastici, qui ad tributa solvenda compellun-
tur, reeiaftiant. Resi«ej»poaend* sequefltrihttS
traditur^ . . . , 170

Alexandrini castrum Meladii muniunt, et Aquensium

hac de re querelae . ; - 173

Alexantkioi abebktwnem ab>exco«MnuBic«tioue per
LegaOos auos postulant) ; . . v .'.''.

( MCCXIX )

Ab exoommunioatioBe Undem absoWuotar ■' . -
BoBorius Summus Pontifes Alexaodrini» proteetio*
nem promittit . . ... ... . . .

-•'.': .« .» :• r()M©flXX')' .

r.ji i ' . .■,'>': i
Alia Honorii ad Alexandripos epislola ....
Legati Friderici Imperatoris praecipinnt Alexan-
driBte, ae Aquedsibus woleutiae ultra siut

• - . < MCCXXI )

174

175
176

177
174

NonnuIIi homines iure civitatis ab Alexandrinis

doB«*tu> ; i»'...njp; ..• . ...'■.- .178

.1,, i . ..;<• > , '. ' . j 1 ' • i . <■'• .-.'•• ■ '

( MCCXXIII )

Reuovatio foederis inter Alexaudriuos et Aquesses 180

( MCCXXVl )

Foederatio renovata a Civitatibus Lowbardiae
coatra Henricum Imperatorem . • . • . .186

Fridericus Imperator Civitates Lombardorum ho-
stes suos, et omnibus honoribus privatas ad-
iudieat, - . CoL 188

( MCCXXVII )

\

Fridericfis ad saorum bellum iturus, Lombardis

foederatis iniurias omnes remittit . . . . 192

Compromissio Societatis Lombardiae in arbitros

a Praelore Mediolanensium electos . . . 194

( MCCXXVIH )

Mandalum Marchionis Boschi ad ineunda posses-
sioae Troobii, etr Morisascbi . . . 207

Hastenses proscribuntur , et hostes declarantur
Societatis Lombardiae 208

( MCCXXXIV )

Renovatio foederis inter Aquenses, et Alexandrinos,
demptis Cassinensibus 212

( MCCXXXVI )

Alexandrini foedere cum Monregalensibus, Cuneen-

sibus etc. copulantur ........ jiH

( MCCXXXVIH )

Epistola Friderici ad Iuslinianos Apuliae de dire-
ptione Alexandriae . . . 219

(MCCXLV. ). .

Romamis Pontifex in Concilio Lugdunensi Frideri-

cum excoaunuoio**, pppulosque eius solvit a/ '
iuramento fidelitatis . . . .. . . ; . .!; :224

..' t- ,
234

( MCCLXII )
Foedus ioter Alexaudrinos, et Papieases •'..<,'.
( MCCLXV )

Constkutie Clementis Pontiftcis cootra baeve-

- ticos . .238

( - . . •'.'•■'. •..•,:.';

' ( MCCLXVI ) ' '.•

«•:.". ... . .■.-.■■',.,■'

Pax inter Lanzaveggios, et Puteos 246

■ ;• ■.. «. : -(.MOCXGIi') i .

Foedus inter Alexapdrinos , et Populum Rochae

Vallis Urbae . . '.'.''. ' 273

. .( MCCC )
lubilaeftlm uaiverssde a Benifacio Patpa indicitut
, fi MCCCI )

28"0

Catalogtrb homtnum 'SocietatiS' lustitiae Communis

'■• Alexandriae . . 283

Digitized by

Google

( MCCCXX )

Epistola Roberti Regis ad Populum BergoUi amicum
suum Col.

( MCCCXXII )

Castrum, et iura quaedam Sezadii traduntur Pe-
riano Calcamuggio

( MCCCXLIX )

Edictum Ioannis Archiepiscopi, et Domini Medio-
lani contra foeneratores

( MCCCLIV )

Epitaphium Iohannis Vioecomitis Arcbieptscopi, et
domini Mediolani

( MCCCLXI )

Galleatii Vicecomitis edicto scholares ad studia
in Universitate Papiae compeliuntur . . .

( MCCCLXIV )

Carolus IV Imperator Guidonem Episcopum Aquen-
sem amplissimis privilegus auget ....

( MCCCLXXV )

Ioannes Galleacius Vicecomes Mathaeo Mandello
terrarum citra Padum praefecturam demandat

Mandello Tadaeus Pepulus sufficitur a Iohanne Gal-
leacio

( MCCCLXXXVIII )

Expugnata Padua gratias Deo agendas Galleacius
praescribit

( MCCCXCII )

Pallium Eeoiesiae S. Iaeobi quotaBDis offerendum
i 1 iubet lohannes Galieacius

( MCCCXCIII )

Ioannes Galleacius amplum privilegium concedit
: Sacerdotibus D. lacobi de Vidoria . . .. .

( MCCCXGIV )
Clerus Alexandrinus Ioanni Galleacio supplicem li-
bellum dat pro immunitnte ab omoibus veeti-

, galibus . . .

Clerus Alexandrinus immunitate donatur . . .
Modum ofierendi palKum Ecolesiae D. Iacobi Gal-
leacius praescribit

( MCCCXCVH )

Ioannes Galleacius instituitur Comes Papiae a Le-
gatis Imperatoris

„ . ( Mccccn ) ' ■

Epitaphium Ioannis Galleacii Domini Mediolani .

( MCCCCXVII )

Phi|ippu&. Maria Vieecqmes toilendk Aleundti»

factionibus , edictis , et privilegiis dat operam

( MCCCCXXXV )

Clerus Alexaodrinu? a sobjJtiQne d»tii««» e*i-
: mitur

INDEX 668

( MCCCCXXXVIII )
Confirmatur Clerus in exemptione a datiis CoL 427

315 ( MCCCCLVI )

Callistus III P. M. Alexandrinos ad sacram expe-
ditionem hortatur, et urget 444

31 8 ( MCCCCLXIII )

Iurisperiti de praecedentia cum equitibus auratm
contendunt; ea de re supplicem libellum Duei
exhibent 449

333

. ( MCCCCLXX )

Ferdinandus Rex Petrum Trottum Alexandrinnm

Quaestorem in Regno Siciliae instituit . 455

836

( MCCCCLXXVHI )

Marci de Capitaneis Episcopi Alexandrini epitaphium 462
Antonios Trottus a Ioaune Bentivolio adoptatur . 46S

340

( MCCCCLXXIX )

Ioannea Gatteaeius Mediolani Dux Alexaadrinis

litteras exemptionis concedit 465

343

( MCCCCXCV )

Maximiiianua Caesar Alexaadrinos ad fidem Duei

Mediolani servandam hortatur 484

360

.( MDVI ) ,

361 Iulius P. M. Antonium Invitiatum Capitaneum Iu-

stitiae Bononiae instituit 495

( MDVU )

370 Antonium Invitiatum ad Regem Scotiae Legatum

mittit . 496

( MDXVIII )

375 Leo P. M. Paravietnum Vieetomitem Adminiatr»-

torem Ecclesiae Alexandrinae in spicittiaUbu» '
et temporalibus praeficit 512

m ( MDXXV )

Ius, et privUeginm nundinanun a Franoiieo U
Sfortia Alexandrinis datura i 62»

( MDXXXVI )

378 Praefectura Alexandriae. Roddcico Davalo a Ca-

379 rolo V Imperatore defertur 541

380 " Cmdl ) :

Reginaldus PoJma amico aeiseiitanti cattsam, ob

quam Summum Pontificatum recusasset, per
epistoiam adsignat ./.,.-. 554

383

( MDLXIV j

Phmppus Hispaoiae Rex immunitatem a vectigali-
394 bus Clero Alexandrino, edicto suo, confirmat 577

( MDXCIV ) ;

Ioacnis laeobi Stranei epitaphium . . . . . . 699

412

( MDXCIX )

Petrus Georgius Odescalcus Episcopus Alexan-
driaua .orttiaaem 40 botarum is\ Eoetesiia Ci-

425 vilalis instituil . « 1 . . 627

Digitized by

Google

669

670

INDEX

RERUM NOTARILIORUM

Aggerea Alexandriae iuMn Principis cedunt iis, in

quorum fundis extructi fuere . . . Col. 607

Agrum Alexandrinum Gibellini depopulantur . . 318

Amadeus, AHobrogum Comes, Gullielmum Mar-

caionem Monlisferrati proelio vincit . . . 268

Anselmus, Episcopus Hastensis, 40 homines Quar-

gnenti . Alexandriam transferri inbet ... 12

Alexander, P. M., Ecelesiaa S. Mariae de Foro

privilegiis ditat' 43

Alexander Guascus, Episcopus Alexandriae, a fa-
cinorosis qnibtisdam apud Forum Livii in-

terimitnr ..... . J . . . . • ■. . 511

Alexandria eondita 9

— episcopali dignitate decoratur ..... 28

— dicla aliquando Gaesarea ....... 60

— sub imperio Gallornm . . . . . .!.-.. 490*1

— redit ad Ludovicum Sfortiam .... . 491

— iterum Francisco Gallorum Regi snbdita . 508

— Mcentiae militari permissa \> . 516

Alexandrini cum Hastensibns foedus iueunt >. . 14

— Templum maius aediflcant . . . . . . 16

— Urhem suam Sanctae Sedi subiiciunt . : . . ibid.

— Gasale S. Evasii difipiunt. 319

— Givitatem vallo, aggere, turribus muninnt '. 40

— Ecclesiam D. BaudoliiK», et D. lohanni Rapli-

stae aedificant . ;• . .. ..;.•''.. . 67
T* cnm Hastensibus, et Populo Maxi soeietatem

habent . . .. .. . , <. ■. . ; . ■• .< ■. t, <> 68

— Casale S. Evasii iterum tentant, sed pellnatur, •

et fugantur .. .. . . .,'..'•• 78

— Legatos ad IonooentiumiPM. mitlnnt, et transt-

lationem Episcopatus Aqnensis urgent : 149

— Anathemate icti ab, Lanoccntio Pftl. .■■ . . . ibid.

— Marchionem Montisferrati tcrtior adoriuntnr! >■ . . 150

— Oppidum Capciatae oppugnant, sed frusira ..';■' 184

— in factioaea eornm Civitas scindetar .' . .- /211

— iunguntur amicis aliquot Populis. in Cxcidium

Gomitam Aquesamae . . . . .' . . . 214

— rursus seditiones Aiexandriaos turbant . .. ibid.

— seditiones repullulant aerws : . . 232
-1— castrnm Serravallis emunt . . . .>.-..•. 254

— iunoti Derthoneosibns' Nioaeam Palearem ado*-;

riuntur, sed irrito conatn . . . , >.. i 256

Alexandrini a Gnlkelmo Marchione Montisferrati

desciscunt . . CW. 269

— duce Alberto Guasco, GnUielmnm Marchionem

Montisferrali vincunt, et captivum Alexan-
" driam ducunt .......... 270

— Viarisium, et S. Salvatorem occupant . ... 271

— Roberto Regi Siciliae sese ultro dant . . . 304

— arces tamen sibi reservant ibid.

— a Roberto Rege ad Matthaeum Vicecomitem

desciscont 810

•—■ tributis a Vicecomite opprimuntur . . .'■:.• 340

— Luchino Vicecomiti sub certis conditionibus

fidem iurant 532

— iniuste ab aliquibus accusantur, quod Episcopum

occiderint ... 4 ....... . 352

— Legatos ad Franciscum Sfortiam mittunt , et

obedientiam ei promittunt v 438

— rursns seditiones inter Alexandrinos ... 440

— Givitatem suam elegantius ornant . .• . . 478
— - " B. V. Mariae, DD. Rocco et Sebastiano sacella

erigunt ...... . 487-

— rursus in factiones divisi . .. . . . . i 505

— Academiam in Ciritate instaarant . ■■•'.■ ■ y. 617
fame laborant . <. «. . . . . j. . <>.' * ••'. 675

— aquam . ex : Burnrida deri vatam : ' Alexandriam 1 : ;

ducunt ■"'.'•> v<i .• •'».' . / 596

formam gubernir mntant ' ... . '.; ;:...«'• 601

— vias Civitatis' ad meliorem structnram redigunt 604-5

— exereitum Philippi 11. propriis impensis snsti-

< . nere coguntur ■ .. 605

Algisius, Archiepiscopus MecHoiani , Eptsoopatnm ;•'•

Aquensem Alexandriam traraferri instat .. 41
AquensestranslationiEpiscopatnsmOrdlcnsreBistutat '■' 47
Aquae Statiellae Carolo Andegavensi per vim sob*

duntur . i ; ■■•:'; M2

Astenses, et Marchio Montisferrati mgmva Alexan-

; v drinum depopulantur . t >'.■ ; . . .. ... :258-

— - idem agunt anno sequenti . •< ••: . . 259

->- 'eorum perfidia, et mens snbdola .. . . .186

B

!'•: I.

Barnabas Vicecomes toti Mediotanensi Impertoinfeat r 366
— eius perfidtam Joanne» Galleacins dissimnlat ■, ' '■'
■ ' dein vindicat • ■■>•. ■• ? ". . . . ' : »•. ■■»■}» •;•« 9nd.

Digitized by

Google

671 INDEX

Bellum ioler Turrianos, et Vicecomites . . Col. J99

inter Theodorum Marchionem Montisferrati ,

et Amadaeum Achaiae Principem . . . 583

— reconciliantur ibid.

in ltalia inter Franciscum I Galliae Regem,

et Garolum V lmperatorem 543

— in Subalpinis ibid.

— ioter Ducem Sabaudiae, et Ferdinandum Gon-

zagam * 648

— quod post inducias acrius renovatur . . . 653
Beltrandus Porretanus Legatus PontiGcius in Italia

contra Gibellinos 316

— cum Guelphis de bello gerendo agit . . . ibid.

— Gibellinos anathemate percutit 317

Bertholinus Beccarius Episcopus Alexandriae . . 403
Blanca, Francisci Sfortiae uxor, moerore consu-

mitur, et moritur 454

Bona, Mediolani Ducissa, fugit irata .... 469

— eius reditus laetitiae signis celebratur . . . 471
Bonifacius, Marchio Montisferrati, ab Alexandrinis

bello impetitur . 81

— agrum Alexandrinum depopulatur .... 105

— moritur 140

438

672

Bbtchenses Marchioni Montisferrati subduntur ..
Buccicardus T Gallici exercitos Dux, Genua Medio-
lanum pergit in auxilium Vicecomitia . .

— eo absente, Genuenses Marcbionem Mootisfer-

rati et Facinum Ganem intra moenia reeipiunt

— in agro Fraschetae profligatus, Castellatium se

recipit . ibid.

405

40«

CalcamuggH» Prianau* eastrum, et viilam Sezadii

in clientelam obtinet . 318

Cafcres maximi, quos seqnitur morbus eptdemicos,

et magna Alexandrinoram strages . . . 659

Calvinistae faello in Gallia attriti 575

Canonici D. Petri, et D. Mariae Bergolii almutias

induunt . . 653

Capriatae. oppidum ab Alexandria» direptam . .908-9

Carolus Andegavensis in Italiam desceadit . . 937

— vincat proeMo Manfrodum Sieihae Regeai, «rai -

vulneratus moritur ibid.

Regnum utriusque Siciliae aoquirit .... ibid.

awraeque Civitates italiae eidem subduntnr . 255

— moritar, eiqae Robertus filius ia imperio sme-

cedit . . 304

Carolua IV Imperator Roatae coronata* . . . 231

-r- corona fcrtea redkaitur Mcdioiani .... 337
-f* MatthaeuBt, et fratres Vieecomites Vkarios Im-

perM eoBstituif 338

Carolus, Galliae Rex, Rainaldum Dinsnai .cum eser-

eita in ItaJnat mitttt ....... 43%

-rrr Regnum Neapolitanum subigit 484

-~. reditum in Galliam parat ....... ibid.

-*• eius copiae profligaalnr . . .. . . > . . 480

— Alpes superat, et in Galliam revertitur . . 487

— moritur 489

Carolus V Imperator foedns cum Leone Pont.

Max. init contra Franciscum, Galliae Regem 514

— Medioten*» riotor reeapecat ibid

— Derthoaa, CasteHwbo, varjisqae «flpidis petitur ibid.
-1«' Bononiae a Clemente VII coronatur . . . 534

Carolus V Alexandriae in aedibus Inviliatorum ex-

cipitur Col. 536

— Ducatum Montisferrati Friderico Gonzagae
adiudicat 540

— in Africa ad Algerium classem navalem amittit 546-7

— imperium Philippo filio renunliat . . 572

— paullo post moritur 573

Carolus, Sabaudiae Dux, Montemferratum aggre-

dilur, Tridinum, Albam, Montemcalvum ex-
pugnat 649

— Nicaeam Palearem tentat, sed irrito conatu . ibid.

— inducias cum Ferdinando Gonzaga habet, et
oppida occupata restituit 651

— varia armorum eius fortuna 656

Carrantus Villaveggia, seditionis auctor, laqueo su-

spenditur 473

— eius supplicio commoti Gibellini , Civitatem
turbant, et in Praefectum invehuntur . . ibid.

Casale S. Evasii ab Alexandrinis diripitur, expor-

tatis inde corporibus SS. Martirum . . . 151-2
Casale Cermellorum a familiis de Cirimellis con-

ditum 262

Cassonus Turrianns , Arcbiepiaoopus Medioiani ,

Henricnm Caesarea coronat . . ... 506

40«

Castellatium ab Alexandrinis obsidione eingitnr
CasteUieus CoUns unam ex spinis coronae D. N.
J. C. a milite Caesereo Romae faratam re-

dimit 625

Castrum Vallis Urbae se dat Alexandrmis ... 13

— Castagnolarum ab Alexaadrinis, et Hastensibus

expugnalur 97

— eiusdem castri Marohio eaptivus moritnr . . ibid.
Cauzolanus de viila Granata Reipublicae Alexan-

drinae Praefectus beneficus 326

— conlra Maraccios, et Belengerios geatentiam

dicit 327

Coenobium S. Bernardi Alexandriae cooditum 452
Caesariani, duce Borbonio, Romam fbede diripiunt 524

— a Gallis ad Salernum profligati ..... 528
Caristierna, Fraacisci II Sfortine uxor, Atexandriae

mocitur ........ w . C05

Ciccus Simonetta capite damaetas ...... 467

Qvitates pleraeque Lombardiae iugnm Vicecomitum

excutiunt 59#

Clemens PM. VI a Luchino, et Jobanne Vicecomite

Mediolani exceptas 330

— a Joaaeaa Regina NeapoMs Avenionem emit . 834
Qemens VII P. M. in arce Hadriani a Caesarianis

obtessus v . . 524

— fuga a. captivitate eripitur , 527

Clavasinm, et oppidum Ciriale a Medtotaaensibas

expugnantur .......... 211

Conciliua* Coaetaatiannm ad tolleadum scbisma . 409
Coaradinus, Doa Sveviae, cootra Caroiam Ande»

gavensem in ftaaam deaeendit . . . . 255

— Neapolon properac, pugnat, vineMar . . . . • ibid.

— crudelksuao iueau Caxoli interiaaitur . ibid.
Corradini Putei nsoaiaceatia ■anaseeriaa S, Clarae

eoamraitur . . . . . . 392

Consalvns. de Cordnba Centale et MootemealvuB»

expugnat , Casale ebMaane> prem ll . . . 573
Caatroversia de translatioaw Episeoaatas Aqaaaais.

tandem composita . . . . ■ . ■ . . . 403

— item composila inter Iaresconeolsa» et Bquites

"v Auratos Alexandriaa . . . . . . 449

Digitized by

Google

6 7 3

RERUM NOTABILIORUM

D

Col.

519
610

Davalus Ferdinandus Alexandriam expugnat
Decimae imponuntur pro bello in Turcas
Derthonae translatio SS. reliquiarum cum immenso

populorum concursu 645

Dinsnai Raimondus Sexadii oppidum licentiae mi-

litari concedit 435

Discordiae civiles inter Alexandriae Proceres 440
Dissidia Mediolani interCuriam Ecclesiasticam, et

Regios propter iurisdictionem .... 625
— item Alexandriae propter immunitatem a ve-

ctigalibus 633

E

Ecclesiastica immunitas Alexandriae turbatur . . 618
Emmanuel Philibertus, Dux Sabaudiae, imperio a

GaUis antea occupato restituitur . . . . 574
— Margaritam, Regis Galliae sororem, uxorem

ducit ibid.

Eusebius de Tronzano, Visitalor Apostolicus, Ale-

xandriae varia decrela promulgat . . . 321

Fabula de Regina Pedoca 25

Facinus Canis Castellatium , et alia agri Alexan-

drini oppida diripit 400

— Guelphos Alexandrinos, et Guascos praesertim

crudelissime vexat . . . . . . 401

— corpora SS.Martirum Evasii, Natalis, et Proiecti

Alexandria Casale transfert 402

— Praefectura Alexandriae a Vicecomite decoratur 403

— a Jacobo Vermio in agro Papiensi profligatur ibid.

— copias Mediolanenses in agro Alexandrino fundit 404

— Trottos, et Guidonem Puteum tirannice interimit ibid.

— facta pace cum Joanne Maria Vicecomite, Me-

diolano praeficitur 407

— Derthona , et arce Papiae donatur .... ibid.

— moritur Bergomi 408

Foedus inter Alexandrinos, et Lombardos . . 19

— confirmatum iuramento contra Aenobarbum . 30

— interLudovicum,Allobrogum Ducein,et Sfortiam 438
Ferdinandus Gonzaga contra Gallorum progressus

exercitum. parat 565

— oppidum S. Damiani oppugnat, sed frustra . ibid.
FibUnarum oppidum Alexandrinis se subdit . . 183
Firuffinus Jacobus Tigna donationem Sexadii con-

sequitur 134

Franciscus Sfortia Casale expugnat, et aliis Montis-

ferrati oppidis potitur 423

— eius fides suspecta Philippo Mariae Vicecomiti 424

— purgatur a suspicione ibid.

— Mediolani Dux proctamatur 438

— quaedam vectigalia Alexandrinis condonat . 439

— moritur, eique Galleacius filius succedit . . 455
Franciscus I Galliae Rex in ItaUam descendit . 507
— Novariam expugnat 508

— Helvetios vincit, et Mediolano potitur . . 609

— post reditum in Galliam, ilerum Italiam intrat 519

6 7 4

Franciscus I GalUae Rex Papiam obsedit, pugnat cum

Caesarianis, vincitur, captivus remanet Col. 520

— audita morte Sfortiae Ducis , dominium illud

adire satagit 539

— inde bellum cum Carolo V Imperatore. . . ibid.

— moritur 553

Franciscu» II Sfortia Dux Mediolani renuntiatur . 517

— ius nundinarum Alexandrinis concedit . . .. 520

— perfidiae apud Caesarem accusatnr ... . 523

— tributa gravissima subdilis imponit .... 533

— privatus imperio, re,stituitur ...... 534

— Christiernae, Daniae Regis filiae, nubU . . 536

— moritur, eiusque dominium Imperio cedit . . 538
Fratres Minores instituti D. Francisci templum a

fundamentis excitant 309

— ordinis Servornm Alexandriae domiciUnm ac-

quirunt 277

FraticeUorum secta in Italia 391

Fridericus I Aenobarbus in Italiam descendit . . 21

— eidem Marchio Montisferrati iungitur . . . ibid.

— ei se dat Gvitas Hastae ....... ibid.

— Alexandriam oppugnare instituit idid.

— pugnat cum Lombardis infausto exitu ... 22

— obsidionem Alexandriae solvit, et fugit . . 25

— in Germaniam redit 29

— rursus in Italiam descendit Urid.

— a Mediolanensibus profligatur 30

— pacem cum Alexandro Pontifice, et foederatis

atipulat 32 .t»,.

— in Syriam proficiscitur, et moritur .... 69
Fridericus II ab Innocentio III excommunicatur 224

— contra ipsum indicitur bellum sacram . . . 221

— Parmam obsidet 226

— proelium inter Fridericum , et Mediolanenses

apud Gorgonzolam ibid.

— pacem cum Romano Pontifice simulat . . . 223

— moritur 228

Fridericus III Imperator Mediolanense dominium

ad se devolutnm contendit 435

— Italiam ingreditur ad suscipiendam coronam

lmperii 454

6

Galleacius, Viceeomes, Ludovicum Bavarum in Ita-

liam vocat 322

— moritur Pisis 324

Galleacius II, Mediolani Dux, leges ab Alexandriois

latas confirmat 359

— gymnasium Papiae erigit 540

— Valentia, et Casali potitur 567

— a Marchione Mpntisferrati bello lacessitus . 358

— arcem Sexadii Jacobo Lanzaveggiae custo-

diendam tradit 562

— Violantem fiUam Marchioni Montisferrati dat

nuptui , et inde pax inter eos .... ibid.

— Astae dominium arripit 565

— sed mox restituit ibid.

— moritur, eique Jobannes Galleacius succedit . ibid.
Galleacius Maria, Francisci Sfortiae filius, Bonam,

Ludoviei Sabaudiae fiUam, matrimonio sibi
iungit 454

— Blancam sororem Marchioni Montisferrati nu-

ptui tradit ibid.

8.=>

Digitized by

Google

675 1NDKX

Galleacius Maria, Francisci Sfortiae filius, Carolo,

Galliae Regi , foedere iungitur . . Col. 460

— a coniuratis occiditur 461

Galliaudus Friderico Aenobarbo illudit, et patriam

obsidione h^erat 23

— eidem grata patria 27

Galli, Duce lacobo Armeniaco, Castellatium oppu-

gnant, agrumque Alexandrinum diripiunt . 372

— a Jacobo Vermio, Joannis Galleacii copiarum

Duce, foedissime profligantur ibid.

— varia oppida agri Alexandripi expugnant . . 435

— Boscum obsident ibid.

— a Mediolanensibus, et Alexandrinis profligantur 456

— alia agri Alexandrini oppida occupant . . . 488

— Alexandriam tentant, et repelluntur .... 489

— tandem expugnant, et diripiunt 490

— Mediolano potiuntur ibid.

— agrum Alexandrinum depopulantur .... ibid.

— multis cladibus attrili in Galliam revertuntur : . 501

— in auxilium Bomani Pontificis contra Germanos

rursus Italiam intrant 525-6

— Boscum expugnant 526

— Genuam acquirunt ibid.

— Alexandria potiuntur . ibid.

— Papiam diripiunt 527

— Lotrecbius, eorum Dux, moritur .... 529

— Albam Pompeiam obtinent 565

— Vignale oppidum caedibus imptent .... 570

— Cuneum obsidione cingunt 572

Genuae dissidia inter nobiles 590

Genuenses Boscum oppugnant 186

— in imperia Vicecomitis iurant 336

— agrum Alexandrinum depopulati, dum rever-

tuntur caesi proelio cadunt 418

■ — Alphonsum,SiciliaeRegem, navaliproelio vincunt 425-6

— Duce Auria pristinam libertatem recuperant . 529

— Gallos propulsant, et fugant 531

Gibellini Alexandriae a Philippo Maria Vicecomite

desciscunt, et Civitatem Marchioni Montis-
ferrati tradunt .411

— qnam Marchio paullo post deserit .... ibid.

— auctore Carranto Villaveggia, tumultum movent 472

— a militia Urbis superantur, et Carrantus laqueo

vitam finit 473

Gregorius, P. M., Reges, et Populos contra Aeno-

barbum concitat 221

— eiusLegali,adConciliumRomaeindictumeuntes,

capti a Friderico Aenobarbo .... 221-22
Guascbi, et Puthei ad Hastenses accedunt, et contra

Patriam infelici exitu pugnant .... 185
Guaschi Lanzaveggias in exilium agunt . . .264-5

Guelphi Alexandrini foederati cum Gallis . . . 508
Gullielmus, Marcbio Montisferrati, Beatrici, Aeno-

barbi filiae, nubit 67

— Derthonae dominatum consequitur . . . . 261

— ab Alexandrinis, et eorum sociis dux belli ad

quinquennium eligitur ibid.

— Laudem expugnat 265

— item CasteDatium in agro Alexandrino . . 265

— Derthonam tentat, sed frustra 266

— iterum adoritur, et superat ibid.

— Derthonae Episcopum capite plecti iubet . . ibid.

— Boscum obsedit, et repellitur ibid.

— pleno dominio Alexandriae, et Derthonae potitur 267

— in vinculis Alexandriae moritur 272

676

Gullielmus , aller Montisferrati Marchio , perfidiae

apud Franciscum Sforliam insimulatus Col. 457

— a caplivitate dimittitur liber 459

— agrum Alexandrinum depopulatur .... 440

— oppidum Cassinarum obsedit, sed inde fugatur 441

— controversias cum Sfortia componit . . . 442

— Incisam expugnat . . . 506

— Odonem , Marchionem Incisae , einsque filios
inltumaniter occidi iubet ...... ibid.

Gullielmus Firuffinus aedes feudales in oppido
Castrinovi Burmidae dono a Marchione Mon-

tisferrati habet 420

Gullielmi Zucchi Alexandrini vita prodigiis claret 542

H

Hentius, Sardiniae Rex, Friderici U. filius, Legatos
Ponlificis Maximi captivos Faventiam ad pa-
trem ducit 221

— in vinculis Bononiae moritur 258

Henricus Caesar in Italiam descendit . . 505

— moritur 308

Henricus III Galliae Rex, in torneamentis moritur 574
Henricus IV Galliae Rex, a sicario occisus . . 645
Hieronymus Gallaratus , Episcopus Alexandriae ,

arma, vexilfa, insignia , tumulos honorarios

auferri e templis iubet 581

Hieronymus Ragazzonus, Episcopus Famagustae,
Delegatus Apostolicus, Alexandrinam Eccle-

siam visitat 590

Hispani Ministri Philippi Regis oppida aliquot

Episcopatus Derthonae occupant . . . . 619

— quae iussu Philippi II restituuntur .... Und.
Hispani milites Alexandriae degentes flagitiis Civi-

tatem implent 610

Horrendum scelus ab Hispana foemina perpetratum

Alexandriae 630

— aliud consimile ab alia foemina commissum in
oppido Oviliarum ibid.

I

480

604

Jesuali domicilium Alexandriae obtinent . . .
Jesuitae Consilii generalis decreto Alexandriae re-

cepti

Imago B. V. Mariae ad Vicum oppidum Montis-

regalis prodigiis claret 612-3

Infantula Hebraea Alexandriae a nutrice Christiana

baptizatur, et iudicium ea de re editum . 612

Interdictum in Venetos 641

Joannes, ex Marchionibus Carecti, aediculam, et

domum Alexandriae aedificat 229

Joannes, Marchio Montisferrati , moritur, eiusque

dominium Theodoro Paleologo cedit . . 301
Joannes, alter Marchio Montisferrati , oppida sibi

ab Alexandrinis erepta, bello recuperat . 531

— ab Alexandrinis proelio victus ibid.

— Hasta, et Alba Pompeja potitur 338

— Galleacium Vicecomitem bello aggreditur . . 541

— a Lucbino Vermio profiigatur ibid.

Joannes Vicecomes , Luchino fratri in imperio

succedit 352-5

— eius edictum contra foeneratores .... 353

— moritur Mediolani 536

Digitized by

Google

,677

JoanawjfitU^ttoi ^dioto* Gomes Fvittis *X ku6o

.BfBs DOioinis n.; v *< n. '■ CW. 340

— procJauatur priauiaiDu» Madiolaai . . 382

>-r^> Banonia patitur Mii:tin .. .» . 392

^.moritnr :^:<te» 393

.V-*neius funer* «.•'•! j;:i. ,;i L. • i.r.-uj f<t : tWd.

Joaun«B:M«rtes M«rfiofaniDia^a^oi»jurato,o«ci«lihw 498

JW4nneaGalleadu8MariaSfortia,MediolaattVPrkw«fe 453
. W» iu iBltaKeiaeriniim, «t ainsiifilioe igeaviter anknadr

,tWtiti'fiu - f. ■ u<;m:.L/«i(i ...' i« : ..... . juleWO

479
483
608
620

RERUM DfQirJlClILIORUM

— nubii laalieuaet fisNeiiDuuui Gaiabtiae u ujtu / .

i5 moritur in arce Papiae >. .

Judaeorum Alexandriae scelestum facinus . . .
Judaei edicto Regis Alexaudria pellunlur . . ■
Julius II, P. M., in ConcAio Pisano congregatos

anathemate percutit .

— foedera coutia GaUos inib . . _ . . .
Juaentus Alexaudrinai Dnoe Aodreiiue Trotto, Cor

jtuitfli Ajawmaco» fofat i .

499
500

373

i'M

<•.:;(.•'•, '

... ' >»'ii i. ■ ■ ;•-. i • ■ .' .i

■LBUzayeggii, aliique ,G>beHini v c*un Impenator,e sa-

cia^a^cAJesandriam. diripuint ....:. . , u 219
< — foederati. cum Marohioa* Montisferrati , ; fines
patcp», nuin» et strage eomplent. Repei-
t:. luutur. postea cum grani Bonifacii Marobiaois

detrimeuto. Juncti exulibos Hastae , , agroa ,..,•■

\ r. Alexandrinum, et Hastensem diripiunt . . 302

H-M.Astenses ab.eis proelio fuai 303

Lignum.£S.i Craua* 'Alexandriae aak undecim cla-

. t vibns .cnstoditam . . 141

Locustae agrum Aleaandf inum omui viriditate exuun t . 327

— iis mottuiaj aequiler ec putreaceotia peatis . 328
Lombardi foederati ad propulsandnm. Aeuobarbi

. vim, conventum uabent, . . ..... 12

Lotrechiua, Gallorum Dux, moritur . 1 . 529

Lucbinus, et Actius Vicecomites a cacoere fugiaat 323
Luchinus Vicecomes moritur, non sine suspicione

' veneni 332

Luchinus Trottus creatus Episcopus Bobii . . 472
Ludovicus, Galliae Rex, imperium Mediolani in-

vadit - . • ... 490

— Genuam expugnat ■* . 496

— • 4nter ipsum , et Pontificem Maximum contro*

veraiae ..... ...... . 498

— Concilium Pisanum oontra Pontifieeai ooorceat 499

— moritur .. - i . .<>.. .506-7

Ludo vicu* Sfortia Mediotaneo&e tmperiom usw»

pare tentat . . ..<...<.,. ... 481

— et obtiaet . 483

— pressus ab exereitu Gallorum, ad Maxamkanaiu

Gaesarem fugit > 490-1

— rednx cumwalido exercite, imperiuu reeuperat ibid.

— per fraudem captus. a Gallis, paullo post mo-

ritur . . . i. . . . . . ..... 491

Ladovicus Bavarus Italiam ingreditur . . . . 323

— a duobus Episcopis scMsmatiois Mediolaai co- >

ronatur •, % •. .. . • . . . . . . ; ibid.

— GaUeacium Vicecomitem , et fitios ia carcerem

trudit . . . . . . . . . tfcirf.

— Romae itidem a scbismatieis eoronatur . , ibid.

— Vicecomites e carcere dimittit ibid.

— a Summo Pontiice anathemate ictus . . 524

678

Lusus^AnoironwfAJexaudriae freaaiens quW tit Col. ' 697
a Gamrnerio Trotto Episcopo vesira» •<. .,.<•. 598

(!•/:; ' .'i

• -, .,<i

:i,: •< • .. '!"••■

H:t:ilB icn- • r.i ;'

1 ■ "1 ■ .1 , ■• ?

iir

manfrfidoa, iwcti^lirttbaus, a GtoolO Aqdegaeensi

-proelio TicUisine* VBlnecafaai naoritor . . 287
Marchio MoBtisferrati erepta sibi ab; Alexan4r«us

oppida recuperat 229

Marcbjooe9 Gavii Alexaodnnos a datio transitus

eximunt . . . |g

Marcus Vieecomes, Matthaei filius, Genuam obsi-

diane premibliiu^illii-iq. , -'.li ]nuu "il. 1 -. : -ft8
MarganM Aa^ulacUiaaagbifioo BppurritfU Afexsniriae'

•'.'•<": excepla . . lulicyjs ) <>.: \, :. 624

<M«ria, CaroliV filia^laairuSliani Arcbidufcis spoaaa, 1

Afexaadriaaaitranskii: ;. ,L"; j , . ; .:. 566
4r-. Alexandriae. triduo commoratur ..::.••■.;. 595
Martiun%.V f ,B. AL^.m -Pbilippo Maria. Vaeeeomltei ,1 -
i ( J honorificentiasiaae excipJtar: u,.\ j, . j. . . 419
•tfatthaeas,, ViceeomesyiPraefecturam iAlaxandriae 1

Obiaaet, civesqoe propmsi ; uti fegibi» sinit i 272

— a Turriaoia prodio superatmr >:. \'\ .r : >. . ; 299
Lugano potitur, Novocomum obsedit . . . 301

— Derthoaam. ingreditar, e^que d<xnioat«a» ob-

tinet i- . . .1 •. .1, :. '-.,, . i . 509

— Alexandrini sese.ilK sobdunt .< . <nu- y >.. . 510
Alexandrinos . inter se disiidentea -eoapvalt ,

mox Aleaandriam liogreaVituri h-.j , J,: v . . 311

— a Sumaio Pontince anathemate; ietua. . .< •■•■ . i.313
•— r itcrum curn Vicecomitibus , et Gibellioia om-

aifces auoomBtunioatus soUemni- ritu t . ...' 317

r- plures Civitates a Matthaeo desciseunt . 321
veneno aublatus .1 .• . . . ■ ,.: . • . . 5<J8

Maximilianus Sfortiai imperio Medaolfmif potiter >i- 502 ,
~ Gallos proebo vincit . j . ...... 503

r- Marchionem Godiascht ultimo supplieio pledtit -5*96

— Gallis se dat, et captiima ioiGaiaia ab eis du-

cilur . :.,..<.. 1. > k >-.. . 510

Mediolani inter Turridnos, «« Vioeeonbtes diaebrdiae -299

— seditio inter Cives, et milites Genaanos ■ . ; 306
Mediolaoease nnperiam ad Ludoviovm Bavarum de* >

volutum, qui Actium Viceeomilem; Vicavium
Imperialem creat . .: . ' 524

— inter Barnaham, Matthaeom, et GaHeaciaw di-

viditar i. ; S»7

Mediolanenses exerettum Aenobarbi rumpum 3Cf
Militia.Hispatta indociUs, vitiosa, rebellia, Afexan* •
C _driae variis suppliciis affecta . .610-1
Moniales Gariss. D. Maciae Magdaleuae sompti^ .

busque Sanciae Reginae Ecclesiam aediieant 309
Montisbarutii oppidum aiMediolancnsiiHK obsidione .

cingitur ...... . . , 210

Morbus Gallioua iu Itaua 487

,, N

Nundinae frumentariae, vulgo mcrcalo, Regis con-

cessione Alexandriae inititlm habent . . 604

, . 0';, • '

Otto, Eleetas Alexandriae, CajiHafem Gstbedr.-ilii* •

dignil;il.ihus. «I. nimwnv nn^ 4ft

Digitized by

Google

6 79

Otto Imperatorab Ioaocentio P<..M. imperii di-
gnitate privatur . . .-, . . , . Col

Otto Vicecomes Synodum Provincialem Mediolani
celebrat

— ius exigendi datium ad pontem Tanari Alexan-

drinis concedit

— moritur, eique Matthaeus m Principatu succedit
Oratio 40 borarum a Petro Georgio Episcopo Ale-

xandriae instituitur . . .

INDEX 680

Robertus, Sioiliae Rex, Raimundam Cardonam cootra
147 Gibellinos mittit * . .. Col. 317

— Quargnentum expugoat, et diriptt, Gccinuanum -
267 pactis obtinet '. . ibid.

— moritur Neapoli • . . 550

271 — eius neptis Joanna in imperio succedit . . ibid.
277 Rodoricus Toletanas a Gallis in ptoelio Subalpiao

interemptus . . . . 6416

627 — eius corpus Alexandriam tunnriandum defertor ibid.
Rodulphus, et Ernestus, Maximiliani Gaesaris filii,
Alexandriam divertunt, ibiqae bonorifice ex-
cepti sunt . . . ..... . . ■,. . 577

Papienses ab Alexandrinis profligantur .... 260
Paulus III P. M. Alexandriam drvertit, ibique bo-

norifice excipilur 543

Pax inter Gibellinos, et Guelphos Alexandriae . 228

— inter Philippum II Hispaniae, et Henricum Gal-

liae Regem 573

— inter Ducem Sabaudiae, et Ferdinandum Gon-

zagam post varios belli eventus .... 653
Pestilentia in Italia . . . 309, 335, 420, 492, 548

Philippus Maria Vicecomes Reatrici Tendae nubit 408

— imperium Mediolanense pene collapsum re-

staurat 409

— componendis Alexandriae Gibellinorum, etGuel-

phorum factionibus edictum promulgat . . 412

— icto foedere cum Marchione Montisferrati, Ge-

nuam adoritur, sed irrito conatu . . . 417

— a Sigismundo Imperatore confirmatur in imperio 421

— adoptat Franciscum Sfortiam, eique filiam suam

matrimonio iungit 422

— moritur, et inde plures Civitates pristinam liber-

tatem recuperant 433-4

Philippus II Hispaniae Rex, nascitur .... 525

— Isabellae, Regis Galliae fiiiae, nubit . . . 574

— moritur, eique Philippus III filius succedit 623
Pius V in oppido Boschi nascitur 494

— Pontifex Maximus renuntiatur 580

— Goenobium S. Grucis prope Boscum excitat . 581

— cum Philippo II et Rempubiicam Venetam foedus

contra Turcas init 584

— victoria foederatorum apud Ecbinadas Insulas 585

— ordineui Humiliatorum delet . . . . . . 586

— eorum redditus distribuit ibid.

— moritur prodigiis clarus ibid.

Pons supra Tanarum Alexandriae construi coeptum 443

PrOelium inter Alexandrinos, et Papienses . . 264

— inter Matthaeum Vicecomitem , et Marchionem

Montisferrati 268-9

— inter Ugonis Baucii , et Comitis Haspurgensis

copias 308

— inter Fridericum II Imperatorem, et Mediola-

nenses apud Gorgonzolam 226

— inter Gallos, et Caesarianos ad Bicoceam . . 517

— ad Ceresolam in Subalpinis 548

— ad Serravallem 550

R

Raimundus Salvasonus, admotis noctu scalis ad

moenia Casalis, urbe potitur 568

Rainerius, Marchio Montisferrati, ab Aquis Statiellis

Alexandriam caplivus ducitur 256

Sacerdos quidam t ex agro Vercelienst ortus , ob

immania ^crimina igni traditur .... 643
Saladinus,Turcarum Imperator, maximam Palestinae

parlem subigit 63

Sancti Syri aedes a Canonicis Cathedralis Monacis

Humiliatis dono datae 230

Saxatellus, exercitus Pontificii Dux, Alexandria po-

titus, crudelissime cives vexat .... 615
Savonenses, in poenam defeotionis, arce, portu, et

munitionibus a Genueusibus pritati . . . 530
Sebastianus , Portugalliae Rex , in Africa pngnans

contra Saracenos, moritur ...... 593

Sedilio Alexandriae acerrima 376

— reviviscit 397

— iterum inter Cives, militum vi compressa . 642
Sexadinm oppidum a Gallis licentiae mhitari con-

cessum 435

Sixtus IV, antea Franciscus de Ruvere ordinis
Minorum Couventualium, ad Summum Pon-
tificatum evectus 469

— Episcopalum Casalensibus concedit .... 471
Societas, sive Credentia miMtaris Alexandriae quid

fuerit, et qui in ea adscripti 282

Templum maximum Alexandriae eleganliori ornatu

perfectum 278

Templum D. Jacobo Apostolo excitatom . . . 375
Theodorus, Marchio Montisferrati , et Vicecomes

foederati arma in Amadaeum , Allobrogum

Comitem, movent 392

Translatio Episcopatus Aquensis a Summo Ponti-

fice decreta, quare executioni niinime data 353-54
Translatio corporum SS. Baudolini, et Valerii . 632
Trottus Andreiinus iura S. Leonardi, et Campaneae

acquirit 377

Trotti apud Franciscum Sfortiam perfidiae accu-

sali, se purgant 448-49

Trotti Alexandrini iidem cum Trottis Ferrarien-

sibus ibid.

Tumultus iater Cives Alexandriae , et magna ex

utraque parte caedes 366

— Civium contra Propraefectum Alexaodriae . 611

— item ob immane facinus trium Hispanorum . 588
Turcae, capta Cypri insula , Famagustam strage ,

ruina, incendiis implent 584

— Tunesis arce, et Civitate potiuntur .... 589

Digitized by

Google

RERUH NOTABILIORUM

Turris Derlhonae, pulvere pyrio repleta, fulmipi$ ;

ictu ruit cum maxima civium pernicie Cbt. ' 644
— plurium SS. Martirum reliquiae ex ruina de-

tectae ; . ibid.

Turriani , commisso proelio cum Vicecomitibus ,

victores evadunt 299

Turrianorum domus Mediolani solo aequatae . . 306

Vermus, Marchio Moutisferrati , remissionem facit

Alexandrinis de portorio Felizzani . . . 134

Vesperae Siculae, sive strages Gallorum in Sicilia 263
Vicecomites Romano Pontifici reconciliantur, et ab

eodem Vicarii Pontificii creantur .... 328

— Turrianos in carcere detentos educunt . . 329

Vicecomituin , et Gibellinorum potentia imminuta 321
Vignaie oppidum a Gallis expugnatum et direptum 569-70
Vincentius Gonzaga, Dux Manluae, triduo Alexan-

driae commoratur 601

"Ltfof Baucius, Dux exercitus Regis Roberti, Ale-
' ' • ' xandrinis minatur excidium, nisi arces urbis

eidem tradant Col. 305

-tj, a,Matthaeo Vjcecomite profligatur 308

— a Guelphis Alexandrinis vocatus in auxiiium

pontra Gibellinos 314

— Guelphi Bergolium ei tradunt ibid.

— a Luchino Vicccomite proelio superatus, gra-

vissime vulneratus moritur ibid.

— eius cadaver Hastam delatum , in Ecclesia

D. Francisci tumulatur ibid.

Undecemviri Alexandriae leges pro recta Reipublicae

administralione condunt 339

Xeoodochium D. Jacobi praediis , et redditibus a {
gente Gambarina, et Dutia ditatum, tandem '
perGcilur . . . . . " :" . 1 325

Digitized by

Google

683

SILLABUS

^ u",

VIRORUM ALIQUOT ALEXANDRIAE, ARMIS, SCIENTIA, DIGNITATE ?

VEL PIETATE TLLUSTRIUM

■i.i

684

'ii 1 '

DE QUIBDS 1N OPERE FIT SERUO

Ex familia Arnutia.

Joannes Bartholomaeus, Praetor Viqueriae Col. 610
Lucbinus, doctrina, et moribus Julio II. et Leoni X

maxime aceeptus . 509

Ex Aroba.

Julius Caesar, Tribunus militum 585

Ex BaUiona.

Joannes Franciscus, Jurisconsultus, et Mathema-

ticus 576

Ex Beccaria.

F. Bertholinus Augnstinianus, Episcopus Alexandriae 403

Ex Bellona.

Aloysius, Senator Mediolani 629

Ex Blanca.

Hortensius, Praetor Hastae 610

Ex Bonina.

F. Alexander, Ordinis Minorum Conventualium Mi-

nister generalis . 271

Ex Canefra.

Nicolaus jus habet in castro Rochettae .... 309

Ex Calcamuggia.

Joannes Bartholomaeus , Jurisconsultus, supremus

Castrensium quaestionum Judex .... 590
Priamus castrum, et iura Sezadii acquirit . . . 318

Ex Castellana.

Paulus Maria, Tribunus militum, Carolo V et Pio V

acceptissimus 582-5

Ex Clara.

Aloysius, Senator Mediolani 543

Camillus in Insubria Magistratus gessit . . . 550

•'• j • .. ' W ■ ■ .;

. . "1 ''• ' . ' [ '. '

' ... - , ^ , . . t . , i

Julius, Senator Mediolani, scriptis, et doctriua iuris

celeberrimus . . ._•... Col. 574

' ' ' ' Ex famitid Cuttica.

Signorinus, PraetorCremonae, et Senator Mediolani 527
Caesar creatus Marchio Cassinarum 603

Ex Ferraria.

Antonius, Medicus exc, a quo Franciscus SforUa

sanitati restitutus 449

F. Philippus, Generalis Ordinis Servorum B. M. V.,

editis operibus celebris 635

Ex Firuffina.

Albertus , Jpaqqis Galleacii Mariae a secretis , et ,

aerarii Praefectus ..480

Antonius, Senator Mediolani 596

Dominicus, vasta eruditione illustris .... 433

Joannes, Senator, et ConsiUarius Ducis Mediolani 428

Franciscus, Quaestor, et Tribunus equilum . . 541
Gullielmus a Marchione Montisferrati feudum Ca-

strinovi Burmidae obtinet 420

Jacobus, hospitiis miiitaribus Praefectus . . . 544

Julianus, Regius Mathematicus in Hispania . . 637

Luchinus, et Dominicus, Yicecomites ab Epistolis 428
Petrus Franciscus , litteris , et armis apud Prin-

cipes commendatissimus 566

Philippus, bellica laude clarus 535

Phiiippus, Joannis Galleacii a secretis .... 468

Ricardus, Praetor Novariae 339

— ad desponsandam Siciliae Regis filiam Procu-

rator missus 564

Ex Gallia.

Lancellottus , Jurisconsultus doctissimus , mulla

typis dedit 616

Ex Gambarula.

Luchinus, litterarum splendore notus .... 500
Nicolaus, summis Magistratibus honestatus . . 493

Ex Gambarina.

Blasius Cocuobium Carnielilauum redditis auget . 454

Digitized by

Google

685

Ex fttmiHa GkUiina.

Benediotus, Italiois copiis Praefectus . . Col. 631

Camillus, Legatus Francisci Sfortiae ad Gaesarem 536

Fabritius, Eques Gataphractus 547

Otto , Archiepiscopus Genuae . . . . . 220

Simoninus, bellator fortis 424

— Gamalerio, et Burgorato donalur . . . . 431
Thomas, equitum gravis armaturae dux . . . 375

Ex Gkiskria.

Michael , ad Summum Pontificatum evectus sub

nomine Pii V 580

r - ' ... Ex Guasca.

Albertus, exercitus Alexandriui Dux 259

— Gullielmum , Marchionem Montisferrati , vincit

et captivum Alexandriam ducit .... 970

>u_ Praetor. MedioJaai 271

Alexander, Episcopas Alexandriae 488

"Annibal, vir eruditissimus , multa lypis dedit 601

Antonius varia feuda acquirit 577

Beltrandus, Dux bellicis geslis celebris .... 357

— Valentinam, Vieecomitis filiam, ad sponsandum .

ducit 369

Bonifacius de Alice, equestri ornamento a Boberto

Bege honestatus 305

— ius acquirit in castro Genzani 309

BOnifacius, Capitaneus Justitiae Hastae .... 476
Carolus , Comes Gavii , inter nobiles Genuenses

cooptatus 646

Caesac, Senator Mediolani, pluribus apud Principes

legationibus functus 488

Christopborus, Centurio fortissimus 554

Franciscus contra Turcas et Algerium fortiter pugnat 547
Franciscus, ob praeclara gesta, a Bege Galliae pro-

priis manibus balteo militari cinclus . . 509

Gabriel arci Castellalii praeficitur ..... 403
Gullielmus, Centurio strenuus, moritur in proelio

ad Bavennam .- 500

Gnarnerius, Dux exercituum 542

Joanninus bona sua Xenodochio D. Antonii Ab. legat 1 83

Joannes Slephanus, Bergolii Praefectus . . . 478

Hieronymus, equitum Ductor, Bononiae Praefectus 477
Ludovicus , Senator Mediolani, dein Eques Com-

postellanus \ .621

Manfredus, Collateralis in Senatu Taurinensi . . 545

Octavianus, Episcopus Alexandriae 538

Odoardus , et Franciscus Maria , Duces copiarum

Italicarum 517

Odoardus, filius Odoardi, Praefectus arci Derthonae 565
Paganus , Dominus Spigni , Sessami , et Alicis ,

Placentiae Praefectus 326

Buffinus, Praetor Vercellarum 212

— item Placentiae 277

Laurentius annuos redditus Ecclesiae S. Marci as-

signat 449

Ex Invitiata.

686

Baltbassar, Dux eiercitus . . . . Col. 356

Dominicus, omni bellica laude dignus .... 358

Gullielmus, Populi Alexandrini Magister ... 301

Joannes, Eques Hierosolymitanus 449

Jacobus Aloysius, Hastae Praetor 509

Joannes Franciscus, Eques Compostellanus . . 566

Matthaeus, Episcopus Bethleemita 494

Fr. Petrus Andreas Provincialis Ordiois Praedica

torum • ' 489

Baphael, Centurioy contra Turcas dimicans, moritur 547

Scipio, Praetor Genuae 512

Ex familia Lanzavcggia.

Accursius, Genuae Praetor 257

Jacobus, Magister Populi Bononiae 259

Odoardus, bellica fama clarus 603

Camillus, Centurio magni nominis 570

Ex Lamboritia.

Franciscus, Praelor Genuae 565

Gullielmus, Jurisconsultus , Principibus carus fuit 490

— Pfaetor Placentiae 492

Joannes Angelus, Quaestor Aerarii Papiae . . 548
Joannes Antonius , Jurisconsultus , Praetor Pon-

tiemoti 537

Ex Mantella.

Barnabas, Praetor Braidae 370-1

Sebastianus, varios Magistratus gessit .... 497

Aemilius plures in Insubria Magistratus gessit 593
Octavianus , Comes Palatinus a Carolo V creatus 587

Ex Marchella.

4

Sfortia, Orator Alexandriae apud Senatum Me-

diolani . 637

Ex Merlana.

Lanzarottus ius acquirit in oppido Capriatae . 313
Nicolinus, Mediolani Praetor 271

Ex Merula.

Georgius, graecc et latine eruditissimus, plures in-

genii sui foetus typis consignavit . . . 483

Ex Panizzona.

Marsilius, Praetor Placentiae 392

Ex Passalaqua.

Carolus, ad Echinadas Insulas Centurio fortis . 585

Ex Perbona.

SILLABUS VIRORUM ALIQTJOT ALEXANDIUAE

Antonius, Eques Compostellanus , virtute bellica

apud plures Pontifices commendatissimus . 497
— Legatus ad Scotorum Begem 49<

Hieronymus, ab Imperatore creatus Marcbio In-
cisae, Senator Mediolani, cujus opera eru-
dilione plena typis sunt edita .... 524

68 7

SILLABUS VIRORUM ALIQUOT ALEXANDRIAE

Ex famiUa Pectenaria. Ex familia Squarzafica.

688

Priamus, JuriscoDsuUus celeberrimus
Ex Putca.

Col 618

585
600
392

Caesar iu bello navali ad Echinadas Insulas, primus
omuium, navim Haly Bassa conscendit . .

Claudius, Praefectus arci Perusiae

Corradinus Monasterium S. Clarae erigit . . .

Fridericus, Dux bello strenuus 365

Jacobus, S... R. E. Cardinalis 577

Jacobus, doctrina et Magistratibus celebris, multa

typis consignavit . 444

Joannes Angelus, Episcopus Barrii 605

Joannes Hastae praeficitur 309

Odoardus, factis fortibus illustris . . . 383

Tbomas a Rege Roberto equestri dignitate bone-

slatus 305

Ex Restiana.

Michael, variis Magistratibus, et legationibus illustris 476
Ex Rubea.

Antonius ius Civile in variis Civitatibus interpretatur 550
Ex Sacca.

Nicolaus ius acquirit in oppido Occimiani . . 313
Jacobus PhUippus, Eques et Comes Pavoni, Praeses

in Senatu Mediolanensi . 563

Augustinus Dominicus, Eques Auratus . . .

572

Ex Sappa.

Laurentius, Jurisconsultus doctissimus, domum ho-

spitalem heredem instituit 645

Ex Spandonaria.

Bernardinus, Ludovico Regi Galliae acceptus, plures

Magistralns gessit 499

Alexander, militari disciplina praestans . . . 532

Ex Scribana.
Joannes Andreas, Episcopus Nebii

Hieronymus, vir eruditissimus, reipublicae littera-

■ riae notus Col.

Augustinus Dominicus, Orator apud Senatum Me-

diolani

Ex Stranea.

Joannes Jacobus, Produx Exc."' Principis Jo. Med.,
in expugnatione Cavarini moritur . . .

Ex SturtiUona.

Philippus a Ludovico Rege ad summos honores,
et Magistratus evectus

Ex Trotta.

Daninus, armis, et litteris praestans ....
Andreas, cataphractorum equitum Praefectus . .
Andreiinus Alexandrinam iuventutem ad profligan-

dos Gallos ducit

Antonius militiae Bononiensis Praefectus a Benti-

voliis adoptatus

Bernardus, Praeses Senatus Tanrinensis . . .
Blasius, Jurisconsultus, et Orator eloquentissimus

Emanuel , Jurisconsultus, et Orator

Franciscus, Praetor Placentiae

Franciscus, Jurisconsultus, et Archidiaconus Ca-

thedralis

Galleacius, Eques Hierosolymitanus

Guarnerius, Episcopus Alexandriae

Lucbinus, Episcopus Bobii

Marcus, Galleacii Mariae. a secreUs

Petrus, Magnae Curiae Judex a Ferdinando Rege

creatus

Robereonus, Magister Populi Hastensis ....

Ex Turca.

Hortensius, Centurio nobilis, et fortis ....
Ex Zucca.

Guillelmus, prodigiis, et fama sanctitatis apud Aie-
xandrinos venerabilis

477
637

609

494

329
448

373

468

616
449
466

326

446

511
584
472
461

455
303

622

842

619

Digitized by

Google

ANASTASII GERMONII

COMMENTARIORUM

a

Digitized by

Digitized by

Google

ANASTASn GERMOM

COMMENTARIORUM

LIBRI QUI EXSTANT.

EDIDIT

CAROEUS FELIX COMINUS

I. U. D.

CURATOR HISTORIAE PATRIAE STUDIIS PROVEHENDIS

•

Digitized by

Google

CAROLUS FELIX COMINUS

LECTORI SALUTEM

Ex compluribus Subalpinis , qui scriptis praeclarisque gestis patriae semper auxere
decus, quosdam haberi , qui eo quod non domi, sed foris saepe aevum duxerint, imme-
ritae oblivioni damnati sunt , in re historica vel mediocriter versatis compertum est.
Hisce adnumerandus est Anastasius Germonius, quem sapientem scriptorem, sagacem
politicum, alacremque praelatum sua admirata est aetas, quippe qui interdum eloquentiae
gladio coelestis illius fidei hostes percuteret, quae si verae sapientiae origo, omnium
quoque populorumfelicitatis,habenda est. Operibus quae exaravit celeberrimi Iurisconsulti
s^bi famam comparavit, pretiososque antiquitatis codices nasutc perpendens, ad studiosos
edocendos utilem solidorum praeceptorum copiam colligere potuit. Legationibus quibus
apud Romae et Hispaniae aulas functus est, celebre admodum sibi nomen adeptus ,
et epistolae ab eo conseriptae orationesquc saepius Legato habitae, dum historiae maximi
ponderis monumenta, eins ingenii etiam praebent testimonium in publicis pertractandis
negotiis , in quorum administratione animum patriae studio flagrantem , simulque
integrum liberumque uno quoque tempore ostendit. Eventus memoria dignos viditaevum
quo vixit Anastasius, gravissimaequenegotiationesapudextraneos Principes ei commissae
fuere, quae omnia ad suorum civium utilitatem, ad Allobrogici Ducis gloriam, quibus
praefectus fuerat , convertit , eaque fuit pars quam in Reipublicae administratione
habuit, ut deeius vita notitiae ad suorum temporum historiam quoque pertineant. Con-
sulto igitur curatores historiae patriae studiis provehendis ad Subalpinorum memoriam
revocare, publioisque mandare typis Anastasii Germonii, qui supersunt, Commenta-
riorum libros decreverunt, iu quibus gravissima ac plurima scitu digna pro temporum
ratione atque ordine accurate describuntur. Sicut autem in huiusmodi Commentariis
uberiores de se ipso eiusque famiKa nobis praebet notiones, sic de auctoris vita pauca
delibasse sat erit.

Cum ortus Germonius tota fere Europa perturbationibus agitabatiir, vixque nonum
eo adimplente annum, huic nostrae Italiae Subalpinae parti diuturnis bellis ad|lictae,
pacis lux amilgere coepit. Maxima omnium gentium laetitia, Galliae et Hisfaniae 1 sedatae

Digitized by

Google

dissensiones, Emmanuel Philibertus transalpinas subalpinasque urbes, quas Garolo eius
patri Franciscus Gallorum rex abstulerat, ob eius spectatissimam in re militari peritiam
recuperaverat, suosque subditos ad pristinam inflammare gloriam,quammaximeoptabat.
At cum bellorum causa studiorum Universitas Montemregalem ad tempus translata , ad
sedem antiquam postea restituta fuisset , parum abfuit, quin Germonius scientiarum
politiorumque artium curriculo metiendo impediretur, licet enim ex conspicua Cevae
Marchionum familia genitus , ob domesticas numerosa admodum prole productas
angustias , pater qui tum Glusiae apud Guneenses , quo se transtulerat Salis natali
eius sede , morabatur , illum discendi gratia in remotiorem urbem mittere nolebat.
At mater Vincentii Prierii , Salarum , Castri novi Glusiaeque partis Domini filia ,
virilis animi faemina , ut fervido adolescentuli desiderio satisfaceret , pro impensis
ad Anastasii institutionem necessariis, patris consensu propriam obtulit dotem. Quo
factum est , ut quam impensissime studiis animum adiungendo una cum fratribus
parentes ad provectiorem aetatem perventos meritis afficeret consolationibus , gra-
titudinis praesertim in Gommentariis tributum matri persolvens, ob sacrificium quod
filiorum bono suae dotis generosa peregerat. Augustae Taurinorum non tantum ad
politiorum litterarum , verum etiam ad philosophiae et theologiae studium incubuit,
optimisque praeceptoribus usus prae caeteris iurisprudentiam adamavit, magnamque
doctrinae vim in quodam nobilium ingeniorum conventu , cui nomen Academia Papi-
nianaea fuit, Noster ostendit. Tiraboschius in Italarum Litterarum ephemeride memorat
notiunculam, quam de huiusmodi Societate praebuit Germonius in libro qui inscribitur :
Pomeridianae Sessiones , in quibus linguae latinae dignitas adversus eos defenditur, qui cum
ea Hetruscum Sermonem non modo conferre, sed et anteponere audent. Aug. Taurin. apud
Io. Vanonem et Manfredum Morellum mdlxxx « Voi sapete, inqiiit Tiraboschius , che
« nel secolo 16.° la lingua italiana essendosi pel valore di molti scrittori abbellita ed
« ornata , assai piu che non fosse in addietro , comincio ad alzare orgogliosa il capo
« e minaceiare alla propria sua madre , cioe alia lingua latina , di rapirle un giorno
« quel regno, di cui questa avea fin allora tranquillamente goduto, eche molti percid
« furono gli scrittori , che altri in favor della madre, altri in favor della figlia presero
« le armi , e combatterono con valore. Ora a difensori della lingua latina deesi ag-
« giungere il Germonio , che in eta ancor giovanile , perche nato nel 1554 contava
« 29 anni , quando pubblico questo libro , si diede a sostenere nelle Seasioni , di cui
« parliamo, 1'onore e la preminenza della lingua ktina. » Nec hoc k>co praeteroundum est
Papinianaeam Academiam dum potissimum legales disdplinas coleret, latini quoque
idiomatis cultum prae oculis habuisscy in eam enim cooptati omneslatineloqui debebant.
Acoptimo sane iure: in Subalpinis namque asseclas et studiosos habuere , semperque
habebunt exemplaria graeca et latma, quae aliqui ex recentioribus agresti aure atque
hispida dedignari videntur. Quamplurimas in hisce Sessionibus notitias ad litterariam
sui tcmporis historiam spectantes nobis tradit auctor, nec ideo Ducis Emmanuelis Phili-
bertieiusque filii Garoli EmmauuehsmeritaslaudesimprudentisileDtio praetermittit.Hoc

(1) Fnsios de hoc doctornm homtnum coetu egit Thomas Vallaurras in opere , cui titulns: Mte Soeietd Letterarie del Piemont*
JJbri U Torino , tfpoyra/Ja <W frateUi Fnvala , m. MDCCCXLIV, »n-8,°

Digitized by

Google

HI

primum Germonii opus ei famam coociliavit, quam vidit inscquentibus annis augeri
ia graviorum scientiarura curriculo, cum Iurisprudenliae Doclor renunciarctur, acpaulo
post Ecclesiastici Iuris Professor in Taurinonsi Athenaco prae aliis scligeretur. Cum
primum catbedram conscondit doctrinae pracclarum spccimcn dedit, suisque acroasibus
exquisitioris eruditionis viri aderant tam Pedemontani, quam in aliis Italiae partibus nati,
intcr quos Octavium Sanctam Grucem Pontificium, Gonstanlinum Molinum Venetum
Lcgatum , nec non Hicronymum Ruvereiim Archipracsulem , Anloninum Thesaurum
meminisse iuverit, ut videatur qui honos studiis studiosisque eo hic saeculo a Rei-
publicae administratoribus tribuerctur. Haud varias quibus insignitus est ecclesiasticas
dignitates Germonius nunc recensebimus, cnm nobis de scientiarum cultoris praecipue
vita operibusque sermo sit habendus. Paratitla Garolo Emmanucli dicavit, in quibus
iuris pontificii post Grcgorii Noni decretorum , sexti Decretalium libri , Glcmentinarum ,
reccnliumque Tridenlinae Synodi mutationum promulgationem, epitomcn dedit adeo
perspicuam, ut non minus Guiacio in suis Digestis et Iustinianaeo Godice profuerit
ephebis, ipseque Guiacius quondam publice aflirmaverit, Noslrura ei palmam abstulisse.

Prae caeleris lcgum scientia ad maturandos hominum progressus accommodatior erat,
iustitiac et aequitatis principia propagando; sed eruditionis criticique iudicii dcfectu
veteres legum interpretes , leviter eam , ac primoribus , ila dicam , labiis dcgustarant
Lento admodnm gradu procedehat ipsa, cum Guiacius novum ei patefecit iler, eamque
ad prislinam, quam habuit felicioribus Itomae sacculis, formam reduxit, et quam
lateritiam acccpisset, auream rcstituit iurisprudentiam. Undc minime mirandum ab
ojnnibus Guiacium summum Iurisperitum habitum fuisse.

Taurinensium Archiepiscopus Ruvereus a Sixto V Romam accitus, itineris comitem
voluit Germonium, qui Romae Pauli Iovii historiam pcrlegens, multis eam notis et
indice locupletavit Haud ita multo post de personarum sacrorumque locorum immuni-
tatibus tractatum exaravit, qui in tres divisus est libros, in quorum primo, quam populi
etnicique principes templis eorumque ministris concessere ; in allero quod in Chri-
stianae Ecclesiae commodum ab Imperatoribus et Regibus factitatum; in terlio denique
quam vel divinis legibus, vel ex Pontificum Conciliorumque auctoritate deberi Clero
putabat, accuratissime collegit, nec non eleganter exposuit. Cum vero Ruvereus in
Purpuratorum Patrum Gollegium adlectus esset , veriti plurcs ex eius inimicis , ne
ad aitiorem gradum in posterum ascenderet, libello quodam femoso eum aggressi sunt.
At Germonius illico libro Matthaeio Gardinali dicato, Archipraesulis sui famam peri-
tissime defendit; de Indullis enim, beneficiis idest quorum Sanctae Sedi est reservata
collatio pertractans, dignissimum, ut alios , Ecclesiae Principcm creatum fuisse Ru-
vereum demonstravit; quippe qui ex antiquissima familia prognatus, quac octo Car*
dinales duosquc Pontifices, Sixtum IV nempe et Iulium II rcccnseret, quorum
postremus diutius barbaris Italiae potiri cupientibus, pavorem iniccit. Nonnulli tamcn
nondum probatum putant duos Pontifices Ruvereos, adgnatos fuisse pcdemontana fa-
railia eodem nominc praedita. Quapropter Ruvereo Sacrae Consultae praeposito, ma*
gnamque in Ecclesiae administratione partem habenti , quam plurimum utilis opera
Germonii fuit, qui variis eo in tribunali fiinctus officiis, iurisdictionis causas dirimebat

Digitized by

Google

Vf

Vita functo Urbano VH Gardinalium conclave, ut Ruvereo familiaris ingressus est,

Sabaudiae Duci, agitati Galliae regni curam demandatam iri. Hispanienses tamen Gar-
dinaics, licet Garolus Emmanuel eorum Regis gener esscj, Ruvcreum eligere noluerunt,
ambitionem namque et potentiam Duois metuebant; Florentini pariter Mantuani ac inter
hos Gonzaga praesertim, ne Mantuanus Dux Monferratensi ditione privaretur. Binis
elapsis mensibus Gremonensis Gardinalis Sfrondatus Pontificia thiara decoratus cst, ac
GregoriiXIV nomen assumpsit. At temporum gravitate tanto impar oneri fuit hic P. M.;
quippe qui haud multum in administratione rerum versatus, Nostrumque adeo dilexit,
ut de Immunitatibus tractatum sibi Pontifici inscriptum typis mandari permiserit
Gregorio Gardinalis Facchincttus humili loco Bononiae natus successit, et Innocentius IX
appellatus est. Interim ferocissimum in Gallia Narbonensi Gatholicos inter et Galvini
placitis addictos bellum exarserat, et nisi mors secundo kalendas ianuarii anni mdxcu
Pontificem intercepisset , certe ab ipso Episcopali Foroiuliensi dignitate auctus Ger-
monius in Provincia fuisset. Natura cnim mitis Pontifcx populis pacem reddere, Henri-
cum IV pro legitimo Rege habere , si ad pristinam revcrteret fidem animo decreverat,
hocque Nostri praesertim prudentia et ardentissimo Religionis studio consequi in votis
habebat Sed brevi Pontificatum tcnuit, ut Ruvereus quoquc demortuus Gardinalatum ,
eodemque anno pridie kalendas februarii Hippolytus Aldobrandinus , Glementis Octavi
nomine, Summus Ecclesiac Pastor renunciatus est Tum septimi Decretalium libri
in ordinem redigendi gratia novus Pontifex, quem ipse iam occuparat locum Ger<-
monio assignavit, eique commisit matcricrum interpretationem, quamstrenue admodum
peregit, difficfllimas quaestiones agitando coram Papa, qui saepius doctissimo isti
coetui praeerat.

Paucis interiectis diebus Urbinatum Dux, Franciscus Maria Germonio legationem apud
Pontificem credidit, qui Romanae Aulae, ut aiunt, Referendariis eum adscripsit, quae
munia digne admodum exercuit, gravissima enim eo temporis negotia Ponuficiorum
aulicorum animos occupabant. Maximi momenti Gailicum erat expediendum negoliunr,
de absolvendo namque ab excommunicationis poena in ipsum a Sixto lata, Navarrae
Rege agebatur , qui post Henrici III obitum regnum iure sanguinis suum obtinere
properabat eodem illo exercitu, quo defunclus Rcx Lutetias, quibus expulsus futrat ,
aggressurus. Interim adversus Henricum IV potentissimum inter Hispaniae Regem, Sa*
baudiae Ducem itemque Lotharingiae aliosque Gatholicos Galliae Principes foedus initUm
fuerat. Funesti admodum belli exanlesccbat incendium, falsamque fiiigens Religibnis
causam contra illud regnuin , cuius inhiabat dominium , unusquisque conspirarat Ga>>
tholici Regis electionem anxii exspectabaht omnes , eamque perfici a Generalibus Con*-
ventibus qui cito cogi debebant , posse putabant ; scd vix ut Navarraeus ad Sa&cu'
Dionysii solemniter suos abiuravit errores , omnes Galliac civitates eum legitimum
Principem esse una voce dixerunt Quapropter Ponlifex animadvertens quammaxime
ad populorum christianorum pacem conferre deberet, bencdictionem Regi impertiri,
in suam recipere gratiam invita Hispania, quae duo sceptra coniuncta volebat, conf*
siiium coepit, propositoque haud dimoveri passus est Ut Henrieos absolveretur prM

ibique omni ope, ut ad supremum eveheretur Pontificatum, huiusmodi electione sperans

Digitized by

eaeieris haec posita fuit eonditio, cunctis scilicet suam cum Ecclesia reconciliationem
nunciandi Principibus , et Germonius ita se gessit ut legatus eventum omnibus Italiae
Regibus signifieaturus, Urbinatis Ducis ditione minime transiret, ne eius Dominus qui
foedus cum Hispaniae Rege ferierat , ei nequaquam uliam iniiceret suspicionem.
Quaestiones etiam quaedam, mercatorias respicientes relationes Ducem inter et Pon-
tificem, Germonii praesertim laboribus prosperum habuere exitum, qui tamen in ei
eommisso munere parum temporis remansit.

At graviora facta simul accidebant Aiphonso Ferrariensi mense octobri anno mdcxlvii
absque prole e vivis erepto successor ex testamento Caesar eius patrueiis designatus
fuerat, qui omni destitutus ope Glementi dominiutn haud libere cessit, sibi Mutinensis
et Regiensis titulo solummodo reservato. Iter quod laetus novae adeptae possessionis
videndae gratia suscepit Pontifex, Roma iv nonas aprilis insequentis anni Noster accurate
descripsiL Narrat insuper magnum Principum, Oratorum, Provinciarumque Delegatorum
numerum se ad ei praestandura obsequium contulisse, ipsumque Carolum Emmanuelem,
hcet iam Verruensem Marchionem misisset, ipsummet venire constituisse, ut iura sua in
Salutiensem Marchionatum pro quo teterrimum fiebat cum Gallia bellum, Pontifici expo-
neret. lllustres quosdam pagos munitasque arces hoc in Marchionatu erant, cumque
ad Italiae ostia situs esset, quammaxime eum Italum Principem possidere decebat.
Ipsimet dein Salutiani Marchiones pluries Sabaudi Ducis clientelae se subiecisse affir-
marant, eaque de causa persolvebant illi tributum. Inter Verruinensis pacis conditiones
Hispani Gallique statuerant, Allobrogum Ducem quae occupaverat in Provincia et in
Delphinatu loca , reddere debere , Salutium sibi autem retinere , donec a Pont. Max.
Glemente, qui contendentium iudex electus fuerat, quaestio absoluta fuisset. Quamobrem
licet Sabaudiae Dux Romae Comitem Arconatum, Legati ofiicia fungentem haberet, tamen
quo melius eius exponerentur rationes Morotium, Subalpini Senatus primum Praesidem,
Iohannemque Vandum Senatorem, utrumque eruditissimum, in Urbem legavit, eis potis-
simum praecipiens , ut de quovis eventu cum Germonio consilium haberent Galliae
Regem validis persuadere argumentis sperabat Dux, itaque Parisios se contulit, at
oontra eius exspectationem illi Rex Salutiani Marchionatus proposuit restitutionem , vel
Bressiae, Pinarolii, Centalli, Demontis Arcisque Sparveriae, Castrique Delphini ces-
sionem , duorum mensium spatio concesso , ut aliquid statueret. Cumque in diem rem
protraheret Pontifex, et interim seligendi alterum ex duobus propositis negotiis Duci
exacto tempore, celebriores Henrici Duces in Sabaudiam dimicantes acie irruperunt.

Hisce profecto diebus post sexdecim annorum absentiam , patriam senesque parentes
invisit Germonius, civitatem aulamque Taurinensem agitatam invenit, quamquam nihil
terrorem Carolo Emmanueh incutere haud posset, qui novos ad repellendam hostium
vim incredibili celeritate milites scripsit, omniaque ad belium conficiendum neces-
saria parabat. At Germonius quodnam novum Italiae immineret damnum praevidens,
illico Sancti Georgii Cardinali scripsit epistolam , qua eum exorabat , ut Pontificem ad
mittendum pacis auctorem impelleret. Ut id assequeretur cito Augustam Taurinorum
venit Cardinalis Aldobrandinus, regali magnificentia exceptus a Duce, suaque potissimum

opera Lugduni mense februario anno mdci pax est composita, simulque fjtipulatum est,

Digitized by

Google

VI

ut Gallia Salutiensem Marchionatum Duci traderet, Dux vero Bressiam, Sebusianos
et Gexianam regionem Regi cederet , et finibus Rhodano flumine Ducis imperio sta-
tutis, ipse quodam ponte Gresiensi transiret, centena millia scutorum Galliae persolvens.

Germonio Romam reverso , Carolus Emmanuel sibi quammaxime utile fore putans
studium, quo sua feliciter pertractavit negotia, illi Legati vices, quotiescumque morbo
vel alia de causa impediretur, committere non dubitavit. Nimis longum, beneficia esset
quae ipse a Pontifice habuit, recensere. Honores permagnaque privilegia Equestri Mau-
riciano Ordini tributa, Gommendaeque (ita appellant) plures, partim in Neapolitana,
partim in Pontificia ditione sitae , restitutae fuerunt , ita ut Romaha Aula aegre ferret
tot impertiri favores, qui luculentae admodum ad Pontificem orationis Germonio con-
ficiendae peramplam praebuere materiam. Sub septembris mensis anni mdgiv finem
Legatum Vcrruensem Marchionem revocavit Allobrogum Dux, eique Germonium suffecit,
qui dignitatis initio spolii ius quod Nuncius Apostolicus Taurini in bona Salutiensis
Episcopatus habere contendebat, strenue admodum refutavit, ex illius regionis con-
suetudinibus ostendens tali titulo, nec sub Salutiensium Marchionum, nec sub Galliae
dominatu nunquam ullum persolutum fuisse tributum. Sed in Pauli V praecipue
pontificatu Germonii virtus enituit, cumque Paulus cum Venetis controversias haberet,
Nostrum ad scribendum opus Venetae Reipublicae contrarium compulit, quod tamen
officium aegre suscepit auctor , Venetis quidem peculiari studio adstrictus. Sublalis
Henrico IV adiutore discordiis, Pontifex a Germonio speciatim hortatus septimi edendi
Decretalium libri Cardinali Pinellio curam commisit, et cum dein aliquot Cardinales
creaturus esset, sacra dibapha Mauritium Sabaudiae, quamquam adhuc statutam legibus
non attigisset aetatem, exornavit. Hanc occasionem arripuit Dux, ut grati animi signum
Anastasio darct, eum Tarantasiensis Archiepiscopi honore decorandum Apostolicae
Sedi proponens. Quod Pontifex aequo animo vidit ob insignes virtutes, queis
praeditus, et ob praeclara in rem catholicam merita, longo annorum curriculo Romae
sibi comparata.

Vix Archidioecesim suam ingressus esl Germonius, totis viribus non tam corporis,
quam mentis sibi commissorum populorum commodis prospexit. Dioecesanam Syno-
dum coegit, cuius acta anno mdcxv typis excusa, quum porro nori tantum ut Archiepi-
Scopus , verum etiam ut Tarantasiensium Comes temporali imperio insignitus esset.
Urbanorum Syndicorum consensu primorumque urbis subsidio optimas tulit leges ,
complures sustulit abusus , quibus familiae angustiis aflligebanlur multis mercibus
certum modestumque statuens pretium , quod antiquitus iniquum ex hominum arbitrio
pendebat. Publica construere aedificia, reparare vias, purgare flnrnina , Cathedralem
Ecclesiam vetustate spectabilcm restaurare, unaque palatio archiepiscopali novis honestare
ornamentis. Verum consentiente Papa Sabaudicus Dux anno mdcxii illum Legatum
apud Hispaniae Regem destinavit, tum cum de gravissima Monferratensi quaestione
agendum esset. Longo abhinc tempore rcgionem illam Carolus Emmanuel multo iure
suam esse conlendebat , eoque aevo quo Paieoiogi vetustissimi Monlisferrati domini
occiderunt, ortae dissensiones , illiusque imperium in Gonzagarum domum transiit,
ob contractas a Margarita Bonifacii, Paleoiogorum postremi filia, cum Friderico Gonzaga

Digitized by Google

VII

nuptias. lamque a Carolo V creati iudices , qui pridie nonas novembris mdxxxvi
Genevae sententiam dixerant, possessionem Gonzagis asserentes, salvis tamen Sabau-
dorum iuribus, quae unius anni spatio definiri debebant, quod neque quadraginta
annorum lapsu confectum fuit. Garolus namque III molestissimis distentus beilis et
implicitus Montemferratum non tantum relinquere coactus, sed potiori suarum ter»
rarum parte ab ipsius nepote Francisco 1 Galliarum Rege immerito spoliatus est.

In posterum non modo Mantuae et Montisferrati , sed etiam Galliae negotia, tunc
Nicaeae ad Varum Ducem commorantem dubiis anxietatibus afficiebant , ibique constitit
Germonius antequam Legatus proficisceretur, Prineipis Victorii ab Hispania reditum
expectans. In vulgus prodierat vox Gondaeum Principem adversus Ludovicum tertium
decimum adhuc puerum coniurationem conflasse, ideoque regina quae filii Regis vices
gerebat, Sabaudiae Ducem ad dimicandum pro Rege summis precibus hortabatur. At
maior eorum pars qui ab Ducis erant consiliis Reginae adversabatur, Gondaeoque potius
Principi favebat; Germonius tamen quam execrabile fuisset civilium bellorum excita-
toribus ministrare auxilium ostendens, Ducem decere, eique maximam allaturum esse
gloriam , si pueri Regis defensionem susciperet , utile vero summopere ei futurum ,
si nulli parti studeret, eo magis quod Montisferrati quaestio nisi armis finem habitura
non esset. Dux Germonii sententiam sequutus, integrum ab omni se parte servavit. Inter
haec Hispania redux Victorius Princeps ad ripam appulerat, patrique, quae ab eo in
Montisferrati causa fuerant gesta, enarravit; et Anastasius ea ipsa navi qua Victorius
vectus fuerat, Ducis ad Philippum regem Lermaeumque Ducem acceptis litteris Hispaniam
versus iter arripuit Sed graviora in dies in Italia ob Principum discordias negotia
fiebant, et Allobrogum Dux animadvertens Mediolani Praefectum Mendozam aut sponte,
aut dominorum suorum iussu, eum prodere paratum, validum scripsit exercitum,
iterumque de Montisferrati occupatione cogitavit, dum Hispaniae Rex praecepit suo
Taurini Legato , primis ut Ducis hostilibus motibus , ex aula illa discederet , seque
illico Mediolanum conferret. Quapropter apud Lermaeum Ducem omnium negotiomm
supremum arbitrum , consiliariosque nitebatur Germonius , ne bellum , quod difficil-
limum extinguere esset, perspicacioris mentis viri accendi sinerent; strenui namque
Subalpini, nunquam nisi eorum iubente Principe arma deponerent, qui praeter antiquum
populorum amorem, quibus Martis Italki nomine donabatur, munitissimas arces ad
frangendos cuiusvis hostis impetus possidebat. Nec sui Principis apud Madriti aulam
magnis tantnm laboribus causam tuebatur Noster, verum quoque vitae pro eius salute
devovendae paratus, Duci liberrime, quod ex pace sperare, quod ex bello metuere
posset, absque ulla assentatione per epistolas significabat. At Germonii mirae in com-
ponendis rebus curae frustra cesserunt.

Garolus Emmanuel Hispaniensium superbia exasperatus, utpote qui liber Princeps
esset, nec aequo animo ferret sibi serviles imponi leges, vehementi percitus ira et
populos et Italos Principes ad externum excutiendum iugum adhortatus est, inter se
ipsos ad firmandum foedus, illius aevi scriptoribus veteris libertatis redemptor iure
meritoque salutatus. Haec vere Sabaudi Ducis digna verba habita fuere , quo sane ac

Venetorum Rcpubhca illis temporibus Italiae libertas sita erat. Vix cum Ducis consilium

d

Digitized by

Google

VIII

arma ilerum capesscndi notum fuit, Regis Hispaniae Legato praeceptum, ut Taurinum
relinquens, Mediolanum se reciperet , Germoniusque Archiepiscopus sex tantum habuit
horarum tempus, ut Madrito discederet, sexdecim dierum, ut Barchinonem perveniret,
et illinc se in Italiam nulla adhibita mora restituere. Haud sine magna palris aegri-
tudine Philibertus princeps hostilis Hispaniae militiae adhuc adscriptus erat, quin immo
Neapoli rediens cum hispanicis triremibus Genuam adpellens, sex millia militum in
Mediolanensis Praefecti subsidium exportavit; at proh horror, refugit calamus in hisce
de Principe, tam ab eius avorum virtute degeneri, enarrandis. Tertio nonas februarii
anni mdcxvi Germonius Nicaeam incolumis perveniebat, ea ipsa navi qua princeps
Victorius a patre missus, eam urbem ingressus fuerat. Quoad Religionem spectat multum
austeritatis Princeps habebat Victorius, et aliquot sacerdotes liberius quam sacros deceret
ministros vitam degere suspiciens, Germonio mandavit, ut eorum vivendi rationem
diiigenter exploraret, dissolutos et effraenes cohiberet, quod munus multa usus pru-
dentia adimplevit , supposita minime inveniens cuncta flagitia , sacerdotes divino
deesse cultui paupertatis, haud negligentiae causa, ac propterea Pontificem adeundum
esse , ut praesentibus Gleri necessitatibus consuleret , sapienter censuit Anastasius.
Interim ab Hispanis bellum denuo movebatur in Ducis ditione, qui ob hostium in-
cursibus ingenti exercitu una simul cum filio Victorio in patris auxilium pervento, se
suosque tueri parabat. Adolescentem nepotem suum Anastasium, qui eum in His-
paniam comitatus fuerat , misit Germonius ad Ducem , qui forti admodum corpore
eximiaque indole praeditus, ci validam in periculis poterat praestare opem. Nec ego
omnes et singulos huiusce belli eventus persequar, Ducis tantum, suorum Victorii ac
Thomae liberorum virtutem maximam iniecisse gentibus dicam admirationem , ita ut
pervulgaretur apud Italos vox, eos Garolo Emmanueli in re tanti momenti accessuros,
eo magis quod Venetorum Respublica pecuniam illi ministraret , in ipso solum fir-
missimum libertatis propugnaculum agnoscens.

Sed septimo idus octobris anno mdcxvii cum Pontifex Venetique iterum se interpo-
nerent Toletura inter etBethunem, Gardinali adstante Ludovesio Ticini pacis conditiones
statutae fuere. Germonius qui exardescente bcllo ad suam redieral Dioecesim , cum
sextum et sexagesimum iam attigisset annum, publicis quiescere negotiis, sibique
creditae Ecclesiae gremio suos explere dies optabat; confecta tamen pace Ducis effla-
gitationibus se accommodans apud Philippum Hispaniae regem denuo Legatus profectus,
Dioecesim suam, quam non amplius revisurus erat, haud libenter deserere coactus
fuit. In hispaniensi aula quam plurimae factae mutationes : Lermaeus namque Dux
a pristina potestate ceciderat, summaque licet senectute a Paulo V cardinalitia pur-
pura decoratus , tamen non amplius regis gratia gaudebat. Hic regius administer mi-
rabile inconstantis fortunae exemplum extitit. A sublimiori ad deteriorem gradum re-
pentino casu deiectus, non modo contemptus, verum etiam ad mortem usque ab eius
inimicis fuit exagitatus. Horribilia interim Rheticorum Vallisque Tellinae facta tolam
fere Europam praesertimque Hispaniam terrore replebant. Ferae admodum eorum
tam religiosae quam civiles discordiae Hispanicas, Helveticas, Gallicas acies, alias ad-
versus alias traxere, unde terribilis orta confusio. Eo temporis idest anno mdcxxi quinto

Digitized

IX

calendas iebruarii obiit Paulus V, nec multo post Rex Philippus III maximo Germonii
dolore , qui eum multa complexus fuerat benevolentia ; uniusque in locum Gardinalis
Ludovesius, alteriusque Philippus IV suffectus fuit Hispania eo quod arma cepisset,
totius pene Vallis TelUnae territorium consequuta fuerat, Galliaeque detrimenlo sibi
iter tutum reddiderat, quod quidem in dominio esse Hispanorum aeque ferebat,
novusque Pontifex frustra potentiores hortabatur, ne proximi cruenti belli sontes haberi
quacumque de causa vellent. Sabaudi quoque Ducis adversus Genuensem Rempublicam
non deerant inimicitiae, eo quod praeterilis bellis Hispanorum partibus favisset , Ca-
rolusque Emmanuei Zuccarelli Marchionatum sibi a Genuensibus arrogabat, quem suum
vetustis iuribus esse contendebat; tam Parisiensis quam Taurinensis denique aula,
ut Medioiani Liguriaeque inter se ipsos dividerent imperium, clam hostiies instruebant
apparatus.

Huiusmodi rerum temporumque conditio, cum Germonius Madrili gravissimis im-
plicitus politicis ncgotiationibus moraretur , quorum pondere . oppressum interdum
dulcissimis studiis, levabat atque laelus recreabat animum. Tarantasiensis Ecclesiae
Synodaiia Statuta anno ndcxx vertente Gardinali Ferdinando Austriaco Toleti Archie-
piscopo inscripsit, postque biennium suum de Ecclesiasticis Immunitatibus opus P.
M. Gregorio XV dicavit , qui adhuc Gardinalis mira quadam dexteritate Hispaniam
inter et Sabaudiam pacem reconciliarat Brevi admodum usus est pontificatu, eodem
namque ipso anno quo ad tantam evectus fuerat djgnitatem , decessit, Gardinaiemque
Barberinum, qui sibi Urbani VIII nomen assumpsit, in Petri Gathedra successorem
habuit. Huic Pontifici gratulatorias litteras misit Germonius, totam operum suorum
ilii dedicans collectionem , quae Romana in Urbe Francisci Arantii curis eius amici
duobus voluminibus, maximi momenti pluribus aucta correctionibus ct adnotationibus
in vulgus prodiit, cum post humani generis instaurationem super millesimum tertius
et vigesimus sexcentesimus esset annus. Alia tamen scripta ad quorum studium in-
cubuit, haud in hac collectione comprehensa fuerunt. De Legatis Principum et Po-
pulorum libros tres septembris mense antecedentis anni confecit sub Philippo IV
Hispaniae Rege , quos Urbano VIII dicatos omnes Romae typis impressos viderunt
anno hdcxxvii. De officiis , de dignilatibus privilegiisque Legatorum in libris hisce
tractavit Noster, ab eo ut caeteri latina lingua exaratis. Sed luculentissimi ex omnibus
Germonii sunt Gommentariorum qui supersunt libri, quibus perscribendis praesertim
extremo vitae suae spalio operam dedit. Eius dictio elegans est, suavis et piane romana,
exceptis aliquibus vocabulis latinae linguae additis, insertisque nominibus, stylus tamen
floridior qui oratoriam potius quam historicam saepe referat rationem. In quibusdam
minoris ponderis nimis diffusus apparet, in aliis nimis suimet operumque suorum
iaudator, quae vanilas et redundantia illius aevi scriptoribus communia vitia, festivis
et acutis senlentiis , vividis graphicisque coloribus , queis personas , loca , facta et
eventus tam prosperos, quam adversos depinxit, praeclare pensantur. Quapropter haud
immerito dixerimus Nostrum gravissimum Iurisprudentiae magistrum, rerumque civilium
quammaxime expertum, elegantioribus disciplinis semper animum adiunxisse, ex
quibus mira ei proveniret in arduis negotiis oblectatio.

Digitized by

Google

X

Huiusce operis duo novimus exemplaria, quae oculis subiecta fidelibus manuscripta
ex formis et stylo septimi et decimi saeculi nobis visa sunt, proximi scilicet tem-
poribus , queis perscriptum est autographum , ac inter chirographa Taurinensis Athenaei
Bibliothecae servatum, perillustris nostri Gonstantii Gazzerae Praefecti diligenli cura
repertum paucis abhinc annis fuit. Alterum duobus divisum voluminibus, perspicuis
extensum litteris, in Regiorum Archiviorum Bibliotheca perstat. In quorum primo
chirographorum decem solummodo ex sexdecim libris , in quos dispertitum suum fuisse
opus Noster admonet , reperiuntur , finemque habent ad id temporis punctum , quo
Auctor ab Hispaniensi prima legatione, anno nempe mdcxiv dimissus fuit; hocque
in exemplo aliquae italicae habentur adnotatiunculae ad libri marginem , quae Albensi
Episcopo Fr. Paulo Britio tribuuntur, quippe qui huiusmodi apographi dimidio septimi
et decimi saeculi possessor fuerit. Levissimi tamen momenti adnotationes istae a docto-
ribus habitae ; cum e contrario undecimi libri initium , haud expleta periodo conti-
nuatum Regiorum Archiviorum contineat exemplar, praeter libri P. M. Paulo V, qua
decoratur, dedicationem. Horum in reliquis omnibus scriptorum concordantia, utrumque
ex autographo desumptum fuisse, nos optimo quidem iure coniicere facit, quod tamen
infelici quodam fato haud reperire potuimus. Accurata tamen utriusque exempli col-
latione, quod in uno omittitur cum eo quod in alio narratur, pensantes , integrum
Germonii textum lectoribus exhibere, hac Gommentariorum editione putamus. Nec prae-
terire silentio possumus ditissimarum supellectilium , quae Nostri Madriti adornabat
palatium descriptionem nos vidissc. Quae demortuo Archiepiscopo ab eius Secretis
Bartholomaeo Capiitio Doctore ad Garolum Emmanuelem Ducem missa fuit, hacque
opella mentionem de hisce Gommentariis licet perbrevem iniicit. Extare etiam de-
bebat epistolarum numerus , quas Genevensi Antistiti mittebat Francisco Salesio , quo
simul cum Fabro lurisconsulto sui temporis celeberrimo, tenero amicitiae vinculo
coniunctus erat, cuique suae Dioeceseos curam, eo absente Legationis gratia, com-
miserat, qui epistolarum numerus fortasse maiorem in partem incendio, quod superiori
exeunte saeculo in Musterii capitulari evenit archivio, deperiit. Multa quidem diver-
sique argumenti opera, summum in Ecclesiam studium, diutini pro ea sapientesque
labores, eum in Purpuratorum Patrum Gollegium adligere debebant, iamque de isto
illi conferendo honore percrebuerat Romae vox , quam peracceptam Garolus Emmanuel
habuit, qui hoc quammaxime expetebat, cum trium dierum spatio colicis doloribus
adflictus, septimo et septuagesimo aetatis suae anno pridie nonas augusti mdcxxvii
carus omnibus sancte decessit, suis officiis egregie perfunctus.

In Divi Hieronymi ad Escuriale Goenobio prope Hispanicorum Regum, mortales
Germonii sepultae sunt exuviae, postquam ad Sancti Sebastiani Garoli Emmanuetis
expensis iusta magnifice illi persoluta fuerunt, idem namque Gaputius AUobrogum
Duci scripsit Legatum suum Madriti mediocrem, immo exiguam reliquisse pecuniae
summam , qua ad eum alieno aere levandum opus erat , nec unde illum honesle ,
ut Legatum decebat et Archipraesulem inhumandum, haberet. Addit etiam Caputius
Ducem dc postremis Germonii momentis certiorem faciens , gravem Regis Catholici
toliusque Aulae, pracsertimque Olivarii Comilis fuisse dolorem, cunctis enim flebihs

Digitized by

Google

XI

occidit. Amicos et laudatores gravissimos illius aevi scriplores habuit Noster, ex quibus
Guiacium et Fabrum tantum meminerimus, qui postremus undecimum inscribens Con-
iecturarum librum, aperte testatus est, Germonium veterem Iurisprudentiae dignitatem
restituisse , tot saeculorum barbarie depressam , et pene iure postliminio eam in
patrias reduxisse sedes. Quapropter si nunc quoque temporis honore dignus erat vir
celeberrimus , si qua laus ab eius civibus illi tribui debebat , meis haud equidem
verbis, sed operum quae scripsit et peregit nitida eademque eleganti editione, con-
ficiendum erat a Guratoribus qui patria monumenta publicis et privatis tabulariis
condita in lucem proferunt, quibus historiae lux nostrae summa provenit, gloria
et utilitas.

Dabam Augustae Taurinorum kal. apr. anno post Ghr. natum m.d.ccc.lviiI.

Digitized by

Google

Digitized by

Google

Beat. ,E0 Patri Paulo V. to

Catholicae Ecclesiae summo atque optimo PontificL

Arduam sane prouinciam suscepi (Pater
Beatissime) tum ob maleriam, cui me im-
parem factum ob Peregrini, Otelij , Scai-
nique auctoritatero, qui, cum in celeberrimo
Patauino gymnasio ciuili disciplinae nomina
dederint sanctarumque legum ductu bene-
uiuendi alijs praescribere debeant, mode-
stiae cancellos egressi, dum Pontificiam
Maiestatem, uocant ipsam, quam profiten-
tur, artem eximiam haud uulgari afficiunt
iniuria, nihilominus, Christianus homo,
Catholicae Ecclesiae alumnus, tuisque in
me ofliciis doctissimus oneri abs te mihi
imposito eo libentius humeros expono, quo
huiusmodi consultorum commentis repu-
diatis, aliorum quoque aduersariorum petu-
lantiam conspicere compressam iri hon dif-
fido: non enim desunt , qui contra Altaris
ministros acrius, ac turpius intentataxn
litem prosequentes , ae venerando Theolo*-
gorumtitulo abuterites, spiritualitim perso-
narum, ac rcrum priuilcgia perturbant,
Ecclesiaeque Sacrosanclae illibata lifcertate
pessundata, profanam politiam Sacroe Mo-
narchiae anteferebant simulquc Jesu Christi
uicariain potestatero unpudenter oppugna-
re, ac quanlum interedt, subuertere non
erubescunt: proinde adttersttm hos;, (ftti le-
gum sensus peruertunt sacramque paginam
ad mendacia , ac fabulas contorquen}., ayma
sumenda , ac uera clypeo sa tanica terw-
rariorum spicula retundenda, praesertim,
quia uanissimi hac de re aspcrius loquun-
tur, quam ueneta, ipsa sential RespublW,

quod sane de Catholica Religione malemeri-
tos reprehensione digniores reddit, mihique
ad eorum audaciam pro uiribus compescen-
dam aniinos addidit; siquidem Dei cultum
hominum mentibus ab ipsa natura insculpi,
ita exploratum est, ut non solum ueri di-
vinae legis cultores, sed aliae quoque sin-
cerae fidei lumine orbatae gentes, suos
Ponlifices sibi iudices, rectores magistros-
que, constitutos, immensis semper hono-
ribus prosequti sint, sacrosque homines
sacerdotes, scilicet a m^ofanis distinctps,
in summaque semper venerationA habila
rerum sacrarom cum suprema attetoritate
absolutissimos esse moderatdres uolueris.
Hac mttnitus loricft, fallacium aEgwroeofc*-
rum eaptiosorumque sophistnatttm , ictws
mihi uidetur elttsisse: hac inquam fiducia
libellutn hujac tlbi nuncupo (Pontifex San-
ctissime ) , qnem , si de causa r quoaiam inssn
tuo conscriptus in lttcem prodit, tibi gfa-
tum fore non dubito. Feci eqttidem quan-
ttiniia me fuit,ut aduersariorum roacwnas
euerterem , perficham , atque. insidias pqrie-
Ihcerenl , arrogantiam Trangerem. Vtinam
qualisqumque sit, hacc mea dispiitatio ex-
pectatiooi tuae ,r<espDnd6at 4 in teaehrisque
iacefltes ad ueritatis lucem; auitamqttfe' re-
uocet nietatem„ita ut te Christi Yicarium,

omnittroqtte roortalium Pastarem . m*xi-

mum agnoscan*, colant, ueaerentnri Vale,
ac tfiu yiiie Catholicae Ecclesiac^ Princeps
opttroe , ac pjacsn>li'um. Romae incuntc,
launo iwxi. ■■■i ..■;•-. > ,■

Digitized by

Google

ANASTASII GERMONII

COMMENT ARIORU M

LIBER PRIMUS

Historiam quanti fecerint omnes gentes , nemo
uel mediocriter inditteris uersatos, ignorat; ut quae
r?s tenebris inuolutas , atque omnino deperditas
ad ueritatis uitam , et lucem reuocet ; heroumque,
et populorum admiranda opera senio confecta fere
inuenescere faciat , uendicetque ab interitu. Inter
caeteros Romani ingenio, factorumque gloria odo-
nium mortalium praestantissimi , iam ab initio
rerum suarum usque ad P. Mutium Pontificem
maximum , ut publice gestorum publica itidem ex-
taret memoria, litteris ea commendari ab ipsis roa-
ximis Pontificibus uoluerunt ; qui omnia in album
collecta, efferebant , domique tabulam proponebant,
potestas ut esset populo agnoscendi an uerum esset,
quod scriberetur. Laudantur Hebraei , Aegypti j ,
atque Ghaldaei, quod conscribendae historiae munus,
uti publicum, ac pene diuinum, non nisi integer-
rimis , optimisque uiris , delegari permitterent. Si
quidem solis Sacerdotibus, et Prophetis rerum ge-
starum arinales conficere licefeat ; nec tamen supra
scribentium memoriam. Qubd, et apud Perparutn
Reges obseruatum , et pro lege habitum legimus.
Est historia testis temporum, Regum, Gentiumque
norma , morum speculum, lux ueritatis , memoriae
praesidium , magistra uitae , nuacia uetustatis : su-
blatis namque ueterum monamentis , non homines,
angelis scilicet similes , sed bruta animantia rationis
expertia uideremur ; ipsa est , quae frcquentibus
exemplis , ueluli excellentissimis ptcturis ad uiuum

a hominum instituta , ac uitam referentibus , docet
quid nobis faciendum sit, quidue fugiendum. Quorum
mooitis de gloria tantum, ac laude solliciti, ad res
bene gerendas , uirtutisque praemia consequenda ,
quasi ad libertatis pileum , alacriter concurrimus ,
et poenis , quibus malos plectt identidem uidemus,
deterriti, uitia aspernamur, ac tamquam pestem
detestamur. Plura praeterea bona alia mortalibus
proficua secum afiert historia , uel illud praecipue,
quod nationes , ac familiae insignium uirorum ,
quos ediderunt , memoria iliustratae , ac prae cae-
teris clariores effectae , titulis , honoribus , priui-
legijs iure optimo augentur. Vnde non ciuitatum
solum, ac familiarum, sed et priuati cuius hominis
maxime interest, rerum a se gestarum propriam

b confio*re historiam. Nam praeter laudem, quam
quisque , benefacta diuulgando , consequi potest ,
etiam plurimum prodest uariorum temporum euentus
posteritati tradere : cum ad rempublicam admini-
strandam, tum ad. familias optimis institutjs , et
formandas^ et conseruandas. Quibus ego , alijs ad-
ductis rationibus ANASTASII GERMONII uitam
ab eoque gesta fere omnia, comcribcte statut :
nimirum existimans, non modo ipsi , suisque, sed
litterarum quoque cultoribus , nec non politicae
studiosis , rem me gratam facturum , cum is , et
naturae dotibus , et ad liberales artes mira ingenij
propensione omnibus charus adeo fuerit ut inter
Salafum, et Clusij oppida de eius natali solo susci-

Digitized by

Google

6g3 ANASTASII GERMONII COMMEJSTARIORUM LIB. I. 694

Uta sit aliquaudo conU-ouersia ; praeterquainquod a alacriter certamen , kt quo Vinceutius , magaa de

et Augusta Taurinorum et Roma ipsa, eum ciuem impijs insidiatortbus strage editai, pturibuaque forti-

suum esse, et uooari gaudent. ' Natns est Aoasta- tudinis siguis datis , cum duplex uulnus accepisset,

sius humanae salutis annq mdu. die penultima fe- equo per calhtm delapsus mortique proximus Deo

bruarij in Salarum materni aui oppido, hodie ip&ius gra&as agens , quod pro eius gloria , ac fide san-

Germoniae FamUtae a patre Anastasij etnpto, Mar- guinem funderet , ac nomen Jesu piuries ingemi-

chionatus Ceuae AHobrogum Duci subiecti , dum nando diem feUciter chwsit extremum. Quibus ita

tota illa regio beUorum ineendio inter Galliae et
Hispaniae Reges multos ante annos excitato fla-
graret.

Patrem habuit Jo : Baptistain Antonini Germonij
filium et Mariae ex eiusdem Marchionihns stem-
mate progenitae , qui annum agens uigesimum se-
cundum Gatarinam gentiii suo Vincentio Salarum
item Prierij, Gastrinoui, et CLusij ex maieri parfe

se habentibus scelestissimi hostes , postquam iu
corpus defuueti adolescentis barbari desaeuieraot ,
aduemente nocte , abierunt. Ex nostris, qUoniam,
ut ViucenUo, suisque praesto essent, excertamine
non discesserant , pauci superfuere , qui ad castra
redirent. Quod, cmn intellexisset exercitus ductor
Bernardinu» a Sabaudia uir, et beUicis artibus, et
summa erga mUites beaeuolentia ualde insigni»,

domino natam , uxorem duxit, ex qua undecim b statim imperauit suia, ut Vinccritij, quem unice

suseepit Uberos , quorum tres infantuli obiere, re» dUigebat casmn. ulciscereotur. Sied quando id per

Uqui ad iustam aetatem peruenere , sex scilicet noctem, eamque obscurissimam, non Ucebat, usque

masculi , feminae duae , quarum natn maior Anna ad preatunam lucem uindictae eupidos milites in

Juuenalt MaUano ciui prhnario Fossanenst nupsit
Bartholomaea anno aetatis suae duodecimo animam
efflauit. Masculorum pritnus fiiit Gerardinus , auun-
culi magni Hierosolymitana maiore cruce decorati,
nomeo referens. Rodomontes secundns, quem se-
quutus est Anastasius, quartum locum Antoninus,
quintnm Vincentius , postremum sorUtus est Ale-

staUone eontiouit. Igitur summo mane sequentis
diei ducentos peidites, equites uero leuis armaturae
quinquaginta e caatris ejfire iussit , qui locum oer-
tammis circnmquaque discurrentes, omniaque perlu-
strantes, oum hostem nusquam reperissent , cada-
uerihus socidruui pro locorum angustla sepuUurae
traditis , Vincentq corpus in casbra retulerunt, cuius

xander, quos uiuentes uidit uterque parens cente- aspectu uix fuit, qui iacrymis temperaret ; omnium

narius. Horum primus , et ultimus rebus domesticis, enim anknos sibi conciliauerat magnae spei ado-

Vincentius mUitiae, reliqui Htteris operam nauarunt. lescens. Decernitur funus ; et , cum saeris aedibus

Gerardinus annum agens trigesunum quintum , circumquaque ab Haereticis dirutis, noa esset ubi
nullis luSeris , satisque arnpk» pecuUo relicto , Au- o cadauer rite huraari posset , quinque mtllia passuam

gustae Taurinorum mortem oppetijt. proficisci plaeuit , maiori parte exercitus insequente^

Vincentius cum Henricus tertius Galliarum Rex ingentisque moeroris signa praoseferente.

ad auitam regnum ex Polonia properans , Taurini
aliquot dies animi causa constitisset , atque ab Al-
lobrogum Duce Emanuele Philiberto auxiliares co-
pias impetrasset, equitum nempe iniUe, peditum
uero quatuor milUa, ut de perduellibus haereticis
debitas poenas sumeret, tum primum in militiam
nomen dedit , annumque natus paulo supra uige-
simum tertium cohortis unius signifer est decla-
ratus. Is aUquando, dum frumentatum iret in GaUia,
cum ualida militum manu ab Haereticis circum-
uentus, quamuis eorum longe maior esset nomerus,
praecipue equitum , uictoriam animo concipiens ,

Nec iUud praetereundum , . quod eadom nocte
Vincentij mater ,- Hcet a filio quindecim dierum
itinere distams , iu somnijs nescio quid terribile
sibi uisa est uidere ita, ut alta uoce exclamauerit:
Vincentius mortuus est. Qua uoce somno excitatus
maritus : quid est , inquit , mea couiux ? Vinceotius
noster, respondit illa , e uita excessit. Tum ma-
ritus : et tu una ex iUis es , quae somnijs fidem
praestant ? Nihil equidem ilUs tncertius , nihil *fal-
lacius , faxit Deus , inquit muUer , ut ita sit , sed
uidebis mi uir. Quod cum euentu paulo post oonv
probatum fuerit , locus admonet , ut rem admi-

suos hortatur ad pugnam , quam hostes se detra- d randam hic attexamus. Moerentes Vineentij parentes,
etare simulantes , terga dederunt, nostris magno undique uiris reUgioais de more acoersitis, defuncto
ipsos cursu insequentibus; sed', cum alij, e latebris fiUo in Salarum oppido ; fratres uero fratri Taur
erumpentes , ipsos clamore , et armis adorirentur rini iusta persolui curarunt. Rodomontes secundus
adeo , ut reUctis fugientibus ad urgentea nouos frater tn phUosophia, ac medicina tantum profecit,
hostes se se totos conuertere cogerentur, redire ut, et lauream perhonorifice consequtus sit, et

interea, qui fugam simulauerant ac cum socijs no-
stros undequaque uehementer premere VincenUus,
ut erat corpore firmus non minus , quam animo
commilitones ad praelium, et manu, et uerbis con-
firmabat, nihil gloriosins dictitans, nihil strenuo
mUite dignius , quam pro religione uitam propriam
Christo immolafe , qui , ut uniuersum orbem re-
dimeret se ipsum acerbissimae Crucis patibulo tra-

modico inlertecto tempere , Taurinensis Academiae
cathedram , quam medicmae practicae uocant nullo
negotio obtinuerit. Cui muneri obeundo, cum ma-
gnam adbiberet diligentiam , Catarina Austriaca
Dueis uxor , eum sibi medicum adsciuit : ac ,
qnamuts modeste recutantem , saepius interpeUalum,
amicis, et consanguineis, praesertim fratre Anastasio,
per litteras suadentibus, ad tantam occasioncm

diderat , qua uoce audaciores facti milites, inierunt arripiendam tandem adegit. Aulam ingressus , per-

88

Digitized by

Google

6g5

magnam sibi conciliauit benenolentiam , tum Cata-
rinae omnium feminarum prudentissimae et optimac,
tum atiarum in eius comitatu existentium muliernm.
Quare, et eiusdem Catarinae gratia minime abute-
retur , infantulorum Principum saluti maxime inui-
gilando, quidquid petijt, dum uixit, obtinuit. Tandem
diem obijt Rodomontes prole sibi haud dissimili
relicta. Antoninus quatuordecim annos natus , di-
uini amoris igue tactus , parentibusque ac fratribus
nibii tale suspicantibus , in sacro Dominicano coetu
Regum Regi famulari decreuit ; uixque annum
sextum decimum egressus , suscepti instituti legibus
de more solemni se uoto obstrinxit, ita suaden-
tibus , et cupientibus ordinis Praefectis , ut , qui
non paruam se iacturam facturos intelligerent ,
si eximius adolescentulus , uel ad larem rediret
familiarem, nel in aliam caenobitarum familiam
nomen daret. Nam, praeterquamquod musicae pe-
ritus erat , ea , tam animi praestantia , tum cor-
poris uenustate praestabat, ut maxime de eius
indole spes concipi coepisset; cui ipse postea re-
spondere non potuit , uersa scilicet in membrorum
languorem, malamque .ualeludinem firmitale, atque
animi uiriditate illa , quam ex materno attulerat
aluo; siue ob studiornm nimiam assiduitatem, siue
ob frigiditatem in membris ex sacro peruigilio
nocturno in choro , ut aiunt , contractamque in
molestissimam pituitam desinens [cuius morbi na-
tura est ingenia obtundere , ineptaque ad disci-
plinas apprehendendas reddere] licet Antonini la-
borum fructum retardauerit , non potuit tamen
prohibere , quin eius industria deprauatam naturam
arte , et uigilijs superaret , adeo , ut studiorum
suornm praemia, et laudem apud omnes , et prae-
sertim apud eumdem Ducem, non paruam semper
reportauerit. Grandiorem factum Joannes Ambro-
sius Barbauarius eiusdem ordinis summus theologus
sibi socium adiunxit. Quo uita functo , ut ad sibi
propositam theoiogiae metam perueniret, Lutetiam
Parisiorum profectus est , *ubi , dum studijs operam
dabat in familiaritatem Henrici tertij Regis uenit,
eiusqne neptis Lotharingi Ducis filiae , postea Fer-
dinando Medicaeo Hetruriae Duci nuptae, cui adeo
charus fuit, ut uobilissima foemina ad Coenobium,
immo ad ipsum Antonini cubiculum haud raro se
se conferre non dedignaretur , quo eum interdum
animi causa pingentem , hominumqne uultus egregie
ad uiuum exprimentem inspiceret [quod scite ad-
modum ille facere didicerat] unde , cum magnam
oaperet uoluptatem , praesertim , quod Allobrogum
Duci, Rege, Regisque matre suadente, nubere cu-
piens , et propriam pingi ab Antonino , ad Du-
cemque mitti , et per Antoninum ad se remitti
Ducis efligiem obtineret plurima amoris non uul-
garis signa Antonino exhibebat , re ipsa fortasse
praestitura , quod uerbis profitebatur , nisi super-
ueniente peste , quae . per nniuersam urbem , et
praecipue in Dominicana familia uehementer gras-
sabatur, ipsum Lutetia discedere coegisset, unde
Tolosam primum , deinde Volcas petijt , ubi est

ANASTASIl GERMONII

696

a Auenio insignis ciuitas pontificia. Postremo ad
Aquas sextias , hodie Aix uoeata in qua eins pro-
uinciae Senatus ius dicit. Quare cum GaUica etiam
lingua apposite uteretur , magnam apud primarios
uiros sibi comparauit beneuolentiam , qui in pro-
prijs domibus eum exceptnm liberalissime tracta-
bant , et non raro ad coenobia , ubi ipse diuertebat
missis diuersarum frugum muneribus , quanti illum
faceretot , non obscure demonstrabant adeo, ut non-
nunquam eos orare cogeretur , ne sibi accipiendi ,
quae non debebat , quibusque non indigebat, onus
imponerent. Et quidem iure optimo. Quisnam illo
amico fidelior? Quis illo sodali iucundior? Quis ne
morum uenustate elegantior? Tandem ei Hispania
in Itaiiam de Ducis reditu cum Catarina Austriaca

b uxore nuncio accepto , Niciam concessit , ubi ab
eodem Principe perbenigne exceptus paulopost bac-
calaureatu, quem uocant, alijsque subinde suae
religionis muneribus cohonestatus est.

Anastasius, de quo nobis sermo est, Salis, ut
diximus, natus; ibidem usque ad nonum suae
aetatis annum apud parentes mansuv Quo tempore,
subiatis dissidijs inter Galliae et Hispaniae Reges,
quae uniuersam fere Europam beltis impiicauerant:
Emanuel Philibertus ciuitates , locaque alia , tam
cisalpina, quam transalpina omnia suae ditionis re-
cepit, quibus Carolum patrem sunm Franciscus
Galliarum Rex spoliauerat. Tunc mandaste materno
auo, Clusium a Salis circiter uiginti millia passuum
distans , Anastasius delatus est. Hic septuagenarius

c Catarinam fitiam Anastasij matrem , et generum
cum tota prole, et uidere, et apud se habere
cum maxime optaret, eo saepius rogauerat, ut
eo cum familia migrarent, domo , quam iuxta
suum paiatinm aedificauerat , eis dono data. Cuius
desiderio satisfacere cupiebat gener , praesertim
pacata pronincia. Est enim Clusium insigne op-
pidnm , et popuio , et artium uariarum industria ,
cum cinitatibus comparandum , et iitteratis , et ad
militiam idoneis hominibus instructum. Situm est
in loco salubri ad omnia opportuno, rerumque
copia affluente ad radices Alpium duobus collibus,
quasi brachijs , ab ipsis Alpibus porrectis , fere
totum clausum. Coelum habet hyeme ualde fri-
gidum , non equidem ui uentorum , sed propter

d niuium copiam ; aestate uero clementissimum, quod
aer leni aliqno semper spiritn moueatnr, frequen-
tius namque auras quam nentos experitur. Fluminis
hmpidissimi suauissima gaudet murmuratiooe, inter
collem , qui' orientem respicit , et castrum ex plu-
ribus fontibus auctum , placidissime fiuentis , cui
nomen est Peliex , quasi piscibus poilens piseantes
peliiciat: abundat enim, et minutis , et crassis
piscibus, ijsdemque, et gustui, et stomacho gra-
tissimis. In cacumine ipsius coltis sita est arx mu-
nitissima nulli obnoxia expugnationi , incolas afe
hostium iniuria , et incursione protegit , et tuetur,
interiecta ab ipso castro ad Alpes lata, et spatiosa
planities : in qua, praeter ridentia prata , exurgunt
amplissima , et fructuosissima castaneta , nec nou

Digitized by

Google

^97

COMMENTARIORUM LIB. I.

698

caeduae syluae. Item amoena et antiqua nemora , a sknae aquae oltro , citroque transeuntibus praebent

quae maiori ex parte fagos , et pinos , abietesque
alunt , hosque tam proceres , et magnos , ut uix
credi possit , et quidquid in syluis caeditiir , flu-
mine uehi potest, quocumque libuerit. Ex bis
conficiuntur trabes , tigna , tabulae , clathri , aqui-
miniaria, cululi, epixenia, labra, promptuaria, scri-
nia, sellae plicatiles , seilae reclinatoriae , pugil-
lares, orbes, et alia eiusmodi coinplura; lignis
praeterea ad usum quotidianum , calcarijsque fbr-
nacibus necessarijs adeo abundat, ut uniuersae
subalpinac prouinciae sufliciat , cum arbores caedere,
et in priuatum usum conuertere prohibeatur nemo;
quamuis extraneus , sicut , nec uenari. Enim uero
multa ibi , uariaque uenatio , praesertim capreo-

uoluptatem. Neque enim simpiicia naturae opera ,
sed eximiam pieturam mira arte elaboralam tibi
uidere uideberis ea uarietate, ac pulchritudine , ut
quocumque conijcias oculos , mirum in modam te
sentias recreari. Cum uero ad coenobium perueneris,
obstupesces : repraesentat enim magnae urbis ' fa-
ciem , utpote muris altissimis , ' turribusque cen
propugnacuiis a laterrbus munitum. Extra babet
molendina, domumque amptam peregrinorum, nota
Sacerdoturo hospitio patentem. hitus autem nebili
structara officinae aliaque aedificia uisontur, quo-
rum praestantiora sunt spatiosissima claustra , ex
ijs in plura atque etegantia cubicula itur, imo m
paruas domos ; iuxta ilHus Religionis institutum ,

lorura , aprorum, ursorum ingentis magnitudhris , b unicuique monacho distributas. In meditulho areae

nec non perdicum , et , gatlorum syluestrium , seu
montanorum , quos syluestres fasianos appeilant ,
aiiorumque uoiatilium. Hisce alpibus interseruit
natura nonnutlos molliter assurgentes , ac faecundos
oolles campis ipsis fertilitate minime inferiores ,
ubi a calendis iunij ad calendas octobris usque
pascuntur ones , caprae , uaccae , uitulae , equi ,
muli , et si qua alia sunt armentorum genera, una
qnaeque disiuncta , et separata , ex quibus caseus
multus , et pinguis , non ex uario iacte coagulatus,
sed pariter distinctus , pecorino , caprino , et uitu-
lino confickur. Inter hos caeteris supereminet mons
cui nomen est Pessima alta, fortasse, qnod reliquis
altior sit : biceps est , et uidetur aspicere Vesulum

peristylij fons erumpit , perque canales , ac fistukts
etiam subterraneas hoitis , ac uiridarijs irrigaftis
toti coenobio communicatur , fructibus item optimis
omnis generis abundat, excepta uua , quae in iilis
locis maturescere non solet. Aedes sacras habet
duas , alteram aiteri impositam ionico, et corinduo
ordine ; e marmore uersicolore extructas. Quod in
ijsdem montibus nascitur practer omnem materiam,
quae ad aedium constructionem est necessaria adeo^
ut in Italia nuliibi splendidius, ac minore hnpeasa
excitari magna aedificia possint. Gum fere omnia
sint publica , omnium commoditati sine pretio
exposita. Oppido uero meridiem uersus iata sabij-
citur planities in uineas , campos, et prata distincta,

alpinorum montium praestantissimum, e cuius radi- c cuius magnam partem magis meridionaiem aperto

cibus fluuiorum. Rex Padus emanat, de quo iibro X.°

Aeneidos Virgilius :
Ac, uelut ilie canum morsu de montibus altis
Actus aper, multos Vesuius quos pinifer annos
Defendit.

Vnde factus est locus f&bulae, Vesulum scihcet,
Pessimam altam uxorem duxisse , quam unice ama-
ret , donec orta , ut non raro fit inter ipsos con-
iuges dissensione, muliere neque mariti excusatio-
nibus, neque blanditijs, neque minis acquiescere
uoiente , eam iratus denique Vesuius ita pede per-
cusserit ut ad triginta millia' passus procul a se
abiecerit; sed, cum illa prae amore a uiro sepa-

gaudentem coeio uineae occapant. Ex altero iatere
patent frugifera , et immensa camporum spatia
bouum ui non facile perfrigenda , solo tenacissimis
glebis ita indurato , ut non , nisi fortissimis aratris,
scindi , iteratisque suicis perdomari possit. In his
passim uidere est nucum et castanearum arbores
late ramos difiundentes, nec non uineta , fious;
pyros , pomos in quincuncem. eieganter direetas
uiridariorum amoenitatem referentes , prata florum
mira uarietate depicta suauissimum fragrantia odo-
rem; cuncta perennibus aquis natrita crescunt,
ubi palus nulia , qua aer corrumpi possit , quia
deuexa teiTa quid quid liquoris accipit , nec ab-

rari aegerrime ferret , misertus Vesulus perditae sorbet , in riuulos effundit , riuuU in Peilicem. *Ac
amantis mulieris , ut ibi consisteret , iussit , quo d locorum hicunditate illectus , soceroque saepius in-

se inuicem, ac in perpetuum intuen possent.

Intra ipsos montes et syluas iacet coenobium
monacorum Certusianorum mira arte exstructum
ab oppido sex distans milliaribus. Et licet qoasi
in summo positum sit , ita tamen leniter, et sensim
cliuo fallente consurgit, ut, cum ascendere te non
existimes, sentias tamen plurimum ascendisse. Itur
enim per ripas Pellicis , quas ornant uarietate gra-
tissima, nunc continuae, nunc intermissae uiliarum
casae , nunc uirentia prata , nunc castaneta , nunc
frutices, arboresque fiructiferae plures. In flumine
hic hamo , ille rete , alij proprijs manibus piscan-
tur. Gratiam item loci augent plures passim scatu-
rientes fontes, quorum limpidissimae , et frigidis-

terpeilanti rem gratam facturus Joannes Baptista
praemissd- Anastasio , fiiio , iiluc paulo post trans-
tulit domicilium, nimirum futurum existimans,
iucundius, parciusque liberos suos Ciusij iitteris
eperam nauare posse , quam, si alio mitterentur ,
nuiiibi, scilicet, iibentius moratura, quam in pa-
tria, aut continentius uitam actnros, quam sub pa-
rentum ocuiis , aut minori samptu , quam domi.
Ciusij siquidem , ut a maioribus accepimus anti-
quissimum fuit , reipublicae litterariae munera ho-
minibus singuiari industria , atque usu spectatissmis
eommendare, ut doctorum praeoeptorum solertia
exculta iuuentus humaniorum studiorum profectum
aiiunde expectare non cogeretur. Quibus absoiutis,

Digitized by

Google

AMASTA&il GERMONH

:oo

ad grauiores discipliaas capesseudas in ciuitatem a
Monjtis Regalis septem millibus passuum Clusio di-
stantem mitti solebant, ubi olim frequentissima
florebat Academia , postmodum Auguslam Tauri-
norum translata.

Ghisij igitur a nono usque ad duodecimum an-
niim Anastasius fuit, quo tempore Michael Gislerius
Montis Regalis Episcopus, sacrique Purpuratorum
ordinis decus, qui paulo post, magno Orbis Chri-
stiani commodo Petri nauiculae gubernator datus,
Piiis quintus est appellatus, Clusium sui iuris op-
pidum uisitationis gratia profectus est. Cumque ibi
Episcopalia munia exerceret , Auastasium sacro chri-
amate in Christiana militia confirmauit. Interea ,
cum': Clusinus Praeceptor diem suum obijsset, uir-
que eximiae doctrinae Salis conductus esset, in b
eius contuberniuro a Patre missus est Anastasius,
quem si obseruare , ac sequi potuisset , plurimum
procul dubio in litteris profecisset, Sed ille uix
anao decurso sacerdotio auctus [beneficium uocant]
animarum curam suscipere , : scholaroque relinquere
coactus fuit. Per eos dies , urgente siunmo ac nouo
Poutifice Pio quiato edictis , ac poenalibus prae-
ceptis, concilij Tridentini decreta obseruari, quorum
unum ez praecipuis erat, ut Ecclesiastici populo-
rum rectores, quos Parochos uocamus, beneficia
curata non per Vicarios, sed ipsimet administra-
rent, Salis ea de causa discedente Praeceptore,
Anastasius Ghisium reuersus, tempus incassum teri
aegre fereB8,« enixe Patrem rogauit, ut ad Montem
Regalem studioram causa mitteretur. Accidit uero c
id temporis, ut Augusta Taurinorum uetustissima,
•c nobilissima Subalpinorum Metropolis, Ducum-
que Allobrogum Sedes Academiam, quae bellorum
occasione ante paucos annos in Monte Regali posita
fuerat, tamquam sibi debitam, repeteret, utpote
priuilegijs tum Pontificijs, tum Caesareis, nec non
suorum Principum innixa , quibus scientiarum
omnium gymnasia habendi , nec non in quocumque
facultate rei litterariae professores, atque cullores ,
laurea cohonestandi praerogatina donata est. Sed
exorto bello, cum a Gallis occuparetur, quamuis
nec publici professores officium docendi intermit-
terent, nec auditores deessent 5 attamen quoniam
consueta libertate minime frui, et in omnibus ob-
seruari sibi uidebantur [si quidem aliena usurpan- d
tes omnia suspecta, et sollicita habere solent] disci-
pnlorum numerus paulatim minui coepk ita, ut
paucorum annorum spatio ad nihilum redactus sit.
Tandem inter Gallos, et Hispanos rebus compo-
sitb, Allobrogum Duci omnes ciuitates, atque op-
pida, quae ab eo defecerant, aut armis subaota
fuerant, restituta sunt, excepta eadem Augusta, et
Pinaroli , quae etiam Gallorum Rex se restituturum
promisit, quandocunque ex eius amita Margarita
Ducis uxore filius masculus nasceretur. Proinde
extincta belloram face, sublatis magnorum Princi-
pum dissensionibus, summoque Populorum applausu
pace constituta, Dux ad patrios lares reuersus, nihil
antiquius habuit, quam beliicis incommodis fessam

subolpioam Prouinciam suam recreare , iamque de-
sertam publicam palaestram ad pristinam frequen-
tiam reuocare. Verum, quoniam Augus^a adhuc
Gallorum imperio obtemperabat, Montem Regalem,
tum propter aeris temperiem, tum propter rerum
omuium abundantiam ad hoc .opportunam elegit:
ubi accersitis ex aiijs Italiae, atque etiam Gailiae
Academijs uiris excellentissimis , gymnasium col-
locarat.

Interea nato , adultoque postea filio Carolo Ema-
nuele Henrici II. filius Carolus nonus diligentis-
sime curante Hieronymo Ruuereo, tunc Tolonensi
Episcopo, postea Archiepiscopo Taurinensi, item-
que Cardinali, Augustam ipsam restituit; quae, cum
in Principis sui poteslatem,^ quod maxime optabat,
tandem redijsset, gymnasium ad Montem Regalem
translatum , sibique priuilegiorum amplitudinem ,
diuturnaque praescriptione debitum restitui petit.
Gontra Montis Regatis ciuitas instat , legitimam
possessionem opponit, ac suae ditionis scholam ubi-
cumque ei placUisset, potuisse Principem consti^
tuere, nec eo beneficio benemeritam ciuitatem spo-
liari debere ciamat. Tandero, ultro, citroque subductis
calculb, partiumque rationibus accurate pensitatis,
Princeps conuocat Senatum, quo conueniente coram
aulicorum, ciuiumque ingenti multitudine, pro Au-
gusta sententbm profert. Nec mora Academia in
antiqua sede reponitur, confluentibus undique schor
laribus, religiosorum quoque Iesuitarum scholis paulo
post eodem translatis, quorum labores adolescen-
tibus plurimum conferre in uniuerso iam orbe chri*
stiano exploratissimum est. Sic uer/> se rebus ha-
bentibus, Anastasius, spe fructus, quem ex Montis
Regalis gymnasio conceperat, frustratus est : non
modo propter maiores sumptus Taurini faciendos,
sed etiam , quia Pater , praeter magnam dotem
nuper filiae jbidem nuptae datam, tres alios libros
illuc praemissos non sine muito impendio alebat.
Quapropter tot grauatus oneribus, filium Anasta-
siura se Taurini sustentare posse negabat: facturus
tamen, quamprimum id ei per facuitates licuisset.
Itaque, quoniam res quotidie diferri, et procrasti-
nare Pater uidebatur Anastasius iam puerilibus
annis egressus, ludum litterarium penitus reliquit,
rebusque domesticis operam nauans, ad uigesimum
secundum aetatis annum peruenit. Cum autem Tau-
rini commorans, obseruaret fratres, praesertim Ro-
domontem, et Antoninum studijs incumbentes ab
omnibus in deiicijs haberi, se autem quodammodo
nihiii fieri, rem grauiter ferens, Ciusium repetit ,
fbrtunam deplorat suam, cum Patre conqueritur,
dicitque aeque ac illos se eius filium esse, nec
quidquam in eum peccasse , aut se indignum com-
misisse, nec fratribus, siue cupiditate discendi, siue
ingenio tantillum concedere : ac sibi fieri iniuriam,
nisi ad iiberalium disciplinarum propositum scopum
promoueatur. Praeterea, Patrem rogare enixissime,
ut filio uirtutum amore flagranti opem ferre ne
differret : Matrem etiam ut eius patrocinium apud
uirum susciperet. Cni Pater fili , inquit, non est >

Digitized by

Google

701

COMMENTARIORUM LIB. I.

702

cur de me erga te, meaeque uoluntatis propen-
sione unquam dubites : ego enim Pater sum , quid-
quid Pater facit, pro liberis facit : fratrum tuorum
pius , quam te diligo neminem, eodem uos omnes
amore prosequor, nec tu, quin id faciam, causam
uliam praebuisti. Sed, quando Salis huc reuersus
es, iam, ut sororem tuam pro domus nostrae di-
gnitate nuptui traderem; tuosque fratres Taurinum
mitterem magnos sumptus feceram. Non mihi sunt
Crassi dhiitiae, sed res familiaris angnsta, ingentes
expensae, uectigalibus premor, grando uredo, ad-
uersae annorum tempestates fruges depopulantur ,
agri infoecundiores facti, solitos fructus negant, et
praeter haec, et aliar» infortunia , de alia tua sorore
iam iam nubili cogitandum est, quomodo, scilicet,
ei dos conficiatur, nec non de duobus natu mino-
ribus alijs fratribus tuis, quos bonae frugis causa
paterna domo exisse permagni nostra interest,
suntque modo sub paedagogo : undiqne petitur pe-
cunia, crnmena uero non habet, quomodo peten-
tibus respondeat. Ad sumptus omnes facile ducimur,
nec est, qui aKquid lucrari sciat. At esto posse
me, ac uelie, quod copis efficere : tu id aetatis es,
ut in studijs, quod speres, consequi nequaquam
possis ; humaniorum nempe litterarum expers, immo
et ipsius grammaticae principia prorsus ignorans ,
sine quibus in re Htteraria inanis est omnis indu-
stria. Etenim , sicut nutrices puerorum corpora
manibus formant, sic paedagogi consuetudine ad
prima grammaticae artis uestigia animos fingunt.
At Anastasius. Verum est, quod ais, Pater, sed
st idoneum habuero praeceptorem", breui me per-
aenturum confido, quo plures longo uix tempore
peruenhre potueruut.' Fortis animi es, mi fili, re-
spondit Pater, sed mihi desunt utres. His sermo-
nibus cum interesset Mater, uirili ankno, ingenio,
prudentia, raultarumque rerum memoria praestan-
tissima foemina amplius se continere non potuit,
quin ad uirum oculos dirigens, dixerit: Volo Ana-
stasium quoque titteris- operam dare ; ac si tu , mi
uir, sumptus ei necessarios suppeditare grauaberis,
eos ex mea dote supplere non recusabo, simulque
Anastasium intnens, illum bono esse aoimo iussit,
in susceptoque consilie persistere, et sperare, Pa-
trem in suam denique uenturum sententiam, seque
ut id quam ocyssime fiat, diligenter curaturam.
Tum ad: maritum conuersa: Quousque tandem, in-
quit, nauem hanc ad bonarum artium emporium
properantem, rcmorae/ instar, retinebis ? Non me
uirtutis igniculos ,toto> adotescentis huius corpore
splendescentes durissimam . roentis tuae, aciem per-
stringere senrtis? Nonne illum diuino afflatum spiritu
haec cogitare, cuperw , obtestari putandum est? Ego
equidem ex eius laboribus, animique constantia,
uberrimes fructus expeoto, gentique nostrae summam
laudem, plurimos honores, non uulgaria commoda
polticeor. Quibus rationibus, delinitus, Pater sup-
plici filio suppetias pro uirili parte se daturum
tandem promittit, simukruedtctitans, par pari a filio
sibi respondendum esse. Gui Anastasius hilari uultu

a partes meas nec grauate, nec segniter, mi pater
sustinebo, sed promissa ita implebo, diuino .aspi-
rante Numine, ut de mea ad bonas artes propen-
sione summam sis percepturus uoluptatem.

Clusij tum agebat nobilis ille, et in re gramma-
tica percelebris Franciscus Cagnolus, homo utique
laboriosus , ac diligens, qui in ea facultate , el uersa,
et soluta oratione opusculis plurimis laudabiliter
editis, magnum sibi in erudienda iuuentute nomen
comparauerat. Hunc Anastasius conuenit, suumque
ac parentis animum ei aperit, simulque rogat, ut
sibi quantum per eius occupationes licuerit, omni
studio , omnique industria ita adesse uelit , ut amissi
temporis sarcire iacturam, et susceptae Prouinciae
difficullates superare possit. Id, se alacriter factu-

b rum pollicetur Cagnolus , cumque iterum rogaretur,
ut secum noctu esset, et in domo Patris dormiret,
ut, quod interdiu fieri non posset, nocturnis horis pro-
ficeretur; ad hoc quoque se paratum respondit, dum-
modo id uxori placeret ; quae, cum rogata, negasset,
oblatam tamen menstruam aurei nummi strenam,
supra mariti mercedem, si sententiam mutaret, auri
dulcedine deiinita cupida foemina non recnsauit ,
sicque pacto inito, Anastasius interdiu cum magi-
stro erat, noctu cum ipso Anastasio magister, e
cuius ore totus pendens, mirum, quantum profe-
cerit, cum eorum, quae doceretur, nihil excideret,
nihil periret. Sed, dumeximius discipulus immenso
animi ardore studia amplectitur, Cagnoms nescio
qua pubblica affectus iniuria, ut ipse querebatur ,

c ita excanduit, ut nullis praemijs, etiam salarij .au-
gendi promissione, nuliis precibus, nulla tandem
ratione adduci potuit, quin Clusk) discederet, Cu-
niumque patrium solum reuerteretur. Discedentem
Anastasius sequitur, perque semestre contubernium
ita obseruat, ita imitari studet , ut cum ei trime»
stre, eamque assiduam operam Clusij magno cum
fructu antea dedisset, grammaticae curriculo hun
feliciter confecto [eleganter enim eptstoles scribebat,
et quod mirum uidebatur, carmina etiam uarijs
modis, ac numeris pangere didicerat] ad grauiora
studia lotus intentus, Patre approbante, Taurinum
concessit, ubi e re sua non esse existimans, uel
ad legalem, uel ad quamuis speculatiuam faculta-
tem e uestigio conuoiare ; quemadmodum rudes

d homines faciunt, qui nec primoribus labris litteras
gustauerunt, ad Iesuitarum palaestram politioris, ac
solidioris dootrinae, artisque oratoriae desiderio
diuertit. Inter ees erat Barthoiomaeus Mocantius oitae
innooentia, morum elegantia, eruditione, et anti-
quitatis peritia uir praestantissimus. Hic primae
scholae grammatfces praefectus Ciceronis oratdrem,
ac quaestiones Tusculanas, nec non Virgilij:<Geor-
gica tanta tum oris, tum styli suauitate explica-
bat, ut Anastasius ab eius latere nunquam dhoe*
deret, eumque summe coleret, Mocantius uicissim
Anastasium in oculis ferret, ac discendi cupidtssi-
mum omni industria, oranibnsque officijs prose-
queretur, ac prae caeteris diligeret ; et iure< qui-

' dem , minime ignorans , egregium adolescentem

Digitized by

Google

703

ANASTASU ' GliRMONII

plurium annorum iacturain , assiduis paucorum a
meusium uigUijs compensare conatum. Siquidem n
quarto decimo ad uigesimum secundum usque an-
num, ipso utique docilioris aetatis -tempore prae-
eeptorum inopia , . studijs melioribus intermissis ,
nulios, nisi Ariostum, Petrarcam, Boccatium, simi-
lesque lingna uernacula conscriptos libros euoluerat,
ea latini idiomatis imperitia, ut cum se Cagnolo eru-
diendum traderet, ne prima quidem grammaticae
rudimenta delibasse uideretur.

Vigente igitur hic tanti discipuli miro feruore ,
illinc optimi magistri accurata uigilantia, anno per-
acto, Anastasius, quo ad ea, quae ad latinorum
iibrorum expositionem pertinent, iam in tuto positus
-ad Phiiosophiae partem, quam Graeci logicam ,
nos rationalem scientiam nuucupamus, se totum b
conuertit, in qua Barlholomaeum Ferrerium hodie
Augustensem Episcopum praeceptorem habuit, a
quo etiam priuatim , sicut publice a Francisco
Octonaro mathematicam audiuit, nec multo^post
iuris ciuilis studium etiam amplexus est, Francisci
Grauetae celeberrimi uiri Aymorris filij, qui lusti-
nianaeas institutiones frequenti auditorum concursu
interpretabatur , perspecta usus opera. Dum haec
Tanrini aguntur Anastasij Pater post alios filios ad
meliorem frugem domo emissos, maioremque natu
filiam in metrimonium ex animi sententia coUoca-
tam mortuo socero, e Clusio Salas cum tota fa-
miiia transmigrauit , ut ibi reliquum dierum suorum
cursum absolueret : ubi, et bona sua omnia, et
fortunas habebat, et procul ab omni perturbatione, e
animique sollicitudine uitam tranquillam ducere
poterat. Si quidem Clusio longe angustiores Salae
incolas habeut simplices, quietos, non factiosos.
ApostoUcae disciplinae constantes alumnos, piosque
cultores, locus mira fruitur coeli clementia, uino
insuper optimo omninm frugum copia, carnibus,
praesertim uitulina, suanissimis, unde fit ut habi-
tatores sero senescant , uideantque hon raro , ma-
xime longaeui senes quartam descendentium gene-
rationem , audiantque pronepotes, et quandoque
abnepofces . proauos, abauosque maiorum oasus Ho-
rentissima memoria referentes.
- Eodem tempore Archipresbyteratui Salarum praer
erat Gerardinus Mercantius, annum natus octoge-
sinxutn sextutn, cuius Ecclesiaeprouentus, cum ad d
irecentos aureos ascenderet , identideui rogabatnr
Mercnntius, ut annis, et curis grauis, in beneficij
iUius laboribus successorem sibt deligeret , , qndd
tamen ille nulla ratione adduci poteorat, ut iaoeret,
fieminem habens ex loci incolis:, qucm, quomodo
optabat, sibi snbstitueret, paremqtie tantae digni-
tati iudicaret. Quamab Anastasij matre frequenter
qnaerebat, an filiortun aiiquem haberet, qui in
clericalem. miiitiam uellet ascribi , se enim iUi, qut
ad functiones EccIeSiasticas idoneus< uisus Cssetj
beneficium libenter traditurum. Ciu respondebat
raater , maiorem filium suum iam uxorem duxisse:
seeundnm, noUe sacris initiari :■ Anastasium , qui
tertinm locum tenebat abesse , nec con6tare adhuc >

7°4

utrum clericus , an hticus futurus esset. Antoninum
in dominicano ordine perpetuam paupertatem uo-
uisse , reliquos minores natu aetate impediri , quin
cum honorem accipere possenl. Interea^ aestiuis
ferijs aduenientibus, quibus ob ingentes calores
studiorum feruorem remitlere , et quorum patria
non longe discat, moleslos dies domi transigere
solent scholares. Anastasius Salas reuersus est , a
quo statim curiosa mater siscitari non distulit, an
sibi oblatum acciperet non contemnendum saoer-
dotium. Cui ille subridens, non recnsarem, inquit,
si esset pingue. Tum mater, si uis, inquit, fili ,
Salarum fies Archipresbyter. Quo pacto, mea mater,
ait Anastasius , sacerdotis parsonam induam , uel
pro oflicij dignitate sustinebo rerum sacrarum ,
nullam prorsus habens notitiam? Vxorem ducere in
animo est, simul ac de legaUbus uigilijs lauream
reportauero : quod ego plane omnibus uiribus, om-
nique conatu, ut quamprimum fiat, diligentissime
curabo, plurimam nimirum in Serenissimi Principis
nostri humanitate spem collocatis , quod me io Se-
natorum Coilegium aliquando sit cooptaturus. Cui
mater : perpendamus , quaeso , omnia. Vxorem in-
uenire facile est, eam uero inuenire, quae e re
quaerentis sit, sane perdifficile, ac si inueniatur,
multa desunt ad felicitatem. Non celebranturnuptiae,
nec sponsa ad sponsi domum traducitur absque
muhis expensis : nascentes filij nutricibus opus ba-
bent, com crescentibus sumptus augentur, nec
tamen augentur facultates. Res domesticae • fasti-
dium afferunt, suscitantur. in familia querelae ,
dissidia, aitercationes , plemmque odia, atque jni-
micitiae : nonnunquam etiam inter ipsos domus mo-
deratores ; utque rem in pauca confieram, non
omnia matrimonia habent eumdem exitum. Coniu*
gum quoque ipsorum corpora faciUus quam uolun-
tatss coniungi , haud raro cenuinus; praeterea, an
Patrem tuum cui.obtemperahdum est, in tuam sis
tractunis sententiam , animi pendeo , ac nasi eo
assentiente, quamquam potes r ueteot, ne tibi lau-
dabile sit de nuptijs cogitare. Scriptum est enhh:
Honora patrem, et motrem, quod non implet, qni
inconsuIUs, ac renitentibns parentibus, ih rebus
-arduis de se graue aiiquid statuit: Quo autem de
senatorio munere tibi atagnraris, non sont ommbus
«omnrania. Abundabit ioDtasse Curia niris be doctio-
ribus, aiiqnando etiam grattioribus Principi.iQuare,
wcm est, c»rr de hoc iaboresiSed esto, sis senator
declaratus. Quid tum inde ? Vndique sunt>*ngnstine:
dignitates absque iabore^ ao perionlo ■ retineri noa
pnssunti ' Si Senator renunciaberis , ad hobornra
colmen t» prouectom putato. Si Saberdos-; airins
tolfi poteris. Proinde Arohipresbyteratus inhus titul»
cohonestatus', tum industria tua , tum Prinoipis te-
stimonio in Taurinensi, et in aHjs Ecclesijs ad amt
pliora ioca 1 , etjam suprema, ■-ftiiri. uiam sternes, qnor
modo fecisse uidemus sofc» uirtute mnixos homtacs,
ac nuperrime Pium qnwitom ad Christi Vicariathm
assnmptum, Grcgoriumqtie xm, qui Romanae hodio
prneest EcclesiaeJ Siquidem , nt est in sacris litteris.

Digitized by

Google

COMMBNTARIOIiCM LIB; I.

706

iudicia Dei abyssus multa ': uon est terrena potestas a Ordinarij fieret renunciatio: nam, si Romae fieret,

cum spiritali conferenda. Cedit infulae sceptruin:
Episeopus senatore dtgnior: Cardinalis inter Reges
numeratur. Ad Summi Pontificis pedes- etiam impe-
rator genua flectit, nec sine diuini Numinis uoluo-
tate factom crediderim, te, cum iam grandior esses,
litterisque nunetum remisisses ad tibros, ac magi-
strum sponte redijsse. At utrumque sit, quid amabo
beatius, quam Deo optjmo Maximo inseruire ? quid
tranquiitius, quam coetibatum agere? qnid iucundius,
quam omhi uinculo solutuin esse? Alia plura, ut
erat ingenio, et sermone foecunda Anastasij mater,
in medium afferebat, qnibus adolescentem alticeret,
at omnia frustra, iam callum mundanis in rebns

itte obduxerat, iam animum ad nuptias appfica-

nbn aliter fieret, quam in forma, quam uocant,
Dignnm, Benefiofrarij sctlicet exanime, ac litterarum
apostoltcarum executione Episcopo demandata: quod
si ad Ecclesiastica munia Anctstasius idoneiis repe-
riretur, etiam absqoe Pontificto diplomate ad be-
neficij administratiouem admittendus esset : contra,
si succumberet, etiam suffragrante diploraate, reij-
ciendus. Corisultius igitur duxerunt, ut renuuciatio
tibera esset; rogareturque Episcopus; ut, si Aoa-
stasius beneficio dtgnus esset, omnibus alijs conr
correntibus praeferretur.

Facta renunciattone, Aibam Pompeiam cum patre
Anastasius proficiscitur , ut , quae de beneficio Salts
traetata fuerant , ab Episcopo confirmarentur ; sed

uerat , cumque rebus sacris nullam unqnam dedisset 6 quando a clericati statu alienus Anastasius sola
operam, hoe honesto clypeo maternae eioquentiae
mucronem retundebat.

Verojn, iila adhue urgente, tempns ad delibe-
randum petijt, et obttnuit, quae laetitia gestiens,
quasi parta praeda, Archipresbyterum senem con-
uenit, quaeque cum filio gesta fuerant, ei omnia
exponit, simulqne hortatur, et rogat, ut fluctuan-
tem filij animum abquantnm sustineat, quod ille
se feclurum pollicetur. Succedente autumno, Tau-
rinum reuerlitur Anastasius, sed paulo ante Domi-
nici natalis diem festum anni 1574 per titteras a
Patre accersttus est Salas , nbi iterum Mater eum
ioermem, et imparatum adoritur, suadetque benigne,
ut etus, et Patris uoluntatem, atque monita se-
qnatnr, obialamque occasionem , quam alij cupi-
dissime quaererent, sibi e manibus eripi non per-
mtttat. Dedtt tandem manns Anastasius anxiae
matri , non tibenter quidem , sed , quia sibi uitio
uertenduia iri diutius rogantibus parentibus resistere,
existtmabat, qttamuis Parentes, plusquam par est,
liberorum commodis studentes, non quae liberis
profutura sunt, cnpiunt, et petunt, sed, quae pe-
tentes male capti consilij, licet sero redarguant,
quemadmodum euenisse testatur Euangelista de
Zebedaei uxore in Regno Dei ambitiosa loca filijs
suis procurante. Consentiente , itaque Anastasio ,
Mercanlium Parentes adeunt, ut de beneficij ces-
sione, quam renunctationem uocant pro eorum filio
pubiicas tabuhts confici curet, qui statim,. quod-

parenlum auctorttate , ac reuerentia a saeeuu «on-
suetudine abduci , patiebatur , nil aliud toto itinere
meditabatur , quatn renunciationi ab Episcopo ati-
quid impedimenti afferri posse , qnod , ut omnino
fieret , summis Deum precibus rogabat. At secus,
ac Ule sentiebat , diuinae prouidenliae uisum est ,
namque cum ad Episcopum Leonardum .Marinnm
grauem , et eruditum Dominicanae familiae aium-
num , uenisset , eique latine salutato , aduentus
sui causam pro negotij statu eleganter , ac breuiter
exposuisset , Episcopus , tnm prudenti adolescentis
sermone , tum oris modestia animi praesentiam
esprimente , ita oblectatus est , ut longe magis
illum ornare cuperet, quam ille ornari uelle utde-
retur; itaque statim concursus edicto proposito,
pbst quinque dies nemine ooncurrente, sine , qttia
ad abseutes rumor de concursn non peruenerat,
sine , quia non fuit , qui cum Anastasio noluerit in
arenam descendere ; Episcopus eum in clericorum
humerum adscriptum beneficij titub decorauit,
quo tamen ille se indignum , gratias agens Episcopo,
prius alfirmauerat , ut qui ad animarum regtmen
spectantia ighoraret, nec Romanum catechismum,
atiosue similes libros unquam enoluisset. Cui Epi-
scopus , tu certe , fili, inquit, is es , de quo po-
tius quod scire poteris , quam quod in praesentia
scias , mihi quaerendum sit. Vtinam , tui similes
plures haberem. Sunt enim , qui atiquid sciunt ,
et , quoniam , se satis scire arbitrantur , ulterius

cnmque ad eam rem necessarium fuerit, se absque d scire negtigunt, immo, quod sciebant, et didicerant

mora facturum respondit. Vtrum uero in mauibns
summi Ponlificis , an Episcopi [ Ordtnarium loci
uocant] renunciandum esiset, in dubinm nenit. Si
in manibus Ponlificis, longe maiore expensa lkteras
apostolicas indigere, quam si Ordinarij, in cnius
manibns libere, ac simpliciter, non autem ad certae
personae fauorem reounciaodum esse : deinde, con-
cursus edicto publicato , beneficium ex candidatis
doctori conferri debere, ita iubente sacro Triden-
tino Concilio. Hoc iniecto scrupulo, quo se uerterent
fere nesciebant Parentes. Hinc urgebat magni sum-
ptus timor, illinc iam in tuto positum negotij
pericuium. Tandem, re diligentins considerata, in
eam itum est sententiam, ut libera in manibus

tiberalibus studiis intermissis sensim dediscunt Sunt,
qui nec sciant , nec quid differat sciens ab in-
sciente intelligentes , nnnquam aJiquid scient. Sunt
denique, qui nihil, aut parum sciunt, sed sciendi
eupidi , laborisque amantes ita proficiunt , ut sem-
per magis sciant , ac tandem nihil nesciant Tn
macte uirtute adolescens in istorum numero es ,
nihil scilicet tibi tribuens , parumque scire uisus ,
quia scitu digna nescis , unde sperandum sit , te
inter scientes , quem optas , conspicuum locum
opportune habiturum ; nam licet in ijs , quae ad
implendum spiritalis Pastoris munus necessaria sunt,
nullam , ut asseris , operam nanaueris , eo tamen
ingenio , atque erudittone praestas , ea ttem erga

Digitized by

Google

7°7

ANASTASII GEWBOKII

diuinum cultum reuerentia, ut uberrimos ex tuis a
lucubrationibus fructus percepturus, tuoque officio
sis cumulatissime satisfacturus, Qua de causa ob
publicam, prinatamque utilitatem tuam nuper adepto
sacerdotio te non coram , sed per Vicarium deser-
uire , inceptaque studia continuare , ac perficere
aequum est : utque perficias , iubeo. Haec cum
attente , nec non uerecunde Anastasius excepisset,
gratiasque innumeras , quod se tariti faceret , Epi*
seopo egtsset , cgo , inquit , uenerande Antistes ,
hac fiducia , relicto saeculo > ad Ecclesiam te au-<
spice , accessi , tuaeque liberalitatis munera eousqoe
mihi proficua esse inteltigo , . donec studiorum meo-
rum cursus nullo pacto intercipiatur ; ne , si otiosus
sim ista rae dignitate auctum fuisse, boni prae*
sertim publici causa utrumque nostrum poeniteat, b
quin abs te potius oneratus, quam ornatus uidear;
quapropter , et Vicarij opera , quam offers, Kben*
tissime utar , et quod de profectu meo tibi polli-
ceris , ut expectationi tuae respondeat diligentissime
urgebo.

His ex animi sententia peractis , Salas reuertitnr
Anastasius , quo beneficij possessionem acciperet :
aduentantem omnis aetatis , ac sexus oppidani mira
laetitia exceperunt, omnia ei propitia, omnia pro-
spera ominantes , simul senem Archipresbyterum ,
iuuenemque collaudantes , iilum , quod officij pa-
storalis administrattonem tam prudenter collocasset:
hnnc , quod bene aotae uitae fructum Ecclesiae
miuisterio tam laudabiliter applicasset. Quae dum
populus faustis uocibus effundebat , maioraque ciui c
sno augurabatur , trium insigninm Ecclesiarum Salis •
existentinm campauae publioum gaudium mirum
in modum augebarit, quarum hilari sono cum po-
pularibus acclamationibns coniuncto , ita affectus
eSt Anastasius , ut eum poenitere mceperit , quod
matri, immo ipsi coelesti spiritui tandiu restiterit,
quodque pene coactus fuerat, tamquam uolunta-
rium , summo assensu probauit , Deo ingentes gra-
tias agens , quod a miserabili mundanorum honorum
desiderio ad coelestium diuitiarum contemplationem
traductus fuisset. Postridie grauem ad populum
concionem habuit > q° a exemplorum copia, senten-
tiarum ex sanctis patribus exceptarum pondere, ac
sacrae pagtnae explicatione , quantum ingenio , et
memoria ualeret, omnibus plaudentibns , satis osten- ^
dit , qriamuis enim per immensos , uel scholasticae,
uel positiuae Theologiae campos, nequaquam Ana-
stasius excurrisset; nec quicquam quod ad euan-
gelici praeconis officium pertineret , unquam didi-
cisset , acri tamen iudicio praeditus iuuenis , quae
sibi dicenda proposuerat , etiam imparatus eo ordine,
ea oris uenustate protulit, ut audienthim animis
utilem doctrinam cum laude ex tempore instillauerit.
Siquidem est ille in re litteraria , quemadmodum,
et in alijs negotijs acntus , cautus , maturus, con-
sideratus , non leuis , non facilis , non praeceps,
sed, quae meditato facere aggreditur, feliciter
perficit. Quod minime inficias ibit quicunque ius
pontificium publice profitentem , uel orantem , ipsum

708

audiuit, quique eius epislolas , uel '' scripta , ud
editos libros euotuit. Eleganter igitnr, prout reSj
et occasio tulit , cohcione absolnta , auditores , ut
sibi Deum orationibus propitium i-edderent enise
rogauit, quo susceptam proumdam sustmere , Hu-
merisque angelicis formidandnm onus ferre possetL
Qna , tum modestia , tum sermonts naansuetudifte
eam sibi concilianit beneuolentiam , nt ex Salensinra
ocnlis lacrymas excrisserit , qui peroranti fansta ,
felicia, fortunataque omnia -annnnctantes , bono
illum animo esse , ac pro certo habere iusserunt,
et preces pro eius uita , et salute eos semper fu-
suros , et quaecumque e re eius esse in dies co-
gnoscerent, libenttssime curaturos;

Anastasius deinde suffecto , qui , dum sibi Safts
abesse liceret, partes suas in ecclesiasticis functio*
nibus ageret , Taurinum prbficiseitur , ubi ad artrnm
matrem Philosophiam conuerstis , iurisprudentiae
studio propterea minime tnfcermisso, summo Pfailo-
sopho, ac Theologo Petro Ghristino operam dare
constituit , nimtrum existimans eam nobiiissimam
facnltatem , eum ad Theologiam uia sit , animarnm
Pastoribus , praecipue ad sacrorum Canonum disci*
plinam tractandam esse perriecessariam. Graece
qudque lingnae ediscendae cupidissimus apud Theo-
dorum Rendium , patria Chium non ignobitem du
cendi magistrum , cuius ipse in tertia pomeridianae
sessione honorificam mentionem facit stndiose exer-
ceri incoeperat. Sed , homine illo a Pontlfice Ma-
ximo Gregorio Xiij Graeci collegij nuper kisti-
tuti , moderatore creato inuitus Anastassus Graeeis
litteris nuncinm remittere coactus est. Eodem tem-
pore Ambrosium Barbauarium Dominicanae sokblae
alumnum alias nominatum , pruderitisshnum qutppe,
disertisstmumque Theologum audiuit , quo nemo
unquam magistrum sententiarum , Angelicumque
doctorem dilucidius , et elegantius interpretatns est,
uirum , inquam , aspectu nobilem , iri dtcendo or-
natum , in docendo facilem , uocnmque , ac ser-
monis proprietate inter omnes spectatissimum.

Verum ex omnibus liberalibus disciplinis fegalts
fuit , in qua Anastasius sibi maxime placere uide-
batnr , ut feliciter euenisse , quae in lucem pro-
dierunt, eius monumenta luculenter testantur. Inter
caeteros inris magistros tunc temporis in eadem
Taurinensi academia excetlebant Guidus Panctrolus,
et Joannes Manutius, quorum hio horis matutinis,
ille uespertinis ius ciuile profitebatur. Ab utroque
omnino pendebat Anastasius, ntrumque suspiciebat,
utrnmque in oculis fercbat. Nihil erat Pancirolo gra-
uius , nihil sanctius , doctinsue adeo , ut in uno
homine bonae artes summnm periculum fecisse ui-
derentur. Pleniorem , ac suauiorem eius uocem , nee
non fluentem orationem, bona latera, corporisque
mediocris, et ad laborem aptus habitus magnopere
commendabant : non porticns, non plateas frequen-
tabat , ab inanibus disputationibus alienus , suum
aliorumque otium detestabatur. Summo mane, post
membrorum congruam exercitationem in toga gra-
uibus negotijs uacabat. Multos aduecatione , plures

Digitized by

Google

7°9

COMMEWTAiUORUM LIB. I.

:-IO

consilio iuuabat: castitate., pietate, liberalitate erga
pauperes, institia, fortitudine sibi praeferri patiebatur
suorum temporam neminem. Sed ingeniosi adole-
scentes nescio quid amplius ab eo quaerere uide-
bantnr: nam licet esset ille muUipUcis leetionis, et
antiquitatis, quae plurimum adinmenti affert, inris
praesertim Gaesarei professoribns, perititsimns, le-
gum tamen arcana minime scrutabatar , uerum ex
superiorum temporum styto quaestiones tantnm pro»
ponebat, quas tamen adamussim, magaaque cum
facUitate, atque elegantia explieabat. Manutius, etai
minus grauis, sed fesiiuus, ac lepidus homo, erat
in iuris tamen magisterio absoluti&simns partes suas
desiderari nunquam sinebat. .Quam peritus ille et
priuati iuris, et pubKci ? quantum rerum, quantum
exemplorum, qnantum antiquitatis tenebat? Vix erat,
quod disci posset, quod iUe docere non posset. Gerte
abdtta , oooulta , abstrusa qnaerentibus , ille dux ,
ille inde, iUe thesaurus erat. Iam quanta lectio-
nibus eius fides ? quanta auctorilas? quid fuit , quod
non statim sciret, nihttominns rationum diuersitate
dtstractus , quas acerrimo indicio ab origine , cau-
sisque primis repetere, expendere, expedire solebat,
plerumque haesitabat; rebus insuper, quae propo-
nerentur , ut captn facUiores essent , uarijs modts
ac diuersis uerborum, formuUs expositis. Non Bar-
tholum, aon fialdum , non Jasonem, aliumue ilUus
scbolae magistrum , sed iUum , tum disputationum
snbtUitate, et arte, tum sermonis munditia Paulum,
Vlpianum , Papinianum dixisses. In soggesto Pan-
dectaxum semper, Codicisque uolumina secum ha-
bebat, ac, si quid difttcile, dumdoceret, occurreret,
unde disceadi fructus, uel audientium captus retar-
daretnr, inieotos scrupukw ipsarum legum auctori-
tate , ac testimonio , ex ipso textu eximebat , simul
iurisprudentium mente acutissime examinata, eorum
responsa , ex ingenio , an ex iuris arte essent , ac-
curate inquirebat, quaeque ad scholae dignitatem
facerent omnia diligenter perpendebat. Tandem,
qnandoquidemaxiomata,thesesque scholasticas magna
cum facilitate explicabat, eam auditoribus suis so-
Udam doctrinae famam conciUabat , nt peritissimi
pene iuris magistri uiderentur.

Praeterea quo tanti Praeceptoris imitatione spe-
rata laborum praemia facilius conseqnerentur, ex
UUs nonnuUi ingenio , et eruditione praestantiores
snb Papiniani nomine Academiam aperuerunt, eins
nempe uiri celeberrimi, qnem Iustinianus inprooemio
digestorum mirum in modum extoUit, eamquepri-
mum moderandam Anastasio tradiderunt, hoc or-
dine , ut unusquisque eorum materiam sibi eligeret,
electamque ad exemplum praeceptoris Manutij statis
diebus , quanta poterat industria, ac facUitate expo-
neret. Descendebant in arenam omnes, acriter dis-
pntabant, quaestiones per controuersas opiniones
subtititer excutiebant, argumenta bis, et ter, et
quoties, et quantum cuique placeret, repetebant,
nouisque rationibus, ac fundamentis adnersariorum
tela retundere nitebantur, cautumqne erat inter
eos neminem in Academia recipi debere, qui non

a esset, uel libres edituras, uel iuris theses pubboe
defensurus. Quod procul dubio ad progressus dt-
scentium promouendos non parum momenti aSerebat.
Etenim in Taurineasi Academia legum positaoaes
nen ea forma et ratione, qua in aUjs Italicis gy-
mnasijs proponi , ac defendi solent , sed muko
maiori studk», curaque , cum proponuntur, per
septem dies continuos [hebdomadam uocaat] sine
intermissione sustentantur , ac quaadocumque di-
sputatio iastiiuizur, quod bis in die fit, toto trium
horarum currieulo argumentautes , utrinque digla-
diantur, quin, unica responsione minime contenti,
de pugna nUiil remittunt , usque dum solutis
argumeBtis nuUum de quaesUa ueritate dubmm
remanere certnm sit, idque non Bartholi uel

b Bakti, uel stmUium iuris iaterpretnm auctoritate
[quamuis, ut Ule ait, sint nostri huntna iuris]
sed Africani Scaeuolae, Papiniani, Pauli, aliorum-
que Pradentum responsts, Gaesareiseme ipsis consti«-
tuttonUSus.

Hanc Prouinciam , nec publice suscipere , nee
sustinere potuit iam laurea insignuus Anastastns , '
prtus quam delegatum sibi mmms exequi inciperet.
At uero , ut quanti faceret Academioorum insti-
tutum ipse Academicns haad ohscure ostenderet ,
simulque, nt grati animi erga sui studiosos aliquod
ederet momentum, Pomeridianas sessiones quatuor
Ubris distinetos, Papinianeae Academtae earum,
postrema nuncupata , conscripeit aduersus eos, qui
non soium Hetruscam linguam ; uulgarcm ahas ap*

c peUatam latinae parem sed praestantiorem etiam
profiteri non erubescunt, ubi quaerit, an sermo
solius hominis sit, an naturalis, uel hominum in-
uentum : qui primns in terrarum Orbe sermo finerit,
unde Latinum nomen sit dictum, a quibus originem
habnerit , quo tempore latina iingua Auctores ha-
bere coeperit, an Itatica ex latinae corruptiene
manauerit, utra sit locupietior, pulcrior, nobtlior,
dulcior, faciUor, aliaqne einsmodi non pauca ad
eam rem facientia, pluribus quaestionibus examinat,
unde colUgi potest, eum non solum in legaU, sed
etiam in alijs Uberalibus facuitatibus non contem-
nendam operam, laboremque posnisse. Attamen
sftssiones ipsas in lucem edidtsse eum interdnm
piguit; non , qnia reprehensione dignum quidquam

d eommisisset, admodum enim iuuenem puro stylo,
et ordine TuUiani Oratoris imitatione opus uariumj
elegans , antiquitatem redolens composuisse , unde ,
ex iuuenUi industria senUes sententiae haurirentur,
profecto magnum est aliquid , magnamque apud
homines beneuolentiam Anqstasio nostro coneUiat ,
sed,'quia legalUms studijs intentus, quorum causa ,
ut nouum statum suum cum dignitate retineret, a
Patria aberat , plus temporis in ea disputatione6
sibi consumpstsse uidebatur, quam grauiores eccu-
pationes permitterent , quamuis de sibi , credili
gregis salute soUicitus, aestiuis, ac natalrtijs Christi
ferijs Saias rediret , praesertim ut Ecctesiae suae
deseruiret, suumque Populum festis diebus Missarum
solemnium tempore concionibus pijsque exhorta-

90

Digitized by

Google

'I I

ANASTASII GERMOSH

712

tkmibus a terrenis ouris ad aeternae uitae conteav
plationem trgduceret. ■ ■ >

Cum uero post adeptujn Arehipresbyteratum de-
eurso biennie Anastasius, ut sacrisi ordinibus iai-
tiaretur Albam Pompeiam cogitaret, non «st sileatio
praetereunduai qnod pene inter miracula numo-
raadum esse uidetur.. Idque teiusmcdi est< Oratvoneni
latinalingua conscciptam, qua Vinoeatiuna Marinum
Aibanum Antistitem patrui Leonardi beneficio ad
eum Episcopatum euectum salutabat, ac gratala-
batnr Anastasius , aatec/uam recitaret, praeeeptori
suo Mocantio eam limandam tradidit , qui aliquid
in quadam oratienis parte , qua de Leonardo Vin-
centij Patruo sermo habebatur, ita. mutauit, ut
iltum montuum faceret. Quod animaduertens Anar
stasius, nihilque habens, quod de Leonardi morte
uUam sibi suspicionem afferret , ipsum uiuere di-
ctitans, emendationem reiecit. CuL Mocantius [etsi
Leonardum nunquam cognouerat] prophetico quod-
dam spiritu, [ut res ipsa indicauit] dtuinans, respon-
dit Iam ille diem obijt extremum: tu uidebis. Quod
cum Anastasius aceepisset, ac si* dieUun non esset,
domum reuersus , quae mutata . fuenant , ut otiosa
deleuit; deinde cum paullo post Albam uersus se
in uiam dedisset, Ciuitati appropinquans ecce lit-
terae Roma reoeater datae quibus Episcopi Leonardi
obitus causaque obiius uulgata est. Qui sane inopi-
natus nuncius non minorem in Anastasij animo
admirationem excitauit , quam rumor iUe , qui ,
sedente in equestrium ludorum spectaculo populo
Romano y ' quarto' a praelio die , a prima tkeatri
parte peruasit, Paulum Emilium, superatis magno
csrtamine . hostibus , profligatoque , ac capto Rege
Perseo Macedoniae, Regnum in einsdem Populi po-
testatem redegisse. Anastasius oratione habita, ab
Albano Episcopo hospitio exceptus, eius de Patrui
interitu conceptam moestitiam luctumque praesentia
sua nen parum minuit. Deinde minoribus . ordiuibus,
atque hypodiaconatu auctus, rogatusque ab Episcopo,
ut latine ad se conscriptis Htteris a Mediolanensium
Praesule, Cardinali Borromaeo , cuius ipse Episcopus
erat > [ut uulgus loquitur] suffraganeus ; a quo etiam
nescio cuius Prouincialis Synodi Mediolanensis exem-
plum acceperat , suo nomine responderet , latine',
staUm, atque eleganter respondit. Postea Diaconatus
etiam insignia suscepit. Quibus peractis, quando-
quidem, de Ecclesiae . suae commodo atque utititate
sollicitus, nihU magis urgebat, nihUue magis cogi-
tabat, quam> institutos in legali disciplina labores
ad optatum finem perducere, quos constantissime ,
ac felicissime exantlatos fuisse Pontifioij , Caesareique
iuris breui tempore . merita laurea egregie testa-
batur, qua tamen Ule decorari differebat, donee
de Patauinae Academiae moribus aliquid cognosceret.

Itaque Patauium profecturo Barbauario , suoque,
germano fratri Antonino se comitem adiunxit,
cumque Pado flumine iter iucundissimum facerent,
nuper in lucem editam Bodini RempubUcam galiice
scriptam legit , quidque in ea animaduertendum ,
aut castigandum esset, obseruauit. Venetijs cum

a Barbauario apud Ioauais , .et< Pauli Dominioani in-
statuti coenobitas diuertit , ibique ; aliquet dies
mansit siquidem homo iUe.eaimios, ob. pratclaras
animi sui dates, in amplissima Hla ciukafee.magnani
sibi beneuolentiam, fatnaattque compajrauerat, aeque
oharus, non solum aui similibns, oUustralem uitam
degentibus , sed primarijs etiam Ciinbus y ac eeaa<-
tormus , -uirisque item Ecclesiasticis , ntque in pri-
•mis Veneto, eti Aquileiensi Patriarcbis. . a quibus
omnibus ad lautissima oonuiuia una cutn Anastask)
quotidie escipiebatur. Visis denique.wtsu., -et admi-
ratieoe dignis [erant autem ,feire omnia]. Apastasius
penlibenter , atque ofliciose traotatus , Patauium se
contulit , ubi quamdiu fuit , nibil habuift antiquius ,
quam praestantissimos iUius celeberruni :gymnasij

b uiros sibi. amtcosi facere. Florebantenuntunc tem-
poris in legum palaestra Joannes Cephalus, Tibe-
rius Decianus , et Jacobus- Menochius, eonsilionuat,
seu responsorum uokuninifaus, uiri praeclari. In
Pbisolophia Alexander Picabnuaeus , et Jeeobus
Zabardla. In re medica magni nominis erat Hiero-
nymus Merourialisj homo multiplicis lectionis , bor
narumque Utterarum decus, ut . eius obsernationa.m
libri testantur. Metaphysioara pubtiee profitebatur
magna cum laude, et auditorum utilitate Thomas
Peregrious Ordinis Domimcani , Atumnus ingenio
peracutus , et promptus. Patauij habttabat Vinceai-i
tius quoque PineUus Neapolitanus graecis latinisque
litteris apprime eruditns genere nobilis, loouples,
aeque grauis, atque comis, qni, cum nulli facultati

o addictus uideretnr , nihil nesciebat. Bibliothecam
cuiusuis Uttecaturae ao linguae libris, auctoribusque
optimis magnifioe instruxerat, ad quam^ quasi> ad
musarum asylum, et ciues, et exteri UberaHuan
artium professores concunrebaet, ubi non modo de
re lkteraria; sed de ijs, quae de publioo statn «x
diuersis Orbis partibus quobdie nunoiabantuv, fine-
quentes agebantur conuentus cum undique amioOran
litteris, quid ubioumque fieret, doceretur adeo, ut
nihil noui euenire posset , quod ipse statim non
sciret.

Cum Pinello , et coram , et postea per litteras
arctam contraxit familiaritatem Anastasius, qiii tan-
dem post atiqnot menses Patauio discedens , Tau-
rinumque reuersus , a Fabritio ■ Ceua condiscipulo
d suo, ac Papinianaeo Academico prius luculenta
oratione laudatus , et ad examen ex Taurinensis
gymnasij uetusta consuetudine , quod aiunt , prae-
sentatus xj kalendas Januarij anno salutis quingen-
tesimo septuagesimo nono supra miUesimum Guidi
Panciroli manu iurisconsultorum senatu plaudente
utriusque iuris lauream accepit. Cui statim ipsius
Taurinensis Academiae moderatores uespertinamiuris
canonici cathedram primariam , quam ordinariam
appellant , decreuerunt , persuasum , scilicet , ha-
bentes, alumnum suum, qui non uulgarem ex pu-
bUco certamine coronam recenter reportauerat ,
spectataeque eruditionis constantem sibi famam com-
parauerat, in ea facultate egregie uersatum, eli-
gentium expectationi cumulate responsurum. Et

Digitized by

Google

7 «3

qoidem non ab re, cum.ille in Pontifiotjs sanctio-
nibus interpretandis , distinguendis, enacleandis plu-
rimum studij , plurimum laboris posuerit, quamque
tenet doctrtnam , ■ hauserit , non ex Pfimormitano ,
uel FeHno>, «et i Ancairano , aitjsue , etsi ooosultie-
simis eiusdeo» instituti dootoribue i, s«d ex Aposto-
lecnm canonibus ex Barcbardo, ex Iaone 4 «x Gra-
tiano, ao sirnikbus puris fontibus, et iuris Magietris,
qui», et oomcihorum decretss, sanctorumqne Patram
seatentijs obseruandis utitfem operam nananerit ,
esphcatis ethun <in amicorum grathtm Decretalmm
tibrie, qUare amer» aou lewge abest-j Anastasiam
in Canonica Palaestre tantam profeclsse, ac tsntnm
sais aequabbas praeseitisse , ut quidquid edisoi po-
twerit , id totum quodammodo edidicerit.

Itaque perhonorifico munere inter publicos Pro-
fessores non 1 gme congrua pensione donatus, prin-
ospinm docendi fecit anno salutisqurogentesimo ooto-
gesimo stipra miUesharam neuis martij audientibus
Hieronymo Ruuereo' Arobiepiseopo, Octario Sancta-
erucio Gerviensi 'Praesuley ac Gonstantino Molino,
illo Suaomi Pontifiois, hoc Venetorum legato, Su-
balpinarum Archiseriba , quem magnum Cancetia-
rium uooant, trutaa Subalpini senatus praesulibus,
Pufceo neaspe Rafie et Tbesauro, pUiribos item Se-
natoribus, ee Principis Consitiarijs, nec non ornni-
bus ipsius Academiae professoribus, atque audito-
ribus. Egit : Anastasras eleganter; quantumque loci
dignitas postulabat, de Pontificij iuris antiqmtate
atque origine, ae, quam nobile iilud, reique pubti-
cae Christianae utile, ac necessariam esset, shnul
docte disscruit: qua occasione eius uirttfs maxime
enitnit, cum pevdifficilem quaestionem de Pontificia-
mm constitutionum uarietate ac pngna [quando eas
inter se summopere concordare sacrarum rerum
materia flagitaret] tanta rationum copia, tanta argu-
mentorum soliditate , tanta sermoois uenustate, ao
gratia tractauit, atque enodauit, ut magna cum laude
gordianum nodum solaisse uideretur.' Derode titoli
de sponsalibns explioatione instituta, quaecumque
postea singulis annis, ex Academiae origine proposita
sunt, adamussim executus est, quemadmodum eius
nondum, in lucem edita commentaria, ac repeti-
tiones testantur. Verum quoniam et gymnasiij onus
grauissimum sustinere; et Ecclesiae soae continuis
necessitatibus apte se se respondere posse diffide-
bat, quod administrabat animarum reghnini obno-
xiam sacerdotium, quadam sibi annni fiuctus reser-
uata portione , pro simphci , ut aiunt , beneficto
renunciauit, ad kgaliaque studia, ac nuperrime iam
susceptae Prouinciae munus exequendum , se totum
conuertit.

Interea uita functo Eporediensi Antistite, Ferdi-
nando Ferrerio, qui Sancti Benigni gentilitium Sa-
baudiensium Dacum Sacerdotium [ Abbatiam appel-
lant ] etiam administrauerat, Dux eorum bonorum
curam Anastasio tradidit, quem, et Ioannes Bapti-
sta a Sabaudia Ferrerij in eodem sacerdotio succes-
sor, magna cum potestate, et honorifica mercede
Vicarium sibi constituit. Est quidem Abbatia illa,

COMHENTARICKRUM fclB. I.

7*4

a etsi trium mittium r aureorum fruotum non superet,
omnium tamen, quae in Italia sunt nobttissim&:
siquidem ei/us administrator ; non modo hr- rebus
sacris, et profanis magna, qaa plurimae aaae fbr-
tasse, fruitur iurisdietkme, sed< merum etianv, mixtum-
que Imperium coan summa potestetehabet, praleter
summum Pontifieem 'superiorem- agaosceas nemi-
nem. Eraat ohm in omaiba* fere- Galtiae Gisalpi-
nae partibus, noo non m Venethmom , Patauij ; ac
Veronae territorijs tercenta ehrcitee sacerdotie, quo-
rum distrihutio ex anius Abhatis Sancti Benigrtiiar-
bkrio pendebut; sed beMerum «atamhate, reoto-
rumque aegiigenthv bnius priuilegtj usus, atqoe* au»
ctoritas hwn magna ea parte perijt. In sexdecinfrta-
men insignibus, ac frequentibae Oppidts epweo-

b palem adhuo retinet petestatem, quoram quatuor
etiam in profanis nuUias, nisi Abbatis, dominatum
agnoscunt. Cudendae quoque, tum aureae , tum
argenteae pecuniae ius habet, cui, cum- Ioannes
BapUsta effigiem suam, ut moris est, imprimi aeta*
ret, Anastasius suam inseulpi snb Sancti Benigrii
nomine iubebat. Quae omnia cokigere iudioio meo
non ab Te fuerat, ut, quale sit illud Sacerdotinm,
quoue honore dignum , quanta item esset in ea
administratione Vicarij Anastasij auetoritas, omnes
intelligant; qua quidem iUe ita moderate, ac tenv
perate usns est, ut omnibus non parunm sui desi*
derium reiiquerit. Maximam Monacorum iicentiam,
atque temeritatem repressit ; regularem discipbnam
pene extinctam restituit,labantem Ecciesiam,non modo

c con6rmauit, sed etiam ornauit: Monasterij clatntra
antiqais sok> aequatis, oonsuruxit, palatium cubicun
lis auxit, quae, et decentibus pictaris, et auro ii-
lustrauit. Demum, constitatis ijs, qnae ad reipubii-
cae conseruatiooem necessaria uidebantur, de gra*
uioribus sibi coghaudum daxiu Verum, cum ea, quae
facere constituerat , perficere nequaquam posse se
animaduerteret, nisi uniuersa Dioecesis iustraretur,
indicta uisitatione , ad singula oppida se contulit ,
quaeque emendatione indigere deprehendit, pro loco-
rum, ac personarum statu, nihil cunctatus diligen-
ter emendauit, controuersias complures, lites, dissi-
dia, populorum quietem perturbantia , nullumque
forsitan finem habitura modico negotio uel cotopo-»
suit, uel terminauit Deo consecratas Virgines' extra

d Coenobia passim uagantes, praeceptis, exeerationi-
bus poenisqne imposttis, ita compescuit, ut contu-
maces ad instituti sui obseruantiam pensamqne mo-
nasticum persoluendum se ipsas reuocarent At, cum
ad Villaenouae popuio, plenum opulenfcum , eidem
Abbatiae in Sacrorum participatione subditum ; cae-
terisque ab Ecclesia matrice magis remotum Oppi-
dum uenisset, plures ibi mortales Caluiniana peste
laborantes, bona altaris ministris, cultuique diuino
dicata ab eiusdem loci Dominis usurpata, ac quasi
propria, possessa, quin, et Praepositi magnificas
aedes in eornm potestatem redactas, offendit. Ad quas
tamen, audita dissimulans, recta contendit, curnque
scribis, et famulis ex equo descendens, ibi diuersu-
rus, quemdam, qui ad illum conuersus, Praepo-

Digitized by

Google

,i5

ANASTASIl GERHOIfll

siti domiciiium illud esse negabat, interrogauit, an a
illa esset domus Ecclesiae, quam utique esse illo
affirmante, ergo, inquit Anastasius, hoc nostrum
erit diuersorium, simulque aedes ingressus aliquot
ibi dies est commoratus, ac quidem non sine sto-
macho, quod insignis illa Praepositura amplissimi
aedificij iure suo esset pene deserta; quare , et de
expellendis occupatoribus consilium coeperat; sed,
quando illi potentiores erant, quam ut diutina pos-
sessione exturbari possent,..ne in Ecclesiae detri-
mentum malae fidei pbssessores etiam ex praescri-
ptione ius aliquod in re quandocunque , aut quo-
modocumque habere sibi persuaderent, satishabuit
Anastasius cum illis conuenire , ut Praeposito , con-
grua, quotannis soluta pensione occupatarum *ae-
dium se inquilinos constituerent, quod in pubticas b
tabulas redactum est. Interim ex haereticis nonnul-
lis in custodiam traditis, ad Taurinensem Sanctae
Inquisitionis ministrum datis litteris, ut quantum ,
ea occasio postulabat, sibi auxilio esset, monuit
Anastasius. Sed, cum ille alijs, ijsdemque grauibus
occupationibus detentus, quin Villamnouam se con-
ferret, impediretur, nec aliter negotium recte con-
fici posset, res in aliud tempus dilata est. Quos uero
Anastasius in carceribus habebat , aliosque nonnul-
los ad errorem, in quibus uersabantur, detesta-
tione totis uiribus inuitabat, utque poenitentiae, ac
sacramentorum clypeo satanicis imposturis obiecto,
se se totus in pijssimae matris Ecclesiae cliente-
lam traderent, summa industria hortabatur. Quibus
repetitis officijs major errantium pars Taurinum pro- c
ficiscens, impia dogmata, falsamque doctrinam eiu-
rauit. Anastasius quoque, rebus ad diuinum hono-
rem, animarumque beneficium pertinentibus ex animi
sententia compositis Taurinum reuersus ad publici
muneris partes explendas omnem cogitationem con-
ueriit, inde sibi creditis Populis necessaria omnia ,
uel spiritatia, uel tcmporaria,. large etiam submini-
straturus.

Hisce ita se habentibus, dum Sancti Benigni Ab-
bas, de quo proxime mentionem fecimus, nomine
Caroli Emanuelis AUobrogum ducis Romae legatio-
nis munere splendide fungitur, eius germanus fra-
ter Bernardinus Reconisij regulus ab eodem duce
tunc adolescentulo , bello contra Geneuenses susce-
pto praeficitur; multo ante haec tempora Emanuel d
Philibertus Caroli pater egregius, magnique nominis
Princeps, omnes ingenij uires in hoc unum contule-
rat, ut, Geneuam impietatis domicUium abomina-
tionum cloacam scelestissimorum Apostatarum sen-
tinam, diabolica seruitnte liberatam, ad antiquam
uerae religionis obseruantiam pro uirili parte reuo-
caret, idque non ferro, nec ui aliqua, sed arte,
atque industria. Propterea cum unum, uel duos
eius loci primarios homines pollicitationibus , ac mu-
neribus sibi deuinxisset , plures in militari disciplina
exercitatos ordinum ductores, qui se haereticos esse
simulabant, clam Geneuam mittebat, ut/quae ipse
conceperat, eorum opera opportune perficerentur.
Sed, cum rebellis populus insidias ab Altobrogum

716

Duce praeoipue, ac macbinas sibi metuens, ingenti
uigilantia moenia, ac portus custodiret, ubique di-
spositis, qui catholicorum momenta omnia obserua-
rent, uel, quod eosum, quae gerebantur, aiiquid
sasptcaretur, uel, quod coniiuratorum consilia quam-
uis occulta non ignoraret, factum est, ut Religio-
sus Princeps oleum et operam perdiderit. Hoc uita
functo unicus eius fitius Carolus, paternis uestigijs
insistens, eximiaeque uirtutis adolescens, quod a
magnanhno parente tentatum, ac fere absolutum
fuerat, ad finem perducere cogitauerat. Itaque inito
consilio, quae ad tantum facinus perficiendum expe-
dire uiderentur, subtilissime exquirit: res, cum his,
qui m Ciuitate partes- eius tuebantur , secreto coin-
municatur, dies item rei bene gerendae opportuna
designatur, sed qua ratione id fieri posset dubita-
batur maxime. Tandem in eam uentum est senten-
tiam, ut unus ex his, quos Emanuel defunctus lar-
gitione, et beneficijs sibi obxtrinxerat , et a secre-
tis Geneuensium politiae ioseruiebat, capiendae Ur-
bis sine sanguine modum proponeret, quod fecit
ille quidem ingeniose, sed infelici exitu; nam, etsi
primum locum inter suos aequales obtinebat, atta-
men quandoquidem ex legum Geneuensinm prae-
scripto, omnes eius Cinitatis incolae, etiam iUustri
genere orti, bonisque fortunae ualde copiosi, ar->
tem, seu mercaturam aUquam facere tenentur, ipse
lignorum magnus mercator amptissimam domum
prope muros Ciuitatis ad lacum Lemanum porre-
ctos conduxerat, ubi ne Lembis, alijsque tum one»
rarijs, tum actuarijs nauigijs, aditus muro impe-
diatur ferrea catena , quae prout res postuiat ad
portus ostium ducitur, et reducitur muri fungitar
officio. Ad hunc locum aliquot ante annos mercator
ligna sua uehi curauerat, cumque ad propositum
negotium attentissimus, nihU sibi magis conuenire
existimaret , quam fidem suam Uberare, ligna in ra-
tibus, atque nauigijs suis ita coneinnare ac distri-
buere cogitauit, ut in unoquoque armatorum mUi-
tum latentium aliqua manus in Ciuitatem subuehe-
retur, in terramque noctu descendens, in quasdam
uinarias cellas habilatoribus ipsis incognitas intro-
ducta, ibi delitesceret , quandiu alijs superuenienti-
bus - hominum numerus conficeretur , qui portis
Urbis occupandis , et templo , in quo nefarios Dia-
boli ministros audituri incolae conueniunt, cingendo
sufficeret, subsistentibus interim, atque opperienti-
bus, non longe a ciuitate alijs, qui dato signo a
socijs intus existentibus, ad ea , quae ad rem per-
tinebant, praesto essent. Probauit Carolus consiUnm,
statimque aUquot cohortibus in AUobroges missis ,
jussit, ut irent Ripaliam, quae uicus est ad Lemani
lacus ripam Geneuae oppositus, ibique expectarent,
quousque alio migrare praeciperentur. Etenim non-
nulli inter illos erant , qui eo modo, quo diximus
in Ciuitatem uehi debebant. Appropinquante autem
die tanto facinori destinata , mercator lignorum
extrahendorum praetextu Ripaliam proficiscens , cum
nostris conficiendi negotij summa omnino stabilita,
domum redijt. Hunc nonnulli , qui magistratum ge-

Digitized by

Google

7»7

COMtfENTAHIORVH ' LlB. I.

718

rebant, ac de ijs, quae agebant, aliquid praesen- m litum millia sub isignis oolligi mandat. Qui matu-

serant percunctati sunt, num Ripaliae esteri milites
essent, quibus ille, se nescire respondit, quoniam
illic parum moratus, nihil aliud fecisset, qttam ut
ligna fierent, ueherenturque curare. Sed, cum super-
ueniente nescio quo homine, idem ab eo quaere-
retur quis metius , inquit , aut uerius , quod a me
petitis, nos docere potest, quain uester hic a se-
cretis, qni eos milites allocntus est ? Hinc orta uehe-
menti suspiciorie, mercator in carcerem rapitnr,
quaestioni, tormentisque subreptus, magno se a
Principe rogatum, ut illi Ciuitatem traderet, con-
fessus Principis riomen, neque minis, neque tor-
mentis, neque Wanditijs, neqne nlla arte adduci
potuit, ut proderet. Quare ultimo suppltcio damna-
tus, in quatiior partes scindi iussus est. Re, hoc
modo uulgata, qui ex nostris Geneuae reperieban-
tur secreto fugiunt ad sociosque se recipiunt. Tum
Carolus, alijs comparatis copijs, praemissoque Ber-
nardino a Sabaudia cnm exercitu, aperto Marte>
Geneuenses aggredi statuit. Hunc subito Bernensis
pagi oratores adeUnt, ac publico nomine interro-
gant, quid sibi uelit cotttra pacta inter eorum rem-
publicam ; Ducemque AUobrognm inita, tantam esse
ibi armatorum hoiriinnm uim coactam. Quibus ejns
rei causam reddere se non teneri. Bernardino re-
sporidente, Taurinum adttoknt, mandatorum, qnae
habebant, expositionemimpetrant,ad praesentiamque
Principis admissi , exercitum in finibus Geneuensium
coHectum, amoueri efficaciter petunt, ac, si quid

rissime cotlecli , iter arripiunt , ac pcr Gentrones ,
Augristam Pfaetoriam , Eporediam , Augustam Tau*
rinorum , ■ Segusiosque inde superatis aipibus , ' una
ritttri Itatis haud longe a Geneuerisi Ciuitate castra
locant. Cuias^ incolae cum alia uia Allobrogum arma
a patriae ' ceruicibtts depeUere non potuissent , ad
Galloruiri Regem Henricum tertium confugiunt,
eumque supplices orant, ut auctoritatetn snarn apud
Dncem interponat, quo ille a coeptis- desisteret. Rex,
quamuis eorum precibus prius fatigatus in suaari
eos cltentelam recepisset, aegre tamen Prouinciam
«uscepit Sed ne in magrio libertatis angore posi-
tos, suomqtte patrociriium demisse hnplorantes de>-
serere uideretur, Ducem rogat per Gratorem suum 1 ,
ut bellttm contra Geneoenses paratum in magis
opportunum tempus difierre ne grauetur. Dux tanto
Principi, suoque consanguineo morem gerere cu-
piens , regium officium quanti faciat, illico dtssoiuto
exercitu, re ipsa demonstrat. Horum autem quae
diximns, nihit , praeter rumusculos, Romam perfe-
rebatur, oratore ipso Sabaudo gestorum omnium ita
ignaro, ut, de negotio Geneuensi a Romauae Cnriae
proceribus, atque adeo ab ipso Pontifice Maximo non-
nunquam interrogatus , quid certi responderet, nescie-
bat, seque nescire snmmopere pudebat. Quare , cum
Allobrogum Ducis Romae personam indueret, et par-
tes tueri teneretur, essetqne frater praefecti Ber-
nardini, cuius opera omnia gerebantur, rerriro hu»
iusmodi successus ignorare eius animum mirum in

in Principem eiusue ministros ab sibi amica Geneua e modum angebat, seque legati officio fungente , indi

commissum, uel peccatutn sit, daturos se operam
poUicentur, ut, quoad eius fieri possit, cumnlatis-
sime, et absque mora porrigatur. Quod st assequi
nequeant, quandoquidem Bernensium Respublica
socia erat, et foedere iuncta cum Geneuensi, si
eam quoquomodo uexari contingeret, denuneiabant ,
fieri non posse, quin Bernenses cum illa animos
quoqoe,atque arma iungerent, quantumque per uires
liceret, efficerent, ne delrimentum ullum , aut incom-
modum finitimnS Poprilus pateretur. Quare obse-
crabant, Principemque obtestabantor,nein impenden-
tium tnrbarum periculo conniueret, immo, ut discor-
diarum occasionem tolleret, uehementer instabant. Dux
Oratoribus auditis [ quae est illius in rebus arduis

gnum iudicabat. Cui malo, qua ratione occurrerefc,
uiam non inueniebat. Td enim a Principe petere
temerarium ducebat, ne scilicet sibi uriquam obijet
posset , quod eius arcana scrutari uoluisset. Si qni-
dem [ ait iUe ] nemo , nisi uocatus , ad consilium ac-
cedere debet, fratrem interpellare inutile existima-
bat, eius taciturnitatem saepius expertus, qui nr-
genti fratri facile respondisset. Principem plnres
habere secretornm ministros, per quos, si libuisset,
Oratores suos, rerum quae agebantur, potuisset fa-
cere participes: ab aulicis, qui apud Principem
gratia ualebant; aliquid sciscitari legationis decori non
conuenire putabat. Orator in re tam grani post lon-
gam deliberationem, ut dignitati suae, quantum po-

animi constantia] se cum suis consiliarijs eorum po- « stularet occasio, opportune consuleret, tandem con-

stnlata communicaturum respondit, quidque Domi-
nis suis referre deberent , eos breui intellecturos.
Id nero tale fuit, Ciuitatem Geneuensium AUobro-
gum Ducibus snbditam semper fuisse , et ubi de
subiectione constat, uel amiciliae, uel mutuorum
officiorum aequalitatem locum non habere; proinde
qnod urgebant de dimitlendo exercitu, Principem
nihil statuere, decreuisse, sed etiam in eius ditione,
minime inaequum uideri, si quodcumque e re sua
esse putet, id libere faciat. Responso dato, Dux
nullo interposito tempore, alias describi, tum equi*
tum tnrmas, tum peditum cohortes, simulque in-
genti pecuniae summa Cathoticis Heluetiorum pa-
gis foederatis actutum Tepraesentata, tria sibi mi-

silinm capit summis precibns contendendi ab Ana-
stasio, ut adhibita omni diligentia, quid in caslris
factum esset, uel in posterum fieret, assidue per-
quireret, inuestigaret, obseruaret, ac cuiuis tabel-
lario Romam eunti riberrimas ad se litteras daret.
Cui ille omnino morem gerere cupiens, rebus, alio-
quin abstrusissimis, quodammodo insidiabatur adeo,
ut cum summa prndentia, atque ingenij dexteri-
tate [qua etiam secretiora ad sciscitantium notitiam
perueniunt ] primariorum beneuolentiam aulicornm
apud Principem gratia ualentium sibi conciiiasset ,
haberetque praeterea in exercitu Rodomontem fra-
trem armorum praefecto Bernardino charissimum ,
nihil in castris, nihil pene in AUobrogibns euenie-

Digitized by

Google

7'9

ANA.STA.Sli GERMONtt

730

bat, quod Anastasio nouum esset, Ut, qui. frequen-
tibus absentium codicillis, ac nuncijs praesentium-
que amicorum opera quotidie de publici negotij
statu, doceretur, unde semper habebat, quomodo
oratori gratificaretur, cum eorum, quae ad pauco-
rum aures perueniebant, eum identidem certiorem
faceret. Qua quidem industria, quoniam, et a.Summo
Pontifice, et ab uniuersa Curia magnam Orator
inibat gratiam, uix dici potest, quam pretiosa ei
uideretur, quantaque laude digna Anastasij uigilan-
tia, quibusque uerbis fideli amico gratias , et habe-
ret, et ageret, quas etiam referre conatus est.

Si quidem atiquanto post, Bernardino a Sabaudia,
diuitijs affluente, oppida populis, et opibus cum
Giuitatibus comparanda, bonaque alia plurima, tum
paterna, tum auita, praesertim feudalia masculina,
ut aiunt, possideute , cum nutlos haberet liberos; nec
ex Philiberto fratre nepotes , constituit Orator Ber-
nardini item frater, deficientis familiae propagandae
causa uxorem ducere. Itaque insigni Sancti Benigni
sacerdotio patroni Ducis arbitrio relicto, Romaque
discedendi uenia impetrata, Taurinum uenit. Verum-
tamen, antequam se in uiam daret, ut ab Anastasio
nauatam operam, in rebusque arduis diligentiam,
ut diximus adhibitam , sibi gratam fuisse aliquo
modo testaretur, diu uacante beneficio Sancti Be-
-nigni nuncupato Taurini- posito , ex Abbatis itidem
Sancti Benigni collatione pendente, eum nihil tale
cogitantem a summo Pontifice donari curat, aliud-
que eiusdem beneficij membrum Sanctae Mariae de
Carpis appellatum in finibus Oppidi Sauiliani situm,
annuumque reditum quingentorum aureorum supe-
rans, quod, rogante Lazaro Caprio Paulus quartus
a beneficio Sancti Benigni separauerat, cum antiquo
titulo redintegrari impetrat ea conditione, ut La-
zarus, quandiu ei uita suppeteret, eo reditu frue-
retur. Huius beneficij cum Anastasius in possessio-
nem mitti peteret, ecce tibi Taurinensis Seminarij
aeconomus, qui beneficium illud ab Antistite Tau-
rinensi ex Tridentini Concilij praescripto, Seminario
assignatum, diuque ab ipso iusto titulo possessum
asserens, petitae possessioni audacter obstitit. Con-
trouersia, coram Archiepiscopali Vicario in iudicium
deducta, ipsius Archiepiscopi opera, eum finemha-
buit, ut reseruato Sanctae Mariae de Carpis bene-
ficio ipsi Anastasio, principale Sancti Benigni Sa-
cerdotium Seminario relinqueretur; Anastasius uero
ex Seminarij alumnis unum, quem proponeret, iuxta
eius loci consuetudinem , quandiu in humanis esset,
alere leneretur. Interea, cum Carolus Dux ex gen-
tilitio priuilegio Joanni Baptistae a Sabaudia suc-
oessorem proposuerit, Anastasius priusqnam pro-
positus ad Abbatialem administrationem admittere-
tur, quaecumque habebat in oppido Sancti Benigni,
ubi quandoque habitare solebat, omnia iussit au-
ferri, nec postca officijs ullis adduci potuit, ut
Vicariatus depositum onns resumeret, quamuis, et
Abbatis subditi, et monachi, qui Anastasium ob
singularem eius humanitatem, justitiae cultum, libe-
raKtatem . miramque in gerendts negotijs dexteri-

4 tatem unice amabat, id maximopere cuperent, et
studiose peterent.

Joannes Baptista uero, etsi ex augustissimo Sa-
baudiensi Stemmate originem trahebat, cum tamen
non haberet, quod natalium suorum, splendori satis
responderet, maximo eius natu. fratre familiae op-
pida, iuraque omnia, ob aetatis priailegium possi-
dente, de feudo etiam simplici emendo cogitabat,
non inani coniectura concipiens, Comitatus , uel
Marchionatus titulos ex Principis liberalitate, si opus
fiiisset, sibi non defuturos. Quod inteliigens Ana-
slasius, feuda ei nonnulia proposuit, praesertim
Clusium superius nominatum, de quo, cum Joannes
Baptista plene cognouisset, quod oportebat, uib.il
magis optare uidebatur, quam illius dominatu po-

b tiri. Quare Anastasium rogauit, ut illuc se conferens
a loci dominis sciscilaretur, an feudum cum pecu-
nia commutarent, quantique illud aestimarent. Ana-
stasius quamquam teonpus brumale intolerabili fri-
gore asperrimum admodum saeuiret, per niues ta-
men, glaciemque Clusiuna a Taurino biduum di-
stans, petere non distulit. Ibi cum Agamemnone
ex Ceuae Marchionibus propinquo suo, illiusque
oppidi ex maibri parte domino, ita de re tota egit,
ut, cuni ob nonnulla, quae ante paucos dies acci-
derant, Clusini omnes apud eum male audirent,
uenditioni consenserit , acceptis pro loci pretio
uiginti quinque millibus aureis nummis coronatis
nec non pro alijs minoribus partibus pecuniae con-
uenientem summam. Ad plenam uero feudi emptio-

c nem restabat pars, quam Agamemnonis soror Ca-
milla possidebat , quadrans scilicet , quem , illa
ut uenderet, adduci non poterat, licet maius sibi
pretium, quam ex aestimatione deberetur, oblatuui
fuisset. Verum Philibertus eius filius ab Anastasio
persuasus, ut Matrem ad uenditionem induceret,
ualde laborabat ; tum , quia pecunia pro Clusij
parte oblata integrum oppidum eroi posse conslaret,
in quo nemo, praeler illam, iu$ haberet, tum etiam
quia Joanne Baptista Clusij ex dodrante domino
efiecto, non expediebat quadrantem possidenti cum
potentiore possessore societatem babere. Qua ra-
tione euicit Philibertus, ut mater quibusdam con-
ditionibus ad uendilionem accederet. At, quoniam
partibus dissidentibus , condiliones propositae in

d disceptalionem uocabantur, unde negotij exitus in
dies incertior fieri uidebatur ut rei finis aliquo modo
imponeretur, placuit omnem controuersiam , Car-
dinalis Montis Regalis tunc Taurini agentis, et Ana-
stasij Germonij iudicio dirimendam relinquit. Hic
Joannis Baptistae, ille Camillae partes tuebatur, et
quamuis Cardinalis ingenij acumine , rerumque ex-
perientia emineret, Anastasij tamen ralionibus, atque
argumentis expugnatus, ita dabat manus, ut anirai
pendens pluries dixerit, se, quando, subUtis diffi-
oultatibus ad uenditionem deueniendum esset, non
alio consultore uti debuisse, quam ipso Anastasio,
quem procerto haberet, ionge meliores Camillae con-
ditiones soo consilio facturum , quam quiuis illi con-
iunctisstmus fecere posset. Nec profecto fallebatur Car-

Digitized by

Google

dinalis si quidem, qnantmn industria ualeret, urgebat
Attastasius, ut ostenderet, propositas conditiones se-
quissimas esse, utilissimamque CamiUae , eiusqno
filijs uenditionem futuram, proinde oblatum pre-
tium non esse spernendum. Sed, quoniam nutiis
oflicijs, uel rationibus iUa flectebatur, dieiqae ex
die expectatione negoiinm frustra protrabebatur ,
Jeeunes Baptista quodammodo indignatns, rem in
alind tempus censuit differendan.

interea nita functo Tanrineasi Archidiacono, cam
is loens inter Ecclesiastica ministeria ex oflicij prae-
rogathia dignitatis nomine , ubique insignis Taurini
praecipne, et existimatione, et cowmodo admodunt
conspicuus sit, plures habebat competitores, qnorum
Ducahs caerimoniarum prae&ctus litteras a Principe
ad eius Procnratorem Romae tunc Oratoris loco
Ducis negotia gerentem obtinnerat, qaibus iube-
batur, ut a summo Poetifice [a qno Archidiaconi
crealio pendebat] eumdem praefeclum digmtate illa
ornari diligenter curaret. Archiepiscopus qneqne
eadenr de re a llontis Regahs Gardinaie [ut di-
ximus] eo bsmpore Tanrini commorante, uicarium
soum Sancti Stephani. item Cardinali Prodatario
eonxmendari impetrat. His ita se habeMibus, dnm
TabeUarij , cusn eiusmodi litteris mntatis equis
Romam aduofamt ., Anastasium nihil tale cogitante
Micbael RoUus de Archidiaconi morte docet, mo-
netqne, ut ei se dari suceessorem petaU Cni Ana-
stasias respondxt, putare se iam actum esse qnod
ipse agi debere snadebat, quin , se ad ea, quae in
duhnt praenertim eultus famuiatu assidna praesentia
mdigurent, operam suam praestare neqnire. QuaCy
eum eine bxaaor natu frater Rodomontes intetter
xisset, accurrit, atque Aaastasium obinrgat, qnod
recte monitns, rei bene agendae oocasionem nen
arrfperet. Anastastitr cum iastante pnblkaae lectionis.
hora, iam iam domo exdre deberet, cecta ad gy-
mnasinm perrecturue, ad rfratrem. eonuersas, qua
ratione, inquit, qnod exigis , nanc- soluam, fcater,
nani uideo, nisi mei, .mer muneris obhnisci patas>,
qned sane maxhnhr terapor» angustia eirouuucri-,
ptnm, de his, qui de me.:benenMriti sunt^ naa
sinit me maknnoereri. Tuy si inbet, niccm ,meam
sappkehis, tempusqae hbc in bacrapones, si [dunf
ego lagitima occupatkme, meique officijoonscientia
nnpeditns, qnod tibi uideor ■acete debcre, nen
efficio} Joannent Bqptistam a Sabaadia, uet atinen
cpmhnhaax, qui apud Prihcipem gratia uaieat roga~i
ueris, ut ab; eodemu liberniissimo Prkicipe ad Ja-
cobnm Cuvtinau. Romae agenteptf serabi intpetret,>
quod, si atiqua ex cauest caeuimoniaruin praefectum
Arcbxiiaooaatus /spe < d« jci contingat ^ : summo Pon- :
tifici personam ateatn ad, eamdem digniteJtem no-
nhne suo de meliori nota commeudet. Qnodiy siacu-.
rdfee feeeris, fiorsitan aoti oompns ifies:. Gohsihum
probat Rbdomoa^esi; [ut snnt ccrnsanguinei, prae-
serbkn canaanctiorea aliqaando rerum Eccksiae aui-
daares, quam ipsi Clerici} stathnqne, ac uehementer
a ; Joanne Raptista can tendit; , , quod trater . propdt-
suero*. llle Uera qoin id facecet, eam affert excu-

COMMBNTA&IOMJM LIB. I.

;22

u sationem, quod Princeps alium suia liUeris. com-
aacttdasset, quem si ea de re rogaretur, tdem uen
spoasurom se non dnbitare aflbmat. £s hac spe
deturbatus Franciscuam Martmengnm sunattrum Du-
calis stabuli praefecbom sine mora aggreditur Ro-
domontes, eique, qaid uelit, eaponit-, qui optatis
aneuens, quod pollicitus foerat, illico praestitit,
eumque Principem ad scnibendum pro Anasthsio
duriorem ofiendereb, quam putauerat, quoniam pro
atio soripserat, expressit, ut saHem ad. Curtium
darentur titterae, qnibus si caerimooiarum praefo-
ctns Archidiaconatum non obtineret; ille nomine
Principis in Anastasio ad eam dignitalem promo»
uendo omneut operant poneret; quod factum est.
Nam Summus Pontifex , non sohim, qnod doctrin»

6 emineret, optimisqne moribns praeditus esset Anas-
tasius, sed etiam , quia ius Pontificinm pubtice
profitebatur, eum Archtdiaconatns titnlo cohonestauit.

■ Dnm haec Romae geruntur, aduenientibus aestiuis
uacationibus, quibus tnm liberales artes profitenttum,
tnm seholarinm Italicornm mos antiquus est a pu-
bticis gymaasiomm functionibus feriari, studtaque
grauiora intermittere, cum Anastaams , parentes
uisendi gratia Salas profectus, Tauriaum reuerte-
retnr, prope Clerascum obuium habait Tabellarium
Roma neaientem cum litteris a Jacobo Gnrtio ad
se datis, qnibns de prospero sno ..ArchidiaconatiA>
tractattonis snceessa docebetnr. Qaem nuncium ka
excepit ut Pontifieiae liberalitatis nranus., summae
soiiqne Dei benignkati eo magis acceptnm Teffereas ,

c-. qua minus uUam ipsius cnnaequendt speaa oonee<-
perat , aeqno anhno sibiqae constans institutum ite^
Tanrinmh uersas-pecsemtfus aai. Adciaitatem autem
affMDopinqaanti ocohrreates amici., qiiibus ob egrar
gias eius uirtutes , oaxniunaque. moribas acconkav
datam nathram', darissimas' eiat , non. pancis lae^ •
titiae atgnis ei adaptum hohqrem gratalata txeati
Veruaa qnoniam . inoanssantes sant mortaliuna uo-
bmtatqs , mMqne de aninwcam arcanis eaplorati 7 '
q n att do qae haberi poftest Anastasius gratui«rtiuna
henenolentiae se. deumcbasinrmniefficiqse proiiessasy
qba se auetam dignitate ipmcannciarent, uihii scire
hnmaniter respondk; sed, quia Carxhnatis Proda-
tarius. ad Montic Regatis Cardinaiem disertis utarbis
dcripserat , . Summo : Pontifica < Ajiasatsium. otnnibus

d cQtnpetiuHibus praeferente, nuhliprD: Aixhiepitcopahi
Yioario de Anchidiaoonatu fieri potnisee, quadueques
e,o . oboahnm - faterat dintius chesintnlari ueqqihit t >
uaide non nihil ; tohbarun» excitatunr. i Etethm cfce*
nmtoiharum pcaefeetus , oi .prnttainr • :nii - eaitum ab:
eo , quem ipae >sib» ''piepwueratly: draersnns .ca+
guoak, tantam inde eoepit molestaam;, nt ;Parb*i
cipis titteras iuteroeptas fihsfle dicenrti; Ci^atque'
Summas PohJifisli prineipi morem; geskum ueluerh
pranabue uon uideri ad eam dtgnitateaa ; rite • pro*
motnm esse; AnasUsuuh r 7 qnanda jfruw(eps! aJhaoi>
Summo Ponttfici iustepat ^cdmmBndaiii ; prainde y
irritum cejtseri debere quod factnm esty neqne. a :
Prtnmpe probandum; iri, Arcitiepiscopus pantav. a*
defuncto Archidiacoho ■ : ih -PastoraKuhi negotioruih.

9t

Digitized by

Google

7^3

tractataone plurimum exagitatns Vicarium 8num
uirum probum de Ecclesia benemeritum, quemque
ipse sibi in gregis Dominici regimine utilem, atque
obsequentem adiutorem parauerat in officio ei suc-
oedere non potuisse egerrime ferebat , atque ita
querebatur, quamuis ex causis allatis longe pru-
dentius , quam caerimouiarum praefectus , ut cum
Archidiaconi electio [pro ut ipse asserebat] ad Ca-
pitulum spectaret , electorum consensu ad Archi-
diaconatus munia uocatum Vicarium loci possessione
defraudari non debere, pabun dictitaret. Cuius
iactationis aciem hoc argumento obtundebat Anasta-
sius , quod, quando Capitulum eo iure uti poterat,
quemadmodum affirmabat Archiepiscopus , super-
uacaneum fuerat Archidiaconatum a Summo Pon-
tifice petere , uel eleetionis confirmationem expe-
ctare. Nec uerbis solum, sed etiam opere ostendebat
Archiepiscopus qualem inde offensionem accepisset,
cum rogatus , ut de uka , et moribus Anastasij
consuetum libellum conficeret , quem confici mos
est in coilatione dignitatum primum locum a Pon-
tificali tenentium aeque hac in ipsarum Pontificalium
se id facturum negauit , et cum iterum , ac tertio
idem rogatus sententiam non mutaret, uisum est
ex scripto ab ipso exigi debere, ut uel quod iure
petebatur, concederet, uel, cur non concederet ,
declararet. Neutram fecit iratus Archiepiscopus ,
sed ad scripturam rescripsit, se ob nonnullas causas
id facere nequire. Causae autem ad unicam iilam
redigebantur , quod commendato ad Archidiacona-
tum Vicario de existimatione sua non nihil deper-
derel , si ea in re aliquid pro Anastasio ageret.
Tali accepta responsione itur ad Cardinalem Pro-
nuncium , qui corifici statim tibeUum iubet, oon-
fectus Romam mittitur. Nec tamen quiescebat
oaerimoniarum praefectus sed alia uia insidias
Anastasio struere cogttans , ■ absente Duce in AUo-
broges, Produoem qnem uociant, Marchionem
Estensem magnis precibus fatigat, ut Anastasij uoto,
quoniam [ sicut ipse dicebat ] Principis uolunfeati
adnersaretur , ' obsistere ne difierat, Curtinmque
illico per epistolam moneat, ut litterarum apostoti-
carum pro Archidiaconatu expediendarum curatn
omnino intermittat , usquedum aliud ea de re ab
ipso Principe sibi fuerit imperatum. Marchio nihil
cunctatus , ad se Rodomontem aocersitum urget,
ne in eo negotio ulterius progrediator. Cui ilie ,
quidquid eueniat, sua minime interesse.respondensy
se tamen mirari , cur -ipse, et Pontificiae liberali-
tatis commodum interturbare , et Bucis beneficiutn
in discrimen adducere uellet, com frater suus
utrrasque gratta aeque , ac alius se dignom prae-
buerit , immo , et forsitan phiribus non indignis
re ipsa exhibuerit digniorem. Deinde diseedeas
Bernardinum a Sabaudia Cassellae agentem plene
docet de ijs, quae oum Marchione acta fuerant,
oratque simul, ut ad DUcem scribat , a Summo
Pontifice, quo ei praesertim gratificaretur, ernatum
Anastasium Archidiaconatu , ea in re pertinacem
aduersarium habere caerimoniarum praefectum :

ANASTASII GERMONII

7 3 4

a proinde expedire, ut qua benignitate ipse Dux
Anastasium in ea dignitate collocari curauerat ,
eadem. Praefectum inania agitantem salnbribus mo-
nitis ab inceptis auocaret. Quod perhumaniter a
Duce factum est.

His ita constitutis, Anastasius, uidendi Romam
adesse occasionem ratus , re cum - Montis Regalis
Cardinale communicata sextili merise discessum
parat, quamuis Cardinalis non probaret id itineris
suscipi aestiuo tempore, ac multo minus, kxtrante
Canicula ab homine, qui coelo Romano minrine as-
sueuisset, essetque insuper incommoda ualetudine,
ut tunc erat Anastasius, quem diuturna febre af-
flictnm, stomachi imbecillitas , prauaque iecoris af-
fectio cum maligna uenarum obstructione , hepatt-

b cum , macrumque reddiderant, uultus etiam natu-
rali colore in flauum mutato. Nec tamen sibi tem-
perare potuit, quin per dispositos equos [quod antea
raro, parumque fecerat] se in uiam daret, ea uo-
luntate , ac celeritate, ut quarto post die, quam
Taurino disoesserat, quadringentorum miltium pas-
suum itinere emenso Romam peruenerit, ubi apud
Flaminium Amadutium Ripetae magistratum geren-
tem, diuertk. Et, quamuis initio fessus de uia, ian-
guensque praesertim ob anni tempus, ingentique
sudoris copia emissa, sitim sedare nequiret, equi-
dem non sine molestia, nihilominus ad summam
quietem compositus, quasi aliud corporis tempera-
mentum acoepisset , paulopost quodammodo alius
factus est , totusque mutatus , exsiccatis siquidem

c multo labore, et sudore noxijs humoribus, omnique
obstructione penitus sublata, uires, pristinumque
colorem facile recepit. \ Itaque iam connalescens , ad
Vaticanum Palatium Curtio Comite profeotus Summi
Pontificis pedibus osculum dedit, eoque interrogante,
cur feruente coelo ad urbem accessisset, praesertim
Archidsaconatu nuperrime anctus, duabus se potis-
simum de causis id fecisse respendit, qnarum [Pater
Sanctissime ioquit] - altera est, ut tibi de m m»
collatoj^ iriagno beneficio , qvas habeo grattas innu-
meras, coram quoque agerem, uberrime remturus
etiam, si is essem, qui' tibi- in summo rerum fa-
stigio collocato aiiquid ofiecre pceset exiiitas mea ,
quod augustissima praesentia t»a dignum esset; al-
tera est, ut, quod de hoc orbis terraritm noagnifi-

d centissimo theatro oculis meniis ab ineunte aefcabe
conspicio, id ipsnm oculi» quOque corporis. coafir->
marem, quippe homine christiano, sacroruna admi>-
nistro, Italo etiam indignom iudioans suprenmm
rerum moderatorem, Christique Vicariiim de fi»cie
non uenevari, nec noit Romam mundi caput, re-
ligionis . domicitimn germanamque Apostoiicae pote*
statis sedeiri n6n uidere, quaeque io ea sunt admi-
ratione- digoa [sunt autem fere omnia] non oogno-
scere. Poritifex responso perbenigne annueos , post-
quam de Ducis, de Archiepiscopi deque Tauririensunn
canonicorum instituto, ac moribus, nec non de sub-
alpinorum hominum, camporum, rerumque omnium <
statu, quae cupiebat, ab Anastasio inteUexit, -etam
dimisit, ac paulepost petente Cardinale VastauiUano,

Digitized by

Google

COMMEHTARIORUM LIB. I.

7^5

Protonotariatus dignitate decoranit. Quare iUe dnos a
circiter menses Romae commoratus, cum urbem cu-
riamque perlustrasset , atque obseruatione digniora
explorasset, notauissetque uisitatis [ttt uulgus loqui-
tur] septem Sanctioribus urbis Ecclesijs ; sacraque
erratorum suorum confessione conscientiae ma-
culis dilutis, Pontificem iterum adit , oratque ut
sibi ab eo Taurinum reuertendi ueniam petentt be*
ne precetur ab omniumqoe bonorum parente Deo
prosperum reditum impetret, quem Pontifex soiita
uultus hilaritate exceptum bortatur Romae roorari,
quamdiu proxiqais imbribus mense septembri ef-
fluere solitis, urgentes calores deferuescerent, ne ,
si in eiusmodi, coeli intemperie iter faceret uel ui-
tam, ue) grauioris morhi sibi periculum crearet.
Cui Anastasius: quas humanitati tuae [Sanctissime b
Pontifex] gratias agere debeam, plane ignoro, qui
me ad uenerandorum pedum tuorum osculum be-
nigne admissum, non modo egregia dignitate in-
signis Ecclesiae Tanrinensis ornatum uolueris, ac
Protonotariatus titulo illustriorem nuperrime reddi-
deris , sed etiam , qua praeditus es erga omnes
mortales uera charitate , de sahite mea soUknos
praedaro hoc bouo officio, me in summo honorum
gradu coUocaueris. Mihi quidem [ ait Pontifex ]
semper emnium sahis in optatis firit, eorumqne
maxime, qui in bonarum artium Paiaestra aetatem
tradnxerunt, ea praecipue de causa, ut huic San-
ctae Sedi, cuius [Deo annuente] curae praesum, et
ornamento aliquando esse .possint, et adiuraento.
Tibi fili , iter percommodum , secundaque omnia c
precor. Vade , teque Chrtsti ministrum Ecclesiae
alumnum mihique charum esse memento, et quam-
uis homo sis, quodammodo extra hominem positnm,
putato, nempe mundi, et carnis legibus somtum ,
soli Deo mUitare fideique clypeo, atque innocentiae
lorica munkum debere cum humani generis hoste
perpetuum hobere certamen. Quod, si, nt decet,
strenue praestiteris , cosstantiae tuae ampltssima
praemia reportabis.

Deinde, cum Anastasins Piceno se iter factarum
dixisset, petijt Pontifes, ut Beatissimae Virgini
Lauretanae eum magnis precibus coramendaret. iiis
humanisshnis monitis , qmbus Snmmus Pontifex ,
qualem erga Anastasinm animum haberet , satis te-
stificatus, eum in raagnarum rerum spem erigere d
debuisset, nihil ille mutatus est, aut [quod pauci assequt
posseot] uel taottUum commotus, imrno totus compo-
situs, ac uenerabundus tatrti benefectoris paterna
uerba aequanhniter excipiens, demisse irespondit.
Quantum in me erit [pater Beatissime] «peram
dabo, ut optimae, quam de me coocepiski opinioni, '
re ipsa reSpondeara , Sanctissimam Deiparam, ethuh
te non iubente, et in augustasstmo Lauretafio Tem-
ph), et ubicunque terrarum rae esse contigerit ,
pro publico praesertim commodo, nbque. te in
snmmam cUentehtm receptum, nobts diutissime m->
coluraem seruet, eniaissirae semper deprecabor.

Denique eius pedibus oscuto dato , amicisqtte sa-
httatis discessit Lauretum uersas, ubi, eom biduuta

726

constitisset in aedicula Redemptoris ^Nostri conce-
ptioni consecrata, coelesti cibo, recreatus, orationi,
ac meditationi totum tempus dedit. Inde Ranetraaua
petens, ibi ab Horatio Amadutio uiro probo, suique
amantisshno, liberali hospitio exceptas, triduo post
Bononiam , deinde Taurinnm iucoiumis, amicis, ac
propinquis gratissimus peruenit

Vnus uero Taurinensis Archiepiscopus , forsztan
iure existimans, a se negati libeifi [de quo locuti
snmus] haud leuem iniuriam Anastasij animo pe-
nitus insedisse, ab eiusque Romaua pnofectione pro-
pterea sibi metuens , quod «He eum summo Ponti-
fice et Cardmalibus ea de re conquestus , admhri-
strationi suae ahqiuun notam hwssisset. Anastasium,
ualde suspectnm habebat; uerumtamen, cum etami-
corum Irtteris aliiui acciperet , timorem in fiduoam,
odiumque in amorem fecile conuertit. Non exci-
derat Anastasio ab eo se male habitum, attamen
obloqni uiro probkate , eruditione , sanguiwisque
splendore conspicuo, nec non Ecclesiae suae Anti-
stiti, christiani ac prudentis homiois noo esse d«-
cebat. Immo, cum ab Archiepiscopo aniuwum non
haberet aiieoum, ex occasione cui eliam data opera
eccurrere identidem consueuerat, de eius uirtutrbus
eopiose ac magntfice ioquebatur, simulque tempo-
rum inraria tanto uiro Cardinaiatus honorem diflferrt
querebatur, qui et fbrtunae , et annoi bonis ad Btt-
premas dignitates sibi gradnm fecerit, quam, qu4
maxime. Itaque Arcbiepiscopus explorata erga <se
Anastasij beneuolentia , cum ea morum suaujtat»
conhtncta, quam in defuncto Archidiacono deside-
rauerat, eum, cui pturimum se debere profitebatur >
amicissime amplectens, deinceps fta dilexft, ut,mon
modo in ijs, quae ad pubiicam rerom adminis&ra-
tkmem pertinerent , sed «oe : i» priuatis negotfis
quhiquam ageret, atft statuoret, aut penO cogitereil
Anastas» mcowstdto.

Per eos dies Rex Hispantarum PhJHppus Gata-
rinam fiham Altobrogum Duci Garo!o Emanueli in
matrimonium speponderat, iamque Amedeus, DufciS
frater m Hispaniam ad sponsalia oowtrahenda prae-
nvrssue merat, oratoresque ad sutttmum Poh^ficem,
ad Caesarem , ad ahos «em Principes ailegati, qul,
ut moris est; ratas nuptias nunciarent. Qua oeea-
sione, oum gratuianttum essent freque^tiSsima o^
ficia, Atiastasius- quoque , et laetitiam suam ,'nt
por erat Duci significaoit , et gratias simul egtt ,
qttod, eius auctoritate Archidiaconatum : consecutQS
fuisset. Cui ille , se td libenter fecisse respondit j
nempe longe maiori honore dignum existimans ,
utque eo etiam augeretur , haud grauate curaturum.
Archidtaconatus uero coofecto negotk?, non defite-
runt^ qut, se plurimum sapere existhnaotes, -e re
Anastasij non esse dioebawt ttiterius Pontffic^um
ius publice profiteri , quasi hominem id honoris
adeptum , ea de causa gymnasia frequentare dede-
ceret. Ille rei litterariae, immo ipsi Christianae re-
ligioni noitam ianri arbrtratos , horum sententiam
tamquam absonara , erroneam , merurnque uerboraWj
somtum , ita reiecit , ut in peroratione eius oi*ationl«;'

09

Digitized by

Google

I

727 AHA5TAS1

quam ante publicas lectiones, artium liberalium pro-
fessores in scholis habere solent, in huius opinionis
auctores, suppressis eorum nominibus acerrime in-
uexerit illustrium hominum auctoritatibus, pluribus-
que rationibus, et argumentis, non modo commo-
dum, ac necessarium , sed etiam perhonorificum
esse sacrorum Canonum studium , utpote funda-
mentum habens in sacra, immo in diuina materia,
nec aliunde pendens, quam a supremo legislatore,
Ghristi scilicet sanctissimo Vicario.

Paratitla ad Pandectas scripserat Cuiacius: ipsum
imitatus Anastasius quoque ad Pontificias sanctiones
ParatiUa elucubrauerat, nec non aliquando inter fa-
miliares amicos priuatim explicauerat, iuris cano-
nici studiosis opus sane utilissimum, quod propterea,
ut in lucem ederetur uiri doctissimi urgebant, diu
haesitante auctore , an prodire , illud sineret , ac ,
quando in publicum exire deberet, attentius con-
siderante qua ratione id suadentibus satisfaceret.
Interea, cum uberiora Paratitla ad Iustinianaeum
codicem a Cuiacio concinnata Anastasius magis ,
quam antea probasset, ad eorum exemplum noua,
et ipse composuit utiliora, magisque copiosa Para-
titla, cum ad priora addidisset ex sexto, et Cle-
mentinarum libris post Gregorianas Decretales pro-
mulgatis , quae ad iuris canonici exactiorem noti-
tiam non parum faciebant, nec non quae Tridentina
synodus de antiquis constitutionibus, aut correxit,
aut antiquauit, aut suppleuit, aut declarauit, prae-
terquamquod ex occasione rerum , uerborumque
origine perquisita, plura uocabuJa, quae ab Eccle-
siasticis inuenta uulgo putantur, ut exempli causa:
Episcopus, Parochus, Praebenda, aliaque id genus
non pauca a puris latinae linguae fontibus hausta
esse pulchre demonstrat, quodque mirum uideri
debet, germana quoque uocum significatione, ma-
terijs,rebusque omnibus concinne accommodata. Quae
postea Paratitk cum duobus Animaduersionum libris
typis mandari iussit. Illa Taurinensi Praesuli Hie-
ronymo Ruuereo, hoc Allobrogum Duci, felicem
ex Hispania reditum cum uxore Catarina Austriaca
gratulaturus, nuncupauit, legalis scholae plaudentibus
alumnis. E$t enim utrumque uolumen , tum artis
praestantia , tum styli lepore iuris studiosis uaide
utile, quin et legum nodis soluendis admodum ac-
commodatum, Paratitla praesertim ob nouitatem
etiam gratiora, quae eiusmodi suut, ut id operis
ex Pontificij iuris materia elici potuisse uix fidem
habeat.

Illustrissimo ac Reverendisssimo
D, Hieronimo a Ruuere Archiepiscopo Taurinensi,
Anastasius Germonius Archidiaconus Taurin.
S. P. D.

Praeclare de uniuerso humano genere illi meriti
sunt, uir illustrissime , immortalisque ijs habenda.
est gratia, qui cum uitam hominum angustissimis

[ GERMONII 728

a circumscriptam finibus, uariae, ac multiplici rerum
cognitioni apprehendendae , quam ne longissima
quidem aetas assequeretur , sufficere nequaquam
posse animaduerterent; ingenij felicitate, studio, et
industria, ac diuino potius aftlati numine, id con-
sequuti sunt, ut artes, ac scientias, quae antea
sparsae, uariae, inordinataeque erant, in certam
rationem, ordinem, ac methodum redigerent, de
ijsque distinctam posteris, et compendiariam doctri-
nam traderent. At uero, cum nihil legum disciplina
praeclarius, orbique terrarum salutarius esse sa-
pientes uiri scriptis prodiderint : duobus procul
dubio clarissimis mundi luminibus Gregorio ix. Pon-
tifici Maximo, ac Justiniano Imperatori, quorum
praecipue beneficio diuini, humanique iuris notitia

b ad nos peruenit, quam nullam forte, aut sane im-
plicitam haberemus, non mortales solum, sed di-
uinos prope honores a nobis deberi fatendum est.
Alter enim, cum fere cuncta, diuturnis conflictata
bellis, sub imperium redegisset, tum ad legum ,
sine quibus respublica diu stare minus potest, stu-
dia se conuertit. In hanc unam toto peclore curam
incumbens , praeclarum, memorabileque facinus ,
a nonnullis ante principibus frustra perperamque
tentatum, aggressus est; ut immensam illam tot
ciuilium librorum molem, torrentis instar excre-
scentem cohiberet ; propeque innumera legum uolu-
mina, quae ingentis syluae speciem praeseferrent,
Triboniani, aliorumque iuris antecessorum opera
resecaret, et leges tantum utiles, ac necessarias

c tam ex ueterum iurisconsultorum monumentis, quam
Imperatorum constitutionibus collectas in aliquot
libros digereret Quod quidem opus suum, uerum
iustitiae sacrarium, intactum omnino, ac sacrosan-
ctnm esse uoluit, iniecta scilicet sanctionis reli-
gione, qua uetuit, ne concinnatis, a se iegibns
commentarij in posterum applicarentur ; ueritus id,
quod male tamen praecauere potuit : ne scilicet
rursus admissa interpretibus pro libidine lasciuiendi
in legum ipsarum commentatione licentia, res in
pristinum statum rediret, caesaque illa sylua, suc-
crescentibus denuo stirpibus , in procerissimas nu-
meroBi uerticis arbores exurgeret: quae densiores
longe, quam antea fuerint, iurisprudentiae combras
afferrent.. Alter uero licet grauioribus longe occu-

d pationibus, in sedandis Italiae tumultibus, maleque
aflectis Prinpipum animis sanandis distineretur ; non
remissiore tamen studio, ac diligentia, parique rei
bene gerendae ardens cupiditate , idem fere, quod
optimus ille huraanarum legum concinnator, in
ecclesiastico, diuinoque iure componendo praestitit
Ex ueteribus siquidem afijs Pontificum collectioni-
bus, uarijs dein Concilijs, Sanctorumque Patrum
scriptis Gregorius hic noster optima quaeque col-
ligens ueluti necessaria materie congesta, Raymundo,
alteri Triboniano , uolumen hoc in quinque libros
distinctum, quasi saerosahctUm iUris templum re-
ctissimis quinque solidissimarum , ac altissimannn
ordinibus columnarum , construendum mandauit.
Et quanquam nihil tale ab ipso tam egregiae, ad-

Digitized by

Google

7 a 9

COMM ENTARIORUM LIB. I.

mirandaeque structurae architeclo de Commentariis
in ipsos non conscribendis aperte cautum sit, idem
tamen eum sensisse certo certius mihi uidetur. Sed
nescio qua postmodum commentatorum licentia
factum sit, ut optimi Principes ita cauendo, nihil,
aut parum admodum cauisse uideri possunt. Eo
cerle res redijt, ut grauiori, quam antea, morbo
utrinque laboretur : cum hodie notum legibus, quam
flagitiosa legum laceratione diuexemur. Quippe
enim plus glossarum, plus consiliorum, plus deci-
sionum , plus est etiam lecturarum, ut uocant, quam,
ut ait Plaulus, muscarum, cum caletur. Quo fit,
ut multi immenso huic iuris Oceano tot interpretum
dissentientium opinionibus, quasi confligentibus uen-
tis agitato , committere se non audeant. Haec autem
a me non eo dicuntur, ut multorum industriam
damnem , uel ingenium reprehendam , et quod dant
asperner: sed quod omnes praetermisso illo scribendi
genere , Paratitlis nempe a Justiniano permissis ,
interdictis se commentarijs dederint. Paucos excipio,
uel Jacobum Cuiacium Jurisconsultorum peritissi-
mum, peritissimorum iurisdoctissimum , qui breuia
quidem ad titulos Pandectarum, et Codicis adno-
tata, sed quam utilissima conscripsit. Cum igitur
iuris Pontificijs, conditio non deterior, quam ciuilis
esse debeat, optandum maxime fuit praestantem
aliquem prodire ingenio , doctrinaque uirum, qui
Cniacij exemplo incitatus, eius studium, ac indu-
striam in hisce Pontificalibus libris explanandis pro
uiribos imitaretur. Quod cum a nemine hactenus
nec factum cernerem, nec cogitatum intelligerem,
suscepi ipse adhuc in scholis agens, etsi oneris ma-
gnitudini impar hoc opus, partemqoe hanc a cae-
teris dereiictam , sumpsi quoquo modo possem ex-
colendam; ut etsi non bene cuita esset, non omnino
tamen inculta, desertaque maneret. Paratitla igitur
ad Decretales quidem Gregorij tantum scripta, sed
quae uniuersum prope ius canonicum breuiter com-
plectuntur, mihi conscripaeram. Quae deinde lau-
ream consequotus, quorundam amicorum hortatu,
assiduisqne aoditorum meoruin precibus impulsus,
etsi multis detinebar oocupationibus, pro temporis
tamen angustijs [prap«raatius, quam opus fiusset}
relegi, atque, ut potui, recognoui. Nunc autem ea
in pubticum emitto, non sine aliqua spe, futurum
esse, ut iuris huius studiosis, licet non magnam
uoluptatem , quam genus ipsum argumenti plane.
respuere uidetur, at saltem utilitatem aliquam af-
ferat. Tibi uero uni, uir ufaistrissime , uti iampri-
dem me totum dicaui, ita basee laborum meorum
priraitia» offerre, atque dioare statui: non tamen,
quod maionem apud te gre*iam hoc leuidensi mu-
nuusculo proroereri uelim, quando id totum suramae
toae humanitati, noo iiUis meis meritis , aocepto
ferendom est; neque ob id solum, ut libellus hic
noster clarissimo nomini tuo inscriptus longe plus
fidei, ac auctoritatia apud homines sibi concftare.
possit ; quod alii scriptores plurimi facere cqnsue-
uerunt, et ipse alias fecjissem. Nam licet sis ex
antiquissima iUa, et nobilissima Ruuerea familia,

a quae se plurimos optimos Praesules, Cardinales
octo, Principes prope inBnitos, duosque Maximos
Romanos Pontifices protulisse merito gloriatur : his
etiam uirtutibus praeditus es, qoae in excellentis-
simo qoouis homine desiderari possunt, ita ut omnes
praestantes uiri te unum , ueluti Polycleti statuam,
suscipiant, atque admirentur. Quid enim in graecis ,
latinisqoe literis ita repositum, ac reconditum, quod
tibi perquam cognitum , apertumque non sit ? quid
in profanis , diuinisque scripturis diflicile, quod tibi
intellectu non sit facile ? habes quoque uirtutem
aiiam, quae a libris non petitur, quae uno scien-
tiae uerbo continetur, sed eam, quae ex animi
praestantia pro&ciscitur, et multas in se laudes am-
plectitur, continuum in suscipiendis ecclesiae labo-

b ribus studium, miram in perferendis constantiam ,
singularem in excipiendis hominibus humanitatem,
incredibilem in subleuandis mansuetudinein , sum-
mam in consuetudine familiarium comitatem , ad-
mirabilem in congressu , et sermone clarorum ,
tuique similiom uirorum grauitatem, denique pro-
pensiorem ad optima quaeque uoluntatem. Quae
omnia, et-alia non pauca, quae breuitatis ergo
omittuntur , satis causae esse poterunt, ut te unum
diligerem, cuius sob tutelari nomine opus hoc no-
strum securius in ora hominum prodiret, tantam
ex illo lucem prae se ferens, ut inuidis obtrecta-
toribus oculorum aciem perstringeret, et candidis
lectoribus iucundiorem sui speciem exhibitorom
esset. Sed aiia etiam foit ratio, quod cum ipse

c ioris essem consuitus, in hacque Taurinensi Aca-
demia Pontificij iuris interpres, et huius tuae Me-
tropolitanae Ecclesiae Archidiaconus ; cui nam, rogo,
haec mea studia aptius consecrare , et offerre po-
teram, quam tibi uiro censultissimo , Academiae
Moderatori, et Cancellario magno, et huius Ciui-
tatis Archiepiscopo ? ita ut iurisconsultus ad uirum
eonsultissimum , Antecessor ad Moderatorem, et Can-
ceUartum , Archidiaconus ad Archiepiscopum omnes
cogitationes , et facta dirigeret. Tibi uero displici*
turum hoc meum erga te officium non arbitror.
Mihi quidem ipsi ob eam causam gratissimum fuit,
quia futurum sperabam , ut ex tenui hoc munere
obseruantiam in te meam , facilius perspiceres.
Quare precor, ut ea,.qua soles humanitate hanc,

d qiMon profecto in hac epistola uides ehjcere uomn-
tatem, animique singularem ad te obseruandum
propensionem, uetis suscipere.. Augustae Tauriao-
r-um> iij. calend. iulij molxxxv.

Iuris Pontificii studiosis iuuenibus
Anastasius Germonius
Antecessor Taurinensis S.

Faoturosne operae pretiom uiderer , studiosissimi >
iuuenes, si haec mea in ius Pontificium Paratitla,
quae studiosios meditatus fueram, . uestris studijs
consulens in lucem prodire sinerem, diu, multum-

73 1 ANASTASII GERMONH ^l-x

que apud me haesitaui. Quamuis enim mifai non a uinum, pertineotibos consistentem, iacere mcultam,

indigna prorsus editione uiderentur, idemqoe mecum negligi omnino et ignorari. Itaque uenit mifai in

sentire eos uiderem, qui et de his iudicium ferre mentem nonnullos annos in faoc iure discendo , et

possunt, quorumque fidem erga me, summamque docendo non omnino defunctorie uersanti aliqoid

beneuoientiam certissimis argumentis testatam faa- in faac parte audere catfaolicae Ecclesiae alumno

beo ; ac plerisque quibus illa priuatim quandoque non indignum; et quod saltem praeclara ingenia

praelegeram, ita probari intelligerem, utnon modo ad fertilis huius soli culturam, magno cum studio-

non displicerent , uerum etiam omnis iam in ijs sorum emolumento, adeoque tothis Chrisuanae Rei-

edendis mora incusaretur: ut ea tamen supprime- publicae ornamento suscipiendum , atque faoc ius

rem, illud primum hortabatur, quod scribendi iUustrandum excitaret, atque puderet iam doctissi-

genus hactenus a caeteris iUibatum exorsus , rei dif- mos uiros , quorum proprium hoc est munus haec

ficultatem sentiebam, simulque imminens obtrecta- curare, eiusmodi commentationes negiigere. Quae

tionis periculum praeuidebam. Quippe animaduer- res cum animo meo obuersaretur, negotium non

tebam ius hoc sacrosanctum , quod summorum ultra difierendum censui. Cum igitur de scribendi

Ecclesiae Principum scitis, constitutionibus , con- genere cogitarem, nihil fore utilius existimaui, quam

cUiorum Decretis, sanctorumque Patrum sententijs, b si Paratitlis conscribendis ducem huius itineris,

ut pulcherrima structura constat, parum sincere, Jacobum Cuiacium Jnrisconsultorum faac aetate phae-

fideliterque ab interpretibus pertractatum. IUi enim, nicem, quoad possem, sequerer. Verum, opus aggres-

ut id, quod res est, quodque ego sentio, dicam, sus sensi difficultatem, quae latuerat. Etenun cum

in certissimis eius principijs interdum grauiter er- breuia mihi in quinquC Decretalium Gregorij ix.

raruntj et peruersis sensibus, ac omtrino a condi- libros adnotata, ac ueluti indices, quibus ipsa Pa-

torum mente alienis loca permulta sic deprauarunt, ratitlorum ratio continetur, facere proposuissem :

ut saepenumero quae maximi ipsi Ecclesiae Anti- animaduerti inutilem me prorsus, et uanam operam

stites pro causarum, locorum, temporumque narie- auspicari, si hanc, quam ordiebar, teiam, non ad-

tate; nec non inspectis circumstantijs , prudenter hibitis qnoque sexti eoramdem DecretaUum libri,

excogitarunt, sapienterque decreuerunt, perperam auctore BonifacioVIII editi, item Clementis V,nouei-

intellexerint; eoque rem suis expositionibus dedu- lisque Joannis, et atiorum Pontificum constitatio-

xerint, ut qui de fide non recte sentiunt, inde nibus, quas Exfcrauagantes appellant , nec non Sacri

sumpta occasione, non in qoos oportuit, nempe in Concilii Tridentini decretis, quibus rauSta ueteris

mterpretes ipsos, 6ed in iuris ipsius auctores, pec- fauius hiris innouantur, supplentur, et emendantnr,

cati cuipam reijcientes , eos caiumniari coeperint , c pleroque uero desuetudine antiquata restitnnntur,

maledictisque incessere; quasi multa ab ipsis am- contexerem. Ad faaec, cum Raymuhdus eompiiator

bitiose magis, et anare, quam aequitate ipsa di- totum hoc Pontificale ius sparsum, hisce quinqne

ctante, constkuta fuerint. Qoorum interpretom libris, ueluti aquarum multitudinem angusto ahreo

expositionum, errorumqne redargutionem non exigui concluserit, necessario eueoit, ut singulis prope»

laboris, et periculi ab obtrectatoribus esse,animo horum librorum titulis permtdta, quae pluribus

uoluebam. Uerum quantum eiusmodi difficultatum atioquin ciuilium libroTum, Digestorum, et Codiok

consideratio me ab edendis meis, qualescumque titulis distincte, ac seorsum traduntur, simui in

suut, cogitationibus deterrebat, tantum studiosorum unum coilecta sint , et comprehensa , ideoqwe eius

commodi, etsi non fortasse magni, spes me-adUla rei lartorem tractatum praetermittere sine flagkio

proferenda impellebat. Gum enim paucis ante annis nequtrem. Quibus rebos eflectum «sfc, ut operis,

adolescens uiderem Caesareum ius doctissimornm quod susceperam, cniusque partum Uon iaboriosae

hnius aetatis, et paulo superioris, Jurisconsuitorum admodum editionis 1 fofre pwtnran», caflicultafcem non

opera a faeda barfoarie uindicatum, adeoque iUn- exiguam senserim , hoc ueluti curaulo exctoescente.

stratum, ut nihil pene ad illius perfectam cognitio- His aecesstt maius iUud ineommodum>, ao omrahim

nem desiderari amplius queat; nullum autem faac- d grauissima cura ilia animum subijt, quodtplataissime

tenus, uno excepto Antonio Augustino, qni nouis- inteUigebam , interpretes nostros , quprum a)«tf®tiJbi$'

siaae Pontificij huius iuris ueteres collectiones , commentarijs obscuratum ueriusj quam Ulustratutn

aureum uere opus, ueiuti thesaurum terrae uisce- ius faoc Pontificium dicimus, antoquitatis pkrumqne

ribus conditum , summis laboribus, summaque arte ignoratione foede lapsos foisse: Quapropter ws ipse

erutas in lucem produxit, et doctissimis adnotatio- irt eundem, ut dici sotot, iapidem impiagurem v

nibus iUustrauil, idem in Pontificias legesenixum: maiorem longe dihgentiatn, quam initro existima-

equidem pro eo, ec debui, dolui. Inde enim pariter ueram, intensius studium, piurimoromqueauoiopamt

factum esse existimo, ut cum permulti, ac fere lectionem ad id, quod parabam, peTutneudrnn, jkM

innumeri, iuris ciuUis elegantia, et lautitia illecti cessarium esse re ipsa dectus inteUexi; aliter atque

sint, paucissimii tamen reperiantur, qui ad hoc stu- mifoi attjtea persuaseram. Quare siquidem in sacm

dium, ueinti sensibus obductam, se Conuertnnt. ueteriSy nouique testamenlti pagmis, in Apostolorum

Indignissimumque mihi nisum est praestantissimam tradkionibus, Concilijs, Sanctorumque Patrum, ae-

hanc, iurisprudentiae partem, qnippe in sacris, et luti ChristJStomi , Nataanzeni , Athanxs^i, Cyprittni,'
sacerdotibus, rebusque ad ius pubiicum, hnmo di-'* Gregorij, Ambrosij, Hieronyiui, AuguBtini, hetmis,

Digitizedb'yG00gIe

7 33

COMMENTARIORUM LIB. I.

7 34

T. Aqninatis, alioromque Ecclesiae Luminum scri- a prospere mihi, et ut dicitur, tanquam uirgula di-

ptis , et in Novocanone Photij , atque non uulga-
ribus Theodori Balsamonis Antiocheni Patriarchae
interpretationibus deprehendi, quod argumento no-
stro deseruiret, locisque Pontificijs lucis aliquid
afferret , nihil eorum sciens praetermisi , ita tamen
ne instituti modum excederem. Jam uero pennulta
nobis ex Jurisconsultorum libris, imperialibus con-
stitutionibus, ueluti ex purtssimis fontibus, hne
deriuanda fuerunt; non paucis a uarijs, ijsque gra-
uissimis cuiusque ferme generis scriptoribus, histo-
ricisque subministratis. Haec , mihi subsidia , et
auxiliares manus nouum explicandi iter aperire uo-
lenti comparanda fuerunt: quibus destitutus, frustra
hos aditus recludere tentassem. Harum uero rerum

uina. ostensa, cessissent, non omnibus tamen rei
incommbdis defuuctum me arbitrabar: sed illud
praecipuum, quod scriptores niale semper habuit,
detrectationis adhuc manere non contemnendum
periculum. Multos enim fore suspicabar, qui me
temeritatis et arrogantiae reum facturi essent, qui
tam magni nominis , omniumque ore celebratos in-
terpretes, quasi male in hoc iure uersatos, in iu-
dicium uocare ausus sim; mihique tantum sumpse-
rim, ut damnata uetere eorum docendi, interpre-
tandique ratione apud omnes recepta , plausibiltque
facta, potiorem me adinuenisse crediderim. Quod
unum uehementer animum meum ancipitem habuit,
an quo coeperam, pergendum mihi esset; quarido

inuestigatis , quod plurimae ex tjs in recessibus, ab- b non tam interest quo quicquam animo scribatur ,

ditisque ueterum monumentis laterent , . quodnam
temporis , ac laboris , ut alia praetermittam , im-
pendium afferant, ipsa res declarat; et aequi le-
ctores facile agnoscent. Quid illae porro titulorum
connexiones, rerumque definitiones; quae res mihi
duo imprimis obseruandae erant ? uix enim , dici
potest , quantum iri rationibus continuationum , ut
uocant , eruendis , studij , et operae consumpserim,
quoties hoc me negotium ulterius progredi uolentem
quasi echeneis remoratum sit. Eorum uero, quae
in iure traduntur, latentes definitiones inuenire
difficile , et periculosum esse nemo, uel mediocriter
in iure uersatus, ignorat. Ulud postremo loco diu
suspensum tenuit , quod praetermittendum non fue-

quam quo accipiatur. Quare non immerito uereri
debui, ne in quo alijs prodesse uolui, id inepte
mihi noceret. Yicit tamen apud me et amicorum
sentenlia, atque studiosorum preces, qnibus, ut
initio dixi, qualescumque has agelli mei primitias,
cum praegustandas obtulissem, magnopere probari
intellexeram , uel eo nomine, quia multa a ueteri-
bus uel dissimulata, uel praetermissa animaduerte-
runt a me tractari, quae scitu digna esse quinis
legendo cognosceret: pleraque uero uel obsoteta
fusius tamen ab illis, ne dicam ad nauseam, peri-
tractata, quaedam etiam posterioribus constitutu>-
nibus antiquata, non panca nouo iure introduct»,
quae ipsos , ut superioris saeculi homines necessario
rat, an uidebcet Pontificias hasce decisiones eodem c latueruut, a me non omissa quidem, sed eompen»

dio sunt dicta. Quare non dubito fore, quin haeo
Paratitla ad suas Epitomas collata, rerum utalissi^
marum ,. orationisque compendio, studiosis omnibus,
sa^tem tyronibus, utilia futura smt, doctioribuscrae
nequaquam iagrata. Quibus me uenia saitem di-r
gnum pro eorum humanitate uisum iri wm nihil
spero : qnod rem tantam tam exiguis uiribus ag^
gredi «im aasus : quia non tam spe id, quod opta-
bam assequeridi feci, qnam uti dixi, ut quasi raueo
tenuis tubae meae sono, ceu classico, strenui bomi-
nes excitarentur ; quorum uirtute et doctrina Pon-
tificia haeo iura, quae nebilisshnam iurisprudentiae
partem oompiexa sunt, non modo contenmi post-
hac desinant , sed amari, coli , ac desiderari ab om-

stylo referrem, quo sunt exaratae, simplici nempe,
ac minus Romano, an uero puriorem dictionem
reponere conarer; quod et sumpta a nobis illustrandt
huius iuris ratio postulare uidebatur. Quem ad la-
borem equidem recentium Pontificalium edictorum-
eleganti sermone conscriptorum exemplis inuitari
uidebar ; ne • quid dieam de Concili j Tridentini re-
fbrmationibus; quibus una oam uitiosis rebus uerb»
quoque semibarbara de indastria reiecta, et in illo-
rum locum puriora reposita sunt Yerum enimuero
ut scriptronis genere nostris nsitatb hic uterer , et
per eadem uestigia ipse decurrerem, me illud ma-
xime monet: quod mukas eius notae dktiones esse
intelligebam quae ut artis uocabula rerum aulae,
et saeculi illius, quo pura Latinitas, Italia a Bar- d aibris incipiant Reliquum est, studiosissimi hiuenet,

baris occupata, prope exulabat, ac fere mterierat,
propria fuere, ideoque latirie reddi integro earum
permanente sensu, nisi uerborum cireuitn adhibito,
non facile possent. Deinde cum bic non interpre-
tem proprie agerem, [etsi locos non paucos aoinus
recte a commentatoribus perceptos , germano , ni
faUor, sensu exposni] sed eorum, quae hisce Kbris
condita sunt, srinpHcem enarratorem agerem: officio
meo magis conuenire existunabam, si qno quaeque
stylo conscripta filerant, illa eodein prbrsus refer-
rem. His itaque tot incommodis affectusj non ut
labori parcerem, sed uiribus meis in superandis
tot drfficultatibns diffidens, parum abfuit, quin ab
incoeptis desisterem. Etsi modo forte haec satis

ut hoc qnalecumque monumentum, quod uobis
offertur , ab eo certe profectum, qui studijs uestris,
quantum in se est, quacunque ratione cansultum
uuk, grato, candidoque, quo datur animo, in sinum,
complexumque uestrum accipiatis; simulque ius hoe
Ecclesiastioum, quod publicum, immo uere diuinum'
eat, rectam uiuendi rationem eontinens 7 rerum pur
blice , priuatimqne bene gerendarum exemplar, quo
uekiti indice ad salutis nostrae portum recta" dncimnr,
studiose complectamini, diurnaque ac nocturna manu
uersetis, et in delieijs habeatis, iade optimos atque
uberrimos, Deo anaUente, fructus percepturi.

Digitized by

Google

7 35

ANASTASII GERMONII

7 36

Serenisskno Carolo Emanueli a
Allobrogum Duci, Subalpinaeque Italiae Principi,elc.
Anastasius Germonius Archid. Taurin.
S. P. D.

Quam difficile, et periculosum sit, uulgique te-
merario iudicio obnoxium [Carole Serenissime Prin-
eeps] hoc soribeodi genus, quod in legum, iurisque
interpretatione est positum, ignorant perquam pauci.
Guius difficultatis causa partim in re ipsa uidetur
esse. Gum enim reliquae artes ac scientiae ita se
habere procul dubio uideantur, ut ijs principijs
constent, quae aut omnino certa sunt, aut saltem
probabilia putantur; quibus ex principijs, tanquam
ex- fontibus , caetera deriuare difficile admodum non
sit: bbc in itiris scientia haberi nequaquam potest b
Si quam enim originem, caput, et principium habet,
ut habere, et quidem nobitissima, inficiari non pos-
sumus, ea sunt tam alte , longeque petita , ut quae
inde sequuntur, sint ueluti innumeri prope riuuti
ex fbnte uno deducti, qui diuersa in loca, longis-
que internallis, et itineribus trahuntur ita, ut iila
perquirere laboriosissimum sit, et pene impossibile.
Quod malum non aliunde, quam ex mnltiplici ipsiu6
kirisprudentiae argumento, in humanis actibus, ne-
gotijs et accidentibus , quorum nunquam in eodem
statu permanens, sed fluxa, mutabilisque natura
est, consistente oriri aidetur. Altera uero difficul-
tatis pars, quae hodie longe peius habet scriptorea;
ex ipsoruna iuris interpretum dissidio, et dissensione,
ac saepe praepostera uoluntate, et uarkt , caiusqoe c
iudicio , profioiscituri, Alij siquidem obesse existimant
linguarum peritiam, antiqukutis . oognitlonem >dis-.
serendi, atque dicendi rationem, et. caeteras artesy
atque disciplinas, quibus ueteres iuriscdnsultos prae-
dHos fuisse uideinus. Ideoque nec uerborum de»
leotu, nec bonoram auctorum sententiis ia legibus,
cenonibusque exptanandis opUs esse aSserunt: sed
iUad dioendi genus/quo snperioris saecwli homines
nati in < ipqius > Latinaei linguae tenebris<, , u» sunt ,
attfiuS esse opinantur. Neo quicquam certi cOnstitni
posse iltis uidelur, nisi per magnam Dootorum.>cen-
geriem , per multas oonsiliorum , decbkunimque
aeevuatarum, ut Uocant, coUnuusas, super quibust
emne i aedificium coaqihne knpositum esse arbitrann
tur, tiquido probatum -fuerit Alij autem ita deli- &
eati sunt> et fastidiosl iudicij; u* haec omnia inania,
ae ueluti aegri somnia esse contendantj; adeoque
pukhritHdine dictionis, atque ornamentorum sua*-
uitate detinentur, iut in ppetarum, «ratorum,- ue-
teram Iurisconsukorum , aiwrumque elegantium
tmutau» auotoruna seriptis, quae >ad rem cunlem
specta(, impaltescere rcctauS esse ducant; alioruto
autem Jurisperitorum opinioneS, non uecessariaS,
immo uero reijciendas; ao pro nibilo habendas esse
palam praedicent; uei eo sane praetextu, quod cuni
rem unam Uno iuris \<nm expficare possint, multa
proferant consiliqrum milha. Se> ipses uero ■< tanti
faciant, ut ubi etiam opus est, aliorum interpre-
tum , quorum beneficio iuris cognilio , etsi non

perfecta, at saitem atiqua, ad nos perueuit, testi-
monio nusquam uti uelint Ideoque cernimus aperte
ipsos , alioquin ubiqoe orbis terrarum celeberrimos
interpretes ab istis -aut silentio praeteriri , omnino ,
aut si nominantur, non honoris, sed redarguendi ,
et irridendi dumtaxat causa produci. Quibus pro-
fecto interdum fit, ut quo se uertant hodie scri-
ptores, fere nesciant; etsi quam difficile sit placere
omnibus, facile intelligant. Gum igitur tantum mihi
otij datum , esset, ut peringentem, immeosumque
iuris utriusque, Pontificij et Caesarei campum ua-
gari libere liceret, illudque quod medkun est, atque
inter utrunque, probari a doctissimo quoque intel*
ligerem • ' id mihi , quatenus possem , sequendnm
haud haesitanter decreui. Quam sententiam etiam
ingeoiosissimi poetae illud comprobat: Medio tutis-
sknus ibis. Antiquitatein enim, quando res ita po-
stulare uisa est, cum canonibus, aclegibus eo, quo
potui modo, temperare, et bonorum scriptorum
lumine pro uiribus oollustrare sum conatus; et in
dontrouersis iuris quaesaonibus , interpretum testi*
monia in eam rem , quam probare in ankno erat ,
assumpsi; ac in omnibus eorum consensum requi-
sku ; quaeque mihi magis uera, atque recta uisa
sunt , ea sum sequutus. Quod quisque plane uklere
poterit m ijs, qnae hinc, atque ilfinc, apum more
eotlegi, atque in hunc kbeUum, quasi in fitscicu-
lum conieci. Qui nunc qualisqualis sit, iri hominum
conspectum exit; et qoidem ita exit, ut ia tuo no-
mtne, Garoie Serenissime Prinoeps, diuulgetar, et
appareat. Qaamuis enim inteUigam non eo me uei.
ingenk>, ue| doctrina esse , nt quklquam auribu»
tuis dignam aflerre possim, et scholasticas contro*
uecstas ,; de itut praesertim, et quaestkaHbas fo-i
reksibus, Principi offerre indecorum, ac ineptaa*'
qotbusdam uisum iri satis animaduertam : non om-
«es tamea [qaod. ad. argUpentum atlinet] ita sea-
ttunt; tum quiq Principem utraque mibtia eiaram,
asse debere fatentnr ©imaes ; taut; qaaa ndnnuUa-
hic disputata sunt, qaae Prindpe ndn.plaue kwbgaa>
«ideri pessunt, uel dasptttauo ilhvr: qupmodo Prin-t
ceps legibus sohthis esse dicatnr. Quae etsi -not»,
tibi , ac perspeeta est , non abi omnibus tamen h««-r
tenus fuit inteUebta. At uero tibi quam sit cognita /
re ipsa quotkiie ostendis: quippe qui non te legibusy
sed Ieges tibi praesse uoluisti; kumo tibi ipsi legem*
knposuisti, rermn , oauiium ioanium cupiditatem!
esciudens^ »d sclktitm tandem oaania, referens ; im-
mOrtaas Dei.gloriam y in qua suamium imperium
esisterC optime nOueras, in jomni uitae cursu, bec
«st taam salqtem , spectare in prknis ueUe. E» que;
dmne* heroieas nktates emauare ptusqaani <in : mari
nifesto est; ita ut meribo ab oiauubus ranocentiner
templum, temperantiae sacrarium, ara. iustitiae ba-
bearis; \ nosque tali Prineipi, ueiuti sub quodam
sacerdoHo deseruive ab alijs geuubus eiistimemur. .
Pro ;qua exknia felicuate . qoantma aaabts inuidonti
afi^, ea tantunt aos gloriamur, eamqueipraedicaimufc.
Qiaare |icet subditorusn omnium in !te uoumfcaa ,
auintusqne^ad te' unice amaudura ., cdendiura et obr

Digitized by

Google

7 3 7

seruandum propensissima iam antea multis rationi-
bus, et argumentis tibi perquam perspecta sit: ex
eo etiam potuit intelligi, quod cum in Hispaniam
classe profecturus esses, uti cum Serenissima Ca-
tharina potentissimi , et inuictissimi Philippi Regis
filia sanctissimo matrimonij uinculo iungereris, et
qnandiu in ipso maritimo cursu, ac in Hispania
abfuisti, die, nocteque nee clericus, nec laicus,
neque uir, neque faemina, nec cuiusque aetatis,
aut conditionis bomines unquam desiuerunt pro
eiusmodi itineris faekoitate, ac reditu cum Sere-
nissima Coniuge in patria omnipotenti Deo ttota
facere, et preces effundere. Quibus exauditis, nunc
Deum Opt. Max. supplices orant, ac studiosissime
precantur, ut hoc sanctum connubium sittuaa prae-
cipuum, ut dicunt, finem, assequatur, quod est
prolis faelicissimae procreatio; eamque parentibus,
et auis optimis Principibus similem concedere, atque
elargiri dignetur. Ex ea enim quantum quietis, et
pacis habituri sint, non solum tuae ditionis, sed
et totius orbis Catholici homines, iam animo con-
ceperunt. In qua communi laetitia, gratulatione ,
uoto, ac precatione,~ facere non potui, quin obser-
uantiam in te meam aliquo argumento testatam
esse optarem. Neque alio fere consiUo meis hisce
animaduersionum libris nomen tnum inscribere co-
gitaui. In quibus si bene positam a me operam
ingenij tui perspicacitas existimauerit , fiet profecto,
ne qua prorsus in eiusmodi difficultate, nec in

COMMENTARIORUM LIB. I.

738

a huiusmodi scopulo prorsus haerere tenuis nostra
uereatur industria: sed in eum, quo tendit animus,
portum secundo cursu, tuae humanitatis aura pro-
sequente facilius euectum iri sperabo. Augustae
Taurinorum, vij. id. Augusti, mdlxxxv.

Hoc postquam odoratus est Cuiacius [quem sicut
Apellem pictores, ita quantum potuit, imitatus est
Anastasius] cum inter auditores suos de sacrorum
Canouum studio aliquando loqueretur, dixit Archi-
diaconum Taurinensem nostrum, nempe Anastasium
sibi honoris paknam. eripuisae. Propterea eius Pa-
rfrtitia prae manibtfg tabenttbus fttperuacaneum esse;
uel Panormitanum, uel Felynum, uel Hostiensem,
uel alium quaerere, quamuis clarissimum iuris Ca-
nonici interpretem. Et-iure is liber in gymnasijs

b celeberrimis tantum nominis assequtus est, ut, cum
Taurini primo impressus non plus , quam tertia auri
nummi parte constaret, [mirabile dictu] in Gallia
usque ad sex coronatorum pretium peruenerit.
Habuit quoque famae celebritate suos praecones,
suosque amatores in Hispania, quod plane testantur
non solum innumerabilia huius exemplaria a nego-
tiatoribus Italis ad Hispanos bibliopolas eorum ro-
gatu subinde missa, quibus nunquam defuerunt
emptores, sed etiam quod utriusque gentis homines
Romam euntes, quo tempore Anastasius ibi habebat
domicilium, eum de facie cognoscere uolentes,
ostenderint, eius scripta quanti facerent.

93

Digitized by

Google

ANASTASII GERMONII

COMMENT ARIORU M

LIBER SECUNDUS

Post haec Gregorio tertpodecimo e uiuis exce-
dente, ei successor datus Gardinalis Montaltus Se-
raphici instituti, ac Sixtus quinlus appellatus, cum
Taurinensem Praesulem, quod ex Ruuereo stem-
mate descendebat, unde quartus item Sixtus pariter
Franciscanus ortum duxerat, quemque Principibus,
praesertim Sabaudo , atque Vrbinati charissimum
eximiae uirtutis commendabant, Cardinalem creare
cogitaret, ut Romam iret per eosdem Principes eum
monuit, qui, sua interesse existimans in eo itinere
comitem habere praestantem, notumque uirum inter
eos, quibus Taurinum abundabat, Anastasium elegit,
ut, qui in Ecclesia sua praecipua dignitate conspi-
cuus, et litteraturae nomine sibi in primis charus,
etiam morum elegantia esset gratissimus futurus.
Itaque decimo octauo kal. maij anni salutis i586,
quo die natu maiorem Principis fdium Philippum
Emanuelem sacra ablutione initiatum , natiua ori-
ginis labe mundauit, Romam discedendi consilio
cum Anastasio communicato, ab eo enixe petiit, ut
secum iret. Cui ille: Ego, amplissime uir, ad uo-
luntatem, nutumque tuum totus conuersus, ac non
inuita Minerua probaturus, quod tibi gratum fuerit,
cum Archidiaconale oflicium hinc me abesse non
permittat, et sine huius Principis uenia, a quo
meorum laborum praemium habeo, publicum sa-
crorum Canonum professorem longe discedere plane
indignum sit , tibi morem gerendi uiam omnem
praeclusam uideo: ac etiam de causa quod, non
modo ex Ecclesiastico instituto Taurini consistere

a cogor sacrorum legum amore, quas ego oculus tuus
[praestantissime Antistes] curare teneor, ne con-
temnantur, sed triennium agens, ex quo hoc onus
suscepi adhuc iurisdictionem meam lustrare non
potui, porro ingressus mei anno primo hyemis aspe-
ritate impeditus, secundo uero legatorum , proce-
rumque Principi felicem ex Hispania reditum gra-
tulantium concursu, quo tempore, ut partes meae
desiderarentur , pati non debebam. Quibus ita se
habentibus, quod exlegitimis causis hactenus distuli,
hoc anno omnino absoluere constitui. Tum Archie-
piscopus: Non est, inquit, mi Anastasi, quod te
his difficultatibus retineri putes, quin mihi comes
sis in hoc itinere: Nam, quoad Principem, iam ille
mihi petenti facile concessit, ut mecum Romam

b eas, et quoad praesentiam tuam, quam officij tui
ratione hic necessariam esse affers ab EccLesia tua
abesse non uideberis , quoties te Archiepiscopus
tuus praesentem habebit, uel eo maxime quo , ut
uniuersae Ecclesiae Ecclesiarum capiti seruiamus ,
Romam eundum est, Sixti scilicet quinti legi ob-
temperaturi, qua Itali Episcopi singulo quoque
triennio Romana Sanctuaria Apostolorum Principi-
bus dedicata uisitare tenentur. Quod autem ad Ar-
chidiaconalia loca tua attinet, quoniam breui re-
uersuri sumus , non dubito , quin muneri tuo op-
portune satisfacias. Hoc humanissimo officio , cum
euicisset Archiepiscopus, ut ad iter .se Anastasius
compararet postridie eius diei Pado flumine sub-
uectus, Ferrariam uersus in uiam se dedit. Ibi a li-

Digitized by

Google

74 1

ANASTASII GERMONII COMMKNTARIORUM LIB. II.

74 2

beralissimoAlphcmsoDucemagnificeexceptus,eiusque a Respondehat Archiepiscopus , quod , cnm onraes

uzore, ac sorore Vrbinatum Duci nupta salutatis,
eodem flumine , ac lacuna Rauennam perueniens
apud legatum Pontificium Cardinalem Gananum di-
uertit; deinde Pisaurum appulit, ubi cnm Duce ali-
eraot dies fuit , qui , cum intelligeret Anastasmm
singula curioskis rimantem , notasse in Ducali Bi-
bUotheca libros suos decenter collocatos esse, ei
antea de facie minime cognito talem studiorum
fructum gratulatus, Archiepiscopum laudauit, quod
de Ktteraria Palaestra benemeritam bominem secam
haberet. Paulo post Pisauro disoedens, Archiepi-
scopus, cum biduum Mundauii constitisset, Ducis
sorore Oppidi Vasti Marchionissa nisHata Senogalliae
pernoctauit, ac aequenti die Laaretum uenit, nnde

Priucipes saeris summorum Pontificum Jegibua pa-
rere teneantur, kgem illam, qua Cleriei a ueeti-
galium onere eximuntur, eo magis Jienerari , aiqne
obseruare debehant, quo. magis non ignorabant, se
in personas, resque diuino ministerio consecrajbas
potestaieiri illam, hei imperium non habere. Proinde,
quando etiam Imperatores ipsi Ecclesiain ab omni
contributtone immunem esse, lege lata non obscure
declarauerint, licet Cterici Pohtificijs non iunaren-
tur legibus, attamep talibus muniebantur priuilegtjfc
[quae pLura sunt numero, quam usu] ut legum pro-
fcnarbm quaeuis tributa . imperantium iugo soluti
esse inteliigerentuR. Haec nostria quoque temporibus
saepe agitata quaestio ad defendendam Eccle$ia8ticjo»
tridoo post Romam uersus iter dirigens, cum prir b bbertate» pecuUari, ut diximus, uoJuinine Anasta-

warijs auUcis, amicisque pluribus, quos, praeter
Sabaudum legatum, extra moenia obuios habuit ei
de prospero adnentu gratuhmtes, foustaque omnia,
ac feUeia, dibapham praesertim ominanles, Nonis
maij Vrbem intrauit, quod, ut plerique auguraban-
tur, proximis Penteoostes diebus fortasse successisset,
nisi Sixtus Cardinales deinceps creari non posse,
nisi mense decembri, lege lata nuperrime sanxisset.
Quocirca Anaslasius; ex uultu, uerbisque Pontificis
non leuem coniecturam faciens , breui omandum
esse Archiepiscopum , sibique propterea Romae
diutius maoendum, quam initio fore pntauerat, cum
esset studiosus homo, semperque aliquid pangeret,
ut suarum lucubrationum fructus aliquis extaret,
Paratitla ad Gratiani deeretum concinnare cogita-
uerat, ratus, ewm exitiim illa habitura, quem ha-
buerant ad Gregorianas decretales a se in lucem
edita. Sed cum attentius rem introspicienti occur-
rerent inextricabiles difficultates praesertim circa
ordinem, ubi laborum utilitas, operisque dignitas
tota pendebat, omisit perite. Verumtamen, ne tem-
pus incassum contereret, PauU Iouij historiam per-
legit, notis locupletauit, indice, quocarebat, auxk,
dumque ad publicum commodum intentus, in eam
oogitationem ihcidisset, quae circa Reipublicae Ec-
clesiasticae libertatem, eius animum plusquam semel
antea exagitauerat, ad memoriam reuocata quadam
controuersia , quam inter Archiepiscopum Tauri-
nensem, ac Ducalem PubUcahum peeunia ja Glero

atum impuUt. Arduum sane opus, si ret magnitur
dinem apectes, multique laboris, siquidem, ut W
nuuum , conspectu dignum esset , neoesse habuit
auctor ex scriptoribus, tum Graecia, tum Latuus,
quaecumque ad rem faciebant accurate excerpere,
ac singtilari studio in ordinem redigere, quod quir
dem feliciter assequtus est uniuersa materia diuisa
intres Ubros;De sacrorum immuaitatibus inscriptot.
Horum primus [ubi Pontificum, Sacerdotutnque ma-
iestas ehicet maxime] ea continet, quae gentes, ac
Principes Ethnici sacris eorum aedibus, atque admi-
nistris concesserunt. Secundus, quae Imperatorea,
alijqite Ghristiani Principes in honorem. Ecejosjae
fieri iusserunt In postremo coUiguntur, quaecumque,
c et iure diuino, et summorum Ponlificum, Goncilio-
rumque auctoritate, Clericis tributa sunt.

Librum quoque de induttis ApostoUcis nuncupa-
tum conscripserat Anastasius, in quo uberiino, atque
erudite disputat de ea facultate, quamJ a summis
Pontifictbus habent Cardinales distrihuendi sacerr
dotia, seu beneficia Ecclesiastica rectoribus earenU»,,
quorom distributio Sedi Apostolicae reseruata' sit,
nec tamen de ilUus operis editione cogiiahaL Sed
quandoquidem rei beneficiali magnam inde aeoes-
sionem fieri, in Curiaque Romana uersantes non
uulgare commodum perceptoros fbre animaduerter
bat, nec ad eam materiam, quamuis in discepta--
tionem saepe cadentem aliquid adhuc scriptum fulsse
oonstaret, cum tamen non deessentqui de benefi-

extorta quondam excitauerat, pro sacris personis, d eiaii negotio laudabiUter traotassent, Ubro ipai, de

locis , ac rebu» Ubrum cooscripsit Ea uero taUs

Exegerat minister Piibjicanorum a Glero- euiusw
dam uecttgafis praetextu pecuwae }«mmtn] quam
ArchjppisQopus. ;ei res*itui petebat ;, : quia hbmines
Ecdf^iastici ab huiusmodi oneribus immunea eraht^
nec ad somenda ueotigalia^ quouis Prindipum iuss»,
uel edicto cogi debebant. Adduei ille nqn pQterati^
ut pecuniapii < re&titueret, qudniam [«t ipse dicebatl]
bqu prphifeeb4tuB, qwd asserebat ArchiepiacofnSi»
nisi , Piontificijs , stSPtjQnibtt», <quae, wm ad. Gl^fieo»
rum tonMm tWm»odum.'6pectarent^.e86entque'pirQ-
pria Poatifioum a^ctoritale emissae, non impedie-
bant, quwa ueQtigaUa, etiam a Clericis, exigerentur.

sacrorum immunitatibus , qui.tunc in Vaticana Ty-
pogcaphia imprimebantur, huno de induhis adiungt
uoUiit , . u* emendatior , elegantiorque io pubUcum
prodiret, ac multo magis, quopiam ,huiusm«di in-
dulta cum Glericorum priuilegijs ex eodem font»
fluentia, 'hon paruam inuicem habent cognationem',
atqne anmitatem. Vernm ab"re forsUan minime alier
num fuerit qiiaerere, cur Anastasius concessum a
Suxto Quinto Gardinali Ruuereo ilhtd indultum sibi
raamirianduin susceperit; sed negredi atiquantuktm
hos^oportet.

i Qnandoquidem in Hierohymo Ruuereo illae emi-
nehant iiirtutes, quae ad mortalium praesertim.sa-
pieatum beneuolentiam conciliahdam maxime con-

94

Digitized by

Google

ANASTASII GERMOTHI

7 43

dWunt, orftumque ille ducebat ex ea famitia, quae a
nouem produxerat Cardinaler, duesque maximos, et
optimos Pontifices, Sixtus Quintus eodem anno eum
in Gardinalium coUegium cooptauerat nonnullis oh
priuatum commodum, ut uidebatnr, etiam reela-
mantibus, utque reijceretur magnopere laborantibus,
seu quia, qued ipsi daretur, sibi detrahi timebant,
sen quia grandem natu heminem , sextum scUicet
supra quinquagesimum aetatis annum agentem ad
summum honorum gradam facile peruenturum non
leui coniectura suspicabantur , seu alijs de causis.
His, ut rem gratam faceret, nescio.quis improbus
calumniator libellum edidit famosum, quo Cardi-
nales Summi Pontificatus opinione i conspicuos diris
modis uelKcabat, unicuique aliquid, uel ueruna, uel
fakum obtjciens, quod eorum famam uehementer b
laederet. Cumque obtrectator ille Hieronymum Ru-
uereum ad Cardinalatum casn euectum dixisset, Ana-
stasius, quo uiri celeberrimi nomen ab omnium cri-
minum suspicione uindicaret, illatamque innocenti
iniuriam in caput reijceret inferentis, Ppntificium
sibi diploma interpretandum sumpsit, quo Sixtus ad
memoratum indukum Cardinali Etuuereo decernen-
dum, eius se meritis impulsum profitetur. Qua oc-
casione Anastasras uitam , moresque rengiosissimi
Antistitis graphice describens, oslendit, eum, tum
generis nobilitate , tum pietate, atque eruditione
inter sacros senatores , quem modo tenet locum ,
multo sibi antea praeoccupasse , suaeque uirtuti
debitum praemium reportasse, non autem casu [ut
nugator'affirmare non erubuit ] sibi delatum hono-
rem accepisse. Quare, cum utilissirais quaeslioni-
bus, atque argumentis institutam disputationem lo-
Cttpletasset , -et crescente mateiia, quos ad priuatam
cansam labores susceperat, in publicum commodum
redundaturos ■ pronideret, uniuersam scriptionem in
insti uoiaminis : formam redactam , ac sub titulo^ de
indukis Apostolicis erudifcissimo Cardinali Mattbaeio
inscriptam , in lucem emisit. Quod quidem opusy ut
exiret simul cum libro de sacrorum immunitatibus
iam impresso, sed nondum edito, necr typographo ex
mora incommodum aliquod, uel damni periculum
crearetur, septimestri opera felicifcer absoluit, cus-
ctis admirantibus, fiiisse paucorum mensium spatio
perfeotum, quod nisi muko longiOre temporis in-
teruaUo perfici non potuisset, praeloque sine inter- d
mbsione committi, quod pauculas ;aate horas uix
elucubratum, immo afiquaudo eadem ipsa hora ab
auctore fuerat captim exaratum. Quod protul dubio,
nisi bouis : artibus opthne excultus , nemo . faceret,
quas Anastasius a pueritia, ^et fortunae bonis, <et
uitae commodis omnibus praeferens , nihil ampKus
cogitauit, quam proprijs laboribus liberalium disein
plinarum studiosis prodesse, quemadmodum intra+
ctatu suo de sacrorum immunitatibus eum praestV-
tisse testatus est inter caeteros summus Poaiifex
Gregorius Xiiij ; qui, cumlibrum accurate etoluisset;
ita probauit atque extulit, ut Anastasius uigiliatnm
suarum patrocinium ipsi praecipue Pontifici con-
uenire existimans [cui tamen ex publica etiaincaosa

744

dicanda fuerant] sub eius nomine eas divulga-rerk,
et nuncupatoria epistola, quod eas tanti fecisset ,
se ei maxime deuinctum non obscuris uenbis con-
fessus fuerit, ita enim Pontificem alloquitur. •

Huius uero operis fronti erat mee quoque causa
tuum nomen msculpendum , non eb id soium, qned
tu iurisprudentiam plurimi faciai, sed ettam, quia
cum biduo aatequam Pontifex Maximus renuncia-
reris, quae apud me horum Kbrorum extabant im-
pressa, tibi legenda tradidissem, et accurate omnia
perpendisti, et, quae tua est humaUitas , apnd Car-
dinales uiros dootissimos comraendasti, uenieasque
ad Hieronymum Ruuereum CardHnalem meum aegro-
tantem officij causa, argumenti, tum nouitatem, tum
elegantiam tibi ualde probari, plurimumque mihi
debere , et Cardinahum ordinem, et saerum uni-
uersum coetum , me audiente hamanissime professns
es adeo, at , si non ad referendas gratias [ quod
mea fortuna aon patitnr ] ad agendas <■ saltem eae
meae lucubrationes, qualescunque siiut, libi emnino
consecrandae essent. Sed nt melius intelligatur, hic
integram Epistolam cum sequenU CardtnaK Nepoti
nancupata, inserendam duxi.

Sanctissimo Patri Gregorio XIIII.
S. R. £. Summo atque Optimo Pontifici
Anastasius Germonius feltcitatem.

■ Libris meis de sacrorum immunitatibus absotutis,
Gregori Pontifex Beatissime* cnm diu mecum ipse
eogitassem, sub cuius nomine praecipue in publi-
cum prodire deberent ; ancipitem animum meum
exceperunt tua- dtuina merita, rCcensque de te fac-
tum iudicium ; cum dissentientibus Patribus de eo j
qui Urbano uita functo, successor dandus esset,'
tu unus hisce proximis- comitijs inter tot praeola-
rissima Eccleseae lumina, totius Sacii CoUegij con-
sensu electus es, in quo animi dissidentes conci-
liarentur , desideriaque omnium , ac consilia quie-
scerent-, tu unus, in quam^ diuino inspirante numine,-
dignus uisus es, cui Summi Sacerdotij cura tra-
deretur , Apostolicaeque nauis gubernacula tato
credereutur, ut quem non modo gentis splendory
multipiex eruditio,- liberalitas, et excellentes in
omni genere uirtutes commendarent, sed in Eode-
siastica doctrina, et consuetudine etiam uersatum
religio, uitae innocentia, mansuetudo eo honcW
maxime dignum facerent \ hoc prheseitim tempdre,
quo Christianas wbie impiorum proceKtis, quasi
ueato iactaitqs ; ( iti toi similem 'oculos conuerten$
siiis calamitatifeus -soiatium , uulnertbusqoe niedelam
expecta*. Quae nbrtntes , cum ubique gentium saiis 1
nbtae, bonos omnes in spem magnatum rerum ad-
duxerint, me io primis, qui eas iartipridem con*
tentfiatus, snm ita affecerunnj -utJho9ce-' t !abo*es'
meo6 tuo' nomini, qqo nihil in wrra' Banctins , i et
augfistius, nuncupandos ^duxerim -\ vatn^ nfe, Vauf
Beatissime, de summo isto tibi feKciter delfltb Pon-
tificatu gratularer, tum etiam, nt persoaaram, 1 ac

Digitized by

Google

7 45

COMMEtfTARIORUM I.IB. II.

rerum sacrarum priuilegijs, quae iato iam obsole-
scere, ac perire caeperunt, fortem, et pium pro-
pugnatorem pararem : qui alias hbertatem ecftle-
siasticam [nt ait Apostolus] exloUentem se aduersus
scientiam Dei acerrhne semper tutatus sis, prae-
sertim, dum Cremensem popnlum pauisti, nimirum
existimans, esSe uerd magnificum, et excelsum, uere
regidm, uere hnperatorium ; immo uerius PontifU
cium tueri Altissimi ministros, quibus Christus
dixit : Sicut misit nte Pater; Ha ego mitto <vos :
tueri inquam, illos legatos, qtn non modo inre
gentium sancti sunt, ut Legali hominnm etiam mre
ciuili habentur, sed etiam numine illo dioino, et
potentissimo , cuius cum terrenae potestates, teste
Apostolo ad Romanos, ministrae sint^ regna omnia

7 46

potias , quam offerentis causo, quasoles, benigni-
tate , ac fauore proseqoA 1 "VaVe , ' et dh* - uiue Chri»
sftanorum colnmem Riomae, idibus feBruorij. Attnd

S»l. MDXCf. .; ' :rr n; . '-.i

' Paulo Camillo Sfondrato -> ■
&. R. E> Presbytero' Cardiinab Amptissimo

Anastasins Cermbnius saitrtem. ;» " ■<■■«

Volumen hoc meum de ^Sacroruwi priuHegijs quot-
quot saptentes niri legerunt», Capdinaii*iamphssime
[ krgerunt antem quamplurhni ] , uni Snmaan Remado
Pontifici oonsecrandum esse optima ratione censue-
runt, nempe, ut, quem Eccksiastica libertas suum
assertorem agnpscit, eumdem et r huius fractaftans

eiusdem nntn fulciuntur, atqtte seruantur. Quod eo & propugnatorem habeat; Qaodisane com mihi quo*i

que iampridem probaretur j optandam . tamen esse
Pbntfficem uidebatur, qualem ' Jabores me» postuu
larent', quique rectum de ijs ferre iuctichun posset.
In id uero mihi incumbenti felieiter quidem con-
tigit sapientissimum patruum tuum preximis co->
mitijs omninm ordinum consensu ad Apostoiatus
fastigium assumptum fuisse , hominem certb , sicwt
patria Mediolanensem , ita et in immunitatibus
ecclesiasticis conseruandis Mediolanensium Pastoris
Ambrosij aemulum, qui et fbrte biduo, antequam
Summo Sacerdotio potireiur, opus pene.absolutum
magoa cum delectatione, atque [ut ipse dictitabatj
fructu legerat. Quo optatissimo nuncio mira sum
perfusus laetitia, quasi nounm mibi, orbique iini-

magts faciendum erat , quo tu eiusdem >1ESU
CHRISTI, in quo immunitates consecrantur, uices^
gerens , eius auctoritate sancta haec primlegia, cen
alter Moyses, nobis obseruanda proponis, Deique
nuncius, ueluti oracttlum msonans, qua neneratione
tractanda sint eorum uiolatores ulturus, et quo
armatus es gladto, uindicaturus. Accedit ad tunm
meritum , pubticamque causam ipsarum rerum pro-
portio. Decet enim, Christiani hominis labores pro
Christiana Republica susceptos ad Christianorum
rectorem , caputque referri : ut , sicnt eaedem im-
munitates a Sacrosancta ista Apostolica Cathedra,
dinino praecepto affluxerunt, ita ad eamdem felici
periodo. reuertantur. Huius nero operis fronti erat

mea quoque causa tuum nomen insculpendum , non c nerso sydus affulsisse iwsutn sit. Nam praeter pu-

ob id sOlum, quod tu iurisprudentiam plurimi facias ,
sed etiam quia cum biduo anteqnam Pontifex MaX;
renuaciareris ■', quae apud me horum librorum
extabant impressa , tibi legenda tradidissem , et
accurate omnia perpendisti, et, quae tua est hun
manitas , apud Cardmales uiros doctissimos com-
mendasti : ueniensque ad Hierohimum Ruuereum
Cardinalem menm • aegrotantem officij cansa , argu-
menti tnm nouitatem, tum elegantiam tibi ualda
probari, plurimumque mihi debere et Cardmashhn
ordihem, et sacrum uniuersnm coetumy me audiente,
humanissime prpfessus es*. >adeo,ifnt si no» ad ren
ferendas gfatias, quod mea fortuna non patitury
ad agendas seltem eae meaeJuoubrationes, .quales-»

blicam utilitatem , quae tanto niro ad Pontificatnm
eaecto, procul > dubio maxtma futura est , creatum
qupdam modo mihi ipsi Pontifieem considerabam,
cui operis mei argumentum conueniret, meaeqne
lucubrationes apposite commendarentur': sed oh
illud nnum maxime laetabar,- quod ego tui , uir
illostrissime, studiosisshaus, in aditum, clienteiam-
que tuam snsceptus > iam ab eo tempore , quo ite
Augustae Taurinorum iurisprndentiae ■ operam :' na*
uante, ipse ius Pontificium ibidem publice profi*
tebar y te tati Pontifici sanguine, et moribus con-.
iunctum , eo honore augendum sperabam, quo nnper
singulares uirtntes ■ tuae dignum fecerunt, pietas
soiticet, eruditio, niansuetudo, rerumque gerendaH

cumque sint, tibi omnino consecrandae essent: Qnaey d ruin» i dexteritas , usus , atque experientia :■ quas ego>
an utilesy an necessariae fttturae sint, tu ipse, ad interftspioiendas anhni tni dotes tua humanitat©
Pater sanotissime, ec qu^Saoro* Codices euoloere admissus saepe atias, et cPntemplatus , 1 et sirmmo-i

pere admiratus sum: unde magna de ipsis uirtuti-:
bus concepta est spes, et exspectatio^ qnam te, De»
annuente, non modo aequaturum> sed et Supera-
turnm facile confido. Namque in disciplma Chri-
stiana a Sanctisstmo patruo tuo edncatus, et sub
patre summo uiro, ac regio oratore in magnis ne*-
gotijs exercitatus, religionem cnm cinili prudentia
ita contunxisti , ut in Repubtica administranda au-
ctoritati personae , qnam sustines , sis cunaulate
responsurus. Quod utique non dubitabit , qui> be>
Augnstae Taurinorum agentetn et negotia regia.tunt
praesente, tum absente parente tractantem uiderit,

caepisti, hoc est a tua pnerttna,> maxime orantunt
nosti, e cuios memorht non excrdit , quod iproba-
tissimi attctores tradunt, easdem sciiicet immun>>
tates et apud Haebraeosf efapud uetustissitoos Chri»
stianos , immo etiam iapudr caecas gentes summo'
semper in pretio fuissel, sic ut qoidquid- in ipsis
inuestigandis , ac eoliigendis operae insumpsi, eius»
patrooinio rite cotamendetur , cuius auctoritate pri-
stinum splendorem , internussnmque ctdtam, ut egoi
cohfidb, ulqhequaque; reoepturae' sint. Tuum erit ,i
Gregori"Sancnssitne ! , istud in tetoneae obseruantiae
testhnonium hibri uultu suscipere, reique oblatae

Digitized by

Google

74:

AHA6TASH GEttMOKH

unde et Pbilippo Hispaniarum Regi, Caroloque a
Emafiueii magno Aliobrogiim Duci, et etus coohtgi
Gatharinae Austriacae, Prineipibus optimis charis-
simus, aulam quoque Romanam ad tuorum meri-
torum famam excitasti, praesentia etiam confirmasti.
Sed qnia ego laetitiam meam satis coram non ex-
pressi , cum tibi ad Urbem uenientt obuius de as-
sumptione patrui tui ad Pontificatum, deque ho-
nore Gardinalatus tibi delato gratulatus sum, in
hac epistok exprimendum duxi, quo meae hr te
obseruantiae monnmentura aliquod extaret, nec non
ut hasce utgtHas meas sub eiusdem Beatissimi Pon*
tificis nomine in 4ueem prodeuntes , tibi quoque
nuncuparem : quoniam , cum in rebus diuinis uer-
sentur, quasi dihina bona, et si pluribus distri-
buantur, suam tamen unitntem retineot, dispensa- &
taque crescunt, ac donata multiplicantur. Tu eas
igitur, optime Cardinalis ; qualeseumque sunt, iaeta
fronte susctpe, et cum uababit, aliquando perour-
rere- non ! te pigeat , offereritique occasionem , qua
omnibus studijs , atque obsequijs gratiam tuam pro-
mereri ualeat, praebere ne graueris. Vale, Romae
idib. februarij mdxci.

Hieronymo Matthaeio
S. R. E. Diacono Cardinali Amplissimo
Anastasius Germonius salutem.

Factum est a me sane libenter, ut, cum in ho-
minum conspectum tres mei prodirent de Sacrorum c
immunitatibus libri, in quibus etiam agitur de
summa potestate, et auctoritate , ' qua plurimum
semper, et apud plerasque gentes Pontifices, ipsique
Sacerdotes naluerunt, eis adiungerem tractatum de
Indultis Apostoiicis, quibus S: R. E. Gardinales
Summorum Pontificum liberalitate donari consue-
uerunt Nam sicut sacra a profanis per immunitates
ecclesiasticas distinguuntur, ita per indulta, quae
et .ipsa immunitatum prinilegia sunt collationes
Summi Romani Pontificis a caeterorum Antistitum
collationibus seiunguritur. At uero quam duram
susceperim prouinciam , tu Hieronyme Matthaei
Cardinafift. amplissime , minime ignoras , cui uel hu-
iusmodi studij exercitatio, uel ipsa natura, .ud.po-
tius utraqne simul, hoc impartita est, ut iri iudi- d
eando miron* m moduin excelkres. Nam Keet arri*
pfissimus 'sit . iurisprudentiae campus, atque omht
ex paite faecundus, rem tamen ab alio non .tentatam
hauenire perdifficile, eamque tractando nOn omnibus,
sed uel maibri Jurisperitorum humero satfsfacere
pbsse, moh modo ipsnm magnum est , sed pene
hapossibhe. . Quod ego tta expertus Sum, ut quod
m alijs autea reprehensione dignum exisiimabam ,
idem posjtea aequiori animo tulerim, quo me in
eodem nersari discrhnine magis ipse cernebam ,
nempe rem attentius considerans , me alip, hoo est
i« unam illins campi parfcem , quasi glebam ab alijs
derelictara contutisse, eiqne cuhuram magno studio
adhibui6sem. Et quamquanv mihi satis cOgnitum

7 48

est, quaro multa praesens aeftas non Ua pridem
produxerit, plura parturierit : quas artes, et quae
stiidia instaurauerit ; uel, ut Sophocles mejius ait,
Disco quae afij docuerunt, htuenta disquiro , alta
a Superis- optanda obtinere oenteudot ijtud tamen
Comici trituin est, nihil dietum, quin priu& dictum,
quod uerius in iuris scientia, quam in reUqttis
bonis artibus, et disciplinjs deprehendi potest. Quot
enim de iure disserant, et scribant , nemoi ue| me-
diocriter in litteris uersatus ignorat. Omttto illos,
qui cohsiliorum innumera nolumina ediderunt, qut
repetitiones , et Caesarei, et Pontificij iuris utilis-
simas pubficarunt, qui decisionibus uarijs nomina
sua inscripserunt. De ijs loquor, qui mnltipfioes
tractatus confecerunt, atque ita uarie, et copiose,
ut aliquid noui inquirere, ut dictum ept, aut
etiam excogitare, plane diniciUimum sit: atque adeo
aetas nostra fitcifius, et laudabilius obseruare potest,
quae docentur, quam docere, quod obseruetur.
Hinc -fectum est, ut hanc partem cognitione dignts-
simam, e kgum professoribus utilissimam contem-
plari, et traetare susceperim; sperans fore ut in
iUam ipsam peccantium tnterpretum turbam non
conijcerer: non quasi, quod in hoc genere per-
fectum est, me adinuenisse profitear; cum ego,
qnam a perfecto longe distem , ipsemet sentiam ;
sed ob hanc unam pottssimum causam quod a ne-
mine noh modo trafctatum, sed tentatum, immo
nec fortasse cogitatutn conspicio. Caeterum, si no-.
ster hic labor omnibus mtnus satisfacere poterit,
non mifai, cui quantum per uarias, continuasque
occupationes ficuit, iraplere sum conatus, sed le-
ctoribus diuersa sentientibus imputandum est: nam,
trahit, ut scite Poeta, sua quemque uoluptas. Neq
ipse me tanti facio, nec mea scripta tta induigenter
probo, ut ab omnibus amplectenda esse cxistimem ;
sat erit si a te, Cardinalis eruditissime, probentur.
Nam a te probari, et laudari, si aliqua laude digna
snnt, gloriosum ducerem: non quod laudero quae-
ram, a quo me longe abesse sat scio, sed ab ho-
mtne iaudato probari , ualde optandum est Tu is
enim es, qui ab omnibus iure raerito laudaria ge-
neris nobuitate, animi integritafce, iogenij praefitantia,
doctrina singulari, rerum usu, et experiejatia. Jn
legalibas uero discipllnis quam exoelias , mon e*t ut
amtride, quam a me ipso fidem quaeram. Contigit
enhn mthi, ac quidem felieiter conttgit^ ut cum
ad te saepius pru negoiijs amplissunt , ac tuxta
dootisatmi uiri Cardhhdis , mei Ruuerei uemrim,
deque ipsa iurispxudentia tecuoa egeritn , sernper
dbctior discesserim. Quibus accedU grauissimum
etnsdem Cardinaiis Ruuerevtestinlonitim, tmi quan-
tum ingenij acie , ac iudiotj grauitale pvaesteb,. et
praesertiin in aestimandis homirium \, tngenljs nemot
est qui nesoiat. Hio enim . nuriquam, de te ioqtu*ur
[loquitur antam saepissim».} qnin te-.miris in coohn»;
laudibus extbllat .: neo ; ofc id sblum > q«od; tOiflmofe
[amat siqnidem unice.jobseruat, et colijbjnsed quhv
ijs uirtutihus ornafus es r quae Cardinulis persooam
ttere decent. Quod quidem oplime.;de»srt PooJilex:

Digitized by

Google

749

COMMENTARIORUM LIB. II.

75o

at qualis Pontifex? nemini eorum, qui ipsum iu a nec alibi, quam apud ipsum Cardinalem, ei licuit

Apostolatu praecesserunt , sapientia secundus, Si-
xtus V. qui te Apostolicae Camerae causis audiendis
praefectum, quem sane summum Magistratum tanta
prudentia , probitate , et sollicitudine gessisti , ut
nonsolum Aulae, et Urbi, sed uniuerso etiam Chri-
stiano Orbi omnino satisfeceris , Cardinalitio honore
omnibus ordinibus plaudentibus auxit; multa, ea-
demque grauia tibi expedienda tradidit negotia.
Duabusque summis Congregationibus , alteri super.
interpretatione, et executione Concili) Tridentini
alteri pro grauaminibus subleuandis adscripsit. Alijs,
item duabus extra ordinem indictis : et quae pro
compilatione libri septimi Decretalium: et pro rebus
ad Galliae regnum pertinentibus. Et praeter haec,

habere domicilium. Quare, ut studiorum suorum
exactiorem . redderet rationem, gentisque Germo- :
niae decus, atque honorem quoad eius fieri posset,
etiam laboribus suis propagaret, de loco inter Ro-
manae Rotae iudices obtinendo cogitare coepil ,
unde ad summa virtutum praemia consequenda uia
sibi sterneretur.

In hoc unum igitur , cum mentem , animumque
fixisset, quid faceret dici anceps fuit Nam , cum
RotaUa loca duodecim numero, Regnis, Prouincijs,.
ac quibusdam ciuitatibus , uel priuilegio Apostolico,
uel ex consuetudine essent assignala adeo , ut pene
unus reliquus sit , quum Summus Pontifex libere _
conferat , dUficilem se Prouinciam suscepturuin,

et alia munia non pauca, Fratrum minorum de b animaduertebat , re tameu diligenlius considerata ,

Obseruantia, qui caejteris religionibus , quarum me-
minimus, numero sunt maiores, curam demandauit.
In quibus omnibus quantum ingenio, dexteritate,
et auctoritate summa cum prudentia coniuncta ,
polleas , quotidie haud obscure ostendis. Et cum his
Cardinalitiam dignitatem omni loco, tempore, ita
sustines, et tueris, ut summam in te grauitatem
cum collaudant pmnes, nemo tamen est, qui hu-
manitatem desideret Cum itaque mihi propositum
esset de Indultis ApostoUcis siue de faeultate colla-
tiua, quae Summorum Pontificum indulgentiaS. R. E.
Cardinalibus super sacerdotijs, seu, ut uulgo diqimus,
Beneficijs uacantibus, et ipsi Apostolicae Sedi quo-
quomodo reseruatis concedi consueuit, tractare,

omma. experiri, ac tentare in animum indnxit ,
ut, quae mente conceperat, ad propositum finem
perducerentur , quorum exitum, et AHobrogum Duci
perhonorificum, et populis suis utUissimum perspi-
ceret, tum litteris, tum internuncijs Ducem lnonoit,
ut iocum unumRotalem a SummoPontifice impetrare
contenderet, quemadmodum non solum Germani,.
GaUi, et Hispani , sed Mediolanenses, Bononienses ,
Perusini, et paulo ante, uix petentes etiam Veneti
ab eodem Pontifice impetrauerant, Dux, consilio
probato, per legatum suum Romae agentem sum-
mis precibus a Pontifice petit,, eodem se, suasque
Prouincias in Romanae Rotae tribunali donari pri--
uilegio, quo proxime Yeneti donati fuerant, Pon-

atque ad pleniorem cognitionem Indultum a Bea- c tifex, quod etiam Cardinales Alexandrinus, et Ru-

tissimo Romano Pontifice Sixto V. eidem Hiero-
nymo CardinaU Ruuereo concessum quasi caeterorum
Indultorum exemptar dUigenter quoad eius fieri
posset, examinare : tum eum , qualiscumque is sit,
tractatum nomini tuo inscribere decreui ; nimirum
inteUigens rem ipsi CardinaU Ruuereo longe gra-
tiorem me facturum, ac si ipsi eum consecrarem.
Non enim tam tua sunt, quae tua sunt, quam quae
ipsius. Mihi uero gratissimum fuit, et quod ipse.
iuris sis consultus, iurisque consultorum peritissi-
mus, atque peritissimorum humanissimus , et quod
futurum sperabam, ut ex leuidense hoc munusculo,
obseruantiam in te meam uberiua eogoosceres. Quare
si probaueris ea, quae scriptis mandamus , si te

uereus a Duce exorati idem summopere depreca-
rentur, postulatis annuit, proximumque. locpin ,
quem uacare contingeret, se in Dueis gratiam.de-
creturum poUicetur, qui hoc nuncio laetus ., pe**
lUteras agit Pontificl gratias , eumque simul enixe
rogat, ut pluribus sibi nominU>us gratum Anasta-.
Sjium , eumdemque liberali doctrina ornatum , eo
ipso loco cohonestare uelit. Quod pariter se factu- ;
rum Pontifex rescripsit . praestitissetque [ ita erat
animatus] nisi pleno adbuc loco, extremum diem
dausisset. Interea dmm Patres de Ecclesiae capite
constitueado , deUberabant , Rubeus Rotalium iu-
dicum senior, quem decanum uocant, fato con-
cessit , in cuius loeum ab Urbano septimo Sixti

erga mea studia propeasum sigaificaueris , quem- d successore sufiici tentasset Anastasius ». -ntfi optimum

admodum erga me,, resque meas, quoties se se ob-
tuiit occasio , abundanter demonstrasti , ego; me
omnia, quae maxvma putantur cumuiate consecu-
tum existimabo. Vale. Romae idibus iulij Mnxc

Et qnidem nisi inconunoda. ualetudo., ac tandem>
pene improu^isa mors Pium Pontificem nobis eri-
puisset , non dubito , quin tanti Operis awctorem ,
quem laudauerat, eumdem et decentibus praemijs
cohonestasset. At Hieronymo RuuCreo in Purpura-
torum sacrum numerum adscriptp, plane Anastasio
Taurinum redire integrum non fuit: officio enim
Auditoris [ut uulgo appellatur] in causis , ac ne-
gotijs ad Cardinalis sui iurisdictionem pertinentibus
initio praepositus, non solum Roma discedere, sed

Principem uix ad Apostolatum euectum improuisa
febris a publicis negotijs abstinere coegisset, ac.
priusquam, uel coronaretur, uel., quam dicunt j
ofticij Pontificalis possessionem in Ecelesia Latera-
nensi more maiorum acciperet , . duodecimo Pontir
ficatus die tota moerente Vrbe, extinxisset. Vrbano.
post longam disceptationem successor datus est.Gre-
gorius Xiuj : , quem statim Cai^dinales Alexandrinus,
et Ruuereus cum Sabaudo Legato rogarunt , ut ,
quae ,de Rotaii loco, orante Allobrogum Duce , a
Sixto decreta fuerant, eius auctoritate confinaaa-
renlur ; quod , dum illi spondente Pontifice ex sen-
tenlia. conficiendum iri. existimabant, ecce Romani,
qui eum locum ad se pertinere , semperque Ro-

Digitized by

Google

7 5i ANASTASll

manorum longa Rotalium iudicum serie ex publicis •
tabulis fuisse docentes non solum aduocatum con-
sistorialem Millinum , quem ab Vrbano , defuncto
Rubeo, asserebat successorem designatum, ei mu-
neri praefici obtinuerunt : scd paucis post diebus ,
cum altero ex Rotalibus Romano Iudice Bubalo
uita functo, uacantem locum sibi, ut Giui Romano,
decerni peteret Anastasius , negarentque Romani ,
id Ciuitatis ius suffragari iis, qui priuilegio tantum,
non origine Ciues essent, euicerunt, ut Romanus
homo mortuo Rubalo subrogaretur. Is fuit Pompeius
Arrigonius aduocatus item Consistorialis. Interea
Perusinornm Episcopo creato Comitolo, qui Ciui-
tatis illius locum in Rotali iudkio Romae tenebat,
et summus Pontifex, et eius Nepos , qui rerum
summae praeerat Sanctae Caeciliae Cardinalis , <
aula approbante , Anastasium Comitolo succes-
sorem se daturos promiserant, id scilicet exigen-
tibus optimi uiri meritis, precibusque AUobrogum
Ducis utrique Charissimi. Sed Perusini, statim ut
id cognouerunt per suos oratores Romam missos
publico nomine Pontificem rogauerunt, ne Vrbem
de Apostolica Sede benemeritam , ex cuius etiam
gymnasio ipse Pontifex bonarum artium disciplinam
hausisset eo honore priuari pateretur, quo ab alijs
Summis Pontificibus aucta fuerat, cum potios ab
eius liberalitate noua beneficia , nouaque priuilegia
in dies expectaret Quorum uehementi oratione per-
suasus Pontifex , ut erat natnra omnibus obuius ,
Perusinis locum reseruauit, quamuis non sine me-
moratorum Cardinalium, Sabaudique Legati molestia, <
qui Anastasium uoti compotem factum iam diuul-
gauerant, ac, ut rem minime dubiam, Duci per
litteras nunciauerant. Postea diem obijt Pontifex,
cum imbecillo corpore atque incommoda esset ua-
letudine, qua rerum omnium plenam nepoti tradere
administrationem coactus fiierat, etiam supplicibus
libeUis sacerdotia petentium per uerbum , fiat ,
subscribendi , quod praeter summum ipsum Ponti-
ficem, facere nemo potest.

In Gregorij locum suflectus est Innocentius nonus,
quo post diios menses , e uiuis subtato , Pontifex
maximus renunciatus est Hyppolitus Aldobrandinus
Ctemens postea appellatus. Hunc ; ut in Rotali ne-
gotio haberent propitium , non parum laborarunt
Gardinalis Alexandrinus , et legatus Sabaudus. Sed , ;
quamuis praeteritorum Pontificum promissa apud
j eum aliquid ualere putarent , nihil tamen eorum ,
quae sperauerant, consequti sunt , cum aperte da-
mnasset, quod ea de re antea in more positum
fuerat, dixissetque, se non modo haud permissurum,
leca Rotalia aliunde pendere , quam a Romano Pon-
tifice, sed, quantum licuisset, curaturum, ut, quae
penderent ad sedis Apostolicae distributionem re-
uocarentur, exceptis tamen ijs, quorum nominatione
Pontifices Germaniam, Galliam, Hispaniamque frui
uoluerunt. Hocque non alia de causa , quam ob
linguarum , raorum , rituumque diuersitatem , ut
quam non haberent Itali in causarum expeditione
regionum, ac populorum exterorum notitiam per

GERMOTtll 75»

iudices ab illis nominatos ita accipere possent, ut
in iudicijs , sententijsque ferendis minime haererent.
Caeterum , prorsus indignum esse in tantae existi-
mationis Magistratu, cuius arbitrio uniuerst Orbis
Christiani grauissimae causae, ac controuersiae de-
finirentur , eamdem sedem , uel inuitam , ab alijs ,
quam a se ipsa, legem quodammodo accipere.

Quibus ita se habentibus, Anastasius), ne diuinae
uoluntati uim inferre uelle uideretur , non esse sibi
in hoc amplius insistendum censuit , cum nihil-
ominus legalibus semper studijs intentus , quam
animi quietem ez Rotalium, uel similium negotiorum
exercitatione per uariorum laborum anfractus sibi
destinauerat , eamdem per litterarium othim ex li-
brorum consuetudine assequeretur , quamquam
Aulicus factus huic priuato commodo uidebat pu-
blicam causam identidem obsistere ; si quidem
multis , magnisque curis distentum Gardinalem
Ruuereum , nisi Anastasij studia uigilantia, in-
genium , assiduaque officia alleuassent , ne diligens
ille senex , ac supra uires grauatus , uel Sttmmo
Pontifici , qui eius m rebus gerendis experientia
explorata , onus onusto in dies addebat , uel ijs ,
qui eius opeta egebant, nequaquam potuisset satis
facere. Religiosis uiris Franciscani instituti , quos
Conuentuales dichnus, nec non Canonicis Regula-
ribus Sancti Saluatoris, Sanctique Georgii in Alga
iudex, seu protector constitotus, molestis preme-
batur , continuisque negotijs. Cumqae unus esset
ex Cardinalibus Sacrae Consuitationi praepositis ,
qui in Ecciesiastici Imperij gubernatione magnam
habent auctoritatem, prouincialium Populoram pe-
titionibus, et querelis quotidie frangebatur: plu-
ribus insuper causarum, praesertim Matrimonialium,
Pontificijs delegationibus fatigabatur adeo, ut ali-
quando quinque eodem tempore controuersiae inter
Principes uiros de connubiali separatione coram eo
agitarentur, praeter alias magni momenti, inter
quas , nec facilis fuit, nec breuis, quae inter Par- '
mensis Cleri [ut uocant] consortes, et illius Ciui-
tatis Episcopum in iudiciom uenerat , cui insere-
batur etiam , quod in ea contentione Dux sua
putabat interesse. Erat sane Cardinalis multipHcis
lectionis homo, multumque operae posuerat in
iurisprttdentiae discipiina assequenda, sed cum, mu-
nere, officioque suo id postulante, ad aliai quoque
studra interdum innitus traduceretur , essetque
unicuique obuius , ac facilis , nec otio abundaret ,
quae ipse per se perficere nequibat, per Anasta-
sium expediebat, qui, et litium tricis explicandis,
et claustralium hominum negotijs, dissensionibusque
componendis, mirum quam suauis, atque humanus
fuerit, quamque inferendis sententijs sincerus, ac
prudens adeo , ut etiam ijs , qui causa eaderent ,
ab aduersarijs uinci , durum non uideretor. Hac
igitur morum lenitate, hac mansuetudine a natura
donatus ' Anastasius , etiam de ignotis hominibus
benemereri studebat. Erga familiares uero Cardi-
nalis Ruuerei officiosissimus , omnibus proficuus ,
ommbus charus, nemini noxius , errantes placide

Digitized by

Google

7 53

corrigebat, ac, ne erratorum poeoas luerent , la-
borabat, bonos modestos , a uitijs abhorrentes,
et taudabat , et , nt uirtutum praemia acciperent ,
cnrabat". domesticis dissidijs, si, quae hnminebant.,
materia subducta , quantnm poterat , occurrebat ,
quaeqne inciderent , summa charitate componebat
sic , ut ipsi Cardinatis nepotes eius opera apud Pa-
trnnm nterentur. Quibns ille semper propitius ,
obtinnit, ut quatuor pinguiora sacerdotia [Abbatias
uocaot ] ad nouem anreornm miUium reditnm ascen-
dentia in Julij titteraram eruditione exculti nomen
transirent. Alij item Cardinalis consangninei Anas-
tasij ofbcijs, se, suaque totos tradebant, nec frustra.
Etenim ille , ut diximus , propensionem , animique
sensa , atque ipsas pene nouerat Cardinalis cogita-
tiones, qui, nec in publicis, nec in priuatis negotijs
quidquam statnere solebat , quod cnm Anastasio
non communicasset. Quoniam antem Anastasius et
Gregorij Xiiij : creationi interfuit , et in ijs , quae
eo tempore in comitqs Pontificalibus gesta sunt,
ut Cardinalis Runerei famiiiaris, «eu conclauista
aliquam partem habuit, retrocedamus aliquantulum.

Postquam parentalia Vrbano septimo de more
ceiebrata sunt, Cardinales in palatium Vaticanum
ad . Pontificatia comitia connenere , ut demortuo
Pontifici successorem darent. Conoiane iocus ille
appeUatur , quod ex Pij quarti praescripto tot
angustis cubiculis distiuetus, quot snnt Cardinales
nineutes nouis muris, et portis, sub Praefecti
insignis uiri, mititumque custodia «iaudatnr. Con-
uentus autem, qno Gregorms Vrbano subrogatus
est, percelebris fuit, tum etigentium frequentia,
tam eorum numero, qui aetete prouectiores ad
Pontificatiu ouera magis idonet uidebantur, quo,
et diutumior firit , quara esse solet ex causis ,
quas vnfra expticabimus. Cum proximis comitijs
param abfuerit, quin Marcus Antonhts Cardinatis
CoLumntns in Petri solio collocaretur , iUumque
repatsam tulisse constaret, quod Hispavn, eorumque
partibus addtcti etectores promissa non praesti-
tiisent , Marcus Antonhts statim , nt Vrbanus e
uita excessit , Oiimarium Regis Hispaniae legatum
coBuentum orat , atque obtestatur , ut , sibi in-
geoue , • ac • sine fnco aperiat , an Regi gratutt sit
sibt Poutifieatutn deferri. Quod, cum mihirae in-
fietaretnr legatus magnis preeibus •_ ab eo petk
-Marcus Astonius , ut Principts $ui mentem Gar-
«hnalibus Hispauiensinm reram tractationi iflcum-
beutibus indicare non $rauaretuf , 1 m , si cottegij
snagna parte suffragaute, atniei , diuino afflati spih
ritu , quod in eius persona prius «xperti fuerant 1 ,
itsrum experirentur , qui aliud sentirent, excusav
toonem afferreut, fieri uon potuisse , qain R^*i
uaorem gererent. Legatos, se id ipsum facttlram
peiticitus absque mora , ac stndiose exeoutus esfc,
Sed, cum is nnnchts ad alios perferretur Regi
gvatos Cardmales ad Pontificatum aspirantes, de
rp ita gesta cum iegato conquesti sunt : proinde
quando fiuctum pro infecto haberi nequibat ; pe-
tebant , ut quod pro Cardinaii Columnto factum

COMMEKTARIORUM LIB. II.

75.4

a fuerat , pro alijs quoque Regis amicis fieret, idque
aperte adeo , ut mter Cardjpaies haud obscure con-
staret, qnos eoram. praecipue Rex ornari cuperef,
qaibusque operam , stodtumque suum iu eo ne-
gotio nauaturus esset. Legatus in re tam graui
parum sibi constans , septem impmdenter nomi-
nauit Cardinales , quos , ut ipse asseruit , Rex prae
caeteris totius Coilegij ad Pontificatum eiigi uo-
luissct, Marcum Antonium scilicet Coiumnium , Co-
mensem, Paleottum, Sanctae Seueriuae, Madrutiunj,
Sanctornm qnatuor Coronatoram , et Cremonensem.

Haec, cnm primum uuigata sunt, nou modo
commouerunt Cardraaies , sed aufee uoiuersae ,
urbisque , atque adeo minutae plebis animos afle-
cerunt , ut Oliuarium , atque Hispanos ueuemeuter

b accusarent , quod contra Sacri Senatas matestatem
eorum culpa committereafcur, quae Christiaoaoi
Rempnbticam conouterent , ac in summum discri-
men addaeerent. Quae uooes eo fortius tnoaiesce-
bant, quo magis constabat, Hispanos Cavpinafes ,
Italosque eorum partes sequentes , nee bob «x
nominatis nonnullos redamare faetum Oiiuarij, a-
cerrime improbare, unde non nihh turbarnm esci-
tatam est. Siquideaa Popoius primxua miratus t
deinde iudignatus, mox oonturaelijs , ac makdictis
Htspanos persequtns, omnium tamwaum ipuidiam
mordacissimis uerbis «1 «psos studebat ooneitare ,
ac fortasse non sine ebrum , qui in> n*be «rant ,
snspicione pericuti; nam praeterqaanas/aod inmti-
tudo, Romae praesertim , libere ioquitnr , sibiquie

c nonnuuquam plus sumit, quam par est, habebant
bout publici amateres non parum exclatBaftdi , ac
pene ferociendi caufiam, Eccksia maxime'«nnc aee-
phaia existente , eo tempore , quo iegutn r - ac tri-
bunaihtm Prificipie morte dttbilitate , ac quasi ist-
ceute auctoritate, omnes ornnia sibi iicere arbitmncnr,.
ita, ut, nisi miiitnm custodia muniretnr I3rbs-, .ai
perditts undique confluentibus homimbas uaide me<--
tuendam esset cutium domibus , ac substantijs , nec
non uirginum , honestammque foeminarom pudiv
ciuae. Cumquc Cardinales , penes quos pubtica re-
sidet potestas in eomitijs expediendis oecupati rem
eoclesiastioam ipsi administrare nequeant, iudices
ab ipsts delegati , ne sibi aliquando obijciatur ,
quod magistrUtus auetoritate , uei rebuS feturi Pon-

d ttficis, qaem neHchtnt , damnum mtnnssent, uel
-oius autiaos iniuria affecissent, Uel aliod oommisis-
wnt, qubd ipsuw quomodo kedere potaissent ,
nonfnuriqua» fct legum praescripto disqedunt , uel
eas saltem siiere facmnt, adeo, ut dum Cardinates
nouo Pontifici crpdndo nauaxit -operam , iurisdb-
ctionts magua pars , : praecipu* in hrbe mtermittatur,
qnasi sit iusttthmi indietum. Sane Oiiuarij audacin',
cum HispanoS boms omnibus odiOsos fetisset , exait-
diebtttttur passim per uicos, et plateas, et in
Cardmalium domibus etiam uilihm homuheuiorum
Ufoces , Oliuarium conuitijs, probrisque acerbfesi-
misque insectantes m hanc fere sententiam. Videri
sciticet Htspanos in summorum Pontificum electione
onwijno partem habere, uelle, ac potestate sibi

Digitized by

Google

?55

ANASTASII GERMONIl

arrogata nominandi , ut libuerit , Gardinales ad a
Christi Vicariatum eligendos; id quodammodo ius
[ quod improprie Patronatus appellatur ] in Romana
Ecclesia affectare , quod in minoribus Hispanien-
sibus Ecclesijs rectore carentibus exercent. Sed ,
quandoquidem id Regis optimi menti consentaneum
esse non sinit eius in Deum pietas, summaque
erga sedem Apostolicam reuerentia , Italico nomini
non facile delendam inuri notam , si tanta Ohuarij
proteruia inulta relinquatur ; hocque opportuae
fieri posse, Cardinalibus ab ipso propositis Pon-
tificatus honore in aliud tempus reseruato.

Tres, et quinquaginta erant Cardtnaies Concla-
uistae, quorum quatuor et uiginti a Sixto quinto
purpurae munus acceperant. Inter hos magnam uir-
tutis.indole praeseferente eiusdem Ppntificis prone- b
pote Montalto dignitate quidem antiquiore, sed
omnium natu minimo, ut qui tunc undeuigesimum
tantum aetatis annum ageret ceteri, nonnullis exce-
ptis, qui cum Hispanis suffragia communicauerant,
cum ipso animos, atque consilia ita coniunxerant,
ut quoad Pontificis electionem in Montalti prudentia
conquiescere uelle profiterentur.

Quapropter, cum numerum conficerent tertiam
eligentium partem superantem, sine qua electiostare
nequaquam poterat , nec deessent alij Cardinales ,
quibus cordi erat Apostolicae sedis honor concordes
omnes frequentibus officijs, ac studijs Montaltum
hortabantur, ne sacri Senatus libertatem per admi-
randas rerum uicissitudines , tot saeculis in Eccle-
sia Dei diuino heneficio conseruatam uiolari, aut c
labefactari permitteret, quod uniuerso Christiano
Orbi maxime proficuum, illi uero mirifice glorio-
S«m futurum esset, nec factu difficile, quando es-
set ea amicorum manu stipatus, quae Pontificis
electionem in eius potestate posuisset. Quod magis
fieri debere asserebant quo Oliuarius nuUam in no-
minatione illa de eius Cardinalibus mentionem fe-
cerat, quamuis inter illos non pauci essent, qui do-
ctrina moribus rerum usu, atque ae.tate praestarent,
onusque Pontificale sustinere ualerent. Id sane, quo-
niam contumeliae speciem habere uidebatur, egre-
gij adolescentis animum adeo commouit , ut ad pe-
ragenda, quae amici monuerant , cogitationem omnem
statim conuerteret, Venetorum praesertim, et Flo-
rentinorum Cardinalium urgentibus officijs, quiprae- d
caeteris, ne in re tanti momenti conniuere uide-
rentur, et quia in negotio Nauarrei ad GaUicanum
regnum aspirantis ab Hispanis dissentiebant , nihii
fere praetermittebant, quod Montaltum ad nomina,-
tionem euertendam persuadere posset,

Qui propterea tota re considerata, nominatis aUps
opposuit Cardinales Saluiatum uidelieet, Medicaeum,
Florentinum nuncupatum , Valerium, alias Vero-
nensem, Montis Regalis, Lancellotum, nec non ex
suis duos , quos suppressis nominibus sibi postea nor
minandos reseruauit, fueruntque Aldobrandinus, «t
Ruuereus, simulque constanter affirmauit, se prp
uirili parte neminem ex nominatis ab Ohuario in
Apostolico solio sedere passurum. Contra Hispani,

7 56

quos Montalti aUenatio admodum pupugerat; modo
constantes aduersus minas, modo nominatos deijci
sua minime interesse simulantes, ut succumbendi
periculum anteuerterent, hoc praecipue argumento,
et obiecta diluere , et de nominatione «purgari con-
tendebant. Quod, sciUcet Cardinales a Sixto creati
praeteriti fuissent, non quia Rex Pontificatu dignum
eorum censeret neminem, cum potius contrarium
sentiendi non obscura stgna dederit, sed, quia de
eorumdem Cardinalium qualitatibus nondum certior
factus fuisset, non enim consuenisse Legatos regios
de uoluntate Cardinalium a uiuente Pontifice crea-
torum, uel iudicium facere, uel regem admonere :
praeterquamquod Christiana repubUca perturbata,
atque in angustijs posita, ut tuuc erat, rationi ma-
xime consenjtaneum uidebatur, ad Ecclesiae guber-
nacula eum admoueri debere, qui potentissimo regi,
et catholicae religionis defensori acerrimo, gra&us
esset. Id autem fieri a legatis dicebant mortuo Pon-
tifice, ut Rex de recentiorum etiam Cardinalivtm
aetate moribus, ac statu admonitus, quem maxime
ad Apostolicum ministerium idoneum cxistimaiet
sibi, uel origine, uel beneuolentia, uel beneficijs
coniunctioribus CardinaUbus, eique praecipue, cui
comitialium aroanorum summam credidisset, dut-
gentissime commendaret. Urbano uero cito extincto,
non potuisse Sixti [ quas uocant ] creaturas de Re-
gis mente erga se aliquid certi habere, cuin inter
Urbani creationem, et obituoa duodecim tantum
dies intercessissent. Sed proxime . futuris coinitijs ,
quanti Rex Montaltum, eiusque amicos faciat, expe-
rientiam ipsam facile demonstraturam. At Montal-
tus neque excusatione mitigatus , neque blandis Hih
spanorum uerbis delinituscum primum ingressus est
Conclaue, statim de Aldobrandino ad Pontificatum
prouehendo cogitare coepit. Hunc enim unice dihv
ctum omnibus aUjs praeferri summopere cupiebat.
Quare post Pontificias sanctioaes ad comitiabum re-
rum tractationem spectantes. coram electoribus exhi-
bitas, ac recitatas, quod sibi proposuerat cum in-
timis communicat, qui tametsi id factu difficiUtmum
uidebant, nihilominus ut Montalto morem gererent,
Hispanorumque eluderent artificia, fidem ei suam,
omnemque operam polUcentur. Ille igitur, eum
explorato amicorum consilio, de summa rei pericu-
lum facere quamprimum constituisset; idque clam
omnibus, ne si palam fieret aliquid aliunde infer-
retur negotio impedimentnm : cum ijs , quorum
jsufiragijs suscepta Prouincia ad optatum exit«m
perduci debebat, noctu egit, ut postridie hoca
uigesima : secuoda . regiam in aulam conuenirent,
ut Hispaqis , nihU tale cogitantibus , aliudque
agentibus, de improuiao , in PauUno SaceUo, Aldo-
brandinum per adorationem, quam dicunt, in Apor
stolico Throno coUocarent. Sed uel naturae uilio,
uel.morum deprauatione plerumque fit, utin p^ro-
patulo esse eentingat, quod latere operae pretium
fuerit. Agebatur de summa. rerum, hoc est de summo
Ecclesiae moderatore constituendo, cumque pvopq-r
neretur Aldobrandinus , tum internis, tum exterhis

Digitized by

Google

75; COHHGNTAJUORUM LIB* II. 7 58

bonis ad eam curam aptisshhos, nisi secreto troctata a pohim udcisspCmdine adotanlti quaudo^idem sikri

iirter pauoos ab Jjs' ipsis, qui?ea tractauerant, pm-
tefacta' esse nt, preeul dubio Pentificatus hanorem ,
quo> sanior Pa£rum paHs eitm dignum iudicauerat 1 ,
adepeusi fbibset. At pribtice, eti prhxatim aoomxp jd
^htqr.focten* esse, quam opOTtebat. • ' >

St^uidem ex dtutma , quae sequta est , comitio-
ruan hxota (praeter grawes expensas, aliasqub non
paucad /^aewuunas respublica , et ob f&mem, et ob
quamdarm quasi luem, qnaei < plares mbrtales misere
absorboit, non contenonendumi passa est ineommo-
fhaMfe. Verumi ita .se' res. hubet^-et in magnis nego-
ttjs, quorum masimumrest Sirowai Pontifidis electio,
non desiat, qui. per iamfees.,! ommqae indnstria
arbana stadiosrssime imdageoty 9cMeitentuv, emaht

qirisque februm tiraeret, >qaod Aidobrandhab Jeuene>
rat; detso uetdnue: fieri non.pOrteittebant, sed aJt-
-ter uismat; lestv Ascaoio Gardiaali i Goramnio , quii Al-
.debrandmi castan e reosna essfc ferteBse*xi6tjmBh6
eonaeatum Montaltura , enrve togat y ut Manejutd.iAft»-
tonium Cardinalem Columnium propinquumitsuhnv,
quibus pesset, suffrdgijs, .ac fituore.«d> Poffliifieaium
promoneat Ascauij hepoti PaU^ni-.ftegirio^nndgne
-Nehpcdkanorum eqmtmn maga^tuoj quem uaige^€W£-
tbstabllemi uocant, adhuc umerfte/Sottoy nnpserbt
."Vrsina , altera ex duabus Montalub se»oribusiJii»um
aiteram Fbraiam nomine uxoremidifX4$sei>MttghMuts
Vrsimis Brariani item Hegubs-y exl ea (fiwrtiiii puei-
ignatus, : cui cum Columnia. >ob . pridmhim iseaap&r

etiam , uei ;ea ; panaendi, uel supprimendi gratia, h fuit xnagha contentio, qba decausa YirginiuV, ne

non quawtuhv publice expaahat,; sed!prout ouiusque
interest. Rtm noa ndal oderatuxMarirutius, cui Go-
mitialmm rerupa cuvam ttex Hispauiee bomutenda-
uerat, accensitis Gardtualibus Hispanis, Dexa, m
Mendotio, nee ' non Simeone faiiauia, Terrae nouae
mmcupatO', itemiSpiaiula, kljwqu« Hispanorum atnii-
c«, quae acceperat erplicat, Hegisqne nomineeos
rogat, ne Aldobrandino faueant, et quoad ems fieri
poterit, ne id ab aiiis fiW eramno prohibeant Ipse,
nolla mterposita niora, cam pedes non posset, po-
dagra impeditus , sella uictus ad Cardinatem ab
Altemps profectusest. Quod cum uiderent Sixtini id,
qnod erat, suspicantes, quam conceperant, ac prope
exploratam habebant rei bene gerendae spen? onmem

siin oontraria domus pofcentior fiereb, et^iudBcom»-
th», eb comitiorum tempore p4uries, apjarduio ege-
rat cum Montaho, et MaVcuni;jln'tdhmmr;qqanp(mB-
xime posset Pontificio; ioxs^uirir. dhtdbeaate^ ^ie/ qiaM-
ret: qnapropter Montaltus hin« ^ihomineprhbaeje
oppngnatusv ilhnc a ^sihi chartssimae secoris uip»
oinpibue oflicijs Cxagitatus, quo seiuerteret, ignor»-
bat, iutxiqne satiiifaoere, simulqiie fiJbm snam hbel-
rare cupiens, doneo ; ; Ascaiiij pcrseuerantia j ' ato^ae
obtestationibus euictus manis dedit • seque Maree
Antoaio pro niriU parte promisit aifiiturnm, qtlod,
et Madruth»> Hispaaaorum nomihe nudganit. u > . !
: AscaoeaS igitur; ebsqbe moru aid suifragia . deuer
niendum e&e censefc, ei qhaneum bnlnijci' poterat',

abiescernnt, ac quast ahud ageotes, nunc unns, mmc t adinedum ^ opportuoe', quaubV Gardinalfes ad obsistea»-

alier ex regia Aula ad propria cubicula discessere.
Montaltus quoque tentata confici pesse diffidens,
palam experivi aoluit, quod ciim tractatam assequi
non potuerat, ac quidem opportune: ita enim exctf-
babant, ita omnta momenta, eiusque motus obser-
uabant aduersarii, ut rei ad eptatum exitum per-
ducendae nullus, uel modns', uel ratio usquam ap-
pareret, quamuis Cardinalis Alexandrinus, sex ei
sufiragia obtutisse t , quorum tamen tria , cum essent
ex ijs, quae iam Montaltus ' creando Pontifici sibi
necessaria parauerat, numerum ehgentium imperfe-
ctum reddebant. AUj contra fidem datam delitesce-
bant, inter quos firit Montius , utmagnb Hetruriae
Dohi -morem gereret, cui erat coniunctissimus , si-

dum Gohamnie a parte aduerfia ditigebtissirae. coh-
quisiti numero .pauctores uidebonUir, quam opms
erat ad Cohimniensinm cohatus cemprhnendes. Sed
Mareus Antonius Aldobrandihi . repuisa , . jilusquam
tempue exigebat, deterpjitws^ >;quod eibdem difey co>-
mitiorum, «citicet, qobxto r momitu A^canij experieq-
xtum erat sub uesperam in sequentem ' loxtem reijci
uohut, ut> quomodo ipse dicebat,! intaattcedente <no«-
etumo. tcmpore ad huinsmodi. tractataoaes aptissimo,
et.amici confirmarentur , et adaersarij, si; mobiles
essent, de sententia dimoueri possent. At quis>mpj>-
talium tam sapiens est, taraque ingeoiosu», ut -de
didmis iudicijs, uel oorit, uel audeat iudichim 'fii-
cere 2 quod dikitam est , Deo ahnuente, ablatiun

cut Alddbrandinus admodom suspectiis , fbrsitan quia rf est. Erant cnimmaghae auctoritatis, qui Golumnen*

Siktestri filius fuerat, quem pro patriae libertate
stantem Gosmus reum maujstatis declaratum cnm
ahjs primarijs Fiorentinis craibus eiiiio. 7 bonisque
sub hasta uenditis mnlctaiaerat. NonmiUi, quamuis
Aldobrandinum , et amarent , et Pontifkio hohore
digtram iudicarent^ quowam de eius persona doihil
cum iiiis unquam actum fuisset ihdignkta , contem-
pto* se a Montaho querebantur , liulioque numero
habitos. QuaTB Montaltus, ne, «i .in coeptis persiste-
ret, AldobrrMdmfum Hispanis bdiosum faceret, adeo
mv eee, quasi inibria affectos, esset ille deinceps
semper aduemrios habiturus, pedem retaKt, ha-
stasrpie abiecit.

- > NibHominus Cardmales ab Hispanis nominati tetn-

ses altius ascehdere nolebant, Cjiunhnn iacile prin-
eeps uidebatdr Antonius Gardmah» Carafius, acer-
Timi ingenij, et spectatae mrtutis uhv lp .Cum ;ani-
maduerteret, Coiumnihm a Pohtificata ,j riisi.difhcilhV
me, excludi nequire, ex remedijs, qnae gaciri Seoptus
animos ab eo auertere potuissent, hoo imum prb-
bauit, ut Gardinalesi* .Goluuinio falieni in unum
locum congregarcntur , in medihmque libei'» alktis,
iquae Reipublioae expedirent , de . toto .Megotio ^taa-
ture definirent. Statnta e uestigio ; exequjtuv Gava^-
fius, suique consilii participes 'facit Sfbrtiain, ac'Bek>-
romaeum, ntrumque Golumnio a&heni^ utrumque
ne Columnius Ponttficatu potiretur y oinni ope , atqae
opera enitenllem , qubd excogitauerrt, ihdicat, nt in

Digitized by

Google

7 5 9

proposito permaneant hortatur, quidque faciendum
sit, ut Coluxnnenses icausa cadant, ostendit. Egregie
cordati iuuenes statim amicos adeunt, cumuigilan-
tibus rem cummunicant, quosque dormientes offen-
dunt, e somno excitatos monent, ut uestes induant,
et ' absque mora ad Sfortiae cubiculum se se reci-
oipiant. •■

Itaque noctis hora quinta Cardinales quindecim
in locum Stabutum conuenerunt, nempe Arragonius,
Paleottus, ab Altemps, Senonensis, Carafius, San-
ctorum quatuor, Veronensis, Cremonensis, Montis
Regalis, Ruuereus, Alanus, Maurocenus, Sfortia,
Borromaeus , et Cusanus. Nocturno hoc grauissimo-
rum Patrum ad aliena cobicnla improuiso trahsihi,
atque admirabih concursu ita Columnensium animi
perculsi sunt, ut, quam de Marci Antonij persOna
iam sibi spem conceperant, eam fere dmnem iflico
deposuerinty quo non solum Montalto , sed ipsis
quoque, ut uidebatur, Columnensium fautoribus
Htspanis , gradus • accidere nihtl poterat;. Moataito
quidemex superibs explicatis causis: Hispanis uero,
quia ex ea -gente hdminem Apostoticae nauis clauum
tenere Regi miuime expedire arbitrabantur, qui ,
lieet immortauum beneficiorum, hdnerumqae indis-
solubili uincuio sibi Columnenses obstrinxerit, unde
rebus suis nullum, uel damnum, uel ihoommodum
metuere iure possit; nihilominus, quoniam Neapd-
litanum regnum ab Hispania magno terranim spa-
tio diuisum, Ecclesiastico Imperio finitimum est,
sedique Apostolicae uectigale, ac stipendiarhim sem-
per susptcantur Hispani, ne Romani Pontafices per-
fieiant, qadd infeliciter contra eos tentauit Pauhis
quartus, atque imperfectum reHquit. Quaproptersicut
electos, et uiuentes, quibus possunt artibus, atque
officijs demerentur, ita, ut eligendi, uel patria, uel
acceptis beneficijs, uel alijs de causis a Regibus
pendeant, sintque pacis, atque otij amantes, uehe-
mentissime laborant. Et quamquam Columnius, ex
anteacta uita talis nidebatur , qualem esse Regis
intererat; attamen quando ex ea stirpe origihem du-
cebat, quae spiritus altos gereret, cumque prima-
rijs eiusdem regni famihjs cognatione, atque arcta
amicilia iungeretur, uerendum erat, ne si Pontifi-
catus Columnio deferretur, male in regios ministros
afiecti proceres eius auctoritate nouis rebus studendi
occasionem arriperent. Haec Hispanos anhno excu-
bantes minime latebant. Sed, ut Regis amicos in fide
«onfirmarent, seque ostenderent ad Columnensium
commoda prodiues, facere non potuerunt [forsan
etiam inuiti ] quin Marcum Antonium omnibus of-
ficijs prosequerentur , quibus res eo peruenerat , ut
dubium non esset , qum sequeati die Pohtifex pro-
nunciaretur, nisi amicorum suorum consilia memo-
rata congregatio subuertisset.

Quae ipsorum etiam comitialium opinio diu in
Conclaui peruagata, cum per urbem tandem con-
stantissima fema diffunderelur , uisa sunt snmmo
mane eius diei Columnensium insignia cum clauibus,
et Pontificia tiara pluribus domorum ianuis affixa ,
quia . et Zagaroli Regulus Marci Antonij nepos

ANASTASII GERMONII

760

a magno Romanorum nobilium agmine, et praetorianis
militibus Helnetijs stipatus, ad Conclaue accessit
pro certo habens, se absoiuto scnrtinio E_nt nocaht]
Patruum Pontificem •satataturum. Verumiiea con-
gressio nocturna tantum uamit,, ut Golijmnenaihm
fautores omnes obmutuerint, ac multo, maghJ , pnsfe-
qnam uulgatum est, quibus uerbis, ■: atque;> a^gu-
imentis congregati CardinaLes Marcum Anfcomum
reiecerint, Senonensis praesertim, atqne / Altempst

. Hk ex paralysi membrorum usu .amisso, <oura ne«
-pedibus consistere^ necise mouere, unmo, ndc.firti,
•nisi aegerrime . posset, sic, tamen contra Colnmaeh-
sium gesta, maioresque anueotus est^ nt eius ser-
monis impetum, nullo retardante impedimento, ajker
Demosthenes, atter Cicero,:nel potius alter Paulas

h uisus sit, unde apud conclauistas transijt in.pro-
uerbiura , qnod dicit Euangelista : Claudi ambulan t,
muti loquuntur; sed, *cum Aaaatasius noiter indi-
ghareturv taiem uirum eiusmodi repulsam tulisse,
quaeque maioribus suis dbijciebantur; ; illi noc^isse^
Columnensibus , Car^inalem Ruuereum, quod con-
aultationi ilii ihtevfuissei, purgauit, ut quem non
fiigeret, iniqunm esse. altenae culpae debere. poenas
iuere ihnocentenk. <.,:".>■

Marci uero Antonij eselnsioncm sequta est ali-
quot dierum quies, Hispanorusn parte snos septem
pertinaciter patribus obtrudente, Montalto uero eos
omnes rerjciente. Quare utrisque intra suos canoettOs,
quae tempus, aut oecasio ferret , expectanlibus, in-
ualuit opinio, futurun», ut Pontificis eleetio m multes

c dies protraheretur , quod quidem exitus compro r
bauit, nam praeter quasdam quotidianas , ut ; ita
dicatn, eiigentium uelitationes, quae communi ubA
cabulo 'scrutinia appeilantur, nihil alhid publice
fiebat, quod ad Pontificis creationem pertineret.
Quod anhnaduertens Anastasius, simulque cupienS
comitialibus molestijs finem imponi , quas magnas,
atque diutinas fore praesentiebat , ac de republica
benemerito , eximioque uiro snpremam sacrorum
curam committi, egit cum Cardinale Alexandrind,
Allobrogum , ac Subalpindrum protectore, ut Car-
dinalem Runereum utrique parti proponeret, fore
enim, ut, cum is essct Montako charus, Regique
Catholico haud qnaquam suspectus, omnia discor-
dantium dissidia tollerentui*. Consihum probauit Ale-

d xandrinus, sed tantisper cunctandum censuit, donec
Monlaltus aliquem a se nominatum proponeret ,
qnem, cttm adeo cerlum esset ab aduersa parte
reijciendum , ut nemo propterea de se periculum
fieri pateretur, tunc de Runereo sedulo cogitaudum,
ac bene sperandum.

Interea alij ab • Hispanis pariter dissentientes
Montaltum hortabantur, ut, quoad permitteret oc-

' casio, de Saluiati persona experiretur. Erat hie saero
uniuerso Senatui gratissimus, Ulorumque temporum
angustijs opportunus florebat ingenio, sascepta mu-
nera dUigenter exequebatur, rei Gallicanae statum
optime callebat, ut, qui multos annos in Ulo Regno
Pontificium gessisset oratorem, amabat , fouehaVqne
inopes, Deo templa , pauperibus aegrotantUms ^do-

Digitized by

Google

I

76 !

COMMENTARIORUM LIB. II.

76»

mos aedifieabat, demum in re frumentaria \ qua ob a stipendiarins, eum de meliori nota sacro Senatui

annonae difficultatem maximam nihil tunc Patres,
Vrbisque prhnores magis premebat, admodum so-
lers, diuque uersatns, plurimum poterat reipuMicae
commodum afferre. Quare Sfortia cum nnins exi«
stentibus Gregorij nepotibus, ConritiaHa illius tem-
poris negotia pro- Gregorianis geraret, in Sahuati
fouorerli se Montalto udiuniit. Sed Madrutius, nulla
afta aftata cansa , nist ^ quod cx nominatis non esset;
illum e uesttgio refiitacda.' Erat tamen . tn omnium
ore, Saluiato. opponi , quod iuriior • esset , qnanropor-
tebat ^ ■ quod origine Florentinus , quod Galtarum
reginae Catarinae aflinis, quodqbe Nauareei amiousy
forsitan etiam , quod a sC tpSo peridens, magni
comsiH) uir in rebusqae arduis oonaukissimus Regi
acceptus non fuisset.

Huius repulsae aeclEsioae Anastasins Cardmalem
Alexandrinum axhnonet, Saxtinos simul cum' Grego->
rmnis, ut Saimatum sristineaot, ' multum operae
ponere, et iquamuis repugnantittm nnmerus etuS
atrrieos ab eifficio deterrere posse nideretur, ab eius
tamen parte stantes, nec lenes esse, nec uolubiles,
sed in iUum adeo propemos, ut difficuhates omees
se superaturos, ac xbscussuros nbn dittderent. Quod
cum credibile 'sit Hispanos moteste laturos, rebus-
que suis, ac rationibus mrnime conducere putaturos^
ia Pontificio Selio ipsis inuitis , afcqne bbniteritibus
qnemqnam collacari, utiqae sperandum, si Gardi-
nalis Ruuefeas • exbibeatar, eos, ut stbi suspecti
Saluiati periculo fcberentur, ad ipsum Huuereum

commeridauerant t quin et Regis filia, ipstusque
Allobtogum Ducis uxor Gatarina pro eo ad pateFr
nos legatos Romae agentes amoris plenas litteras
dederat. Etenim, nemo difficilUmis illis tetoporibus
inatantia Reipobiicae maja aptius, quam iUe auei^
tere poterat; praesertim quia Galhcarum rerum
notitiay f unde Jtaliae pendebat qntes, inter ahos
etiam plusquam Saluiatus multum eminebot eum
ab ineunte aetate Regis Francisci Primi liberaiitaie
in Galiia iedncatas, iab eiusque. filio Hearioo booo*
ribus auctus,, apud Francisoum Secundum, et Car
rolum JSpnum Emjanuelis Philiberti Allobregnm
Dncis diu legatum egerit , totiusque regai arcana
scrutatus fherit. Nec solum primarios gefttis ilUus
b homihes, tunc sacros, tunc profanos Omniutn ordir
mun, sed eorum amicitias, sknukates isciina^on^
afibitates, uines, nataras, qiridque eniusque interr
esset, optime nosset, sic, ut eius etectio, non
solum Hispaniae Regi, eique foedere eonjunctis Prinr
cipibus, sed etiam ijs, qui contrarias partes se-
quereatur., futura esset gratissima, necquidquam
uideri; in praesentia, quod ante oeulos habere magil
dcbeant, ekotores quam GaUiae tranqoiUkatem ,
tum qnia.rad animarum salutem magni referret; ,
eos populos extra beUornm suspicionem uinei^e ,
tniri etiamy quia Sanctae Sedis Apostelioafc magoo-
pere interesse.t, ex eius sinu gremioque prodijss^
Pontifioem, qui submotis armoram periettjtis. dissin
dentes Principum animos inter se conciliarat, ira~

haud grauate accessuros. <Qui, licet abOliuario prae- c minentem urbi femem <b>pe|leret, ui^ieque saae

teritus fuarit, Regem tamen, sacrumque ipsum
coUegium uniuersum , uritutum habitu summe sibi
beneuomm reddiderat, nec ob aetalem [cum esset
biennio maior sexagenario] nec aliam ob causam
reijci inre poterat, ut qui morum temperantiaai
cum hberalitim discipimerum studijs, reruirique
magnarnm experientia mirifice coniunxisset, Rune-
reos proceros, maiores suos aemulatus, ex ea familia
oriundos,»qhae [ut alibi diximus ] praeter nouem
Gardmales, duos extuht maximos, optimosque Pon-
tifices, qui Sedis Apostolicae depressa , ac fere ia-
eente auctoritate in pristinum splendorem uindi-
eata , Reati Petri patrhnotrium maiorem in modum
auxerint, ■quibusque plurimum debeant Hispaniae

exemplo, beueBcijs, eharitate in Chinstiani orbis
necessitatiboa, esset afflictorum solatium, aq tub^
shnnm perfugium.

> Haeei et his similia plura ab Anastasio in me-
dium allata Cardinalis Alexandrinus Madrutio re-
tulit, qaij ea uera esse aflirm»ns, se tamen ^quod
ad eam tractationem attinebat, sui iuris non -esse
respondit : quandoquidem a Regijs Ministris prae-
soriptum fwisset, quod ille facere deberet, unde ,
xte tantiUum quidem discedere posset. Quo uero ad
litteras a Regis fiUa Catarina adlegatds [ut Amt-
stasius. dicebat] pro Ruuereo datas., se nihil audir
uisse, ac peoitus ignorare, quid esset Quapropt«er
adhuc expeotandum , quandiu de Montalli uoluntate

reges, a Sixto quarto Catholki cognomine, regni- d aliud exploratum haberetur , an scihcet, Regi morem

qw Mauarraei a Jnho < seoundo tituio decorati. Qua-
propter, eo magis pro Cardinale Ruuereo Aiexan-
dr i num laborare debere urgebat Anastasius, quo
eum ex htteris uberrimum frnctum percepisse , an-
teacta uita, ususque ipse demonstrabat.; Erat enim
modestusvin negotijs gerendjs accuratus, cum Prin^-
eipxbus cautus, aesobrius, quorum propterea gra-
ttam faoiLe semper assequtusfuerat, cum inferioribus
humanus, cum aequalibus humilis, tn amicos offi-
cioste, omnibus denique charus, omnibus obuius.
Qttare cum in Romana Auia magnam de se exci-
tauerit opinionem, praeter alios magnos Principes,
quibus erat gratissimus, AUobrogum, atque Vrbi-
natum Duees, alter Regis eiusdem gener, aiter

gerere ueilet : quod si consUium non mutauisset ,
se pco uirili parte Ruuereo deinoeps libeoter affu»
turum. Nec tamen interea sUentio praeterire ueUe;
ntrumque Cardinalem Gonzagatn omni conatu, atque
industria Ruuereo aduersari, ne , si ille erga AHor
brognra Duceni inaxime propensus rerum potiretur
eius opera Mantwaworum Dux Montisferrati ditione
priuaretur ; quare , et Florentini simul cum Man-
tuaois Ruuereum recusare etiam nePontificatu auctus
eiusdem Aliobrogum Ducis capiti regium dtadema
impooeret.

Verum, etsi Alexandrinus prudenter, et quemad-
modum oportebat Madrutio respondit, supprimendu
tamen officia pro Ruueceo existimauit, donec rei

Digitized by

Google

A.KAOTA61I GBRflTOIf II

764

bene gerendae magis comuaoda daretur occasio. a Heguo, da»pTOferen)do imperio a^ilyturum, snisqn*

Sed, quOniaui, fluctuante Gailia, Ducis Allobrogum
nomen talem de; eius uirtutibus spem fecerat , ut
affticti Regni dominatum ei deferri omnes cuperent,
Runereo proponendb tempus interponi aegre ferebat
Ariastasius, pr^eoipue ob tof popbloTum qriete-av;
ettm inter pericttla , < et difficultates , quae iu die*
augebantur, ad sanguinis efTusiohem, agrorum &<t»
oastationem, PTouinciarumque direpttonembpertea-.
dam> nihil eo lempore magis expedire uideretur ,
quath rei Gallicanae euram Allobrogutri Doel cbm-
mifti,'quem solida« gloriae cupidum, aetalft; :, id
lftbores aceomedata florentem/ beUicaque laudespe^
ctatissimum tantfte moli parem futurunv, non sohttri
e^imij Uiri cetebrita$, sed ipsius GaUiae? statns
shtts declarabatft : tt*c dubitandtrm , qUin Ruue-I h quae aduersus eum uulgabantry><Huh bis apucf -Ab:

posteris ampliorem rabefcuruin ddminatMeeoxc

Sed; Jtd comitia redeaoius., nbLy dnmj<deofj«rB*nA
ad Pbntificatum prwmoueniin. agebtrturjwquab .000*
rum cbnstantia, atqub imddHiie^ Veot^ttktnrmmB
krtef eiectores • exor tam • «Kitfimene i i, • Gi«gbriant a ne
Sixtini iterum pro Saunat«>iost^e^:^edikie«fltenlibvi9
Hispanis ad ,'Mbn tis ' Rctgalis i Gardibuimn' cegitetnaei
dmnes conufersae tsunt r ri^^nu:pajitca>p pallbKicpafe:
ffepani reprobaudre 1 dissenunanitesi, (qnbdeNasianabi
ftraeceptor ialiquandoi nusdrtrewisqne ^astosi.tbiretaii^
quemadmbdcnn >ex eius utbiris adijfimn nate, intdr-)
ceptisque cons tare djdebapt, qnitwsqoe eliflln ««er/um
potiundi ei uiaqi ostehdere*. iHnnc AnaSftasius.aaxA
cusabat' fnlsa esse assebensn, Dtpa tibadenblttncfnaata;

reo 1 Pontificktum gerente, omnibus ad Gatticamnn
sceptrum. aspirantibus ille anteferretur. Et quiden*
ttec regio hbnore indignus erat Dux, neo m. pubHeb
necessilatibus uel otiosus , uel Regno inutiiis fuissete
Nam, praeterquamquod subalpinis^ et ' transaqS inis
Prouincijs suis regiam potentiam mirifice aropfinV
casset, profectus erat etiam ex uetusta^ ae religiosa
stirpe Sabaudiae, ab omrii haeresis tabe setnpbr mttb*
dfesima, -simulque regij* cognatiortibus, ' atqup affu
nitatibus ' clarissima , Galficanis , praesertim ] cum
matrem habuerit Margaritam regis FranciscJ Pritnl
fiiiam, Catarinamque Austriacam uxorem uere natam
extra GaUiam, sed ex Henriti Gallovum regis fiiia
genitam j ex qua plures snscepit liberos, ploTa

lobrogum Duoewsedis Apbsta4rcatt Jegatunauiag^ras
optiroam pietans^: »c;;refigidnis ;;de/; se: opiniaaebA
reliquerit, acerriu»osqae;-fidei Gadnlieae .rfneritritiri
fisnsor semper exutimatns; qHaeqbe ei-obijoiebantur^
qnod' scilicet esset Nauaroaet amibus, «aqub.faoeret,
adeo naraa, atqueinaaua isse^.ut, cnm oum Gaifiae
ftex eiusdem Niuarraei soronrm AOobrogum Dnci
br matrbaonium caltocari samme cuperet , litterisque
fireq^ueatibns, a© nuncijs rem urgehet, idem iegatus
qnantom coasibby atqwe airatoniate naleret, ducetp
ab eiuSmodi nqptxjs dtetetn ore conatns' fneii* , bao
pbrissmram ral&onev quod nefas eaact antiaansaboaam^
rerupaque; gestaaum praeatentiai, ac dtiionis,' araj^fir»
tndine ' iimstrem fabniiam ' Sabmndicain , inee nani -.Gar

scilicet dominationis biunimenla', quibus regnantinm c tholicae refigiobis purissunO cuhu conspkaam, unuid

suecessiones cobfiVmantur, sttbdrtorum amor pro^
ptfgatuf, externorum male aflfectorum eluduntur rn*
sidiae, prauorumque hominum cohibentur conatus,
ac -desideria, ipsa G&liia! teste, cui reges habuisse
prble.chrentes, pene' exitiate -fuitj dum rapini»^
ciftdibus, obsidionibtts, dissidijsque intestinis diutis-'
sime ttexata, ac non sine refigionis periculo suscepti
moderatoris imperio subacta parum , abfttil, quin
antiquum decorem amiserit, ac maiestatem.
1 " Hoc erat Anastasij propositum, hio soopus, ut
cui expioratissimurt esset Gardinali Rnuereo ndn
nideri ad aestuaHtis regni procellas sedandas, ftii-
qui<t' magis opportunum , quam inter tot angustias
AUobrogum Duci tradi reipublicae clauum. Quod^

mulieris Caluunanae. unpietati: addictae ' comraktione
inquinari. Qnafin ueroi essenk< Gandmaiis Moinis
Regalis merita, inter caeteroS , qbi ein» mores nra-
uerant, facile iudicatunim, Ganfinalem Gaietanumj
si adesset [ nondum enim e Galiia reuersaa fuerat j
qui Uluc proficiscens Apostohcae ',< legationis munere
functnrus , saluberrimis eius monitis ad legab per-
sonasn digue suStinendam maxime opporUmis kn-
pulsos, eum semper in honore Jbabuerit ,« tum prn»
deotiae nomine, quo Cardinafia Mdntis R<egaiis
magnam sibi apnd omnes getites compararnit aucto»
ritatem, tum etiam quia enm de Nauarraeo compe<-
rerat maie sentira. Hispani taraenia sttis nominatis
ne tantiilum recedentes, dip ; -.: sDOCtuqoe afiornm

ettm non ignorarertt Htspani, quamuis eot-um Regis d emnium exclusioni siatim atque proponebantur ,

Gener dux 'e-sstet, Cardinaiem tamen Ruuereum
simui, et laudabarit, et reijciefcant, tum, quia sibi,
sriisqne anferri censebant - } qbod bomribr extraneo^
qttabiqttam cum regia domo aanguine' owuuncto
pluribttsque nominibus eminetttissimo ; quoquombdo
eoneessissent, tum etiam quia, si Regni babenae
bv Ducis potestate fuissent, de ei#s potenria, atque
atiimi tnagnitudine habere se putabant, quod per-
timescerent. Nec iniuria quidem: erat enim beilicae
industriae fama, armorumque usu ubique gentium
celeberrimus, maxime generosos gerebat spiritus }
filios quomodo tafi Principe editos decuit, in he-
roieis disciplinis beUicisque arribiis «dacttba* adeo,
ut eredenduni esset , nOn- cOntenfum GaHiearib

accuratissime insistebant dfe-. GardmafisrV-arnuensis,
jjersona aliquanfa pius soHiciri, fptens y eto» optnnum
futurum Pontiucern mficiari non audebaaty attamen,
quia Venetijg orrandus esset Ghristianae reipublicae,
neqnaquam expedbre dicebant, -nec iUano!, inea ains
genris bominefm nlbim, qaisquis iUe futssJet| in
Petri soiio nnquam coUoeari , cum Veneti HispaH
nevum potentiam suspectatn habentes, Nauanrbenm
eonatontur snstinere. * 1; ■■■;■> ■, ., ,
• '• His ita se: babentibus ; ■ Cblamaeniest, uei rob
reeentis i-epuisae pe<riculb deronotos arbitranteSy xtk)
rer^m uicissitudini nbaium! pmefiden*es y u«l efciani
sibi recojnciliatos aduersarioe Jtperante^ . ; de Pbn-
tifieativ iterum «xperiri decreue«*abt, atqne impeni<-

Digitized by

Google

7 65

mehta, facilius tollerentur, quatuor uel quinque
sufiragijs supra necessarium numerum abundare se
dictitabant, Sanctae Seuerinae praecipue, Senonensis,
atque Alani, qui antea eoram conatibus acerrime
restiterant. Itaque, cum praeterea non deessent,
qui eos Columnensibus beneuolos reddere uehemen-
ter laborarent, iUi, quo amicorum officia inclina-
bant, tandem propendere uidebantur, cum tamen
re ipsa non negarent, se. operam suam praestituros
potius, ut Columnenses eo sibi obsequio obstrin-
gereot, quam, ut cum Marco Antonio profuturam
quidquam confiderent: id enim utique perdifficile
iudicabant. Quae statim, atque intellexit Carafius,
Cardinalem Sanctae Seuerinae audacter hisce uerbis
it obiurgatum.

Tu, qui paulo ante grauis, prudentisque uiri
fueras nomen consequtus, quod a Columnensibus
animum gereres alienum , ineonstans modo , ac leuis,
eorum cupiditatibus inseruiendo, uocari sustinebis?
An oblitus es , bisce te proximis diebus Marco An*
tonio contrarium fuisse ? .Putas ne, te mutatae sen^
tentiae praemium ullum ab ijs, qui se laesos a te
putant , aliquando consequturum , uel umbratili
beneuolentiae signo suspicionem, quam habent de
te , unquam ex eorum mentibus euulsurum ? Fal-
leris, amice, si id credis, totoque erras coelo,
nihUque fortasse magis incommodum, magisque
rebus tuis damnosum unquam fabricaueris. Te ne
latet, quam alte se Columnenses a Paulo quarto
ofiensos ducant, quamuis eorum temeritate Sanctus
Pastor impijs modis lacessitus, in ingratos homines
iure inuehi coactus fuerit? Quapropter, si Marcus
Antonius ad Pontificatum perueniret, non tantum
utrique nostrum, sed etiam omnibus, qui bonum
Pontificem, uel sanguinis necessitudine, uel familia-
ritate, quoquomodo attingerint maximas imminere
molestias ne dubites : proinde in antiquo proposito
perge, aliud suadentes, uel negligere putato, etiam
quid publice expediat, uel de aliorum potius com-
modis, quam de tuis perictilis cogitare, quantum-
que uales, fortiter, ac uiriliter effice, ut huiusmodi
consdia eludantur, ac machinae subuertantur.

Haec liberior Carafij , ab omnique fuco munda
admonitio Cardinahs Sanctae Seuerinae animum adeo
permouit, ut.in priori sententia se permansurum
promiserit. Quo facto Carafius ad Senonensem, Ala-
numque aduobas, mitius agendo, utrumque perhu-
maniter adoritur, rogatque ne se eum Columnen-
sibus in Comitiali negotio aliter gerant, quam in-
ceperint, ad memoriamque reuocent, quae aduersus
eos in Ula celeberrima tot grauissimorum uirorum
corigressione, cui, et ipsi interfuerant ante pauois-
simos dies acta , atque stabilita fuissent lUi nihil
unquam spopondisse, nihUque eo nomine cuiquam
debere se responderunt, non tamen negare, si ad
perficiendam Marci Antonij electionem eorum tan-
tunt sufiragia desiderarentur, ei operam suam prae-
stituros, qnod alias non fecerant, cum etiam scirent,
rei.exitum omnibus uideri difficillimum, praeterquam
ipsis Golumnerisibus, qui, licet saepius moniti, ne

COMMENTARIORUM LIB. II.

766

a amplius in desperato negotio tempus tererent, ite-
rum tamen in arenam descendere parati uidebantur,
dictante, sciiicet, natura, ut quod speramus, lacile
credamus. Hoc ex promissionibus sub condilione
factis deriuari dicebat Carafius, quibus Columnen-
sium spes alebatur, simulque decipiebanlur Electores.
Illi enim, duia ambigua aliquando certa fieri posse
confidebant, pedem ne tantulum quidem referebant
ab inceptis. Horum uero pars Ula , quae suQragia
sua sub conditione obtulerat, quo.magis animum a
Columnensibus habebat alienum eo nelocius prae-
currebat, seque trahi, quo ire noluisset patiebatur,
ne suffragantium concursu in exlremis locis relin-
queretur, cumque propriae uoluntati uim inferret,
decipiebatur , immo se ipsam misere decipiebat.

b Quare sinceri, prudentisque hominis esse, quid.sta-
tuerit, sibique conuenire putet, extra omnem con-
ditionem ingenue profiteri , et ex fide praestare.
Haec, tum uerbis, tum uultu mirum in modum exa-
gerata a Carafio utrumque Cardinalem eo perduxere,
ut se nunquam Marcb Antonio fauturos ei sancfce
promiserint.

Iussit deinde Carafius , suo nomine moneri Amv'
stasium, ut, quoad eius fieri posset, Ruuereum in
fide contineret, -suaderetque ne Columnensibus ullo
pacto sui copiam faceret Sed Anastasius cum Ru-
uerei rebus minime conducere animaduerteret , in
exclusionibus uel minimam habere -partem, se id
facturum aperte negauit. Nihilominus , quoniam ,
quae a Carafio, Sfortia, atque Borromeo gerebantur,

c Marcum Antonium non latebant, uisum est, rie dein-
ceps ullum de illo uerbum amplius fieret, quem
Hispani, ut desertum uiderunt Sanctam Seuerinam
in medium protulerunt, quo ab Alexandrino uiginti
seplem sufiragijs actutum reiecto, iUi pariter Flo-
rentinum a Montalto exhibitum protinus reiecerunt.
Postea Marcus Antonius Columnius Sancti Georgij
Cardinalem, Sacri CoUegij Praefectum, quem De-
canum udcant, Madrutio proposuit, sed ea tractatio
uix tentata, euanuit. Alexandrinus quoque pro Al-
bano urgere coepit, sed frustra; nam , etsi ille in
proximo scrutinio, ut uocant, duodeuiginti sufiragia
-obtinuerat, cuin tamen esset biennio major octoge-
riario, repulsam tulit, nec de Ulo amplius facta est

. mentio. ,

d His ergo exclusis, totius rei summa ad Paleottum,
ac Veronensem redigi uidebatur. Hunc Montaltus,
illum Hispani pari prope sufiragiorum numero plures
dies constantissime snstinuerunt. Interim, quoniam
Pontuicis electio diutius, quam par erat, trahebatur,
Conclauis custodes lorigitudmem cdmitiorum per-
taesi, potestate impetrata' aUoquendi Cardinales an-
tiquiores, quos capita Ordinum appeUant, per Fabium
Blondum Patriarcham Hierosolymitanum eis signi-
ficarunt Praelatos ad Conclauis custodiam amplius
accedere noUe, quandoquidem Pontificias constitu-
tiones, nec intus, nec foris, obseruari obseruauerant,
quin , nec quibus debebant - edulijs contentos esse
Cardinales, legemque a Gregorio Decimo in Con-
cilio Lugdunensi latam uioiari, quae, si creatus non

Digitized by

Google

7 6 7

ANASTASIl GEftMONU

768

esset Pontifex, tridni spatio, postquam Gardinates a mnt, nihii esse, quod Cardioalium animos magis

ingressi fuissent Conclaue , per quinque proximos
dies unicum tantum ferculum eis ministrari iubebat:
deinde panis, uinum, et aqua duntaxat: quare Prae-
latos uel officio suo iniuriam fieri non passuros, uel
electoribus, plusquam unicum ferculum inferri non
permissuros.

Ad haec resppnderunt Cardinales , mirum sibi
ualde uideri, quod Prelati tantnm auderent, ut,
qui non ignorabant, ad se Pontificalium sanctionum
interpretationem neutiquam pertinere, nec posse tlios
Cardinaiibus legem imponere : et quod ad fercula
attinebat pluries declaratum fuisse, uno ferculo com-
prehendi quodcumque obsonium, uel assatum, uel
elixum, ita tamen ut alterum sufficeret, non autem

soliicitaret, quam summum Christiauorum Pastorem
constitui, qua de causa etiam in illius loci angu-
stijs inclusos in hoc unum toto pectore incumbere,
sed, cum tantum opus a diuina penderet uoluntate,
nunc daturos Pontificem, cum illum dari Spiritui
Sancto placuisset.

Dum haec gerebantur, cum ij, qui Sanctam Se-
uerinam, licet repulsam passum non deseruerant,
iterum pro eo secreto, ac nauiter suflragia perqui-
rerent, Alexandrinus, Columnius, et Altemps, ua-
lida amicorum, manu collecta contrariae partis
consilijs obsistendi modum confirmauerant , utque
omnibus palam esset, quod parauerant, postridie
antequam Cardinales Comitium [uulgo scrutinium

utrumque eodem tempore ministraretur , simulque b uocatum] ingrederentur , in ampliore Conclauis

uetita non intelligi atttiprandia, anticoenia, lactici-
nia, pulmenta, poma, pyra, fructusque id genus
omnes. Insuper, animaduertendum, in Conclaui,
praeter quatuox, ac quinquaginta Cardinales , eo-
rumque famulos , qui duplo maiorem summam con-

parte, auia regia nuncupata, quo omnes conclauistae
conuenerant, accersito etiam Sfortia , Sanctam Se-
uerinam e uestigio reiecerunt. Decimo uero septuno
calendas decembris, qui Comitiorum trigesinws
nonus dies erat, Paleottus ad Madrutium se cou?

ficiebant, plures alios publicos esse ministros, quos tulit, eumque ita alloqutus est:

'ex Cardinaiium mensis ali oportet, nempe a secretis, Me sane, uir amplissime, praeseutis negotij diu-

confessarios, caeremoniarnm praefectos, medicos,chi- turnitas plurimum mouet, ac uehementer angit, ut

rurgos, aromatarios, barbitonsores, fabros, lignarium, qui proprijs ocuiis intueor rei frumentartae inopia,

ac caementarium, architectum, aquae fontanae cura-
torem, duodecimque conoerritores, quorum omnium
numerus ad ducenta fere, ac sexaginta mortalium
capita ascenderet, quae solis quatuor, ac quinqua-
ginta ferculis pasci nequirent. Quo uero ad Prelatos,

impiorumque hominum nefarijs facinoribus ,. tum
Reipubiicae , tum populis nostris immensa damna
inferri, atque ih dies innaiescere. ..Quare, si, ut
ego andio, Pontificis electio mea causa diflertur,
te etiam, atque etiam rogo, obtestorque, oe de

mandabant Cardinales, eorum nomina describi, si- c me diutius mentionem fieri patiaris, sed operam

bique indicari , ut de uegotij grauitate admoniti ,
nisi resipuissent, statisqne diebus ad custodiam ue-
hissent, ad munus, pensomque suum pubiica etiam
aucloritate reuocarentur.

Hoc accepto responso cum discessisset Patriarcha,
praefectus et conseruatores Vrbis, knpetrata dicendi
facultate de publicis aerumnis tdmpori congruam ha-
bnerunt orationem, qua, Ecciesiaslicas prouincias
Romamque, ipsam, non inodo ob anni statnm
maximis premi anmonae ■> angnsttjs^ sed, et popuios
Uirocinijs, depopalatioDibu6, atqueinauditis gra£sa<-
torum sceleribos, ac flagitijs crudeliter Uexatos; a£-
flictosque esse conquesti , nihii damnis* jhmumeris
sarciendis conducibilius esse ostendebant, quamcito

ponas, ubi sit, qui ad tantum munus aptior me ,
atque electoribus gratipr omnium consensu absqtte
mora Pontificales infuias accipiaL Satis, superque
habeo, quod mihi dedisti. Npn enim.me fhgit,
qualem te mihi praebueris, quantnmqne tibi, atque
Hispaniensi debeam genti. Quocu-c», ne fide , ac
beneuolentia oestra abiiti uidear , magmim .in me
collatum beneficium duxero , si qood in nie .ornando
studiam adhibuisti id ipsura, ot Pontifex »cito eliga-
tur, adhibueris.

Haec sinceri hominis uerba in uttigus disslpata,
*ion < eumdem apud omncssensum habnerunt, cum
ittterpretationem acciperent pro coiusque conscienfia.
•Eeenim, quj Paleotti mores nouerattt, eum ex

,dari summum Pontificem, cuins ancUoritate^ ac d animo ita loqutum eristhnabant, qui secus, caliidnro

prudentia tot incommodiB, totque >neoessitatibus
opportunum remediuxn adbiberetur. His. responsum
est, ut ipsi annonae ubertati operam darent, exuies,
ao scelestos homines a militibus Ecclestastica sti-
pendia merentibus, coerceri, acprofligari curareht,
nltimomqoe de captis rebellibus absque mora sup-
plicinm sumerent. Cum autom Vrbi Praefectos ,
paoeos esse diceret reipublicae . militantes , qui la-
trpnibus resisterent, proinde expedire, ut Pauli
-Gislerij copiae contra faciaorosof^ a sacro Collegio
conscriptae nouo deiectu augerentor, quibus ille
Aiphonsum Picolominedm flagitiosorum ducem,faciie
in suam redegisset potestatem , nuilum accepit re-
sponsum. Quo uero ad Pontificb electionem, dixe-

seiveni disseminabant sancftitatis specie Madrntiitm
decipere , incertosque< amicos >m suam sententtam
tractos erga se ardentiores efficehe uohiisse. Ana-
stasius autem, quandoquidem.familiariam .cnm Pe>
leotto pluries sermonem habuecat, praeciphe de
Ponttficij oneris grauitate, cUi ilie huoaauas :uires
impares affirmabat , eum non ficte, sed «ere prbt-
tulisse, quae «entiret, acriter defendebat, cjoem
scilicet dicere solitum meminisset, non modo rioh
quaerendum, sed ultro deiatdm recusandum easc
Pontificatum , dicente Augostino, piures Episcepc-
rum animas non propter peeoata pTopria , sed
propter alie.na, in infei^no torqueri. Quod, si tunti
doctoris cnlculp in eiusmodji periculo nersatui- -api\*

Digitized by

Google

I

COMMENTARIORUM LIB. II.

770

7^9

libet Episcopus , qui ob iurisdictionem angustam a partibus addioti ipsnm aperte recuiauerant : quo

de paucissimarum animarum cura rationem reddere
teuetur , Episcoporum Episcopus, Orbisque tdtius
moderator, et Pastor, si in alienis conniueat culpis,
quo pacto suam purgabit negfigentiam adeo, ut in
inferno non torqueatur? Quamuis enim et snmmus
Pontifex, et Episcopus boni sint, ac, quoad se
ipsos uitae innocentia conspicui, attamen, nisi cre-
ditarum sibi animarum peccatis summa cum pa-
tientia ac uigilantia obuiam ineiint, neo boni pa-
stores nocari poterunt, nec perpetuas Orci tenebras,
poenasque efingient: ac eo minus Christi Vicarius,
quo cnra corporis ad capnt magis quam ad mem-
bra pertinet, qnoque perfectiorem esse decet ma-
gistrum, quam discipulum. Plnra insuper in medhun

ad caeteros sex, rem in eo statu reperiri, ut etiam
inuitns, in aba omnia discedere cogeretur. Pollke-
batur praeterea Montaitus, si a Madrutio exhibitus
fuisset ex toto Cardinaiium Collegio quicunque nec
ex nuroero sex nommatorum , nec transalpinus esset,
se snnm, snorumque amicorum suffragia in illiiis
personam libentissime , ac sine ttlla cunctatione
coHaturum ; idque iure iurando affirmabat. Sed re
infecta, uterque ad suum cubicnlum discessit

Postridie erus diei, cum Cardinales quatuor , ac
quinquaginta tantum essent in Comitio ex arcano-
rum suflragiorum pixide nnmerata sunt chirographa
qninque, ac quinqnaginta, quorum unum haee
uerba habebat Ebgo in Snmmum Pontificem Re-

a&erebat Anastasitis, quae ex ipsins Paleotti ore b uerendnm Patrem Priorem Sanctae Mariae de P<v

accepta , praestantissimi Antistitis integritatem miri-
fice testabantur, ut, qui uir summe bonns esset,
nalde doetns , multum in sanctornm libris uersatus,
eximius item inris cdnsultus , ac de pastorali officio
optime meritus, cuinsque celebritatem , ac famam
non solunt aequabant humanitas, modestia, pietas,
caeteraeque illi familiares uirtntes, sed magno cnm
foenore snperabant , ut landabiles eius mores egre-
giaque scripta fidem faciebant. Delirium antem,
qnod sane mentis homini obijciebatur , cum ex
grauissimis morbis, quibns plnries exagitatus fuerat,
cansam habuerit, nulla excusatione, uel defensione
indigere. Vt nt se res habuerit, Madrntins Paleotti
oharitate laudata , cnm Montalto in haec uerba
prorupit:

Qnonsque, uir illustrissime, hoc, ut ita dicam,
comitiati morbo laborabimus ? Iam et Vrbs, et
Orbis fere uniuersus nobiscnm laborat , iam tantam
fastidit dilationem, iam difficultates electioni Pon-
tificis interpositas detestatur, totque nostra certa-
mina, snspiciones, contentiones perferre nequit
Quid prodest celeberrimum Senatorum coetnm in
hnius ergastuli angustia otiosum torpescere, liber-
tatisque diem de die expectare, si per clamores,
per insidias, per inrgia negotinm dilatnm, ut lon-
gissima sit mora nostra, hinc nos exire non patitur,
nisi Ecclesiae capite constituto? Tria meo indicio
tibi ante oculos proponere, et curare debes, pri-
mnm, ut damnorum cansae, ex comitiorum dilatione,

pulo, nec a quo scriptum esset apparebat. Quod
equidem Cardinales omnes magnopere commouit ,
uisusqne est auctor Ulius schedulae, quisquis is
fuisset, homo, et temerarius, et minime religiosus,
cum rem tam grauem, tantique momenti quahs e*t
eleotio Pontificis, ludibrio habnisset. Haec tamen
uerba non temere effusa, sed aiium sensum habere,
aiiamqne interpretationem accipere posse -dicebat
Anastasius, ut, scilicet, Pontificis creatione a Ma-
drutio fere, ac Montalto pendente, cum inter eos
non conueniret, quomodo inextricabilis , diuturna-
que lis illa dirimeretur, altero in septem nominatis
perseuerante , altero in eiusmodi numeri aogustia
includi renitente , monebat chirographi auctor , ut
loco Cardinalis Pontificium onus homini alicui de
populo committeretur, hoc est homini Cardinalatus
dignitate minime insignito.

Eodem die quaestione exorta inter Patres, an
Paulus caerimoniarum Praefectus ex Gailia cum
Cardinale Caietano reuersus in Comitium admitte-
retur, ea pars euicit, quae illum non excludi cen-
suit, quia Reipublicae causa ab Vrbe absenti nocere
absentia non debebat, et, quia eius opera publicis
esset functionibus necessaria, sicque fuit admissus.
Post haec, cum comitiaiia negotia aliquot dies quie-
uissent , Madrutius xi Calendas decembris cum
Alexandrino uehementer egit, uti Sanctae Seuerinae
suflragaretur, tum quia Pij quinti alumnus fuisset,
tum etiam, quia tanti beneficij memor passurus

et publice, et priuatim imminentium radicitus euel- d n on esset eum, se Pontifice, minorem auctoritatem

lantnr, mox nt Regi quantum poteris, grafificeris,
demum, ut in quem ex septem Cardinalibus a
Rege. propositis malueris, nobiscum concurras. Cui
respondit Montaltus, per se minime stare, quin
damna omnia uitarentnr, quibus materiam prae-
bere ipse Madrutius potins nidebatur, dnm praeter
septero, omnes negligens, trahi comitia damnosum
esse non sentiebat : se Regis gratiam plurimi facere,
nihilque magis optare, quam tantum Principem
benenolum habere. Quo uero ad septem propositos,
se alias dixisse, ex illis praeter Columnium, pro-
baturum neminem, pro quo ipse Madrutius optime
sciret, quantum, et quomodo laborasset, quam-
qnam frustra, qnia Hispani ipsi, uel Hispaniensibus

habere, quam apud Auunculum snum habuisset.
Madrutio respondit Alexandrinus, quandoquidem
arcana hominis consilia, mentisque sensa ex occa-
sione pluries, ac diligenter explorasset, eiusque
mores cum Pontificalis officij administratione haud-
quaquam consentire cognosceret, se, quin id faceret
conscientia prohiberi ; quapropter , omisso Sancta
Seuerina, in Paleottum studia esse omnia confe-
renda: quod Gesualdus, Altemps, Alexandrinus ,
Carafius, Spinula, ac Borromaeus approbautes, quo
id secretius fieret , suos conclanistas ad eorum Car-
dinales aUegauerunt, quos ex scrutiuij chirographis
in Paleottum minus propensos obseruauerant, ut
alij, qui eum quotidie proponere solebant, ad ac-

97

Digitized by

Google

77i

' Alf A6TAS1I GBRtfONII.

772

cessum, quein uocant, reseruarentur : attamen illi a
tam pauci . fuerunt > ut quamuis . alij omnes ad
Paleottum accessissent , magno etiam interuallo ,
numerus electioni necessdrius inutiiis futunus
fuisset. ." • <•'• /5 > 1! -rY. :■..'.> <•' ] : , ..••;>«{.•';

Huic proximo die CameriwuS', • cum . iquaedam
Montalti uerba ad Columnij promotianem referri
posse suspicaretur ad Saulij cubiculum aduobuit ,
quo et Sfortia,et Bbrromeus, et alij, plerique Co-
luranensiuxri aduersarii -conuenerant quodque per-
peram iuterpretatus fherat efmdit. Hli uera esse a
Camerino. «arrata 'putantes magna cum iudignatiane
omnes uria uoee dixerunt: quoniam Moaataltus a
Columnio separari nequiret, in Sanctam Seuerinam,
ueVPaleottum concurrenduaa esse , atque akerntrum
in Pontificatu collocaridum. Montaltus autem, ubi b
se temere. aceusatom comperit, culpa in errorem
referentis translata, se de Columnio nihil amphus
tentaturum promisit: cui propterea Cardinaks ilii
fidem habuerunt. Haec tamen animorum commotio
Montalti rebus non minimum attulit incommodum,
cum eius amici ad illum usque diem secum con-
junctissimi, praecipue Saulius, et Camerinus ipsum
non nihil deseruisse uiderentur, quod sane Mon-
taltus ipse, dum trepidationis manifesta signa daret,
satis indicauit. Quare Hispani animosiores facti ,
eura, ut in unum ex septem descenderet, precibus
primum, mox etiam minis inculeare. Qni, duTicul-
tatibus undequaque imminentibus finem, cupiens
aliquando cbnstitui , Ruuereum uehementer hortatus
est, ut Madrutium adiret, rogaretque ut septem c
nominatorum tractatione in aliud tempus reiecta ;
eius personam ad Pontificatum proponeret. At Ru-
uereus de re tanta cum grauissimo uiro agere se
minime ausurum respondit, ne ambitus, atque im-
prudentiae reus fieret, nempe. se ipsum tacite ac
necessario laudaturus , id per alium decentius , ac
melius perfici posse, se ipsum enim laudare intem-
perantis hominis esse, quodque per alium quiuis
laude dignus ahsque nota accipere. non erubescit ,
idipsumsibi ore proprio tribuere utique temerarhun.
Egregie uero hoc pro rei dignitate praestiturum
Arragonium, cui, quae cum Montalto stabilila fue-
rant, eodem approbante, e. uestigio omnia pate-
fecit Anastasius, simulque de Ruuerei erga illum
optima uoluntate plura cbngessit, ut, cui benefieia d
ab eius nunquam satis laudato parente Vasti Re-
gnlo iam ab infantia sibi cbllata non exoidissent ,
quare sua, non sua, sed ipsius Arragoriij esse Ru-
uereum profiteri ea animi propensione, rit talem
amicum eo maibrem uellet apud se auctoritatem
habere, quo altior esset gradus, ad quem eius
opera perueniret. Arragonius subridens, uel, ut
Ruuereo, ac Monlalto morem gereret, uel, ut se alios-
que diuturni earceris mblestia liberaret, Madrutium
conuenit, eique Montalti consilium explicat. Crii
Madrutius, audio, inquit, Montaltum ad ahquem
ex septem nominatis inclinare, quod, si ex sen-
tentia succedat, iam non erit, cur de alijs cogif
temus, sin minus, quoniam Ruuereus, et si non

nominatus, regijs est gratus ministris, ut Pontifi-
catum assequatur hbenter operam dabo. :

Sdd Moaialtus iterum a Madrutio tentatus, au
^id aiiquem iex septcm; accedere Tellet», ,mh\\ aJiud
respondity nisi.se intra ipauoes dies; ei. responsum
daturom. Hinc rei . comitiahs , exitum terdwnem fu-
turum , quam putarat, Auskriacus satis; intelligeos ,
cupiensque. in Germaniam redtre, Ruuereum, quem
unice diligebat, summis laudibus palam extollere,
ac «ehemenber mirari ministros regios , quandoiho-
minem: haberent, moribus , doctrina, oobilttate, ac
religione insignem, cui Ecclesiae oura tuto cow-
mitti posset, Pontificis creationem diuiius protra-
here. Deinde certior factus a Caesareo onatore Regis
CathoHci oratoribus Runereum paulo ante de me-
liori inbta coramendatum. fuisse , consiliUm, ,et ipse
coepit de illius '. meritis cum Madrutio ardentins
agendi^ qui, cum nonnullos Cardinales ad eorum
cubiculaj salutatum se postridie coatutisset, atque
interhos Ruuereuin: magnadixit illiapudCardinalem
Austriacum . polles gratia . et auctoritate , eiqae plu-
rimum debes [uir. praestantissimei], quod de tuis
uirtutibus multa honorifice praedicando , te ad Pon-
tificaiem honorem oirinibus aptiorem; censeat: qnod
ego quoque non ioficior : sed, quoniam a.dhuc pendet,
quid futurus sit Montaltus, ac quomodo circa se-
ptem nominatos se explicet, quatuor, aut quinque
dierum spatium mihi sumo ad expiorandum,.an iUe
Regis ; uoluritati satisfacere ueUt, nec ne , quibus
elapsis, si. nihil «erti inde expresserimus, ac sine
Montalto negotium perfici non posse constiterit,
nam , ut tu Pontifex renuntiere, cum amicis meis di-
ligenter curabo. Eas uero dUatibries rebantur omnes
de industria quaeri a Madrritio, ut omnibus exciusis
ipse a Montalto tandem includeretur , uel rei dif-
ficultates ignorans, uel philafiia deceptus, eas su-
perari posse confidens, quarum praecipue in omnium
ore erantj quippe, quod Itaius non esset, quod in
Hispanorum uerba iurassety quod podagra ita op-
primeretur, ut ad Pontificalia muuia ineptus esset.

Dum autem in Comitio de persoaa ad Pontifica-
tnm idonea disceptabatur, oratores Hispanienses ad
reprimenda grassatorum maleficia, quibus imperij
Ecclesiastici populi aoerbissime uexabantur, ualidas
militum copias, ex Neapolitano reguo euocandas
patribus obtulerant; quod sane laude dignum, ma-
gnamque in sacrum Senatum obseruamtiam praese-
ferens, ab ijs taraen, quibus inuisa erat Hispanorum
potentia, ita accipiebatur, ut ideo fieret, qnoniam
magnus quoque Hetruriae • Dux rri Pontificiam di-
tionem equites, peditesque , misisset , ut reum ma-
iestatis- Picolomineum in suam redigeret potestatem,
meritoque suppiieio afficeret, ut tandem fecit. Eodem
die, postremo, scilicet j eiusdem njensis hora circiter
quarta noctis aUatus est ex Vrbe nuhcius ad ele-
ctores eadem nocte pro Sancta Seuerina maximopere
laborandum iri. Quapropter Marcus Antonius Colu-
mnius, Alexandrinus, et Sfortia; Altemps, atque
Madrutio qui dormiebant, e somno excitatis, Ma-
drutio non sine animi quadam commotione con-

Digitized by

Google

COMMENTARIORUM LIB> II.

77 3

stanter signineant, si uera essent, quae de Sancta a
Seuerina audiuerant, se ad electionem cuinsuis ex
commendatis a Montaho, quamnis parum grati Regi
fioissent, transituros. Quibus respondit Madratius:
uera ne, an folsa sint, quae in uulgus manasse di-
citis, res ipsa demenstrat, nam, qoando id suspi-
catus essem, uigikntem me, non dormientem in-
uenjssetis. Quare uos oro, et obsecro, ut dormitum
eatis, meqne pariter quievere sinatis, sicque reuo-
cato sornno, non nisi iam orto soie experrectus est.

Biduo post', quarto scilicet nonas decembris Car*
«bnafas Montius, caeterique Sanctae Seuerinae amid
de Pontificatu iterum experiri cogitantes, omnem
mouere lapidem, ut in suam Montaitum traherent
sententiam» Verum, quando Sfortia, Gonsentinus,
Castratins, Sarnanus, Camerraus, et Montelparus b
hx id uahde insistentibns, ualidius obsisterent, oteum-
qne, et operam se hand obscure perdere Hispani
animaduerterent, Madrutins, quem illi rerum-sua-
rum administrationi praefecerant, Montaltum rursum
tic alloquitur:

Agitur ao pene elapsus est comitiaKs huius ne-
gotij secnndns mensis, nee tamen quidquam hacte-
nos actum eet perinde, ac si heri, aut nudius ter-
tsus huc conuenissemus , quod certe pudet me,
ptgetque eo maxime quo tu a me ea de re alias
interpellatus, poilicitus es intra paucos dies te Regi
morem gesturum. Non est utterins procnastinandum,
nec ego diem -dc dte expectans, tempus, quod tibi
ad deHberandum non defuit, incassum transire am-
ptins' patiar. Prbinde quod acturus es- agere ne c
dwSearas. Montaltus, haereo adhuc, respondit: me
postea explicafao. Ad uesperam, ait Madrunus, re-
sponsom expectabor quo minhne aocepto, Montal-
tum iteram oonoenit, eius uoluntatem exploraturus»
IUe quinque dies, inquit, mttii peto ad consulen-
dotn, quid m negotto tanti momenti me tandem fa-
cere expediat. Id nero ' petijsse Montakum creditutri
est, quia interea Regis litteras aflferri sperafaat",
qoibus Ruuereus ad Pentificatum commendaretun
Maidrutius, licet illam dilationem longiorem fbrsan
existimaret, quam ret status postatabat; tacitettamen
nistis est Mentalto nssentiri uolutsse. At, qui pro
Saneta Seuerina stabant, SauHns praesertitn, atque
Muttbaeius, alijque nonmdK, quos fama etat esse
sponsionibus impKoitos, cutn inteUigerent, Sarictam
Seuerinam, aduersante MentuUor, nunquam Penti-
ficetn futurum, dissemvriafeant, se > ad Paleottnm
aneessuros , becqne , u* Montaiki» Ws ubcibns per-
terrttusj Suncfam Seuerinam oori recusaret. Eodem
tenapere uterqne Gwnzaga , ut a Cremonensi Mon-
taltmn alienaret, pro Paleotlo sufiragia diligenthv
sinie perquirebat, ouius exclusionem-, etsi acourai.
tksime exquMitam, cum dimcitlimam esse Montateae v
omnperiseet, Arragonio, Altemps j ac Sfottiae fident
de*fa, se ad Sanctam Seuerinam, ;ac Colunrnmu*
ntutquam inclinaturum, qui itidsih, pmjPaleottoWtf.
fimgiu se non laturos oonstante^ affirntnntes, re ipsa
non • Wlerunt, quem tamen Gesuald»s> Carafe, Spi-
rmla, Tevranoua, MendotiiiR, Austtittco^Borromaetts,

774

et Cusanns ad summum hierarehiae Ecolesiasticae
gradum euehere cupientes, coUegarum uoluntate
explorata, maiprem grauissimo uiro sufiragantium
numerum inuenere, quam ex legum comkiasjum
praescripto ad Poutificis electionem opus erat : inter
quos, prae^r Matthaewm , et Ascanium Columnhtm
imere alij ex Siitims: quin et uoces exaudiebantur
«hwenfttum, Paleotfeum - non per schedulas , uel ehiro»
grapha in scratioio exhiberi soKta ; sed, ut Montalto
magis motestum esset, per amioorum accessum ad
Pontificatus fiistigium perduceadnm ivi.

Quod, cum Ulins animum uehementer pupogisset,
nec lu promptu haberet, quomodo Paleotti pre-
gressum aKquanftulum retardaret, per Arragonium
Madratie significare curauit, se quodcumque ilti
phicuisset breni faeturum, dnmmodo, nee per suf-
fragia, neo alio roodo aliquid ampHus de Paleotto
tentaretur. Verum Madrutras, won est dintius c»n-
ctandom, dixit, sed iam eiperiendnm, uter nostrum
potentior sit. Montalnis, hoc sermone timidior factus,
Sirtinos, amioosque quantum auctoritate, ac pre-
eibus ualeret, rogauit, atque obtestatus egt , nt
Paleotto aduersarentur. • Sed, cum ea officia nihil
proficerent, Paleotti amici contra eo rem perdu-
xerant, ut summo, sequchtis dtei , mane uuigari
eoeperit, Paleottnm in scrutmio eodem die Ponti-
ficem creandum fore, quod adeo certum, explora*
tumque esset, ut qualibet humana industria impei
diri nequiret, iamque caerimoniarum Praefectes ,
atra ueste depostta, hyacinthtnam induisse, nt nono
Pontifici praesto essen|. Iam Cardinalhim sarctnas
coiiigi, ipsiusque Paleptti pretiosiorem supeUectilem,
argenteam, praesertim e Comitio, praeter oonsmv
tudinem auehi, cum in more poskum sit, noui Pon-
tifiois, ut ilie absqne ulla mera futnrus uidebatnr,
omne eomitiale instrmnentum cuilibet arbttrio ex-
poni, iamque tandem conclauistis oetttum ad con-
chrais tanuas, seu, ut uocant, rotas, appropinquare,
uel et ijs , qhi foris essent , quemquam alloqui.
Qua noce, atque oonstantiseima opinione omnium
animis instidiata , sacri Coljegij Decanus, qui nehe-
mentt crnrum ddlore detentufi, e oubicuio pedem
non efiferefaat, ut Bispaois moremigereret, ad scruti*
nium se eemtufit, ubj cum pvo Paleotto septemdecim
numerata essent sofiragia, aocedentes quihdeqim ex
eteotoribus, Geeualdus nempe ^Uxandrinus, Ma->
drntius, S«honensts, Sanota Seuerina, Rusticucius,
Sitnoneellus y Beaa , ' Carafa, ptorentinus , Spinuta ,
Alanus, Mendotiu^, Mat'thaejus, Aseanius, Qoiumnius,
neo non ipse Paleottos .tUum Pontifioem feci^sent ,
nisi Decanus, Veronensis ac Pepulhs datam fidem
firegissenkJ Hunc «ane e subseiho surgentem, ut di-
eeret: Acced6, »efinuit Camerinus , hisque uerbis ,
«e acoederet/ inorepanit: Quare tu Mbntaltnm, cui
tantum debes , tanta nis iniuria afficere? Quare
Paleottorum gentenl poputis tuis , : et uetustate, et di-
gnitate loig» 4nteruatlo ioferiorem, atque imparem,
tuue famitioe parem tehtas, ac gnperforetn effioere 7<
Cnios Rermoma ea «ts fuit, ut P-epulus -mutaueritl
consiliunu -i •><• u , • ■>■

08

Digitized by

Google

775 ANASTASII

Decarras uero, ac Verenensis, hcet se Paleotto
afiuturos promisissent, attamen, ut sibi Montaltum
arctius ebstringerent, in rebusque; preprijs redde-
rent ardentioremj promissis non steteruht. Id uero,
quam graue Montako fuerit, uix dici potest, cum
hominem, . quem ipse constantissime oppugnauerat,
ad eam dignitatem sibi obtrudi uideret, a qua omni
studto eum deijcere conabatur. Et quidem tenerum
adolescentis animum, tot tormentis cruciatum fuisse
crediderim, quot fuerunt accedentinm, suflragia, ac
tum multo uehementius, cum Simoncellus, qui se-
ptimum tenebat locuaa, de reL eiitu ambiguus non
accessit post sibi proximum Rusticucium ., sicut suf-
fraganthun ordo poetulabat, sed post Golumnhun
gradibus septem se inferiorem, unde suspicari iure
poterat Montaltus, alios tres, qui ad kgiUmam Pon-
tificis electionem. deerant, SimonceUi exemplo ad
Paleottum facile accessuros. Sed aliter uisum est
Gomkiorum, orbisque uniuersi moderatori Deo. Eam
repulsam aegerrime tulerunt Paleetti amici, atque
ij praesertim, qoos forsitan Montaltus in se magis
officiosos prae se tulerat, Matthaeius quippe, Asca-
niusque Columnius, qui , cum se operam lusisise ,
Montaltum uero mirum iri modum irritasse animad-
nerterent, cOmsilium capiunt rursum tentandi, an in
proximo conuentu sustinere possent, quod in prae-
terito prope fuit, ut ex sententia assequerentur.
Itaque uehemehti animi ardore eam minime facilem
susciphint prouinciam, ijsque in fide confirmatis ,
quos tum chirograpbis, tum accessibus Paleotto fa r
uisse cognouerant; alios quoque decanumpraesertim,
Veronensem , ac Pepuhim magnis offioijs aggrediun-
tur, utqueeos ad suam perducant sententiam, enixe
centendunt: ooatra Montaltus opportune comme-
morato beneficio , quod ex Paleotti repulsa , se aritt»
corum opera accepisse fatebatur, in proposito eos
perseuorare etiam , atque etiam rogat, simulque
gratias agens, quod aduersanUum impetum fortiteu
compressissent, suam omnibus dighitatem humiUn
mis nerbis commendat: siquidem res suas in ma-
nifesto uersari periculo praeuidebat Montaltus, non
ob id solum r quod Sixtus quintus Camillunx i Voitam
Paieotti propinquum , capitali affecisset supplioio >
ipseque Paleottus jeidem Sixto parum aoceptus fuis-
set, quoniam, cuna 1 uir integerrimus esset, ac pru-
dehtissimus de vepubhca, ut optimam) decet senato-
rem , et in Seuatu, ■ e* priuattm libere loquebatur ,
sed etiam , quia eius prosperltalibus, ao. commodts.
semper se aduersarhim i praebuerit. .' ,i.
. Atqui Mentaltus.iam minime prohihere uelens,
quin Paleattus Pontificatum consequerotur y Madru-i
tium magnis precibus orat , sibi ad jdetiheraadum
de summa rei triduum cericedL, Gui ibV. iuftra dua»
horas, quid facere posflim respondebo: Tu interea
intelligas uelitn , de. Paleotto rem : ita sd habere, ut
iam certa sint, atque in proanptu itriginta ses shf-
fragia ad eius eleclioncm > neceSsaria. Deiade duarunj!
circiter horarum spatio per Carolum Grottam Mon-
talto significat, se ad dilatioaem ab eo: petitarii!
descendere nequire, proinde opus esse in suam eum

GERMOIfll 776

a statim transire sententiam, nisi in proximo Senalas
consessu Paleottum ante oculos suos Poatificem
creari uelit. Quo nuncio animo oohsternatus Men-
taltus , cum Saluiato , ac Sfbrtia , cm urgentibus <de
causis Paleottum altius toUi non pkcebat, rem com*
municat. Vterque .eum magnopere hortatur, ut ad
Gardinalem Sanctorum quatuor, se, suoromque ami-
corum - suffragia conuettat , < ttun 7 quia magnam ; ab
eo sit gratiam initurus, quitanti anetorem beneficij
ipsum. potius, quam Hsspanos agniturus foret,
tum> etiam qnia - rem gratam Sacro GoUegio esset
facturus, quandoquidem eximium utrum prouectiov
aetas [bienxtio, namque maior erat septuagenario]
nominis celebritas, iiberales discipiinae , rernmque
experientia mirifice commendabant. Montaitus, dum
b. consUium probare uidetur , rogatur a Florentioo ac
Montio, ne se ulterius expheet, donec ex mhgni
Hetruriae Ducis nuneio, quem ipsi in horas expe-
ctabant, • inteUigeret, • quomodo amieo Principi -gra*.
tificaretur. Dle Madruuio pertinacisciine perseuerante
in septem nominatis, quando pro Ruuereo, cuius-
cansa Pootificis creatio retardabatur, nihU ex Hi-
spania afferebatur, pre certo habenc futnrum Pon-
tifieem,' ex eorunt cOrpore hecessarie- sumenduna
esse, ad Cardinales Cremonenaem, ae Sanctorum
quatuor animum applicat, in alterutrnm pro negotij
statu concursurus. Sed, quia uterque etdem Prm-
cipi non nuiil suspeetus erat, Montakus, quo eum
de tota re certiorem ; facere posset, quemque ex
duebus mallet, Madrutio proponeret, tiiduum iUudy
c quod diximus, postulauerat, animi peadens, utmm-
ad Cremonensem > an ad Sanetorum quafuor iyncfi-
naret. Alter enim ut uitae inhocentia, ac mansae-
tudine uir omnibus probatus, nec oan, qnantnm ex
moribus mdicabat, beoeficiorum meroor, ifea onmium
opinione Pontificio , oneri sustinendo impar , Moh-
taltum in magaas coniecerat i angustias, quod ■ s &-
licet publioi incommodi aucter. existimatus, oleum,
et operam perdidisset. AJter consilio poUeos, ia
repubUtca diu, ac bene uersatus seoator, atque ad
difficiiliroa , summaque omnia natus, i Montalto is
uidebatur, qui propriae utrtuti tribueas, quod qwe
ad eum ornundum , ■ augehdMmque oontulisset , uel
sero, uel parum grati animi officia essefc praeati-
tnrus. Quem quidem scrupulum, tieet Saluiauas, ac
d Sfortia ex 1 Montalti animo eueUere studioise ; cona-
rentur, ille tamen , quasi eertn pro incertie amis-
sunus, adduci: non poteraty qmn rebue suis, aliquidi
pericuh t metueret mdeimi^ere,Itaq*ey cum Sfortia
Nohis decembris, hoo est nono, et quinquageshne;
comitiorumi; diei, Monlaltum cohuenisset > fonitan
pro' Cardinah ■ S^nctomm quatuor ahquid iterum»
tentaturmV eum.^GaUi:, /ac Consentini impulsu it»
Gremonensi -addictum , ihuenit, ut nutt»i paoto fdet
seatehtia ,deduei posae uideretur. Qumnobrem <am>
aftium id sibi .projbari;, sed etiam sua plurimuui)
irrttresse affirmayit , illhin pothis ad Pohbfica^nmc
premoweri, quem ; Paleottmm : tum;, Iquie sifei ,ifani\
Cremohensi ) magna intercedebnt neeessitudo ab 00
usque die , quo skaul ' curn , eo -a' Gregorio terlie

Digitized by

Google

777

COMMENTARIORUM LIB. II.

77 S

deeimo Cardinalatus honorem acceperat, tum etiam, a sed, cam rempublicam, eo praesertim tempore sci-

quia nonquam ei cum Paleotto conuenerat , qui ,
cum intra pancutas horas tn pontificio solio esset
collocandus, statim pro Cremoneasi faciendum cen-
strit, quot temporis angustia ukerius differri non

Bis ita constitutis , Sforlia ac Montaltus m lecto
decumbentem Madrutium adeunt, quidque ipse
Montaltus decreuerit, ut Regt satisfaceret, ei nun-
ciant. Madrutius illico per Grottam ad Mendotium,
ahesqne Hispaniensium partium Cardinales rem
deferri iubet. Accurrit subito Mendotius, ac super-
sedendum dieit : quod et socij confirmant, non

ret strenuo, ac solera* gubernatore indigere, tan-
tam rerum molem humeris inexperti hominis com-»
mitti, et mhrabatur, et magnopere dolebat: quod
exitus ipse cito comprobauit, unde haud inelegan-
ter, et apposite haeca curiali uiro doctissimo, et
nobilissimo in publicum emanarunt:

Vir simplex, fbrtasse bonus, sed Pastor ineptus,
Ridet, agit, peragit plurima, pauca, nihiL
. Etenim, cum imbeciUa quoque esset ualetudtne,
ki Paulum Camittnm ex fratre nepotem, quemsta-
tim Cardinalem creauerat, omaem pene Pontinctem r
transtulit potestatem, qui tametsi ingenio uigebat,

eqtridem alia de causa, nisi, nt inuito, ac inspe- legabque disciplma satis eruditus, non uulgarem de
efftnte Montalto, Pakeottus Pontifex crearetur. Sed se expectationem conceperat, attamen, quoniam m
Sfortta, ut improuisum periculum anteaerteret , b rebus ourialibus minhne uersatus, officio suo, qu«an

Cardinatem ab Altemps, qni Cremonensi semper fa*
nerat , de Hispanorum impressaone docet, quidi
Montattus faeere debeat, monet, urgetque, ut uestes
Pontificales absqoe morainduat Gremonensis, simtd-
que per Galeotttwn suum amicos in fide contmere
curet, 9e intertm aliOs Cardinales e somno excita-
turum. Qnae com uiltgarentur etiam ante lacem , .
fama in Comitio percrebuit, sublata inter Madru-'
tium, ac Montattura discordia, Ponttfieatum Cre-
monensi actattna defereadam iri. Quibns uoctbus,
ac circumcursantium concbuistarum -strephu iam
i Hacescente die, experrecti Cardinates, e lectis sur-
gtmt, et ad Cremonensis cubicolum eorum, quae
agebantnr penitus ignari, atqne in tectulo quiescentis,

tum tempora ferebaat, satisfacere non poterat;
paucis gratus, ipsisque Cardmalibus -fere suspeclos,
quod in rebus arduis , eorum opera noouteretnr,
quasi fratrum censrUum parui faceret pubblico com-
modo ' obesse. potius, quam prodesse nidebatur eo
magis , qno - oum noure itantum hominibus ex Insa-
bria accerrius grauissimanegatia communicabat,. adeo
ut breui tempore Roma Sixti quinti nomint prius
infensa i. ob noua ab eo iimpasita • ; uoetigahe , eins
mortemagnam senserafc sefecisse iacbtram, tuin qaia
urbe, totoque Pontiftoio imperio rfei frumentariae
maxima inopia,.uehementer laborante, per uias, et>
compitai nori raro tnueiriebantur hotnkies famei per-
euntes,' tum etiam , quia populi ab.exulibas, ac

turmathn concurruat, eique gratulati , faustum, c grassatoribus.! spoliabantur, mirisque , uexabaatur

felicemqoe diem ilhun exuhantes precantnr, ij quo- modis.

qtte, qaornm anhni [ut sunt praesentia tempora ] Auxit eo : fcempore .Patrum molestiam AJphonsii

emm nerbts fbrtasse\non concordabant Runereas. Ferrariensium Dncis aA urbem fere improuisus ad- .

eadem de cmasa ad ie ueniente Sfbrna, quando— uentus,ifuTente soBicet canicula; is nullam iam spem .

qaidem articulari monbo, ac febricuia distentus, prolis babeas., cum Ferrariae dominationeoo, aUa-

e cubicnlo pedem non efferebat, Cremonensi gra- rumqoe RbmanoPontifici uectigaUum-locorum, quo-

tulatum mtttit Anastasmm , seque exousaUtm, qued ram Vicarius reeclesiasticus, uel, ut iuolgo appeUa- ,

praesens id muneris non obiret, qui hitari uulM) tur, feadatforias erat,i se uita functo tn suorumne-

accepta excuoalteae, respondit, se optkrie seiret,; cessamdrum aAiquem trarisferri summopere criperet»,.

eum uotetodine rinpediri, . quio suam : erga^se bene-: aum ■ Cardinali Summi I Pontifiois nepote. egerat, . ut^

uolentiaat copiosiuS exphriaret, pro certoqueihabere,; ooi uellet, Ferrarietisis ditionie administratio feudah .

delatum sibi hononem esse iUi iucnatUssimum, cum; titulo per Apostofecam, scitieet, ; inuestituratn, quaiia

usqne > ab ritCunte aetate aretissima secum esset' uocant, poat eius mortem tt-aderetur, eaque decausa

amioitia demnctus. • Romam aduolauerat j iquo: a Summo Pontifice, sa- .

Reuersas Anastasius Rnuereum uehementer hor- \d, croque Senatu uoti/ compos factus, eias rei tabnlas

tatttr, oratque, et ut quomodocumque se haberet,; pubUcas /confiei obtiaeret.Quod, hcet plunmumur-

cum colhsgis :od saoellum Paulinum se conferre,
atqoe eleettrim mterease nnUapacto neghgeret, tie^
st,!ahter faceret, ide industria. abesse, coUatamque
aninersi Senatus oonsensu 1 Oreriionensi Carmaahr
dignitetemiuiderefear aegre ferire. Ruuereus potius, ne :
quis nuraretttr , eam praesenfcia sua actum omnium
soleaaaissnnum hanarare recusasse, quam atia de;
oaOsa, quam cetevnririe e cuhiUu surgens, ad ae-,
dhadaav i Paubnam! i proaniflcrtm? - f itrique Creoaonensis .
eleetton» suffragio suo approbata, ipsum, qui Gre-
gorij srbi nomen asssnOpserat, exoscuhttas, flexo genu,
de nwtee Paatificem sahttatv Amahat quidem ueteris
ataier simphcitate», aniatique candorem Ruuereus,'

geret i Cardtnahs v ut '< fieret^ 1 quohiam apud coUegas,
ut proxime dictuna est , ndn bene; audiebat , exee—
ptis duobus , ; uel tribnsi icx Senatorum ordine , eae-
teri ierunfc in aha w»niai Eam repulsam forsitan
nptt trihsset Dnx ,/uel saitem tanti taboris frtictum
ajhqneri^reportasset^si Ppptificis nepos Cardinales be- .
neuolos habuisset, quandoquidem plures etiam Priri- .
cipes • summum Pontificem nehementeri rogasserit , r
ne tanti uiri precibmV aures claudereatur, siquiri
dem r petente Duce iplnribus de.oausis, etrettenibris,
ipsi etfem Sedi Apostohcae, nt.jpse affirmabat, nti-:
litatem aUaturisi, Ferrarienge fendum ri* suos oon- ,
saoguineos transferri, «Uquid absqoe ineommodo

Digitized by

Google

779

ANA9TAS11 GBRMONII

780

pubblico iieri poterat, quod eius petitionem mini- a Summo Pontifici commendauerat, ac, si wumaliquo

me uanam esse ostenderet. Ferrariensis uero feudi
prorogationem ab omnibus fere Cardinalibus oppu-
gnatam fuisse nepotis animo ita insedit, ut ad eon-
firmandam Pij quititi legem, qua bona ecclesiastica in
fieudum dari prohibentur, patruum, et suaserit, et
induxerit, quod fecerunt eius quoque successores
Innocentius, et Clemens, qui etiam eadem urgente
lege, Herculi pariter Gregorij nepoti Montis Mar.
tiani nobile oppidum ademit, cuius ducem, conde-
mnato Alphonso Picolomineo, patruus ipsum crea-
uerat, ac fisco Apostolico restituit.

Interea Gregorius Anastasij officijs deuinctus,
eiusque dbctrinam, atque ingenium plurhni faciens
benemeritum amicum Senogalliensis Ecclesiae pro-

casu non probari contingeret, simul Anaslasinm pro-
poneret. Vitiae plura obijcebantar corara Cardina*
libus Episcoporum causis cognoscendis delegatis ,
quae nisi diluerentur, ipsumEpiscopatuaconsequendi
spe excludebant. Anastasius tamen, quamquam sua
intererat, Vitiam reijci, nec erat, qui accusatio-
nem presequeretur , nihil, quod ei nocere poaset,
uel molitus est, uel contra eum tentaoit, quamquam
eosdem Cardinales Ruuerei officijs adeo sibi be-
neuolos reddi cupiebat, ut quando Vidam causa
cadere eueuiret, Vercelknsem EpisCopatnm eorom
opera obtineret. Sed Ruuereo renuente, secuna ah-
qnando grauiter conqnestus est, quod, cvm eunt
Ruuereamque familiam summo semper fnisset amore,
xime defuncto rectori successorem dare cohstituerat. b ac studio prosequtus, nullum laborum uigiliarumque

Sed Cardinale Rnsticucio nepotem , Urbioatum
uero Doce consobrinum ad eam caram proponenti-
bus, ac pro personis propositis, acerrime cbnten-
dentibus ille, quia eiusdem Eccksiae irtfCtus sibi
fuerant reseruati, hic quia SenogaUiensi ciuitati im-
perabat , magna exorta est inter eos oontrouersia ,
quam, ut dirimeret, Gregorius, per Darium Boc-
carinum Anastasio significat, se quando utrique id
gratum sit, eum in Senogalliensi soho collocaturum.
Anastasius Summo Pontififci hnmiUimis uerbis ma-
ximas agit gratias , rem cum Cardinale Ruuereo
communicat, eiusque esse partes dicit, curareyut
sibi Episcopatu tradito, dissidentium animi inter se
conciliarehtur. Cardinalis eam prouinciam 6u$oipere
recnsat, neritus , ne cum utrique rem gratam &-

suarum praemitim unquam reportauerk. Qnod ni-
hitominus aequo animo ferret, nisi in amicorum
opinione esset positum officia sua paruipendi, se-
que oleum, et operam perdere. Ruaereus, ut erat
natura mitis ac suauis, esto, inqait, beoo animo,
rai Anastasi, deque mea in te beneuolentia caue
quidquam cogites, quod meritas tuis, uel minimum
tenebrarum ofihndat; caue, tnqnara, eaistimes me.
tui, tuaeque in me charitatis uei esse oblifcum, uei
obliuisci posse. Non me fitgit, nec sdeniio supprimo,
quantum ego, et gentiles mei tibi debeamus, nec
est fere [ urgente amicitia, qna indissOlubtli uiuculo
tecum coniungorj quod me magts soUicitet magisque
angat, quam uirtutem tnam nuUnm opera mea com-
c modtim esse adhuc consequtam. Cnius meae uolan- ■
cere summopere cuperet, si id quoquomodo ten- tatis est testis locupletissimus .Laelins Nepos meus,

taret aliquid moliri uideretur, quod utrique stoma-
chum moueret, atque m se bdium amicorum odtnm
concitaret. Hoc sibi negari eo magis aegre tulit Ana-
stastus, quo enmdem Ducem in eo negotio erga se
propensiorem esse non ignorabat , eius enuh orator
cum ' id a Cardinale Ruuereo impetrari non posse
inteiligeret, eaai conuenit, suadetque ut Anastasium
iUi famiHarrtate coniunctisshnhm , snbque Principt

cui tnam erga nos fidftm amplisahnis uerbi» paucis
abhtnc diebns, et probani,, et eommendant, non
ignarus te rebus nostris plurinium adcn mehti attu-
lisse, mihique modo non.parom aflerre omamenti,
quando et nitam meam , et maiorum meorum ge-
sta elegantt stylo conscripta in lucem edidiati.
Quamobrem si aliunde non haberes, qubmedo me,
raeosque deuincires , hoc unnm einsmedi .eety nt ne-

gratisstmnm , opportunis ''officijs demereretnr,' ne ;sx> rear ne tantorum officiorum meritis tuis uiiqnam,

probi uiri -ornandi oblatam ecoasienem sibi e ma-
ribus, elabi pateretur-, a se ipso diiscrepare , seqhe- :
met' accnsare uideretrur 1 . Attamen, quoniam Rusti-
cueius, <fe Nepote ad iUatn Eeciesiam- promonendo
spem hondum deposuerat „ Cardinalis Rttuerens
adduci nbn - poturi , ; ut ,hd ipsam pro Aaastasio
uerbum faiceret. Qui >\ »tsi' pertinaciae nel oano ti-
mori potittt , quam moleuolO Rnnferei animo id
tribuens , importunam repnlsam rbbus <sx&$ Ualde ,
iocommbdam ducebat y non qnt» , amplissimoi censn
adEbclesiam Sfenogalhensetli pofet mortem Rnsticuj^
spoliaretur >, • s^d ' mul to magib quia - opportunitatem ;
suSi praeripi uideret 8nnimi;i f ohtifiois expccta-
tiohi respondendi , aitamen tbmperi cedendum ra-
tuS y coBStanter receptui ceohiiii t < -
• Temperahtiae qwoqoe non uqlgare ^ignnth prae-
buit AdastasiuB, cum Vereelfensi Episoopo defun-
cto Sixtus quibttts suecesRorem daturus esset. Dux
ehim A1lobrogm}a • -N. fVjpiim ad iltem Ecclesiam

ut par est, respondere possim. Quody<n«s sohtm
non despero, sed, si nita snppetat, iui, me opevam
Ubi meam probaturum confido, nty etrquahti te ( fa-
ciam ipse cognoscas, et qualis mea;m teisttiuohu*-;
d tas, omnes inteUigant, quod poslea Ruaereus tou-
muiate praestitit.

Dum autem rei Ferrarierisis difficulbites eaami»

4

nabantar, habebntque« Dux ,> qnndisperaret, qnaanv
uis Patres toto pectoreyiaciotb obnatn innestiinram
risijcOrent, ecee tibi Gregorij fere «nprocisus txwa-
sus, nec mimrn etenrm, 'cnm iparum firrao bsset

corpore etiam, antequam Pqntssex cnefaretnr ;: tbtq>
Pontificatus tempore mcommodansns est nadehuhnle,
donec undecimo mense, decimo septimo oaleodaa.
nouembris anni a Chrtet» nat^ ao^unsimL qainajehto*
simi noQagestmi prroi rtmp^riae' morbo- incvMavv>
ctanis acdibus extiuctas esu Qno «unoio ^ uhbe, in
oonsuetam iioehciMO prbriimpeDte , ifinadinatesr asl
Potrtificatum aspirtmtes nihili > yr&o^vifaKy. quiad

Digitized by

Google

781 COMMENTARIORUM LIB. H. 783

eos ad optatum finetn perduoeret. Anastasius qnoque a nouembris eiusdem anbi die ab excessu Gregorij

pro Ruuereo suo omnia officia exequi, omnemque tertiodecimo soleronitpr , nt moris est, Ponttfex ac-

ponere industriam, ut eius uirtutes. ac merita in clamatus , nomen sibi Inoocentij sumpsit, uixque

oculis electorum sint, atque in omnium ore. Iusta «ratatis uestvbus , atque in Pontificali Sella colloca-

interea defuncto Pontifici soluuntur, sacrisque de tus, Pij Qujnli legem Apostolicam Patrimonium alie-

more peractis, Anastasius cum Ruuereo Cornitium nari prohibentem , inter ipsas gratulationes iure iu-

iterum ingreditur, cumque in ipso electionis lknine,
primo scilicet, scrutinio duo, ac uiginti sulfragia
pro Cardinale Sanctorum quatuor numerarentur
Ruuereum admonet, ne de Pontificatu amplius co-
gitet, iam enim factum esse Pontificem, quin sibi
uideri , ut nullo MontaUi expectato ofBcio, Cardi-
nali Sanctorum quatuor non modo se ipsum ultro
offerat, sed omnem se adhibiturum diligentiam ctiam
polliceatur, ut Montaltus ei praesto sit. Quod si fe-

rando confirmauit. Mox annonae Praefecto VUellio
accersito, mandauit, ut, Tinlkft expensarom habita
ratione , Vrbem fiime laborantenv rei frumentariae
penuria subleuari , hul|a ihterposita mora, sttmiUa-
que diligentia curaret. Tuh* Artastasius Pontifici
astans,ad eum conuersus: Tu, aiti> dignusPetri suc-
cessor.es, qui te Christi ouium solertem Pastorem
praebes, quas ipse Petrum pascere iussit, dicens:
Pasce oues meas. Quae uox, et Pontifici, et ijs,

ceris, inquit, magnam ab eo iam Pontificatum te- b qui in Apostolico throno illum collocauerant, gra-

nente, initurum te gratiam putato. Cui Ruuereus
consilium sibi nequaquam displicere, sed expectan-
dum aliquantulum , temporisque rationem haben-
dam, respondit, quamquam aliud sentiebat, pro-
prio namque amore, quasi praestigijs decepti, quae
in propatulo sunt, non uidemus, nec eorum, quae
amamus spem facile abijcimus. Hoc in Columnen-
sibus obseruatum est, qui iicet in proximis comi-
tijs plusquam semel repulsam tulerint, iterum tamen
rei exploratae periculum facere cogitauerant. Sed
subita Pontificis creatione ulterius progredi prohi-
biti sunt.

Pro Cardinale Sanctae Seuerinae ettam res agi
coepta est: uerumtamen, quoniam duobus, et ui-

tissima fuit, quod exitus ipse comprobasset, nist
egregium uirum intra duos menses, fere improuisa
mors nobis eripuisset.

Cum belli causa, absente in Gallia Narbonenst
Ailobrogum Duce, Romam missus ab eius uxore
Catarina Austriaca Ozegnae Regulus , ut nouo Pon-
tifici adeptum honorem gratularetur , Anastasium
quoque Catarinae nomine ei commendasset, respondit
Pontifex se praestantissimae Principi plurimum de-
bere, quod ueterem amicum suum , et diligeret , et
laude dignum iudicaret , proinde, eum , tum pro ; -
prijs meritis, tum serenissimae foeminae precibus in-
ter sibi charissimos semper futurum. Quod, et po-
stea confirmauit, cum Anastasio, ut solebat, fami-
ginti suffragijs ad fauorem Cardinalis Sanctorum c liariter agens, dum ipse iterum gratulatum ad eum
quatnor in primo scrulinio latis, quinque alia in
secundo accesserant, ille concurrente Mendotio,
cui Madrutius, ut rationibus suis melius consule-
ret, Hispaniensis partis principatum tradiderat,

Pontifex, ut inferius dicemu*, renunciatus est, licet
postea, struente Oliuario, id Rex moleste tulerit.
Interea Ruuereus Anastasij suasu tandem Montal-
tum adit, hortaturque, ut partes Cardinalis Sancto-
rum quatuor omnino suscipiat, ne inquit, si id ne-
giigas, ipsum te inconsuito, atque inuito PontiS-
cem factum postea doleas, teque rebus tuis non sa-
tis prospexisse poeniteat. Montaltus Ruuerei consi-
lium cum alijs socijs praesertim cum Aldobrandino,
se communicaturum dixit, ac quoad eius fieri pos-
set, bonae suae voluntatis signa non obscura indi-
caturum. Quo responso, cum erga Cardinalem San-
ctorum quatuor bene affectus uideretur Anastasius
ad eius cubiculum absque mora se contulit, in ie-
ctoque assidentem, atque ut coniectura assequi po-
tuit , in profunda tanti negotij cogitatione totum de-
fixum, ac sollicitum, expositts, quae cum Montalto
acta fuerant, bene sperare iussit, omnia namque
ex sententta ei successura. Quibus uerbis dum flu-
ctuantem animum confirmare studet, ecce tibi Men-
dotius , cum sequentium tota caterua, qui praesente
Anastasio, Cardinalem iam de rei exitu securum, ad
Saceilum Paulinum exultantes deduxerunt, uel quasi
proprijs brachijs portauerunt, ubi caeteris senato-
ribus certatim et suffragantibus , quarto xalendas

iuisset, cui etiam laeta fronte dixit: Paucis abhinc
horis , Anastasi, de te sermonem babui cogitans,
quomodo opera tua uti debeam. Tu idem cogita,
ac si interim sacerdotium aliquod in Ducis AUo-
brogum ditione rectore indigere contingat , id me-
cum communicare ne differas , ut ueteris amicitiae
nostrae memorem me tibi probem: quod, et facilius
cognosces , si ego prior cuiuscumque uacationis il-
larum partium nuncium accepero.

Per hos dies, cum renunciatum esset Forumiulij
Galliae Narbonensis Ciuitatem Italiae conterminam,
ac Niciae proximam eius Episcopo uita functo, Pa-
store carere, Ruuereus Cardinalis illi Ecclesiae Ana-
stasium praefici cupiens, cuius census quinque mil-
d Hbus aureorum nummorum constare dicebatur, ut
Episcopalia munia tutius obire, reditusque facilius
percipere posset, ad Coenomanorum Ducem tum Gal-
liae supremum moderatorem , sacrique foederis con-
tra Henricum Borbonium initi caput, ac Principem,
literas dare decreuit, quibus Anastasium ex con-
cordatorum, ut uocantur, praescripto ad eam cu-
ram Summo Pontifici ab eo proponi peteret. Sed,
dum literae conficiuntur, Innocentij morte speratus
negotij exitus interceptus est, et quidem id minime
aegreferente Anastasio, quiRegni Gallicani aerumnas
ante oculos habens, perdifficile existimabat, grauis-
simum Episcopatus onus inter arma, atque impie-
tatem sustineri posse: nec eum coniectura fefellit:
siquidem AUobrogum Duce , qui tunc in GaUia

Digitized by

Google

783

ANASTASII GERMONIl COMMBNTARIORUM LIB. II.

7 84

Narbonensi, sumula cuin auctoritate morabatur, ad
Subalpinos, cum haeretici qUotidie magis in illa
Prouincia inualescentes , catholicos opprimerent ,
omnia ad interitum prolapsa sunt adeo, ut non
solum Foroiulienses, sed aliae quoque, tum Epi-
scopales, Abbatiales, eiusdem Regnt Ecclesiae non
sine Ghristiani nominis ignominia in potestate sce-
lestissimorum latronum diu fuerint

Mortem obijt Innocentius tertio calendas ianuarij
eiusdem anni, Pontificatus [proh dolor? ] postremo
die secundi tantum mensis , eximius quidem uir ,
publicique boni studiosissimus, ut, qui, pro Reli-
gionis dignitate , atque Ecclesiastici imperij com-

modo, plura moliretur, eaque praeclara, sicariorum
scilicet exterminationem , ciuitatum aedificalionem,
portuum constructionem , aliaque huiusnaodi, nec
non de Rege Galliae creando, ac foedere cum
Christianis Principibus contra Turcas ineundo,
sedulo cogitaret : nec est grande , uel difficile ali-
quid, uel magno Principe dignum, quod ipse
animo non uolutaret, seque auctore, non perfici
posse speraret. Luxerunt eum clientes, et amici ,
nec non ij, qui ad sublimia nati, et in arduis
negotijs exercitati, consilio, alque opera magna-
nimum Principem iuuare poteraut , sibique immor-
talitatem comparare.

Digitized by

Google

■■)-, :•>(■ • :< i. .

iiwii; ! ■ :! ;-:

: :■■ • . : : ''

'■> ,'. ■, ::. ''II

i : : ; :

.1: i

GERMONII

:fr:.... :>:•■::-, : jr
':i : " ■■■:;■: '.'<:

COMMENTARIORtM

■r-.C\:-

■ ' ■ ■<:.! j; jjJtVftj onp. <r,

LIBER TERTIUS

.:;,! !;::-.;ri!
(..'juiir i:

. i.: :)

; . ..<:',■ ■ ■■

■l:|

, ..... ,.|,

c I :

■) i.'.i'r-
'.'■• ■■.<■

t

•> ( ;:-i!i;ir

I.} ,>.■■■'.'..

iii.j :

i;r;

. :> < •• ;:•>:'

•-! n:::

.'.i;J

Fuueri Pontificio, exeqnijs rite persolutis , Ana- a
stasius Yn comitiutn tertio suum sequtus est Cardi-
nalem, nbi , qufrlis slt diuina prouidentia , quamque
fallacin sint hominum consilia, praesertim in Ro-
maai Pontificis electiotie , res ipsa ostendit. Patres,
prittsqttam m comitio ckuderentur , in eam de
futuro Bcclesiae capite coitstituendo , sententiam
uenerant , ut in sacro Senatu non esset, qui ad
summum apostolatus ntBtigium facilius perueniret,
qufwn Sanctae Seuerinae Cardinalis, qui non modo
praestantissimus sehater esset , et in suscipiendis ,
perficiendisque publicis negotijs promptus, ac sumroe
laboriosus ', sed , et> in sermone elegans, grauis, -
potens \ atque ad concUiandos hominum animos
optimus artifet, qua «iue industria, siue naturali
mstincttt , Christianos Principes ita sibi deuinxerat., b
ut omnes ei summos honores, summamque felici-
tatem exoptarent. Quin , et notmuUi , ut , ille
Potttificatum assequeretur , plurimum laborarent.
Simulque Hispani , Galtt , Germani , Veneti , He-
trasei , Ligures , alijque ettam diuersarum partium
Cardinates suffragia se pro illo laturos polticerentur,
et quod admiratione dignum uidebator, prae cae-
teris Montaltus a 8ancta Seuerina antea alienisshnus,
ut superios narratum est , ei familiarissimas, nescio
quomodo repente factns [ uarius enim de hoc rumor
erat in Comitio] homiuem omnibns anteponebat»
Gerte inter omnes constabat , dixisse Montaltum ,
se , causam dante Sfortia , Sanctae Seuerinae re-
conciliatum , ut eum , ittuito Sfortia Pontificem
faoeret ; sicut Sfortia , eo inuito , Cardinalem San- c
ctorum quatuor se ad Pontificatum perduxisse ia-
ctabat, Quibus uerbis nimium confidens ltegis
Hispaftiae legatus Suessanus Dux, eodem die quo
Cardinales profecti sunt in Comitium , praesens
inibi , usque ad horam noctis septimam , omnem
adhibuit diligentiam, ut fieret electio Pontificis.
Sed spe frustratus , suadente Alexandrino, tandem
discessit eadem nocte paulo post , cum pedum
crepitus , hominumque per Comitium discursantium
ingens strepitus exaudiretur, Anastasius e cubili
surgens , certiorque factus , omnes fere Cardinales

ad cubicumm Sanctae Severihae tnrmatim cottuo-
lare, ut eum adorandi gratia [ea uoX in-huiusmodi
actu frequens «stj atqne in usu} ad Sacellnmt
PauHnum deducerent, quae g«rebantur setoisomni
Cardinab suo narrat , eumque monet , ut quasi rei
ignarus , ia lecto' maneat.

Haeo loqnente Anastasio, 8fonilr«tus r ao Borro^
maeus festinantes Ruuereum adeunt , eique Montalti
consilio exposito , persuadere oonantur , ne ijB,
quae pro Sanctae Senertriae eleotione itt acrutidie
erant tentanda, uilo pacto intereaseb, quando suo
etiam sutFragio prohibere nequiret, quin ille- om-»
nino Pontificatu exohideretur , quod eo magis,
amplissime coltega , facere debes , dicebamt Car+
dinates, quo SanOtae Seuerinae exclusores er^ga te
bene afFecti illo detecto , te itt Apostotatus thrioDO
unanimes , nullaque ■ interposita mora coHocabunt.
Inde ad Anastasium oonuersi : tua quoqhe aiunt . t
Germoni, td fieri interest, proitode caue, fae Gan*
dinalem tuum ad Sanctae Seuerinae adorationenq
ulla ratione atlici sinas. Quod plane Anastariua Jde
Rnuerei honore plurimum sollicitus , se pro alirmli
parte (acturum promisit. Cardinales abiecunt , uixqae
e cubicnlo pedem extulerant, cum Sanotae Seue^
rinac fautores Malhaeius , Justinianus , ac MontaluiS
ad Ruuereum uenerunt , asserentcs , Sanctam Se+
uerinam ad Sacellum Paulinnm deduci , at ab
omnibus qui eo conUenerant , Pontifex dectarareturt
Sotum deesse Ruuereum , quem ideo rogabant , ne
tot patrum apertissimo consensui suffragium sttmn
praestare ditfeiret. His Anastasius, abite,, inquit,
[ illustrissimi proceresj curabo ego, ut uobis sa*
tisfiat; sed, cum recessissent, Cardinati, ne mouee-i-
tur e cubili uehementer suadet, eique sacrarum
preoum «odice porrecte horas, quas uocant cano^
nicas, secum recensere incipiti Illico reuersi Sfon-
dratus, acBorromaeus, cumque ipsis Aquauiua de
ijs, quae inter alios Cardinales, atque Anastasiuaa
gcsta erant, admouiti, eum .magnOpere iaudatum
hortati sunt, ut in sententia permaneret, prudentis,
uamque , forlisque uiri esse bonum consilium fouere.

At his toquentibus, ilti reuertttntur, cumque Ru-

Digitized by

787 ' ANASTASIl GERMOMI 788

uereum adhuc in lecto deprehenderent, et apud a Cardinales transeuntes praesentia sua , aspectuque
eum Sanctae Seuerinae aduersarios sedere conspi-
cerent, exorta est inter eos non leuis controuersia ,
utrisque bonum senem, quid statueret, ambigenUm.
in suam sententiam niiris modis, acerrimisque ;\Cr
gumentis trahere studentibus. Taudem Matlhaeius
ad socios conuersus, oculisque Ruuereum desionans.

seuero , ac ferocis animi sensum indicante* a Sanctae
Seuerinae studio deterreri deberent, eum propius
u cairan^ jprrariftuMpsj Altemps commen-
s fas^d transuerberauit:

^apa ael Diavolo ; quibus uerbis audien-
tium animi ita affecti sunt, ut Sanctam Seuerinam
quandoquidem, inquit, Cardinalis diic wosler es. an- r ^qaffd^fnfnjbd^' eli^T yiunquam posse dicerent, cum

ssima familia rtuuerea ^uerfsWde rio'h v esset, a Christo ita lacerari permis-

tiquissima eademque nobili
natus, quae , praeter duos Fontifices maximos, plu-
resque Cardinales, alios quoque protulit uiros prae-
stantissimos, ea pollet animi magnitudine, ut ma-
iorum suorum uirtutem non modo aequare , sed
superare nitatur, uerisimile est, cum Sixti quinti
beneficio Cardinalatus dignitate auctum, erga Mon-

sum eum , quem ipse sibi Vicarium designasset ,
quod euentus confirmauit.

Itaque, Cardinalibus omnibus in Sacellum Pauli-
num . coriuenientibus, exceptis quindecim illis, qui
in Sixtino morabantur, Sanctae Seuerinae ueriores
amici electionera urgebant, cum eligentium numerus

taltum tanti benefactoris consanguineum omnia of- b ad eam necessarius iam plenns esset. At, qui cor-

ficia praestiturum. Quae uerba gratissimi senis ani-
mum ita obstrinxerunt , ut statim , se quidquid
Montaltus iussisset, libeaotissime ifacturum dixerib
Ea uoce «liji Cardiceles jopirifice afllicti , omniqne
spe ' destituia ; moerentes ,- ac pene exaugues, disces-r
seroot. Ruuereu* igitur abaque) mora surgensj Subtv»
nis ooHegis praesentibus, utque citius-uestireftur, Jjoil
nihil adiuuantibus, cum ipsis adiSacettura Paulwunt
proficisoitur ; sed' priusquam e cubieul» exiret it qMasi
rei euenturo praesagit, ut docuk ipsa experieaitu <
ad .Montaltum dint, in tanto, tamque graui negotio
flibi nideni Sancti Spuatus opera missae sacrificip
esse implorandara: cui Montaltus, nihil referre ■ re*
spondit, quando id pridie factum fuerat, utinam,

poris potius, quam animi praesentia, uerbisque, et
uultu , quam re ei fauere uidebantur , tantisper
exp&tandum jdicebant , tknwc certura rCjs^t, ari: et
aljj ¥ . quibus, ipse nou probqbatur, juftUent rflleolMwu
inlerewe.. Ad^btieC ,caei;iu)o|fiajjBm':|iri»efectis ,P»ulin
uae aedwulae ia-uua.ra u* moris esjviclatfdere pa-
rootibus SforMa, et ;i AqHauiqa resliiertirit,, neji ©sse,
ctaudendau), damantes, alioquin se Aft itam , nt4-
lumque fiwe , quodcumque ianuis clausjs fierej; semper
reputaturos , quare , eura jfores paterent, cuicumque
prout Uberet, iU; Pauljnum ingredi, atque indeegredi
Ucebat< Tandem, cuin rionnuUis uideretur Gailo prae-
sertim Matthaeio, ; Moutio, et Caroerinp non esse
ampUufi-iiu ep negotio cunotandum, quandoquidem

ait Ruuereus, tibi, Sanctaeque Seuerinae, quod ino? c eleetores, plmes erant, quaro, qomjtudis lex postu-

liris beneuertat, in puimis enim Dei regnum, hoc
est Dei gioria qnaerenda. Qui Sanctae Seuerinne
exdusioni operam dabant in SaeeUum Sixtinum con-
tienientes, cum Ruuereum ad Paulinum quodam-
nnedo rapi.proprijs oculis intuerentur, uix dici potest,
quam illud aegre tulerint. Certe eos.magnam inde
percepisse molestiam cum Anastasio loquens, testatus
est Arragonhis lexdudentium Pruiceps, quemseque-
bantur Marcus Antonius Columnius Nouocomensis ,
Paleottus, Alexandrinus, abAltemps, Montis Regalis,
Lancelotus , Asculanus , Sfondratus , Parauicinus ,
Platus, Aquauiua, Sfiortia, aci Borromaeus, ad faut
torum Sanctae Seuerinae conatus comprimendos
omnes parati, quamuis absque tribus alijs suffragijs

labat., Gesualdus Sacri Colkjgij, Prino^ps ^Deqanum
uocant] omnibus ad sua loCa ,sedere : ilissjs y coepit
sedentes riuraera*-e. ^Vermh, quonianl id faciebat iu-
uitUs, quippe. Suessano. Duci Regio legato morem
getendi .graUa» qui, cum, ut.Sanctae Seoerinae ades-
set, ueheirienter vogauerat , • quantum poterat rero
dilferebat. Quai-e iteruro ;a. : d*xtro Jatere sedentes
numero. percensere orsiis, ad quartum Co;i$tiUt,
deiade coouersus ad sini$trum latus, quartum itidem
numerum oon excessit, et qvuimuis, .Wto fere olami-
tante coetu^ numerum necessarium.adesse, ad eun-
dem, taraen ;caJculUm -redijt,: muuerift sui esse asse-
rens, quod ad publicum conamodum pertineret, di-
ligentissime, curare , sicqMe repetita saepins suppu-

esclusionis opus perfici nequiret. Cananura sibi con- d tatione,, non tamen ullra quartura nutiteruui, rem

•eUiare sperabant, qui partira podagrae impedimento,
partim quia nec precibus , nec blanditijs adduci
unquam potuerat, ut ad aediculam Pauliuam iret^
horum partes sequi putabatnr. In Saluiato quoque
fiduciae plurimum ihitio collocanerant, sed tandem
opinione frustrati sunt, in Paulinum namique et ipse
cum aUis concessit. Nibilominus , quamuis eoruin
numerus exclusioni non sufticeret, Sauctae Seueri-
nae suffragari constantissime recusabant. Locus ad-
monet, ut Cardinalis ab Altemps inauditum facinus
memoriae mandemus, qui cum magnae esset existi-
mationis homo; quantumque Cardinatatus auctoritas
ualebat, sibi tribueret, stans in media aula regia,
ut uocant, qua ad Paulinura Sacellum ibatur, quasi

adeo disljttlit/. ut .magna. tetnporis pars in ea .ratio-
cinatione iinutiliter perierjt.

Hoe, cum odorarentur aduersarij, Marcus An-
tonius Columnius statim e% suis unum in Paulinum
mittft, qui Ascanium item ColUmnium ad praestan-
dum, quod promiserat suo nomine moneat. Is enim,
ut omnes fere patres erga Sanctnm Seuerinam con-
stantissime propensos sensit, quo sibi , suaeqne genti
prospiceret, eius electioni se , interfuturum dixerat,
donec suliragium suum illi nccessarium non esse
cognosceret. Quod si absque eo perfici non posset
electio, se in eligentium sentenliatn pedibus minime
iturum. Ea igitur mente ad cubiculum Sanctae Se-
uerinae profcclus, eum, cuin caeteris Cardinalibus

Digitized by

Google

789 COMMENTARIORUM LIB* III. 790

ad Paulinum Sacellum deduxit, immo inter priores a tegro adhuc existente priori numero , eledionem

fuit, qui et Ponlificatum, et diuturnam ei uitam
ominavetur, tantamque adeptam gratularetur digni-
tatem, quin, et etfuse exultans, uerbisque laetiliae
plenis gestiens, sotam illam noctem esse dictttabat,
quae et sibi, et familiae Columniae immensa coin-
moda, plurima ornamenta, summam felicitatem pa-
raret» nihil enim fore, quod ex tali Pontifice spe-
vare nequiret, nihii se, uel peliturum, uel optatu-
rum, quod non sssequeretur ; sed, cum gentilis sui
monitu, quae, spoponderat, ad memoriam reuocaret,
iilico Cardinalibus numeratis, quoniam nox erat,
et Ascanius bebctiore oculorum acie impeditus,
procul distantia acgre distinguebat, quinque eos
tantum, el triginta ratus qui septem, et triginta

uehementer urgebant. Sed Gesualdus , .patribus ad
calcuium , ut ante saepius reuocatis [ mirabile dictu]
quartum nunquam excessit, unde postea Sancta
Seuerina dicere solebat , eum numerandi modum
plus sibi nocuisSe, quam praeceps Ascauij consi-
lium. Quo uero ad Pontificis creatiouem res in eo
statu erat , ut Sanotam Seuerinam anteiret nemo ,
quod, cum ille pro certo haberet a caeremoniarum
praefectis plusquam semel petijsse dicitur, quamuis
penderet iudicium , ut Poutificalibus uestibus in-
dueretur > ac si de electionis uiribus oriretur con-
trouersia , dixisse , . sibi Principes ipsos semper affu-
turos, nullamque rebus suis iniuriam fieri passuros.
Praefecti , id sibi non licere responderunt , nisi

erant [duos enim prope aram diuinas laudes reci- b ille prius legitimds suffragijs Pontifex declararetur.

tantes, Ruuereutn nempe, et Cusanum imprudens Hinc dubitatum est, an discessu, uel mutatione

praeterievat] oum ipse calculo non bene collecto , uoluntatis eorum, qui in SaceUum Paulinum coierant,

sextus, et trigesimu6 sibi uideretur, unde pleno, ut ut Sanctam Seuerinam Pontificem eligerent, electio

putabat, eligentium numero, non erat, cur Ponti-
ficis creatio retardaretur, quo casu ille pro Sancta
Seuerina suffragium ferre nolebat, e subsellio se
protinus proripiens , ac recta ad ianuam properans,
alla uoee in haec uerba materna lingua prorupit.
Deus kunc Papam non vult, neque Ascanius Co-
lumnius, simulque festinans, e Paulino in aulam
regiam magno irapetu egressus est adeo, ut lineum
indumentum [rqohetum uocant], a nonnullis exeun-
tem retinere nitentibus, scinderetur, ex eiusque ca-
pite biretum, quod uocant, defluens in manus Aua-

imperfecta intelligeretur , et censuerunt patres,
eam esse imperfectam, nec electionem appellari
posse , liberamque esse Cardinalium . uoluntatem
usque ad stiptilHtionem electionis a Sacri Coilegij
tabellione in publicas tabulas redigendam. Stipulatio
autem ea est cum a tabellione Cardinalium antiquior,
caeteriqueeiuscollegaeusque adiuniorem diacQnorum
postremum, inteiTogantur, an consentiant, aliquem
creari Pontificem: hisque uerbis concipitur stipulatio;
placet ne uobis reuerendissime patar, reuerendissi-
mum patrem N. tit. N. praesbitenim, uel Episcopum,

stasij peruenerit. At, quantum hoc Ascanij facinus c uel diaconum Cardinalem eligi summum Bomanum

Paulinos perturbauit, Sanctae Seuerinae amicos af-
flixit, tantum Sixtianos laetitia perfudit, qui sane
talia audentem collegam incredibili gaudio, atque
applausu exccperunt, animisque in suscepta prouin-
cia coufirmatis aduersariorum conatus facile frangi,
ac comprimi posse non mediocrem spem concepe-
runt, oscutabantur Ascanium, ampleclebantur, eoque
egregio opere immortalem sibi gloriam comparasse,
dicebaut, ac quasi ex magno periculo erepti diem
illum faustum, felicem', salutarem, ac tamquaro na-
talem praedicabaut. ,

Inter haec ad Sixtinam aediculam eunte Ana-
stasio ,, Arragonius , alter Columnius j atque Ale-
xandrinus secum conquesti sunt, Ruuereum «d

Pontificem? Cui interrogaliont , respondente inter-
rogato , Placct , tabeliis , duobus caeremoniaram
praefeclis testibus adhibitis, responsum in commen-
tarium refert. Postea clectus uestibus simplicibus
Pontificalibus indutus, accipit mitram ac latum
quoddam pallium , pluuiale appellatum superinduitj
deinde Cardinales eum genuflexi ueuerabundi salu-
tatit. Hoc sublato , aliud suscitatum est difficilius
dubinm, an scilicet, qui eligitur possit augere
numerum eligentium , hoc est, se ipsum eligeve j
quemadmodum possuht inferiores electi. Hac de
re muitum diuque disputatura . est. Sed , quoniani
quaestionis cardo circa electionem summi Pouti-
ficis superiorem non agnoscentis uertebatur, nec

Sanctae Seuerinae partes transisse,, qua talis , amici d rationes pro alijs electionibus a superioribus con-

iactura adeo se concussos, atque «ffensos fateban*
tur , ut cum iile ad Pauiinum traheretur [maxima
enim ui id fitctum fiusse tion ignorabapt ] illius
Sacelli testudinem super eorum capita ruisse sibi
uisuru fuerit. Ex hoc Ascanij facto Sfortia , qui
paulo ante prope fuit, ut manus daret, .iajnque ro-
chetum induerat , et Aquauiua animofiiores faeti
ad Paulinum accedunt, uerbisque miuactbus au-
dactcr ' Paulinianos , obiurgant , quod turpem indu-
Striam iu . creando, Pontifice adbiberent , coacta
nempe . electorum uoluntate quae libefa ease de-
bebat, seque non ignorare, inter ipsos non deesse
qui , nisi quadam modestiae nmbra retinerentur ,
iam Ascanium sequti fuissent. IIU nihilominus in-

firmari soUtis allatae ad rem facere uidebantur ,
nihil actum est, quod dispulantium opiniones con-
ciliauerit.

Rebus uero ita se habentibus, Pauliniani de
negotij exitu soiliciti, post longam deliberationem ,
in eam tandem deuenere sententiam , ut ex eorom
coetu unus, aut duo patres ad Sixtianos milteretp-
tur, qui eos ad Sanctae Senevinae approbationem
hortarentur, Madrutiumque eligunt, qui eKoratus^
legationem suscipit. Hunc priusquam aduentus
sui causam intelligerent , circumsaepiunt Sixtiniani
grauissimis querelis adoriuntur, seque inagnopere
mirari dicunt , ipsum , reiectis , immo contemptis

tot alijs Aposlolici Senatus uiris clarissimis , qui ,

too

Digitized by

Google

- ANASTASII

et maiorum suorum mcritis , et propriae fidei in a
Regem consiantia conspicui inter eiusmeros amicos
numerari debebant , unum Sanctam Seuerinam ,
susciperet, coleret, dignum Pontificatu existimaret.»
Quare , scire se magnopere cupere , ac pro nouo
homine tot spectatae uirtutis Cardinales , ac bene~
meritos Rex a se alienare uellet, nec ne, cam
non deessent inter ipsos , qui et ei satisfacere , et
Pontificium onus aeque ac Sancta Seuerina , susti-
nere possent. Proinde , et Deum , et homines ob-
testari , si ille Sanctam Seuerinam omnibus ante-
ferre pergeret , alium se Pootificem creaturos ,
eiusque scissurae, ac schismatis,.ipsum Madrutium
auctorem appeHaturos , quod ne eueniat , esse ei
summe cauendnm. Quibus Madrutius , licet , nec
probaret , nec Regis Catholici e re esse censeret , l
Sanctae Seuerinae Pontificatum deferri : attamen ,
ut erat grauis , ac prudens uir>, respondit, Regem
eos sibi beneuolos esse , non latere , ac uicissim
diligere , carosque habere , idque reipsa ex occa-
sione praestiturum. Quo uero ad Pontificatum Regis
propositum non esse , alicui uim inferri , sed uni-
cuique liberain potestatem eligendi Pontificem ,
quem uellent , eum relinquere ; ' rem tamen ei
gratam facturos , quibus pro Sancta Seuerina suf-
fragium ferre placuerit , quemadmodum ab Oliuario
regio legato priusquam in Siciliam nauigaret, Du-
ceque Suessano proximis illis diebus acceperant.
Verumtamen , omnibus id se facturos conslanter
negantibus, Madrutius, re infecta, discessit : cumque
in aula regia uocata , Paulinianis suis Sixtianorum <
1'esponsum scisqitantibus , quid actuin esset ordine
retulisset , ex Sanctae Seuerinae domesticis auditus
est erga ipsum apprime studiosus, suique nimium
araans , qui quoquo modo de electione expcriendum
esse dixerit , quae , si ex sententia succederet ,
utrum legitima , an secu$ fuerit, uim suam sit
postea , ipsa indicatura: at, quis; controuersiae
huius iudex erit, inquit Madrutius 1 fuerit ne
propterea coeundum concifium , cuius auctoritate
lis omnium grauissima dirimatur ? Adhuc aliquantum
supersedendutn est. Henitentes fortasse ad partes
tandem nostras transibunt. Quod cum desperandum
non esset, iterum Pauliniani Sixtianorum animos
pertentare aggressi, oleum , et operam perdere se
iutelligentes , aliam uiam ingredi statuunt , qua
diu quaesita consilium demum capiunt, ut de
more sacris peractis , suffragiorum scrutatio fieret
[ id scrutinium uocant ] ipso Sancta Seuerina assen-
tiente , sibique simul cauente, ne ullum rebus suis
inde accepturus sit detrimentum : iam enim se pro
Pontifice gerebat, equidem aegreferentibus amicts^
quibus ille , plusquam par esset sibi pretiosus uide-
retur, cum potius, uel tacere debuisset, uel ea de
re ita loqui , ut ex eius sermonibus colligi facile
posset, eum ad Pontificatum non aspirare , nec tali
se honore dignum censere , praesertim , cum ipse
summi se sacerdotij, miuime cupidum pluries dixis-
set. Sixtiani sententiam rogati non abnuerunt: in Pau-
lino, uel scrutationi, uel sacris interesse noluerunt.

GERMONH 79 3

Cetebrata igitur utrobique missa [ esfmissa Chri-
stianae Religionis supremum , ac maximum myste-
rium] Sfortia, et Aqiiauiua a Sixtianis in Paulinum
delegantur , reliquorum a Paulinianis segregalorum
suifragia [mirabile dictu] ab Ordinum Principibus,
ut ab aegrotantibus fieri solet, exquiruntur. Inito,
atque absoluto scrutinio non omnium hominum
facta uerbis respondere compertum est, cum ex
Sanctae Seuerinae fautoribus fuerint, qui fidem
fefellerint ad implendum , namque ei eligendo ne-
cessarium numerum quatuor desiderata sunt suf-
fragia , tum Ruuereus ad Gesualdum : tu Senatus
nostri iure Princeps es: tu uere alter Fabius, rem
cunctando restituisti. Repentina hac, atque inopi-
nata repulsa , et Sancta Seuerina , et qni in eius
» uerba iurauerant supra quam dici possit , exani-
mati , tristes e Paulino , ac semimortui discessere.
At , quantum illi falserum amicorum eulpa rem
male gestam lamentabantur , tantum Sixtiani laelitia
exultantes, in eo negotio bene a se collocatam in-
dustriam praedicabant , atque in sinu gaudebant.
Certe admiratione dignum uidebatur, quod , sicut
ante ea tempora nemo forsitan unquam fuisset , ut
fuerat Sancta Seuerina Pontificatui proximus , qui
Pontifex non euaserit , ita tam longi scrutinij nullam
extare raemoriam : ad septem namque horas, magno
cum scrutantium incommodo protractum est. Ea
uero, de Sanctae Seuerinae electione in comilio
fama inualuit, atque opinio, ut eius cubiculum
spofiatum sit , omnisque suppellex inde asportata ,
? atque diuisa ; qua de causa ipse aho migrare coactus ,
in Castrutij cubiculum diuertit , ibique dum sparsae
eius sarcinulae colligerentur, integrum diem mansit.

Inter Paulinianos Montaitus, cum ex Sanctae Se-
uerinae casu plurimum perturbatus, magnam se
existimationis iacturam fecisse uereretur, de scru-
tinij fortuna iterum periculum facere constituit.
Itaque amicis in Paulinum coactis , qutd excogi-
tarit, quidue speraret , paueis explicat , eosque ut,
quam erga se semper habuerant uolunlatem, con-
stanter retinereht, uehementer obsecrat, cui omnes,
uno excepto Ruuereo, se eius desiderto satisfacturos
pollicentur. Is , ut uir prudens erat , nec omnino
probabat , quod proponebatur , Cardinales prae-
sentes nutu, manuque designans , eorum unicuique
d in quauis re se cedere dixit , in amore erga Mon-
taltum nemini eedere , immo forsan parem habere
neminem , quod inquit ipsi Montalto nouum non
est, cum ego in eo negotio ab eius latere nunquam
discesserim , meque illi totnm tradiderim. Quo uero
ad Sanctam Seuerinam, quantum eius causa labo-
ratum sit , quibus oificijs eum prosequti simus ,
quamue poeuerimus operam , etsi frustra , ut Six-
tianos nobis conciliaremus , et scimus nos et in
toto Comitio non est, qui id nesciat. Verum,
quandoquidem opus prope modum perfectum , di-
uino iudicio retardatum , immo , ut ego existimo ,
euersum uideo, mei iuris esse uolo , nec pro Sancta
Seuerina ulterius obstringi permilto. Ea responsio,
quantum Montalti animum jHipugerat , tantum non-

Digitized by Google

793

COMMENTARIORUM LlB. W.

794

nullis ex praeseniibus eius anricis, quibus Sanctae a clesiasticas ranctiones , iuxta reguks > qtttte cario-

Seuerinae Pontificatum deferri ndn placebat , grata
fuit, ac gratissima Sixtianis, qui aduersariorum
nuuierum minui, suorum augeri uidebant. Quare
Alexandrinus bis in die Auastasium conueniebat ,
ac uehementer rogabat,. ut Ruuereum in fide con-
tineret. Golumnius quoque Marcus Antonius , cum
podagra impeditus , e cubiculo pedem non efferret,
ad se accersitum Anastasium , quantum poterat ,
rogabat, ut Ruuereum a Sancta Seuerina alienaret.
Fore uamque , si ille , qui cum Columnensibus
granes gerebat inimicitias , rerum potiretur , ut
»«o solum ob antiquas offensiones , sed ob recens
Aaeanij facinus, domus Columnia ingentia pateretur
incommoda , atque insignes aerumnas. Nihilominus

nioas uocant, obire nequit), tum, ac multo roagis}
quia, licet patria Tridentinus , hoc '96%, non om-
nino extra Italiae fines' nfitus esset , pro Germatio
tamen haberetur, nec Reipublicae Christianae expe-
dire Pontificiae maiestatis thronum , cuius uerum ,
propriumque domicilium Roma esset , in discrimen
adduci , ut, quoquomodo de Imperio factum fuerat;
extra Italiam asportaretur , exemplumque suppelere
ex Auenionensi illo septuagenario Pontificuro Rb-
manorum secessu, quo, et Romam, et Italiam ipsam
insanabilia prope uulnera accepisse, nemo nesciret.
Haec acerrimis clarissimorum uirorum uerbis sena-
torum animis instillata Madrutio Pontificatum abs-
tulernnt, qui tamen , ut diclum est , ex langutdo

Sixtiani, quoniam finis beili semper dubius , ut b Montalti responso , eum sibi minime affufcarum

res suas in tuto ponerent, Montaltum monent ,
obsecrant , propositisque periculis ex incertis euentis
pendentibus, obtestantur, ut relicto Sancta Seue-
rina - aliquem ex alumnis Sixti Quinti , .Ruuereum
praesertim , sibi ornandum suscipiat , quem ipsi
omnibus suffragijs se approbaturum pollicentur.

At Madrutius , opportunam nactus occasionem ,
de Ruuereo re consulto dilata , pro se ipso experiri
cogitat, perque Carolum Grottum cum intimis Hispa-
niensium partium amicis suis constlium communicat,
operamque suam exhibente Spinula, Montalti ani-
inum prius explorai-i iubet, non ignarus rei exitum
ab eius , uel annuenlis, uel renuentis, uoluntate
omnino pendere. Hunc igitur adit Spinula , atque

conijciens , de se nihil amplius , tentari permiserat.
r Paulo post Sanctae Seuerinae amici negotium ex
fide minime gestum esse existimantes, quod, si ille
reijcerelur , Madrutius se ipsum Pontificem facere
sperasset , in arenam iterum descendere parant ;
quod aduersarij odorantes , ne se pericnlo , quod
euaserant, denuo exponerent, de Ruuereo propo-
nendo consilium ineunt , remque uiriliter aggredi
statuunt ; sed , dum deliberant Ruuereus in febrim
incidit , leuem initio , quarlo uero die malignitatis
manifesla signa dantem ; quare Anastasius , sacro
annuente Senatn, aegrotantis medicum in Comilium
iubet accersiri , qui statim atque eum uidit , in
extremo uitae discrimine positum iudicauit. Quare,

amice hortatur, ut, cum pro Sancta Seuerina nulla c curante Anastasio, ut Ecclesiastico sacramentorum

iam spes superesset, in aliam partem cogitationem ,
studiumque conuerteret , quod , non sine ingenti
lucro faceret, si Madrutium magnae inter Catholici
regis atnicos existimationis , ac nominis ad Pontifi-
catum pro uirili parte promoueret, cuius uirtutem,
mores, ac merita, non solum ipsi • Montalto , sed
Yrbi , Romanaeque aulae essent notissima. Cui Mon-
taltus se nihil antiquius habere respondit, nihilque
magis. urgwe, quam Regi, quoad eius fieri posset
curaulaUssime gratificari , non ignorare Madrutium
auctoritate , prudentia, recum experientia .uirum
esse ubique locorum celeberrimum , cui tamen ne-
sciret, quomodo per se satis suffragari posset^ ea
de .re sermonem cnm socijs suis habiturum, ac, si

praesidio morientibus parari solito, muniretur, testa-
mcntumque conderet , conscientiae maculis pretio-
sissima sacrae confessionis aqua dilutis , dictante
Anastasio, ultimae uoluntatis tabulas confecit, Ju-
lioque , ac Laetio Cx fratre nepotibus , haeredibus
institutis ; cruces , candelabra , calices , ' sacros li'-
bros, ac uestes, omnemque aliam huiusmodi su-<
pellectilem, primariae Taurinensi Ecclesiae reliqutt^
AnaLstasio argentea uasa , quot quingentorum scu+
torum (ut uulgus. loquitur) summam conficerent ,
Philippo Gerardb cubicuti praefecto aureos quin-
gentos nummos , chirurgo suo mulum legauit.
Tandem cum laetalis morbus in horas grauior fieret,
saluberrimo extf emae unctionis oleo recreatus , prae-

eos iq Madrutium propensos inueniret, occasionem d sente, ac pro ffeficl Collegae discessn pias preces

Regt moi;em gerendi e uestigio arrepturum. Qoo
resp.onso , accepto , Madrutius receptui cani iussit.
Sed , cum Monlaltus , quae Spinula secum egerat,
diuulgasset , Florenlinus Maurocenus, ac Justinianus,
. nulla interposita mora , ut Madrutium , non modo
a. Poutificatu excluderent, sed ab ipsa Pontificatus
tractatione eius fautores deterrerent, disseminare
coeperunt , homim hullo pacto gregis Dominici cu-
ram esse committendam ; tum, quia immodice regi
Catholico addjctus,, omnia ad eius nutum facturus
o*§et, ; tum , quia abdomiuis pinguedine , atque po-
dagraeffequcnlissimo imp^dimento irregularis factus,
,ad Pontifiqalia n^unia iuep.tus esset,; ( irregularis
est , qui iicl, corpc^-js uilio, ,uel alia de causa Ec-

morientium angoribus subkuandis maxime oppor-
tunas, attentissime fhndente maiore , ut uocant ,
Poenitentiario, Hippolyto Aldobrandino , qui paucis-
simis post diebus Summiis Pontifex renunciatus est,
Clemensque appellatus , : octauo calendas februarij
anni salutis 1692 sancte , ac oomposite , bonis
omnibus moerentibus , uitam cum morte commu-
tauit ; de cuius. obitu Anasitasius AUobrogum Ducera
absque mora per tabeUariiim ;proprio sumptu cen-
liorem feeit. Deinde, cum extincto Cardinale ' Ru>
uereo diutius iu Comkio maaaendi causam non ha-
beret , Corum CardicaKum uenia , qui Oi*dmum
Principes, seu capita uocantur, nullo, ut moris
C3t de Comitialibus arcanis non pandendis , ei praer

Digitized by

Google

XNA.STASII GEAMOMI

79 5

stito iuvatnento, forsitan, quia iri animis eligentium a
iatn erat creandi Pontificis persona stabiiita, Cotnitio
egressus, qaae gesta fuerant, percontanti Suessano
Duci ordine narrat, cumque Saluiatus, et Aldobranr
dinus, quotidie tttagis irt scrutinio caeteros anteirent,
alterutrum breui Pontificeta fnturum affirmat, ac >
si et Hispani fuerant intra paucos dies absque
dubio Aldobrandinum , quod , approbante Duce ,
euentus comprobauit, et Anastasius Cynthio Passero
Cardinalis Aldobrandini ex sorore nepoti praedixerat.

Qitarto igitur die, postquam Ruuereus animam
efflauerat , quarto scilicet calendas februari j , Aldo-
brandirius, toto anriuente Senatu , summi Sacerdotij
dignitate cbhonestatus , paulo post , quum iuter
corigregatos septimi Decretalium uoluminis concin-
nandi gratia , locum tenuerat, Anastasio assignauit, b
oum potestate interpretandi , siue, [ut leguria stu-
diost loquuntur] ad legaleS eiusdem libri mate-
rias glossas conficiendi, quod ille in difficillimis
quaestionibus , ac summopere controuersis , ele-
ganter, ac laudabiliter praestilit, tumque maxime,
cum praesenle Pontifice, in eo doctissimoruin pro-
cerum consenstl disputatuut est , utrum omnia Tri-
dentini Concilij dogmata in eodem septimo libro
inserenda , an Summi Pontificis auctoritate reser-
uanda essent , opinionis namque suae unoquoque
ex consultoribuS oausam . afferente , dogmataque
inseri debere censente Pontifice , Anastasius , con-r
trariam sententiam ualidissimis argumentis, ac i'a?
tionibus ita Pontifici probauit, ut ille, uel consilium
mutauerit, uel suspensi animi non obscuris indicijs, c
quid faciendum esset diutissime haesitauerit Haec
autem sunt, quae Anastasius in mediutn protulit.
In magna , Beatissime Pater , ac graui illa diflicuk
tate coram sanctitate uestra a Reud. m ° Cardinali
Pinello proposita , an scilicet dogmata Sacrosancti
Conciiij Tridentini huic ultimae Decretalium cotn-
pilationi sub felicissimo B."" V. ,e nomine propediem .
edendae tnseri debeant : Dicebam ea , qua decet
reuerentia , illa mihi dumtaxat inserenda uideri ,
quae morum correctionem, et usum forensem spe-
ctarent, non autem, quae ad Tbeologicam facultatem
potius , quatn ad ius Pontificium pertinent. Et
praetermissis quae a Sacri Palatij Auditoribus ,
uiris usquequaque ornatissimis , relata sunt, et quae
considerari poterant ; ne utdelicet ipse , caeteris d
tum aetate, tum doctrina inferior, aiijs plus sapere
uidear, nouissime omnium huic ceieberrimo grauis-
simorum uirorum coetui aggregatus , fui hac tari-
tum contentus ratiorie, scilicet xte fakem in messem
alienam mittere uideamur : et theoiegi , aut intei^
dicto nobiscum oontendant; aut nos ex iitre manu
eonsertum uocent ,quod temere iri proprias ipsorum
possessiones trruerionus. Hocque non, ut cirounHscri-
berem iinmeneam Pontificium potestatem , cuius au-
-otoritate, nori modo per rinris carioriici, sed et per
sacrae TheologiaO oampos excurrere liCet j [ cum
onania nostra faciamus , vt ait Justinianus quibus
ouctoritatem riostram imparlimur] uerum no a pro-
posito fine bperis discederem.

796

Nain , cum ueterum Suimnarum Pontificnm col-
lectorem utpote Gregortj IX.; Boni&oi} Viij, Cle-
mentis V exemplum sequi in animo sit, quemnam
finem habuerint , inspiciendum uidebatur. Fiais
autem eorum potissimus fiiit , de ijs + quae seho-
laribus , et iusdicentibus necessaria sdnt , ad mo-
resque pertinent , quam breuissime tractare testi-
monio eiusdem Bonifacij in prooemio libi i Sexti ;
quae uero dogmatica sunt, Tbcologis remittcre, a
quibus plene , et eleganter pertractata sunt : a
nostris autem , quandooumque contigit ieimie , et
obiter magis, qnam ex professo. Et quamquam iq
ueteribus coliectionibus , nonnulla, eademque paaca
reperiuntur, quae dogmaticam sapiant doctrinam ,
ut in. capite primo , et secundo de Summa Trini-
tate et fide cathohca, cap. cum Martae de cele-
bratione missarum , capite ultimo de . presbytero
non baptizato, capite cum Christus, de Haereticis^
et Ciementina ultima , eodem titulo, et unaquaeque
collectio titulum de Summa Trinitate , et fide Ca-
tholica , cuius subiectum theoiogicum potius, quam
canonicum est, in fronte habeat ; minitne sequitur
ad Canonistas dogmata pertinere. Siquidem, cum
idem Gregorius obseruasset Justiniaoum profanum
Principem sibi subditum, et de mero iure profano
agentem , in suis constitutionibus a titulo de Summa
Trinitate , et fide Catholica initium fecisse , sibi ,
ac Sanctae isti Sedi iniuriam se facturum putauit,
si et ipse Christi Vicarius diuini iuris interpres, ae
sacri conditor, Pontificalium oraculorum libris huius»
modi tttulum non apponeret, eumque praesertim,
cum a Summa Trinitate sint nobis agendi capienda
primordia, Can. in nomine Domini a3. distinc. Can.
non liceat a3. q. 5. , et in praefat. lib. 1. ubi no-
tant omnes fi°. de iust. et iur. Nam, ubi Christus
non est fundamentum, nihii recte superaedificari
potest. Can. cum Paulus 1. q. 1. cap* sextae Syn.
in Trullo, et quod de Christo filio dicimus, de alijs
quoque duabus personis , Patre et Spiritu Sancto
intelligimus : in una siquidem persona interdum
intelliguntnr omnes , testimonio Sancti Augustini
lib, 3. contra Maximinum Arianorum Episcopum,
argumento eius, quod tradit Apostotorum, Princeps
Act. a. Poenitentiam agite, etbaptiselur tmusquiSqti6
uestrum in nomine Jesu Christi etc. Cum taanen
non intelligantur baptizati, nisi in nemine Patris,
et Filij, et Spiritus Sancti cap. 1. cap. riOri ut ap-
poneres , de bapt. et eius effect. Trident. Conc.
Sess. 5 de baptis. can. 4' ex Mattii> ult. Euntes
buptizate omnes gentes in nomine Patrif, et Filii,
et Spiritus Satwti. Est etiam Trinitas ipsa ttriiuer-
sorum principium, ab eaque elementa orimia , et
eornm dispositio produota est in ote&eva terrarum
orbem. L. 1. C. de uet. iar. enwfleafts Noeessaria
quoqne fuit secunda tituli pat^ de fide catholica ,
oura.sit fundamentnm, ao basis totiuis Chrtstianae
religionis, etenim sine fide impossibiie est placere
Deo , ut soribit Apostolus , ad Iiebrae. 9. et ; iustus
ex fide uiuit, ad Rom. C. et per fide* in Christo
Jesu Filij Dei sumue, ad Galat. 3. ideit^co mmtrn

Digitized by

Google

N

191

COMJHBMfABIORUM iLtBi \ III.

79?

nori !e*t , si Gcegorius titulum dfl Surama Tj»ait&te> a genus plures* materias hhpingerent [quae etiam oiroe

et fide catha.K!ca inseri uoluerit epiatolaiwn! snaruu*
Decretaiimx^Utoisy e* po&t eum'; aiij >ieiuh ^nahe»
Cbristi ftieJeS; e*plicit» ULa soine^ teneantoc r quae»
ia ipso tntulo, ow»preheftd»iHuir> sicatimaterora 4e
praedestitfatidne^jjjQ libero ,avbitrio.> de iastifimfationey
et huihsraqdi .ftKht j^litHe .' profijtea^es pmeceptel
diuiuo sausfaciuot, Exiquibus coUqptotr, Raymuhdhra
Deciretaliort coqeianatQrem iurel>constituti(me& iUaa
duas, quaium raentiorieni feciraus, fcitulode Srimma»
Trimtate . adifccerit, N eqttel : ,adner5fltur eeputi > cum
Martae, de oefebi^ione «isaariumicwfsoul^ deiPpe-.
sbyt; n«u baptitato cap» curo G&ris*#fl de Haareticis,,
quia non /$unt constitutiories *opcjtliar«s , sed .jspeh
ciaiia ip&e>vum Suairnpiiun» . PentiGcum : jjesqripW»,
Quod, si cOmjUijs „ praesertim . geaaraljbus > eom &
tnierentur „ fcirtasse in Deejwtaluim , uatumen & Ray-
mundo inftfodueta nou futssent,; ,ueifum, -quja Pen-
tificiae ad , sittguJaS personas directae erant, et
multa scitu digna continebant, merito in iuris corpuS
relatae sunt,- qho notiotiefi. fier.ent> et : deiaceps,
uti ueeeSBariae phseruarentur. iNamque capW, owri
MartaCy.esp Inriooentij iij ad Lugdua. Areiuepisoo-
pum cap» ulM /ejusdem Ianoc*ntq\ ad Episcopum
Ferraitiensem, <ap, cum Cbrisms Ale*. iij ad Arcbie-
piscopnm Rerowsert»- :.•.;■ !

Maiorem duJjijtationem ^apit Clemfen$wei uU.' de
Jwereticis, eura ex gfcaerali Concijio Viennensi
fuerit deseripta ; sed facilis est respoasio : ibi
etenim damnatur generaliter SMfe Beguardoruihy

et ingenio, et doctrina praestahtes persaepe >re*^
tartdanlt,, ;et hobnunquam confundunt}> qiiasi Jricis y
et irapedimentis obuoluti ., qooquo . se uCrterent,
fere focschrent , atque. inexlrjcabihbus difiicaltatibus
dslercili ,i ab iocepto cursu i fiurjle , reuboarentur. ■ , Afc-'
taaaoni y Beatissime Pater , meam hanc • seht entiaoa
sabctkaitis uiestrae optimo iudicio humillime snbmhto;
eni r pi?aeter summam prudeniiam r iuris . utriusque
scieotiam , et rerum omraum expepientiam hami
dobito , quini assistaipSpiritws Sanotas, qnem ienixe
pcecor, ut Beatithdiai uestrae, quid hac in re stav
tuendum sit, abtmde suggerat, cxti egoeipoat pedum
uenerandorum ostmla , diutumam : uitam > i ac^fieiicin
tatera prBcer. • • »'\- .•>•* ;-i : iw

• Horauh comitiorum occasione c*ra» Gapdioahs de

Teiuanona nuncupatus Anastasij ia reJbus gerendta
desteritajbe, dootrinaque perspecta, eura, nita fund*
a causis audieadis admmistro sho , aarrngare ma*
gaopere cuperet, omnem mouit lapidem quo uoti>
compos fieret adeo, Ut Anastasiua siromi thri pre-
cibus, takque officijs expugnatus, quamuis idam pe4
tentl ■ Ca rdinali Aseulano operami > supm : negasset ,
tandem facere ndn pothevit, quin hei^bamiporrigerety
apudqhe eum habitatiim iret, qui plurimis amoris
signis in Anastasium editis > nihil sepositi dejoceps,
nihUiie recondhi habebat, quod cum ipao nen cqaar.
muhiearet, ab eius etiam senteutia ihixebus farduis<
fere tiunquam discedebs , sed uix sexi mansUms
elapsis , Tranciscus Maria Vrbinatum : Dux nego-'
«t Beguiuaruot una C*u)a oclo Ulorum errordwts ; c tjorum gestorem suum, equtteai Gratiasum Romae

mandaturque dioeoesauis , et inquisitoribus illarum
partium , ubi ea uigebat pestis, ut cqntra Ulos ,
Ulasque suum exercerCnt omeiifm : atque adeo ap-
posite constitutio Ula tit. de, Haeret. adscripta fuit;
sicut constitutionej» Theodosij , et aliorum Imp- sub
tit. de haeret., ubi Ariani, Macedoniani, Mantchaei»
Donatistae, et alij quampiures haereseos labe poliuti
damnantur, quare in conseqUentiam trahi Uon debet,
praesertim cum iu ueteribus quoque Decretbrum
collectoribus , Isydoro, Burcardo, Iuone, Gratiaho,
Photio, Nomocanonk auctore, ac caeteris alijs ob^
seruatum sit, pauca dogmata ex Concilijs in eorum
collectiones translata fuisse, etsi CoUciUa fere omnia
praecipue generalia , quae apud Graecos nouem

commorantem ad se reuocaturus , Anastasiura erga
Ruueream geulem beue aUectum noo ignorans ,:
Sunlmo item Pontifiei notum ob morura tempecan-
tiam omnUaus gratum., iurisperiUim, atque in Ro-
manae Aulae negotijs pertractandis uirum indn-
strium, cum Ulo, ut id oneris susciperet, agi iussit.
Itaque Julius olimi Cardinalis Rumire^ ^xnfratre'
nepos , nihil tale cogitantem Anastasium eiuadem
Gi^tiosi rogatu conuenit , hortatorqne., ut Di^cis
des.iderio satisfaciat. Id nouum AnaStasio ae submo-
lestum initio fuit ,. tum, quod, apud Gardinalem
magnam obtineret auctoritatem , tum , quod «Jthim
literarium legum praesertim sibi ihterturbari aegre
pateretur, tum deuique , quod absque raagno shmptui

numerantur , et apud Latinos duodecim , non ob d tahti muneris partes decentei' eKpkaiii nequirent ,

aliam causam fuerint indicta , quam, ut cotruptoS
raores emendaieut, haereses tollerent , et quid te-
nendum, credendumue esset, ostenderent, et sah-
cirent. Quod si illi ita caUerunt , ut paucas , aut
prope nullas dogmaticas sanctiones ex tot, ac tantis,
quae in Oecumenicis Concilijs existunt, in iuris.
corpus retulerint , quasi illae theologicam potius ,
quam canonicam disciplinam respieereut, aon uideo,
quare idem, hodieque obseruari non debeat. Sed ,
praeter ea, quae diximus , illud hinc sequeretur.in-
commodum , qdod cum adolescentes ad iuris Pon-r
tificij studia accedentes ut plurimum rudes , et
imperiti in difficiles et perplexas de iustificatione,
de praedestinatione , de Ubero arbitno, aliasque id

nec ultra bienoium rem pratrahi Dux permitteret.
Attamen , ne quam sapientiasimus Princeps de se
opinionem conceperat ; i quoquomodo uel minueret,
uel fiilleret, quidqhid ipsi placuisset se libenter fa-
eturum respondit.

Dux, eo nuncio accepto , statun ad st Anaslasium
accersiri mandat, qui, iter ingressus, quimto Cac
leqdas decembris anno salutis quarto, ac nonage-
simo supra miUesimura , quarto dispessus die ad Ca«
Stridurantis oppiduna appulit, ubi, Duce salotato,
maiorem anni partem in illo se seeessu exigere so-
Jito, magnas ei gratias agit , quod eius nomine gra-
nissima negotia in Romana aula gesturus esset , qui-
bus curandis, atque expediendis, summum se stu-

Digitized by

Google

799

; AKASTAISIl . GBRMOsrr ^

800

dmm, aummamqae fidem adhibkurum poliicitus , si« »
quhi m.e&tHo ;deliqttUsefe, noh malitiae, uel prauo»
animo, :uel ctiam negiigentiae, sed imprudeoliao
sibi cauit tribuaaditm iri. ■ Gui Dnx. ; perbehigqe re^>
tpondit- Egd>, Anastasi, tum fide, diligentiaqoe tni
foetus, tum etiam, quod, cum<tantU uirtulibu* be-
neuolentiam >erga Ruueream familiam eomunKeris,
te nnum eaetieris mihi charissimU, ad hocqme ©b-'
eundum munus aptisshnU praefculi,sperans ifore,-ub
^naaidoeumame qperamin rebus meis positumJs sU,
omnta sintnuhi es sententia^uecessnrai Sed qutthdo
Gnfatiosns iam in eqno sesty titiad nod reoertatm»,
nesi temppsn incassum. htbiiisinamws, rbmana meai
negotia- ahquid detrimettfci • patihntur , oeoissis quae
ad rem non faciunt , quod te scire oportet oKpe-i
dUmus, 'skoiukroe dato sigoo, illi selhi^ Anastrtsio &
•cabeUum. oJbiatum est. Deihde ntroqne sedente, Dnx.'
de scheda^ siue chartala, quae Romae . -augi ipsius
masime intereraty breui bmnia pereurrit, ac primumy
qnomodo, tum in publicU, tnm jn priuatis rebus,
Anastasnis cum - swnmo- Pon tifice , . bum eius nepoti-
bus, ac eensanguineU , deniqne euin Cardinalibus
$e gereret; iquorum studijs, ac moribusy pro cu-
ittsque slndiu graphice, atque ingeniose repraesenta-
tU, quo in ilios esset animo hattd obscure demon-
strauifc, quibug, «cilicet, et quonsque fidendum es-
set, quo6 ''hai amioorum nnmero sibi seposoisset ,
qnosne etsi tadmodum mbricos, sibique parum be-
nenolosy attamea tamqnam charissimos, amicitiae of-
ficijs presequeretur, proinde omaes alacri uultu ho-
nerandos, quin, et non amantinm pranos aflectus, c
uel diesimulandos, uel qnantum licuerit, prudenter
sustinendps. Pontifioiornm insuper minUtrorum be-
eenolentaatn , et aflectandam, et bpportunls officijs
conseruandam CardinalU praesertim Camerarij , Au-
drtoris, atque ApostoMcae Camerae iudicum, quos
Clerioos uocant, GeneralU Thesaurarij, eorumque.
ornninm, quibuseum de publicis negotijs agi con-
tangaft. Deinde, ouin cuiuscumque ministri munia
singiUatim recensuUset, EpUcoporum suae ditionU
uitam, atque inoltnationem ad uiuum descripsit, ut
intelligeret Anastasius, quid pro illis, aut oontra
illos ck oooasione facere deberet, si de eOrnm causis
eoram Summo Pontifice, uel apud Cardinales ei
muneri praepositos, aiiquid in quaestionem ueniret.
Demum de primarijs sibi subdttis hominibus Romae d
degeotibns, quantum res postnlabat, prudenter io-
qntus, qnibus, et qoottsqne faueri, quosqoe tte-
gligi uoiebat, satis declaraait,

■ Qmbns peractis, atque Anastasip dtmisso, plurimi
nobilem hospitem aulici conuenittnt, salutant, in*
bene instructam demum dedncunt , ei gratulantur,
emniaque fausta ae fhlieia precantur. Postridie eius
diei Princeps per campos, memoraque amoenissima
qnadriga uectus, cum Anastasio e regione assidente
de rebns suis sermone instituto, quomodo se cum
Christianis Principibus haberet, fidenter aperit, prae-
serthn cum Hispaniae Rege, cuius atnioittam tanti
se facere dicebat, nt Ducem Snessanum regium
legatum obseruari in grauibus negotijs consuli , et

com eBset «xpt» , ab- eo auxiham peti ueliet. Ad ho-
spitiam ^eswdum Anasta&iutn adetint Principis con-
siharij), alijque ckiles Magistratus gerentes, nec non
d«m,ns. praefedtus , quaeque ad pubitcum eommodum
pertinere arbitrantnr , unusquisqne> quantum m«-
neris sai interesse putat, < nt eius opera Romae per-
ficiantur,;proponuht. Tertio <mm Princeps adseuo-
eari utsso Anastasid ref ttm suo nomine Romae ge-
rehdarom stirama > de in tegro repetita ad uvbem re-
deundi, nen-8ine <o(ptimae uoluntatU signU tteniam
da»t> dlsoessuro' ijdem' publiti KiinistH feli* , fiustnm-
qne iter preoantuf, a seoretU uero Duoi inseruien-
tes lltera» afierttnt ad Summum Pohtificem, ad Car-
dinales, Pontifioisque ministros, nec nonad Prin-
eipum ofateres datas , cWm alijs monumentU, sen,
nt ttoearttupy scripturis, eaqtte in pfimts, qua igno-
tis ohttracteribtts iitteramm arcafta ceiantflf , simui-
qtte ea» quae qttonUm ad oflidnm fit^fldministran-
d«m negotiofum gestores iwstruit^ instfuotio appei-
latur.

• Quibus aoceptis, emfiibnsqtte de more salutat»
Anaslasitts Romam uetsus ttiam capessit Caliio ap-
propinquans ctuitatis- primores obuios habmt, qnt
enm ad Bertfardinl' Pini, tum «etate uenerandi
ferat enim septttagenarius ] tam mtlfcipHcU littera-
turae fama uirt celeberrimi, domnm deducttnt, a
quo, : ev hktniUsima fcoeoa, et snauUsimis sermoni-
bus - exoep tus > piufibus etiam muneribus donatns
est. Die protimo ' GalHo dUcedens/ Pemsiam, no-
bilissimam Vmbfbte eittitatem, appttiit, apttdqne Ho^
ratium Lancelotum claris6tmi iuris consniti Panlt
fiiinm diuerttt, ibique eius rogatn, nt, .quae nisn
digna erant uideret, sequentem diem mnnstt. Inde
Triuium proficiseens ad Eeclestam Sanctae Mariae
Angelorom se : cohtnHt, ubi, et sacrU interfuit , mox
quittto a dUcesstt die Romam peraetttt', etapnd Iu-
lium Ruuereum pernectaHit, seqttenti dte Cardinali
de Terf anoua salutato , Cardtnali. Sancti Georgij ,
quas cfedulitatis appellpnt, Dncis bltefas reddit,
qui de ehts statn plora percunetattis, in tjs, quaepro
amici PrincipU oommodo geri contigerit, operam
omnem studtttmque suum Anastasio poiKcetnr. Po-
stero die Summo Pontifici DucU litteras dat, mu-
nusque ab eo sibi iniunctnm eo libentius se susce-
pisse sigoifioatj quo magis , non solum Vvbinatum
Dttci, sed eodem tempore, et ipsi Pontifiet, etSedi
Apostoiicae notl inutilem se fhturura sperabat , sum-
maifl qthppe mdustriam positttrus, ut fides suanon
minos Poatifici, qnam Dnci constaret, nee dubitare,
quin ntrique eam cumttlate probaturus essety nisi,
qnantum per rerum difficultates, sibi, quodelegU-
set, exeqat fbrsiwn non licttisset.

Coi Potttifex: Vrbinatttm Dux, qnantum ingenio,
ac prttdentm ualeat, omnes norunt; quapropter ettm,
te suis negotijs itt Vrbe praefecisse, et tibi gratu-
lor, et gfatum habeo: quod in dies fes ipsa indica-
bit. Mox de salute, rebusque Ducis temporis con-
gruentia amanter sciscitatus, quae, et famiiia sua,
et Pontifex ipse ab eodem Dnce, eiusqtte parenti-
bns beneficia acceperant, laeta fronte, ac non sine

Digitized by

Google

8oi

COMJMENTARIORUM LIB. III.

60*

grati ammi argomehtis stngiUalim commemorat , a haereseos lul polhitum , ac piusquom Bcrmel in Cal-

plurimumqne Aldobrandihos suos Ruuereis ilks Prin-
cipibns debere profitetur. Quaecumque [Pater bea->
tissime] Vrbinatum Ducibus, et tuo, ,et tuorum
nomine aecepta reiers, respOndit Anastasius existi-
mat Franciscus ■ Maria animi lui magnitudine am-.
ptiora fieri, quam re ipsa sint, quodque maiora,
ac praeclariora non fuerint, moleste fert, simutque
te rebus suis uti aeque, ac tuis, summopere cttpit,
utque libere utaris , te etiam atque etiam rO-.
gat: non enim, quae sua sunt, sua esse putat,
plusquam tua, totus ad uoluntatem, nntumque tuum
conuersus adeo, nt inter Principes non iacile inue-
nias , qni tuo se arbitrio committat , sieut Hle dU
tionem, subditos, auctoritatem , bona omnia, seqne

metipsuin totum exponit, ac dicat. Qnibus dictis , b Rege eligeodb Hispani Regts legatus Feriae Du*
Anastasius Pontificb pedibus osculo dato, Cardinali
Aldobrandino eius ex fratre nepdti aceeptissimet

uini uerba iuratum [uere, an ficte iricertnm] Shttus
Qoirrtus Regni iure deijeeerat Is nibilomiaus, Hen-
rico Tertio GaUorum Rerge, ab homioe instituti
Doininieuni misere trucidato, Regnura, tamquawt ,
ut Ule asserebat, sibf sanguinis prihiiegio debtamv
petebat, cumque hi* in armis esset, ualida Haere^
ticorum manu cum exercitu a defiincto Rege cour^-
parato, ut Lutetiatu Parisiorum, nnde eiectus ftnv
rat, expugnaret, coniuncta ad Regni ponersstenem
festinabat. Sed ianv inter Hispaniae Regem, Al-
lobrognm , ac Lotbaringiae Dnces , CathohCosqnW
GaMiae proceres eontra ipsum Nauanraeum fbedero
confirtnatOj maximum exarsit bellum.

Interea, cnm indictis comitijs, pro CathwUca

Dncis reddit litteras, mandataque explicat, qm uuh
manissimis uerbis ad bCneuoli Principis commoda
se paratissimutn exhibenfi, gratissimam sibi occa»
sionem futuram dicit, qua ei ahquo mpdo gratifn
cari possit Postea caeteris Cardinalibus Ducis no-
iniue saluere iussis, eiusque in illos pro ooiusque
meritis, studio exposito, qualem unutaqueraque
eornm in Dncem inueherit, ei per litteras signtficat.

Deinde ad heigotia quae plurima, ac difficiluma
erant, se totum conuertit, utejne maiore oum db-
gnitate ea administrareb inter aulae Romaoae Prc»
ceres, qnos Referendarios.uocant, a Pontifice locum
obtinuit, ac de more,. duahfus relatis causia, qnas p tennem, pahnodiam obhewte, Catholicaque dogmata

Utius natn maibrem filiam Isabellam ad regnumr
proponeret, qnae sinral Duci Gnisiae nuberetj Na-
uarraei conditio etiam apud ipsos Cathohcos mehore
eoepit esse loco, qnandotmidem- Gallorum gens,h«
cet alias facilior, sibiqwe minime constare uideatnr,
in regiam tamen sobolem propensissima , ac fide*
lisshna, nec Cxternos hemines, nec foeminas, etiam
Gallorum Regum semine progewrtas ex salicaer legis'
praescripto ad iregnam admitKit. Quapropter ad re*
giam dominationem GatHae propostta IsabeUa, quam-
u» ei Henrici Tertii Gsrtlorom Regts sorore pro»
creatavnnm popcdis Gatytcafns stomachnm mooerit,
res ipsa; docuvtt eteima paolopost Nauanraeo coram
terdeohn Episcopis' a»te: maiorem Bccfesiam Carnu->

commissiones appellant, octauo idus apruis enhi
Christiani i5g5 breuius pallium illius Magistratus
insigne, manteUetum uulgo nuncupatum, ooramsit
gnaturae Justitiae Praefecto CardmalL Casttufio so*
lemtiiter accepit, in eoque munere ita se gtessit, »t
quaatumiMS urgentibus Ducis negotijs, ntlmquam
praetermiserit , . quin in utriusque signatarae con*
ueulu aliquid definiendum proponeffet^ ptodterqBamr
qnod Domi in supplioibus iiheUis eKamisandis y ih-
terttheandis , cbrrigendi s , siibhotandis . atqne i in+
terdMta ' in mensa , in leetbqoe iacens siae , morh
ptpediendis, additis insuper, ao detractis quae
addenda,, ao detraheoda erant, suos omnes ooUet
gas aateibat; iqua etiam de causa, ut litigantibus^

pnblioe profitontev «iwitetes Galhoanae, ipsa prae-
gerttm Lutetia, qwasi in Romana t abs»mtion« con-i
niuentes, a (bederatts ad e«m defleere «oepernntj
nerumque Regem aiiunv Nanarmeom agnouerwnt.
Qni, hcet com Regni primoribn* a Summo PoartU
fice Clemente Viij pei* legatos ab anathematis ain*
cnlo laxari, artqn» >in Sanotae Matris' ReclesiaB Ro*
muiTae gremium , ; nompietiumque adbninii swpptet
plnries petijsset, hnpetrare non potuit, adeo fremefttei
atcprte indignante Powtifice,' u* in; Senatorum
quentissimo oonsessa [ congistonum uocwnt] in hatoc
tveieos uehementer' inmeotus , aliquand* dixerity se
potius) quam Nauarraeum, eo> nexv hbevare/otqae
ChHstiamsswhe Regn* imperaret, i«dquam consen-

ct supptioantibus praesto esset , in fi-equenfaastma d ^ire»,<<{oamai8. sopplicq poematri sabiturom , chtus

Vrbis parte prope Pasquiai fornm domnm cdndd*
xit , ubi omnibusoommodua, atque opportunua, eatn
sibi, Forensium hominhm praecipue, benenolentiam
comparauit, ut negotiornm gestpres cansa» et dele-
gari frummopCre cnpereat^ petereritqne, nnde ille,
uel ab urbis! Vicarto> uel ab Apostolioae Caanerao
Anditore, uel aliunde gradium causarum s«mper
iudex datU$, ac numquam: btioshs, et uiri industrij,
et Optimi iurisconsulti est faunam aBgequtos.

Anastasio rem Ducalem Roiaae adminislrante, btna
grauissima riegolia aulae uniuersae animos occupa-»
uere: alterum de bello Turcts inferendo, a|terum
de Nauarfaeo ab excomunigatiooe absoUtendo, si-
mulque ad Gidiicanum Regnum admittendoy quem

homirtis fiden* ita snapectam ha^ebart, at mome. Ao>
gelo ipsum Gathblioom esseaffirmanticreu^daBn-essa
putaret. Altamen, nt est omrriont» retrttm wioissitud*,
idem Pontifex Gardiflatis Toleti operar, <roi' apwd
eum , et dootrina , et autoritate plurinium nalebat^
«Itjsqin granisshnls de cnuBis, Nauftrraeanr iti' gra-
tiam hbevalissime reoeptum, onm Ecclesia tandem
recrincilihuk. Et quidem rion abs re , cnm enun
Pontifex >eius homhiis preces toties reieei8set;> owi
pos» Caraotenspra veoawtationem tote fere Gattia
berbam pbfrexerat , nisi muUta sententia pubticae
cmaumlsset sahktiy utiqne ipsam Galliam in xsat-
•gnun» taeterrimi', forsanque.dihtnmi sohismatis; cow-
ieeisset peticwhtim 1 quintodecinio i igitur calendss

tQt

Digitized by

Google

&o3

APfiASTASlI GERMONII

oqtobris Jaoobus Dauius , ; AmaJxlusque Ossatus pau-
lopost, ille Ehroiceusis, bic. Rhedonensis Episco-
patus, ac demum Cardinalatus honore uterque in-
signitus, aacro Senatu, autaeque Romanae proceri-
bus, nec non Principum legatis praesentibus, et
plaudentibus ahte Beati Petri teinplum eiusdemNa-
uarraei uomine coram Pontifice haereses damnaue-
runt, qui statim eum anathematis uinculo solutum,
Galliae, ac saluo Regis Caiholici iure, Nauarrae
Regem pronunciauit.

Inter conditiones uero, quibus, reserante Ponti-
fice, Nauarraeo salutis ianua patuit, haec in pri-
mis fuit, ut ipse per Epistolas, et legatos, se Ca-
tholicae Ecclesiae reconciliatum Christianis Princi-
pibus mature significaret; quare, cum ad Vrbina-
tum quoque Ducem aliquem allegandum iri ea de
causa Anastasius prouideret, conijceretque id Re-
gis Hispaniae amico, ac stipendiario Principi ne-
quaquam eo ternpore gratum futurum, eam adhi-
huit dUigentiam, ne quis ad eum mitteretur, ut.ne-
mo missus est. Non ignorabat Anastasius, Christiani
Ducis, atque Apostolicae Sedis beneficiarij , siue, ut
uocant, feudatarij, partes esse Christi "Vicarij sen-
tentiam laudare, impiaque dogmata Nauarraeum de-
detestantem in Christianorum numero habere, Re-
gem Galliae agnoscere, ipsoque Hispaniensi legato
approhante, eius legatos, et admittere, et honore
affioere, 'nec dubitabat, quin Dux idem sentiret:
sed. nondum extincta discordiarum face, quae inter
Gallos, et Hispanos tunc beUum alebat, cum Du-
cis permagrii. interesset, ne Hispaniae Rex de eius
ergase fide ullam haberet suspicionem, quod admisso
GalUcano legata, probabile. apparebat; Anastasius,
quae. Dneis rationibus expedire arbitrabalur, ea
maxirae curabat: quamquam ille magnaniraus uigi-
ltms, sibique semper simUis, nihil unquam commi-
serat, unde ; inconstantiae a Rege iure redargui pos-
set, quin, et in eius commodis constantissimus , re-
gias eopias: phiries suis railitibus, ac paulo ante tri-
bus strenuorum peditum millibus augeri iusserat,
quorum maior pars in. Sequanis, ac Belgio ume ,
ut alias saepe, rerUmque necessariarum inopia mi-
sere ! perierat adeo,nt, cum pro Rege delectum im-
perare «ontirigeret> non.esset, nisi coactus>, quino-
men dare, uel *n illis Iocis. stipendia facere ueWet
Eadem de :causa Dauio Ebroicense Aniistite in Gal-
Jiata reuertente,' a-alpeir Dueis ditionem:, nt eum
•Uoqueretur , iteii ; facere cogitante ; ■ Anas tasius , quasi
afiuxt ageos ,. efleci* > pw ; intepnnncws , ut iJ le, etiam
Jaon>; ihuitus, iUac imtoime jbradstret, xniodrDucigra;
tissiaknm fuit. i: ■ • u ,.•„: J:> . i.:.h }-.:>'.< <•> ,<■■■,
: Alteri negatio eausam dedit TMseairom ; Prineeps
Amuratus Mehomeftes , , qui exi l«ui ; locdasione j fra-
cta pace, quara cum Rodulpho Caesare habebat,
ufc ei subiectam Panqoniam occuparet , exercitum
comparabat: quare cum Caesar«d populaudam poten-
tissimi hostis iniuriam, ad Summura Pontificem, cae-
terosque Christianos Principes, ut Romano Imperio,
ipsique Cbristianae Reipublicae imminentes -calami-
tates eorum auxilijs auerteret, certos nuncios desti-

804

a nasset, Anastasius ne ad Vrbinatum Ducem alijs
oneribus grauatum quis mitteretur obtinuit Caesare
uero etiam Pontificem enixe rogante, ut eosdem
Principes ad depellendum commune periculum ,
publicamque causam defendendam pro temporum
ratione, inuitaret, optimus Pastor de gregis Domi-
nici salute admodum soUicitus, nuncios praestantes
uiros misit ad Hispaniae Regem Burgesium Came-
rae Apostolicae Auditorem, postea Petri successorem:
ad Lucenses, ac Genuenses, nec non ad Parmen-
sium, et Allobrogum Duces, Spoletanorum Praesu-
lem, Sanuitalem, ad reliquosque Principes, inquo-
rum numero erat Vrbinatum Dux, Anconitanorum
ttem Antistitem, qui tamen, suadente Anastasio,
eius ditionem declinauit.

b Verum, cum res Vngarica, munitissimo oppido
Jauarino in Turcarum potestatem redacto, non pa-
rum laboraret, Caesar nationali conuentu celebrato,
iterum per legatos suos Christianis Principibus, bar-
barorum impressiones inculcat, summoque Pontifici,
se, suaque magnis precibus commendat, demisse
petens, ut, si ab ijsdem Principibus Turcarum pro-
gressuum non ignaris, quamquam eorum nonnullis
in magno periculo ob locorum distantiam fortasse
conniuentibus, si obtinere nequiret, qua poUebat
auctoritate, sibi necessaria subsidia extorquere cona-
retur. Inde nouum arduumque sibi laborem immi-
nere Anastasius praesentiens, eum tanto alacrius
suscepit, quanto difiicUiorem agnouit, atque incre-
dibili dexteritate, quae ilK in grauissimis negotijs ,

c semper in promptu fuit, rem eo perduxit, ut ex
Caesareis legatis non fuerit, qui ad Ducem iret.

Sed Pontifex, ne munus Pastorale deserere uide-
retur, ntque laboranti Principi, quam possetopem,
ferret, Joanhem Franciscum Aldobrandinum ad His-
paniae Regem , Gratianum Amaerinorum Praesulem,
atque Apostolicae Camerae Clericum Covneum ad
Italicos Principes, Ceruiensem item Antistitem Viceco-
mitem ad Transiluanorum Principem Batorium, Car-
dinaJemque Caietanum ad Polonorum Regem mittit,
qui eius nomine ad infcnsissimum hostem repellen-
dum eos hortarentur. Id uero Anastasij animum in
magnas curas coniccit, Caosaris eniin auctorittts ;
atque Vngarorum calamitas ita urgebant,- ut' pene
fieri : non pdsset, quin Pontifex' CJiristiam populi

d necesshates, Urbinatum quoqne Duoi' MwomiH man-
daret. > Quod pijssimo -simul:, et extraordiharijs siim-
ptibus exhausto Priricipi permolestum fore sciens,
Anastasius, pOst longam deliberationem cUfti Cardi-
nali Sanoti Georgij re communicata, ab eo petit^
ut.Duce.apud Pontificem excusato, aliquem ad ehm
aUegari non permittat. Sed , cum nihil impetraret,
quoniam ex eo ofiicio Bucis exisUmatiohi non nihil
detrahi censebat Cardinalis, adit ipse Pontificem ,
supplexque orat, ne utium>ex legatis suis ad, Ita-
licos Principes destinatis, ad Vrbinatum Ducem ire
sinat. Negat Pontifex se ea de re aliud staluere
posse, quam fecisset, tum sua tum Ducis causa^
quoad se , ne Caesar , quem Italorum Principum
uires non latebant, preces- suas flocci fieri snspica-

Digitized by

Google

8o5

COMMENTARIORUM LIB. III.

8d6

retur: qno ad thicem , ne PrlnoVpes eum a 9« sperni a
putarent, qmod , cnm a ueritate longiestme abesset,
quandequidem ipsum in poteutnm Ppinoipum no-
mero habebat, deque famiha sua, ac semelipso
optime meritwm, magnopere diiigebat, lalem ei
fieri iniuriartt se nnmquam pussurum: praesertini ,
quia eius anhnum m Apostolicaaa sedem optinrum
esse non ignorabat.

Cui Anastasius: Hoc tuo teslimonio [Pater Bea-
ttssime] inuitatus Ducb qptimae uoluntati fretus,
qai pro te, atque Ecctesia Gatholioa uttam proftm-
dere oon grauuretnr, iterum peto, n« de Vngartco
negotio nomine tuo cum illo aliquid agi ueiisv 8i
quidem non< est, cwr, ud ' fidei tuae a Caesar», uel
Ducis femae aliunde detrimenti ahquid metuas, cum
quo ad te> si, ut ego autumo, nihil es ufficio tno b
lucraturus sis, sattus fuerit nth.il pettjgse, quam fru-
stra petijsse: quo uero ad ipsum Principem, iam
mognanimi triri ingenium babes exploratum , qui ,
nec modestiee fines transiturus sit, nec chgnitatis
suae mihimam unquam 'iacluram paesurus. Nec ad
siimmam te latet [ optime Prmceps] quid Vrbina-
tum Dux , ut Gaeearis necessilatibus satisfaciat, prae-
stare passit , quod, cum omnino parum sit, st eius
fortuoas cum negoltj magnitudine comparcs, boc
tempere est fere minimum, quaado populis suis an-
nonae caritate superioribus annis supramodum af-
flictt6, frmmentnm ex maxtme longmquis orbis re-
gkmibus magwis sampnfeus sttri parare coaetus, in-
gentem peeuhiee uim kborautibus nott stne damno
mutuo datam, neque adhuc recepift , nec, nisi longo c
tempore, «e rucepturum sperat. Quvre ei Gaesarcm
subleuare uon modo difficiie, sed sopra eiusuires
esse pro tferto babeas.' 1
. Caeterum seit oordium scratator Deus, qaatttt
faceret Dupt, iquamqoe uellet Caesari morem gerere,
tum qnin Chritftianorui* omnium permagni mterest,
impij bwstiB conatus ■ frangere , tum etiam , quia
tanto Prmcipi gratiflcari in manimo lucro' poneret,
non ob id soium, quod tttulorom maiestatJe Prin-
cipes omnes, te, vno exbepw, anteeat, qnodque
Ducem ceksitadinis eulmine extulerit, nec, quia cum
ipso in rfcspasiae Regls Phifippi aula nsque ttb
tueutite «etute- -arctam contraxerit ainicitiam , seil >
quia ad eius ■ iniruttes atfcertins nihil ttbentius f*cere%>
quam in causa praeser&nfl omnium urgeMissmia , d
atqne adeo in apierte» lifaertati» periculo au*tthtt|i
peteoti omm ope , oinntque "opefa mature subae-
nire. Quare aegerrime feft getterosu* Princeps tem-
porunt icu4pa ad nfegandum cegi , qdod anitni atn-
plitudwe iam ultro dctnliti iQuid etiim iadigrtius ,
qtown Prinoifem Prinoipis desiderio resisftere, quod-
que eontcedfere potest, duiirt potest negare, tibtque
praecipuei, qtei Princtpibtm imperas, esque erga
omnes beneGcus, omnibasque obukts? Quare [Patet
Beutisstme] ue erubescat Du«, quod ateimperat*
facere neqiteat, tu uero, quod Charitatis tUae nuite
relalo fructu y iniuriam te accepisse eristitfifesr, ♦onge
metitfs fiwerit nuncium ad Dueem destinatom reuo-
eare, quatn nrittere. Quid mea imerest, ait Pon-

ttfex, satis habeo mitterts, et muneris, et conscien-
tiae meae offiria impteuisse. Nonne, Ct AHtibrogum
Duoem ad tanti meriti partem, et antea per )ega-i
tummeUm innitaui, 1 fet itermn inufto, hon ignarus,
ab eo cum Galliae Rege dunim, ac periculosuhl
bellum gerente, nullum fere posse anxiliUm expe-
ctari ? Quod, etsi Caesarem itidem non fugiat^ stram
tamen tlle causam Duci commendare, sicut, et
alijs Principibus inutile non pUtautt, persuasom
habens, eum, licefc betli incomtnodis exagitatum ;
aliquid sibi adtumenti allaturum, quemadmodum
aKas et etus pater et maiores sui pluries fece-
rant. Siquidem Ue Uetustiova repetamus, Turcarunl
Prtnetpe Soltmano, parentum nostrorum memoria,
munit49Stmam Austriae ciuitatem Viennam obsidente,
Emanuel Philibertus Caroli Emanuetis nunc niueti^
tis pater, Bernardinnm a Sabandta Reconisi] re-
gulum, cum mille strenuis leuis armaturae equitibus
in obsesserum auxilium misit, quorum uirtus tn
eruptionibus,alijsque mtlttaribus fnnctionibus miritm
in modum enituit. Verissima esse , quae afTers
[summe Pontifex] non inficior, respondit Anasta-
Sius : uerumtamen te «cire non dubtto, Allobrogum
Ducem, nec beltis frangi, nec expensts fatigari, aut
deprimi, quare, et domi propria defendere, et fbris
laborantibus amicis utilis esse potest, atque oppor-
tunus. His tamen rationibus a proposito mintme
detectns Pontifex, Vrbinatum Ducis 6peram in re
Vngarica sibi omrtino deposceudam duxit, Praesu-
tique Amaerinotum , ut id murteris obiret , miunxit,
quetn tamen, AnastasiUs ad omnes alios, priusquani
ad Vrbinatensem mitti obtinuit, ut, si inter illos esset,
qui Caesari opem ferre mrusaret, Vrbinatum Ducis
repulsa teuior uideretnr, quod etiam Pontifici pfa-
cuit, ne sciHcet, si Duci persuaderi non posset, ut
Cafesaris optatis responderet, legatio a tiegante ini-
tium faciens , fooni exitus spem interturbaret , idque
Dux 'qttoque profeauit. ^ •
- Dum haec gertmtur, cum a Pont#fifeis secretts ,
Canobio uita functo, Vrbinatum Antfetes Tannottui
Successor dandus esset, sciretsque AnaStasius, ! euni
a Doce antmum babere atienmn dissensionis causls
Cardinafi Aldobrandino explicatis, md|estum 'fore
Duci: asserit, sibi parum gratum hominem tn «d
loco eonstitUi, Utrde aliqUando rebuS suis hocere
pcsset, cum omnium Principum interesset Pohtifi*
cioij ^Jfftniseros behewolbs, amtcbsqhe habere, prae^
Sertim Vrbtnatum Ducis, qui, et ; Apostoticae Sedis
beneficiarittS esset, et Apostolico lmpefrio undique
uicintts fihitimus. SttbsHtit Cardinatis, ac quanrais
ad IanUottum inctihare ; uideretur, ; affinm CanoWo
sttbroganit, ipsumqtte Iannottnm pafhlo post Botto^
niae protegatum creauit, ubi, et diem clausit et4
tremum. Qnapropter, cum Dux, et ?n ahla bene
aodiret, et extat-ent nonhnlla Pbntificis «ffieKty t\\k%
eins uotuntatem etga' Ducem bptitaato esse testa-
rentur, AnastaMus Ducis desidermm ccmmehdttre
Pbhtlfici aggredittlr , ut, sctlicet, inter ' ees, qtti
prbxtme ad Cardinalatum promouehdi essent, ; alicui
iecum daret^' qUem 1 ipsfe propoherel. 'Sed PonrSfet>
102

Digitized by

Google

8o7

ANASTASII GERMOSU

808

tum, quia rem incertam, ac futuri temporis prae- a
senti proroissione certam facere nolebat, tum, quia
inter Ducis consanguineos noa er-at, qui ea. digni-
tate, saluis sacris legibus, cohonestari posset, id se
concedere non debere respondit.

Gui Anastasjus pro consanguineis,iqquit, [Sanctis-
sime Pontifex] habet Dux, quos exhibeat, egregips
sibi charissimos, eoque honore mioime indignos
amicos, sicut ille pariter indignus non est, quem
tu erga omnes liberalis, ac munificus eiusmodi
beneficio ornes , atque augeas. Sane Ducis plurimum
refert, in purpuratorum coetu amicum habere, qui
consilio, et auctoritate in arduis negotijs efficiat ,
quod eius ministri assequi nequeunt. At, non de-
sunt , inqult Pontifex, Ducis studiosi Cardinales ,
quprum antesignani sunt nepotes mei erga eum ita b
affecti, ut . ex sacro collegio etiam Ducis consangui-
nenm , ad ipsius commoda, ac rationes magis at-
tentum excipias neminem : sciunt enim, quantum
ego, et familia nostra illius Principis liberaiitati
debeamus, tuque Anastasi, /non ignoras, qui me
eadem profitentem pluries audisti. Quapropter , ut
mihi uidetur, non est, cur Dux de Cardinale hac
de cansa sibi creando ulterius laboret. Cui Anasta-
sius , qualis sit benignitas sua, qualis item nepotum
tuorum erga Ducem beneuolentia , satis uideo, nec
mihi nouum est cum frequeotibus , ac praeclaris
officijs eum adeo uobis deuinxeritis, ut gratissirous
Princeps nihil antiquius habeat, quam de te, tuis-
que tanto magis pro uirili parte benemereri, quanto
magis uoluntaria minimeque coacta esse beneficia c
uestra quotidie experitur. Sed, quando praestantis-
simi uiri nepotes tui grauissimis distenti negotijs
uix publicum munus, pensumque suum exeqpi pos-
sunt, Dux, ne tales amici onerati eius causa magis
onerentur, et ipsjs, et sibi expedire arbitrajtus est,
eo rogante ad Cardinalatum cooptari hominem ,
cuius praesentia, atque auctoritate eius res tua
uenia protegantur. Quare obsecro te [Pater clemen-
tissime] ne generosi beneficiarij tui preces reijcias,
immo , quandocumque creandorum Cardinalium
tempuS; instet, idem a me tibi ante oculos poni ne
graueris. Quod, ut libere fieri posset, annuit Pon-
tifcx, cuius nepotibus, cum Anastasius quae gesta
fuecant, retulisset, ut in ea Ducis petitione ,sib»
praesto essent , utrinque orauit. Illi e uestjgip, , d
quis. nam esset ad Cardinalatum proppn&ttd.QS cupi-
dissime percon^arj. Anastasius, eum sp jgnqrare
resppndit, etsi nqn ignorabat , simui affirmans ijs
moribus praoditum , quibus a Pontiiipe magnam
esset gratiam injturus, atque ad Aldobrandipuna
conuersus, tua inqujt, uir amplissime interest,
gratum Duci aliqupm creari Cardinalem, ac, si ^ibi
ipsi crearetur, naua, cum Princeps-ille iu ijs, quae
ad Pontificis edectionemipcrtinent;, nec tractet, nep
mpliatur, quod npimuUi eius aequales facere solent,
iilum tibi mirifice obsequentem semper habebis, ad
nutumque tuum . promptum, facilem , opportunum
aeque prooul dubio, atque aijos quos simiii bene-
ficio jtibi obstrinxisti, simulque rem Duci facieS

gratissimam. His illectus Cardinalis operam suam
omnem, studiumque ad.eam rem poUicitus, quae-
rere iterum non destitit de xiomine eius, cui Dux
inter sacri Senatus proceres locum dari curabat.
Sed Anastasius: plane hominem nescio, respondit,
nec tamen l-efert, nam statim atque Pontifici pla-
ceat Duci gratificari, et ego illum ea de re certio-
rem faciam, et ipse absque mora ad me rcscribens,
personam nominabit, utque ad petitam dignitatem
euehatur, Pontificem supplex rogabit. Id nequaquam
lalebat Anastasium : sed negauerat, quoniam Dux
prudentissimus , ne aulicorum insidiis charum ami-
cum quoquomodo exponeret, iilius nomen indicari
uetuerat : rem totam Anastasius Duci significat,
qui eius industria laudata , ut in officio maneret ,
iussit, ac, quandocumque de Cardinalium creatione
aliquid suspicaretur, quae cum Pontifice stabiUuerat,
efficeret. .

Post haee Iuliano Ruuereo, Ducis patruele de re-
siduis bonis, quae ex irapetratorum sacerdotiorum
fructibus perceperat, testari cupiente, Dux eam
facultatem ad nullam summam restrictam a Ponti-
fice gratis curari mandat. Impetrat Ahastasius : sed
supplici iibello, ut a Pontifice subsignaretur, Car-
dinaii Saxo Prodatario porrecto, iile se id facturum
negat, qu.od eiusmodi gratiae solis concedi soierent
Cardinalibps. Asserit Anastasius , id placuisse Pon-
tifici non igparo, quod eiusmodi priuilegio fruerentur
etiam Ppntifieum femiliares , in quorum numero
consanguineos suos Dux haberi non dubitabat, qua-
prppter beneficium tam benigne , tamque bene
collocatum, nee uiolari, nec retardari dehere, Ipso
nihibminus iterum, ac saepius se Poafcifici oblatu-
rum recusante, ego ipse afFeram , ait Anastasius >
prout sequenti hebdomade faoturus erat, uerum,
pum.iam a.d palatium se.contulisseti, «nteqmam Pon-
tificium cubicuium intraretj, ecce tibi Cardinalis ,
qui libellum sibi tradi petit , «eiiiceb, quia i d ius-
sisset Pontifex. Cul respondit Anastasius : nonne
tibi. dixi., id Pontifici plaenisbe , iamque mihi factam
esse.gratiam scjo, iuqHit Cardinalis, Pontificem ad
se deferri iussisse libeUum, sed njescio, an uelit
ilium subsiguare. At Anastasius : optimam Ponti-
ficis mentem agnosoo , nec 1 dubito , . quic • uerbis
facta respondeapt, nisi^tu piwnissis aiiquid inieras
impedimenti. Quod cun» Cardinalis^ id se nequa-
quam facturiim dicecet, jmm», ut Dux uoti compos
fiergt, polliceretur curatururo; Anastasius tamen ho-
miqis fidem suspectam hahens, Pontificis nepotes
rogat, ut, antequam ad eum libeUus deferatur,
Cardinaiem Prodatarium hortentur, ne , quod , iam
in. tuto erajt; ipse in idiscrimen reucwavet. IUi rem
diligenter gesserunjt, sed Prodatarius , Ucet peten-
tibus se morpm gesturum resp<mdisset> Pontificem
nihilotoinusi ita a proposilo, deterruit, ut libeUum
reiecerit- Hoc, quandoquidem Anastasvj animum
mirum in mod«m pupugit, Herum adit Pontificem,
Prftdatariuui accusat ,< quodque Obtinuerat, ut con-
iirrnaretur, modeste inculcat, Pontifex prauam tem-
porum conspetudinein excusat, qua negare poge^

Digitized by

Google

809.

COMMENTARIORUM LIB. III.

810

batur, qnod coneessum ansam Princjpibus dedisset a Hoc ferme tempore, cum ab Hispaniensi exercitu,
pro filijs, ac nepotihws simiUa exlorquendi «d sibi dilabentibus militibus illis, troos concedente Duce

a ministris revuro peritis obiectum. At, inquit Ana-
stasius, quinam sunt ij Principes, qui filios, uel
nepotes habeant spoliationi expositos? Nenne Sa-
baudus ovator, ait Pontifex, ut Ducis sui filijs non-
nulla conferrem, pinguia sacerdotia me modo ro-
«auit ? Cui subridens, respondit Anaslasius. Certe
huiusmodi bomines, si, nulla etiam testandi facul-
tate itnpetrata de bonorum .ecclesiastieorum spplijs
testentur , quoniam priuitegiorum muJtitudine , ac
sanguinis praerogatiua legibns se solutos putant ,
non erit, ex Pontificijs minisiris, qui ea de re>
uerbum faciat. Tunc PontifeXj quasi sententiam
mutasset, ubelkim iterum poscit, sed allatum Pro-

Regi diiimus, nomina dedisse, nonnulli ex Sancti
Marini oppido [cuius incolae nulUus potestati su-
biecti rempublicam comrauni consilio, integraque
libertate, protectore Duce administrant] ut deser-
lorum poenas euaderent, ad SeruHarum coenobium
confugissent, indeque ui essent abduoti, Dux de
sacri loci uiolatione facit Anastasium certiorem ,
quo abduotores, quatenus opus>esset, ab Ecclesia-
stieis uincutis absoiui curaret. Anastasius, quoniam
Pozttificem in Tusculanum diseessurum conuenire
non poterat, Sancti Georgij Cardinatem rogat, ut
absolutionem petat , qua impetrata, Dux fugitiuos
illos, non per blandhaas, uel per impunitatis pro-

datarij suasu iterum quoque reieoit, exclamante Ana- h missionem, ut fama erat, e loco religioso eductos,

stasio , ac quaerente gratiam reuocari , quam factam
pluries ad Ducem scripsisset, quasi cum nebulo-
nibus, uel infimae sortis horoinibus, res ageretur.
Itaque Pontifex, ut erat natura mitis , ac. beneficus,
quid tandem, roqnit, boc tua ioterest Anaatasi ?
Pete quamuis summam , habebvsque quaulamcunque
petieris. Anastasius, gsatijs actis, pedibusque Pon-t
ttficis de more osculo dato, quamuis Dux pro scutis
triginfa millibus testamentariam facultatem peti
iussjsset , dum ea sine summae praefictione obtineri
nequiret, ad qnadraginta miilia ducatos , quos
camerales appellant, petitionem dilatauit; cumque
Prodatarius de impensae magnitudine eum quodam-
roodo admoneret [in singula namque ducatorum

sed per impetum, perque uim abductos, accipiens,
ne absolutionis efficacitas in dubium caderet , ad
Anastasinm rescribit, ut, re teta ad Pontificem
delata, delinquentes ab anathematis nexu peteret
liberari. Anastasius Pontifice ex Tusculano nondum
reuerso, eumdem Cardinalem de rei successu pcr
litteras admonitum uehementer orat, ut totius facti
summa Pontifici repraesentata, non modo sacrae
libertatis uiolatoribus parci, sed etiam contumacibus
militibus meritam mulctam irrogari posse postularet,
Rescribit Cardinalis, utrumque se obtinuisse: uerum,
quo Pontificis uoluntas, etiam de SGripto constaret,
sibi uideri, inde breue conficiendum Anastasius lit-
terarum exemplum. ad Ducem mittit, ipsisque lit-

centena duo de uiginti eiusdem aestimationis nummi c teris a secretis Breuium /Marcello Vestrio ostensis

soluendi erant] respondit, non esse in hoc Jabo-
randum, mitteret ipse subsignqtura liheUum -ad
compositionum, quas uocant, Praefectum : ea, q«ae
ad pecnniae repraesentationem pertinuissent , $6
exacte curaturum. Itaque subsignata supplicatione ,
Anastasius his uerbis Pontificem iterum aggreditur :
Duo, sanctissime Pontifex, Ducis mei nomine a
te supptex contendi: aLterum, quod Iuliaaum. Ru-
uereum de quauis bononun summa testarii posse
concederes : alterum , quod diploma inde cwaficien»
dum gratis expediri mandares, iUud. negatum est:
hoc quaeso, ne frustra me postulasse permittas.
Annuit benignus PonttfeX; sed, quoniam ia snppli-
catione nonnulla deleta fuerant uerba ad luliani ex

de Breui secum agity qui Cardinalis consUio pro-
hato, Anastasium nimlominus hortatur, ut Pbntifici
Romam reuerso eadem de re ipse quoque uerbum
faciat. lUe absque iinona ad concessorum memoriam
Pontificem reuoeat, qui. a Cardinali scripta dmtoia
confirmat. Itaque fit Breue, at, delatum ad' Pontir
ficem, reijcitur ; quem a Vestrio admonitus, iterum
adit Anastasius , supptexque rogat, ut de iam facta
gratia Breue confici iubeaU Iratus Pontifex , neque
fugitiuos puniri, neque abductores absolui uelle ,
constanter aifirmat, quod, scilicet, Principes cou-
tra Ecolesiasticam Ubertatem coniurasse uidereatur,
gimdia enim eueuisse. per eos. dies Cenuae, ac Me-
diolani, quae magnam sibi nauseam fecissent.

Hippolyto fratre ncpotum commodum pertmentia^ d Cui 'Auastasiiis: quid, alij iaciant Principes [Paler

rursus ad Pontificem aduolat' Anastasius^ rem eiwtrrat,
oratque ut, cupiente Duee ex Apostolico beneficin
in Iulianum cpllato Hippolyti filijs,' etai minime
legitimo .Patre genitis, praeeipue consultuin esse >
Pij QuintA Jegi contra. nothos; b eorucoque prolem
latae, derpgando, suppressa uprba restitui iuberet.
Conoessit : Pontifex, ac, quamuis eiusmodi gratiae
ea scriptura expediri soleant, quam BreUe appei-
lant, attamen in diplpmate, seu Pontificijs litturis
ipsis, qtiibus testanienti factio coneedebatm', tegis
derogationera inseri uoluit, quae quidem Utterae
apud Fisci. praefectos, seu Camerae Apostolicae
clericos i.uxta ; Pij Quinti edictum et prOmutgalae, et
in publicas .tabulas relata sunt.

Beatissime] plane me latec non latet autem, Vrbi-
natum Ducem Prinoipem esse Catholicum , pium ,
ac Deum ia ocufis ferentem , sartas tectas Eccle-
siasticas immunitates' conseruantem , Pontificiasque
«xecrationes perhorresceniem. Quod factum eist, ut
infectum sit, fieri nequit. Iam uis est itlata Coeno*-
Jbio, quique in uineulis sunt., scetestissimi desertores,
num principis iussa .flocci fecerint , turpiaque patra-
xierint, reipublicae expedit, ut.puniantur. Tua qtto-
cme plurimum interest, optime Princeps, qui Uj
Turcas , atque haereUcos identidem expeditiones
facis, de ijs mditibus poenas sumi, qui, accepto
stipendio, fugaui capiunt. Pontifex , quasi manus
dedisse uideretnr, id tamen quartidecimi Gregorij

Digitized by

Google

ANASTASll GERMONH

81

lege uetari, rcspondiu QuaiMloquidear, ak Anasta- a
sius, par iil parem xnm habet imperium, potes tu, ;
si labet, qttod sanxit Gregorjus, eo facilius , et
suspendere, et abrogare, quo iUe nihil noui sanxit,
sed uetus taotum ius Sixti Quinti indulgentia, pro-
fanorumque magistrattftwn Hcentia pene anliqoatum,
confirmauiu Verum in sententia perseoerante Pon-
tifice, Anastasius, inanis, ac subtristis ab eo disce-
dens, de infelici rei exitu cum Sanoti Georgij Car-
dinale conqneritur, quominus, eius litterarum exem-
plo ad Duoem missfo > Pontificium promissum sibi
seruari unquam dabitauerat. Cardinalis, quae scri-
pserat,secum reputans, : talem esseauunculi animum
mirum in modum angebatur, suae&que in discrimen
uooari existimationem fremens , eiun demississime
meoet, ne, quae sibi concesserat, fuisseque con- b
cessa ipse fidem fecisset, ulio modo reuocaret: quod,
et Anastasius, Cardinalis litteris exhibitis, Breue ex*
pediri petens , summopere urgere. Pontifex nihilo-
minus in maiorem prorumpens iracundiam, in alia
omnia se trdnsiturum affirmabat; quippe, ne eius-
modi prauo exemplo alij Principes audaciores facti,
ueniae spe similia deinceps essent patraluri, ac, si
non obtinuissent, mortales omnes , coelumque ipsum,
quodammodo quCreiis fatigaturi. Hucusque banus
Pontifex irae fraenis laxatis, iterum tamen, ac saepius,
utroque promissa obtradente, in se ipsum reuersus,
prudeotemque uirum, Principem praesertim, absque
propriae fidei detrimento semel probata, nisi ex causa,
reprobare non posse, aoimaduertens, Ducis desiderio
tandem satisfieri iussit, non tamen per Breue, porro, »
ne solemnioris scripturae auctoritate, largior delin-
quendi materia ad peccandum pronioribus sugge-
rereturj eiusque rei pubticum aliqaod extaret mo<-
numentum, sed per simplioem epistolam, qnam etiam
a VelienSe Praesule ad Heluetios Noncio designato,
ad Ducem perferri uoluit, ut ei debis factae gratiae
mora forte oflfenso Ecclesiasttcam hbertatem excu-
saret, coius dignitatis, cum undique kisidiae ten^
derentur, inteiligeret , summi Pastoris partes esse
magoopere cauere, ac nisi, ne sacrae leges nimia
indulgentia : ttilesderent , throniqoe, Apostolici ma-
restas minueretnr Duk, et excusationehv aequissimo
animo accepit, et Pontifioium minietraot hospitio
exceptum, liberalissime tractauiu

Cum uita functo Vastensium Regulo [Marchionem d
appellant] tribus mnliebris, nullis uirilis sexus fi-
beris relictis uniuersa eius bona ad natu maiorem
fbeminam peruenissent , Gattltcalw Daaalus, Arra-
Igonius nuncupatus, ueritos nt teutissiniae hereditatns
bppida , ditiones , tituli , nomina , focaque plurima
cum amplissimo magistrata, quem Vastensium Mar-
chionum domus Regum Hispaniae beneficie in Regne
Heapolitano perpetua successione possidebat, ex Da*
uala gente in extraneara transiret, Lauintae Vrbi^-
featuni Ducis Sbrori , haeredisque matri propoftit,
ut filiam Thomae Daualo nCpoti suo in matrimo-
nium collocaretj qua, consilium prbbante, Cardi-
nalis a Pontificfe impetrauit, ut sacer Hypodiaco-
natus ordo, quo Thomas initiatus erat non obstaret,

quiri pUeHam Daualam, etsi patruelis stri fiKam ,
uxorem ducere posset. At Ma&tuanorum Dnce Co-
piosissimi patrimonij dominam, cum natu maiore
fifio suo nuptiali uinculo coniuiigi poscente, Laumia,
potentiorem se generum babituram rata, si Man-
tuano Principi filia nuberet , pro Thoma nuptias
urgentibus respondebat , adolescentulam nondum
nttbilem, illumque ei designatum maritnm, impo-
tentem esse ad generandura. Cardinafis, Lantniae
inconstantiam odoratus, Anaslasium identidem ro-
gabal, ut ipsam, Ducemque pro uirili parte in data
fide retineret, falsum asserens, quod de Thomae
rmbeoilKtate incerto auctore eircumferebatur , nec
esse uerisimile, se amplissimis sacerdotijs, ipsaque
Cardinalatus spe nepotem , quem unice diligeret ,
priuari corasse, si eum proK suscipiendae imparem
eognouisset, unde, nec ipse temeritatis cutpam ef-
fugere , nec pretiosissima bona maiorum suorum
uirtutibus parta, quorum causa tantam susceperat,
Prouinciam in familia Dauala , quod summopere
optabat, conseruari potuissent. Vim genitiuam Tho-
mae, apprtae muiieroso minime deesse, cuius testi-
monium extaret filius tunc uiuens, quem ipse pro-
creasset. His tatneo rabonibus, atque argnmentis
eum Lauinia non conuinceretur, Cardinalis ab Hispa-
niae Rege ad Ducem, ac Lauiniam litteras dari
obtiauit, quibus Vastensis Marchionatos haeredi,
gentili suo nuptui tradita, ad ea bona in familia
Daoala retinenda suaderetitur. Caeterum, utroque,
ut oidebatur, tergioersante , Pontificis opem implo^
rat, qui Anastasio accersito, de rei statu plura lo^-
qotus, qaamqoam, inquit, Laoiniae fidem semper
suspectam habui , non tamen possnm nen uehe*
meuter mirari, primariam foeminam , quaeque el
Dauala gente prognatum maritum habuerit, eam,
etnobiikate, et meritis in rempublicam ctarissimam,
molto sudere comparatis fecukatibus spotiari patia-
tar, cumqae uana sint, ac puerilia, qnae de Tho-
mae imbeciltttate ad generandum disseminantur ,
eom, ut familia propagetur, ab ordints sacri nextt
nec non consanguinitatis impedlmento haud grauate
liberare oisnm est: qood otique, nisi ex grauissima
caUsa eoncedi non sole%< ;

Cui Anastasius: quam habeat Lauinia mentem,
Pater beatissime, qooue animo sit, prorsos rgnoro,
ot, qui hac de re cum ea nihil unqtiam egerim.
Duois quidem uolnstatem erga Dauabs proceres
optimam esse soio, adeo ot eius neptera extra eam
domum «uptui tradi non sit probaturns. Certe,
respondit iPontifex, a tam pk>, ac prudenti Principe
ttliod expectari noo poteSt. Verumtameh , quando
uerisimile est, Lauiniam in hoc magno oegotio nihil
sua sponte, sed omfua eK fratris consiiio gestoram,
non dub*to, quift ipse, qoocomque uelit, etiam
wmitentem , sit rmpotsurtis ^ otpOte oon ignaram, si
sttpiat, et filiae , et propriam rem a nemine sartam
tectam conseruari posse, sictit ab ipsO Dtice. Haec
oera sunt, ait Anastasius, neO Laoiniae incognita,
sedy quamuis, et animi praesenlia, et consHio mn-
liebris sexus, condiltonem tbnge superet , mulrer

Digitized by

Google

8i3

COM M EUT A RIOR UM LIB* III.

814:

tameu est, nec de sententia facile dimoueri patitur. a ronium proposuit; sed ei nihil commissum, anuero

Tandem Pontifex Anastasio iussit, uti a Duce, ac
sorore eas noptias omriino probari curaret. Quod
ille, quantum in se fuit, datis ad Ducem litteris,
diligentissime praestitit, quibus> cum parum, aut
nihil profecisset,Ponlifex Referendarium Morram ad
utrumque allegauit, qui tamen, quamuis legationem
suam non indiligenter obijsset, bona tantum uerba
inde reportauit , quibus nihil certe aflcrentibus ,
Pontifex iterum , acoersito Anastasio, Ducem, ac La-
uiniam iu eo oflicio ita claudicare magnopere que-
ritur, siinul se scwe aflirmans Mantuanorum Ducem
per internuncium, enixe a Rege Hispaniae petijsse,
ut eius< auctoritate fiho suo cum Lauiniae fUia ma-
trimonium contrahere lioeret, quod ille erga Daua-

alium miserit Pontifex, nunquam sciri potuit. Hoc
certum est, eum postea hac de re millum amplius
cum Anastasio uerbum fecisse, sicque et Lauiniae ,
et Thomae rationibus consultum. Iltius, quia Ulu-
striorem nuptiarum , quam si cum Thoma contra-
herentur spe allecta mulier, eo,oel in coelibatu per-
seuerante, uel ad matrimonium inhabili existente,.
non dubitabat, quin, quod moliebatur esset felicius
successurum. Thomae autem , quia cum uxorem ha-
bere non posset, essetque suo statu contentus, per
uirtutum curricula, ac bonam famam , generis etiam
nobuitate non parum adiutus ad supremas Eoelesiae
digoitates uiam sibi struere poterat.

Dum haec geruntur, Caesar Daualus Cardinalis

lam gentem optime animatus, facere noluit. Hoc b Arragonij germanus frater, Lauiniae filiam eiuS natu

plane me fugit, respondit Anastasius : at fortassse
mirum non fuerit, si Lauinia, ut filiae conditionem
meliorem faciat , itlam potius Mantuano Principi ,
quam Thomae^. siue alteri cuicumque ex Daualorum
progenie, riubere cupiat. Sed, et constat ex certis-
simorum testium fide, qui cum Thoma continuam,
arctissimamque consuetudinem habuerunt, eum ad
matrimonialem copulam nequaquam idoneum esse,
nec unquam filium procreasse: quod procul dubio
scitu difficile noa esset, si fidelem uirum mittere
tietis, qui ex>eodem Thoma sciscitetur, utrum ad
oarnis officium aptus ;sit, an ineptus: etenim, pro-
bum adolescentem, atque ingenuum, neritatt fucum
non factunum ipstits mores indicabant, praeterquam-

maximo filio luico uxorem dari summopere cupiens,
quo id ex senientia succederet , omnem adhibuit
diligentiam, utque inelius caderet, Inicum in-Hi-
spaniam misit Allobrogum Ducis , eiusque uxoris
Catarinae Regts Catholici . filiae litteris adeo illi
commendatum , ut Rex tum rationibus , tum sibi
charissimorum intercessorum precibus inductus ad
Lauiniam litteras dederit, quibus , uel Thomam ,
uel Inicum sibi generum eligendi ei optione data ,
simul Oliuario Neapolitanorum Proregi mandauit,
ut , st ultra certum lempus Lauinia , quod iussa
fuerat , exequi distulisset, eius filiam Neapolim
adduci , etiam mulcta indicta , atque tn sacrarum
Virginum aliquo coenobio curaret asseruari. Sed

quod-. in eo statu* in :quo fuerat a Deo constitutus, c Lauinia de regia -uoluntate commonefacta, ad.InU

se Kbenter permansurum. aperte profitebatnr. Haec
miratus Pontifex, se quodammodo somniare, ac re-
uera, ut nunciabantur , incredibilia primo aspectu
uideri, dicebat, pro certo nempe habens, Cardinar
lem Thomae Patruum , quidquid ea in re moliretur,
id omne, non solum assentiente, sed etiatn urgente
nepote motiri.

Id non inficias eo, inquit Anastasiua, cur nero
ita sit paucis aceipe [ optime PontUex ] undeyoet
Cardinalis primum , deinde, et tu , deceptt estis.
Postquam Vastensium Marchio fato concessit, Tho-
mas a.b eius notho fratre Ioanne persuasus , itt cuin
nepfce mtptiati uinculo coniungi, studeret , nec tantae
tiaereditatis tcommodum .sibi e manihus excidere si-

cum incKnauit , suntque celebratae nuptiae.

Annonae difficultate , neique frumentariae inopia
Romae , et in Romani Imperij prouincijs in dies
cvescente , non ob anni constitutionem , uel agro-
rum sterilitatem , sed ob! ministrorum auaritiam ,
frumentum , aliaque frugum , ac leguminum genera
ex Pontificia ditione ad extremas terras exporlari
facile permittentium , uulgus querebatur , causamque
penuriae ad summum fisci Praefectum , quem Ca-
merarium uocant, ad Pontificisque nepotes raaguis
uocibus referebani : qui , ne lubricae multitudinis
olamoribus Pontificis aniuius perkurbaretur , non se
accusari debere , sed in Vrbtnatum Ducem tanti
incommodi culpam dicebant esse reijciendam , qui

neret , immo omoi conatu tot bonorum accessione d scilicet pretij magriitudine pen edicta proposita

se s*:familiafr «uae «eput ^nstkueret, aei Principem ;
cum Patruo.Cardinati Arragonio cupidissime egit,
ut totis niribus rem ttiaotaret , perficeretque quod
ipse ingenti animi ardore tentauit; sed, interceden-
tibus nen paucis ,.'nec ipaifuis: difficultatibus , quae
&ciie superarij non . po terant, incautus . adolescens
propiiam irribeciUitateo^ ad coniugalem copulalionem
simul agnoscens, nec ulterius in negbtio progredi,
nec se: patruo. purgare ausus est, ueritus scilicet,
ne grauissimus uir stomacbaretur, ferretque moleste,
se a riepote ip eas angusiias scienter fuisse conie-
ctum.. Substitit Pontifex feve .obmutescens , Jeinde
ab Anastasio percontari,^ quo pacto id ex Thoma
explorari posset, et cuius opera, Ille Cardinalem Ba-

cfficeret , ,up omne .Piceni frumentum (Senogalliam
ueheretur. Pontifici plane nouum non erat , qtio
ad eiusmodi commercium eam ciuitatem a mufto
ante tempore totius Adriatici maris emporium esse
minime uulgare , unde Bononiehses , Ferrarienses ,
Veneti , alijque eius tractus populi etiam cariorc
pretio frumentum extraherent , pluribus mercato-
ribus ob loci opportunitatem, lucrique spem eodem
confluentibus , nihilominus ; Anastasio accerstto ,
.Ponttfex ualde improbare Ducis consilium , perni-
ciosumque appellare adeo , ut nisi ab incoepto de-
sisteret, Ecclesiastico^ popuibs .fame necare uelle
uideretur, quod uix in barbarumy efferatumque
atnmum cadere posse ulla ratio suadebat. Itaqtie ,

Digitized by

Google

Qr5

ANASTASU GERMOMI

8x6

defcere Dncem , non. modo ansam ad ea eomroit- a passim fit , cum in uiio afoundat loce , quod akeri
tenda .noti dare y. sed , quando Ecclesiae beneficia- deest.

rius esset , ne id genus mercaturae cum eiusdem
Ecclesiae imuria, fieret , tanto magis tehehatuf pro->
hibere, quantb illa frumenti , frugiimque fraudu-
lenta asportatio tu exterorum foeneficium , ut plu-
rimum .cbmiertebatur. Quae quidem uerba non
siue ingenti aniini commotione , atque iracuudia
pronuuciabat.:

Cui Anastasius? tantum abest, Pater.sanctissime,
ut Yrbmatum Du* ijs , qui in SenogaHiam- frnmen-
tum. importajit , uHis unquam edictis fauerit, ufc
nihiLminus. Est hoic roaleuolorum inuentum. Istod
bonus Princeps neo somniauit anquam. Natura
ipsa^orperatuk £6 ■ siquidern deferri merce» usus
ipse: docet , hbi eavius ueneunt : nec tamen infi-
ffiasi iprim ;, <rei irumentariae frequentem esse Seno«
galfiae i meroatBm k sed parom et ecclesiasticis locis
illuc asportari palarm est- Cofiigit Dux t ex proprijs
praedijs magnam frumenti uim : magnam item Ru-
uerei fratros , Hippotytus , ac Julianus , magnam
colligunt Episcopi Abbates , alijque Ducis potestati
subiecti , qui detractis ad tolerandam uitam necefr*
sarijs , .reliquum SenogaUiam mittunt, quod , si e*
Pontificia dtyieiie minimum quid impbrtari contingat
non desunt, qui Ducis fefioitati iniiidentes , id
magnutn esse disseminent , forsitan ut contumaces
ipsi ranocentem accusandi , propria uel excusent
crimina , uel leuiora faciant. Quod autem Diix frut
menlum ab exteris in Senogalliam importari pro-
hibeat, milla, uel naturalis, uel cinifis ratio , id o nisi recta in Anconitanum portnm detatae fiiissentj

Pohtifex nullo responso dato, Anastasij Tationes
in bonam partem accipere uisus est: etsi poste»
fiscaies ministri, non solura Senogalliensem , sed, et
Pisaurensem negotiationem interturbare, ab Uhsque
ciuitatibus , ac toto illo tntctu , quasi aliud agentes,
diuertere conati sunt, epportnnam sane nacti oc-
casionera , quod, sciiicet, Anconitana ciuitas ferre
non posset consueta onera, dilabentibus subinde
mercatoribus , ac mercatura fere ad nihilum re-
dacta. Fuerat superioribos annis cinitas itta magnae
negotiationis domicilium f quo Illirici , Macedones ,
Graeci, Aegyptij quoque, aliarnmque nationum mer-
eatores coofluebant , nullis uectigalibus , nutlis porto-
riji, nUlfis oneribus fatigati. At, oum Gregotio Xiiij
Pontifice , supremi quaestoris suasu pro mercibus
in eam ciuitatem aduebendis scuta» dtta ka singula
centena soluenda, impCrata fuisseot, mercatores
supra oonsuetudmem , atque iniquo tempore se
grauatos setntientes , paulatiin abiere , naatbus merces
suas deferentibus , Venetijs exondrari. iussis, Sicque
destituta Ancona , ne , quddi-florente commercio ,
Apostolico fisco soluebati, amplius sohxere cogeretur
suhmais precibus contendtt. Huic incommodo aiia
uia obuiam iri, interceptumque oomnaeroiumi re-
stitui posse . cogitauerunt , .isi nouo ecficto uetaret
Pontifex , ne cuiusuis generxs merces , qwae Adria-
tico mati ueherentur , et in iocis; ApostoliCae Sedi
subieotis dislrahendae esaent, ael i^lac transirent,

nullb modo admrtterenUar, prsusquam proeis scuta
decem in singnla oentena fisco soiuerentur. Quam
impositionem , nt dedioafenfe ■ mercatores , dubiunt
non erat , qnin relictis Venetijs j recta merces suas
Anconam oersus dirigerent. Quod si suncederet,
fiscum Pontificrum annao triginta miUiam scutorura
prouentu facile augendum iri uideJbainrj Itaque
Pontifisx, de pUbJico bqno sollicitus , Bullam , ut
uocant,,edidjt , qua, dum pJuribus priaiiegijs, orien-
tales praesertim : mercatores^ ad merces • Anconam
deferendas inuitabat , et pisauro , et nniuerso Vrbi-
natensi impevio damnnm incredibite infereb^ Nam,
cum PisaurAm ad huiusmodl negotiatibnem locus ,
per quara idoneus esset , atque oppoDtunu^tbo Ve-

suadet. Quis enim tam hnprudens, tam rudis, tam
soi oblitus Princeps fuprit, qui eiusmodi merces iu
suam ditipnem imporlqri , ac ueuire uetet. Num ,
quaeso tu id fiiceres' [ Pater beatissime ] num. ie*
gati , . ueb Praefi«ti y : uel ■ quiuis alij mitiistri tui ,
qui Bononiae > Aemiliae , Piceno , alijsue tibi sub»
ditis prouincijs praesunt , cx • NeapolUano regnn^
uei ex Hetruria magno Duci subieota in easdem
prouincias ,, frumentum , uinum , oieum uehi proht-
foebunt? Nopne Roma ipsa suauissuna Neapofitana
nina in delieijsi habet ita j ut ijs carere magnum
sibi putaret incorotnodttm ? Firmana qnoque ciuitas^
quahtnm rrumenti copia ex eodem- reg^no augetur?
Bononia etiam > quod oleo intitur , nisi iere ex
Hetruria fiu-tim importato ? Ita naroque naturam </ netijs- merctta laddaci sohtaev per Pioeniom., Vm-

briam , allasque eccksiastidas prouiucias di«tribue>-
bantup, Bbmamque ipsam ', ac nbn rar» iNeapolim
transferebtantur r nujbo . in itdta< Vrbinatehsi ditione
prorsus onere grauatae; uuius > denarij , siue

iulij , .in singulam clhellarjj muli , iquamuis pretio-
sissimaihisavohmin: .quo )fisbat > ut. uhiitate aego-
tiatoribus piena , mercibhstpeipro iocfi captu bene
instructa , tabernae domuhque. . carius iocarerrtur ,
rjec non >tritioum , uinuaa ^ oieum , legumina j cae-
teraeque fruges , non stne magno iruosairam iucro,
maiori pretio ementibos eonssarent , . qnam in afijs
uicinis ioeisy quin , «tl nauium .oocasione^, qutte
mercibuar ohustae Veneti jis. > Pieaurqm , ac Pisaaro
Vfcnetias ukrq , citroque meabant, Ducales pbpuli

comparatnm est, ut in.omnibus orbis pantibus re»-
ciproca sit mercium comraumicatio, ipsaeque mercesi,
«tbi cariua ueheunt y tiMnaiernntur, neC quidquam
•proficiunt edicta:. Prinbiphni , c utA mnlctae , uei
poenae , etidn^ eapitaJes iitipositae x lucrl enim spea,
et ieges, et pericula contemhit , neo satis est vdsis
-mifitum custbdia munire, nt transgressoribus tran-
sitUs praeciudatur , .cum noctu , ac per ignota , ac
fere inuia loca,<jihi iter aperiant. , Optime ■• scio ,
Allobrogum Duoem magnam adhibere diligentiani ,
ne eO inscio , fnumentum ad Genuenses, uel In-
subres asportetnr , eitisque kuis armaturae equites
uigilare , he fraus: fiht ; attamen fit , et non raro ,
.nec ut plurimum de parua sqmroa , sed ubique id

Digitized by

Google

8»7 COMMENTARIORUM LIB. III. 818

ex ijs, quae importabantur , atque exporlabantur , a sedi Apostolicee immediale subiecta, Bononia, atque

praesertim uasU fictdibus , non cont«mnendum com
modum capiebanU

Hojus Pontificij decreti Dux ab Anastasio certior
factus , statim mandat, admoneri Pontificem, sibi,
suisque populis ex ea nouitate ingens creari detri-
mentum. Contra Pontifex id nullam rebus Ducis-
mole6tiam aUaturum, uel damnum, constanter af-
firmare. Verum , ualide urgente Anastasio, Du-
cemque pluribus de causis uehementer grauari
acriter contendeote, in baec tandem uerba prorupit:
se facientem, quod kire facere posset iniuriesum
esse oemuii, aboquin sibi ipsi iniuriosum futurum,
si, reiuctaute cooscientia, Sancti Petri patrime—
nium , absque cuiusquam legitima ofiensioue , au-

Aemilia ab edicti noui conditionibus minime cxem-
ptae, si plus Duci , quam ipsis concederetur , me-
rito sibi iniuriam fieri conqueri possent, cui ra-
tioni nequaquam acquiescens Auastasius , bocum ,
inquit, querelarum strepitum (Pater beatissiroe]
quando tibi obsequentissimo Principi gratificari
uelis facile sedabunt priuiiegia a Paulo tertio ,
alijsque Pontifictbus Vrbinatum Ducibus concesia,
quae sane eiusntodi suut, ut, nisi tibi raokstum
esset , quod petitttr , etiatn iure deberi ostendere,
possem, non utique , quod iure tecum agendum
sit, quodcumque enim obtineat Dux, id omna
tuae liberalitati aoceptum refert, sed, ut priuUe-
giorum excusatione, et tuis populis satUfacias , e|

gere negUgeret , quando totis uiribus in hoc ineum» b munificentiae tuae laudera reportes. Id , sibi minims

bere deberet, ut, rem ecclesiasticam y quantum
aequitas permittebat ampliorem redderet Quam-
obrem Anastasius, quoniam se operam ludere
amraaduertebat , alia uia Ducis desideiio consu-
lendum ratus , quid egerit cum Pontifiee: publicants
ordine aperit , quamque graue illud edictum , ac
noxium urbis, populique Romani uectogalibus fu-
turuau »U , demoostrat : deinde eadem de re Bono-
tiiense hiternuncio , Aemiliaeque negotiorum gestore
cammonefactis , indicat , ecclesiasticis popuiis, tum
cbmmoditatis , tum impensae ratione magis expe-
dire sibi neoessarias orientales meroes a craitate
Veaetiarum > quam «b Anconitana accipere pluribus
de causis, sed praecipue , quia illius comroercij
occasiene poterant res proprias non sine magno ,
et publico , et priuatorum lucro , ao shte mora
Venetijs distrahere, ac permutare.

Hi onraes Anastasq ofitcio persuasi , adeunt y rpr
gaotqne. Pontificem , ne ad unius Ancooae benefin
cium impeuse indtnatus , tot aliarum ciuUatum ne-
gligeret utititatem , quin suadent,. ut, pro sua
prudentia, caueat, ne, dum unicum uectigai au-
gere studebat, plurium uectigalium raditam mi-
nueret. Qood, si in ea perroaneret sententia, ut,
qoae decreuerat, eraatno stare ueUet , 1 Pubbcam
Romanorum uecligalium a se conduotorum «nnnae
penaktui -quindecim millia scuta detrabi debere
contendebant. Pontifex , etsi nihil mutatus , attaamen,
ut, et Duci, et caeterig satisutceret , allatasque

ingratum fore , annuente Pontifice , AnastaSms ,
quod de Dttcis iure uerbis asseruerat, Subiectis
legum latorum Scitis, atque interpreUtm doctrina,
stylo scholastioo de scripto quoque ita coroprobauiW
Gura per Pontifioes sanctuati» tuae a»tecessores
fuerit Vrbini Ducatus uqa dum . omnihtts regalijs ,
gabellis , et datijs concessus , ut- in pluribus legitur
inuestituris , necessario sequitur, quod in iUis fue-
rint etiam comprehensi portus , et ripae maris ,
quae in iUo reperiuntur Ducatu , quoniam suOt de
regalibus , testimouio Iser., et ahorum ad tit. quae
sint regal. u«t». portus. Capk%4 iuuestitur, feud,
uei^s. portus. Et cum huiusmodi eonoessio, huiusque
fuerit inuiolabiliter obseruaia respeotu libertatis
c |K)rtus , et exaetionts uectigaiium > talis obseruanUa
operatur, tat , quoad, inuestiturarum inteUectUm.^
nutla.hodie supersit hausitatio. Et , lioet negari uon
debeat , sanctitatem . tuam posse uniuersali eoosti-
tutione, ad fauorem , et comraodum ditiouis tuae
ecclesiasticae lata usum ipsorum regalium » , aliquo
modo restringere , cum tamen in ultima inuestkutf»
Pauius lij uoluerit eamdem inuestiturain habere
uim contraotus ulU*o , citroque obUgatOrij , «t Uh
iu futurum derogari ndn posse; non uidetur in
generali reuooaiione., de qua ia Glementina uliiuaa
constitutione dicta comprehendi inuestitura, quae
habet uim contractua ulUro, cUroque ebhgatorij<£
glos. ad Clem. dudum de sepult> Mobed. deci». a34
in fin. et 349« Puteus dects. 173.' lib. 3. Ptecegn.
contra edietum suum rationes aliquo numeso lut* d decis. 117« lib. 1. Praeterea huiusmodi cons/tiiuf

bere uideretur, congregatioui ad cognoscenda po-
puiorum, ut uocant , grauamioa institutae rem
djscutiendam committU, cuius Judioes erant Gardi-
nales Gamerkius , Aldobrandinus , ac Sahcii Georgij.
Fiscalium itera Clericorum .praeiectus ViteUius (De-
canum appeUant] Geaius supremns quaestor , Gk>-
rierius eiusdem Fisci clericus , Paulus Copertius
commissarius , et aduooatus, qui omnes nuUis. ra-
tionibus flecti potuerunt , quin , quod edixerat
PonUfex, e republica esse pronunciarent. Quare
Anastasius rursum ad Pontificera aduolat , eumque
•rat , ne Vrbinatum Duoem nouo illi decreU> suiujci
permittat. IUe, se id facturum negat , quia ; ,cum
Vrbtnatensis dilio permde haberetur, atique ioca

tionis ampUtudo, et magnitudo uerborum, qua. usus
fuit. Paulus iij, et aiij Romani Pontifioes in praefetis
inuestituris dedarant expresse ipsorum uoluntatem,
quae quidem debet suum perpetuo sortiri eflfecttu»
iuxta. responsum iuris consuiti in L. BaUisla. ff. ad
Trebell. Bart. ad L. cum scimus C. de Agricol. et
censit. lifo X. , et stc tanto facilius poterat.saneUtas
Uta moueri ad deciarandum , Vrbini Dueem gbr
neraii " illa constituttone non contineri, . quajbenus
csset comprehensus , neque ista deolaraUo; ab alijs
poterat. in exemplum trahi. Siqutdem alij , praetetS*
quamquod sunt Sedi ApostoUcae immediate subr
iecti, talta non habent privUegia ; aut inuesti-
luvas , uel ^non habeut uigorem ultro, uitroqwe

103

Digitized by

Google

ANASTASII GERMOMI

819

obiigatorij contractus. Quin in eisdem inuestituris a
expresse cauetur, huiusmodi regalia datia, et his
similia Vrbini Dncibus concedi , ut ijs portus , et
fortalitia sustinere , et tueri commodius ualeant.
Et, quamuis Princeps sit legibus solutus , suas ta-
men , et teges , et contractus , quibus consenserit ,
uiolare non debet, per ea, quae notantur, ad L.
digna uox C. de legibus , et ad cap. 1 de probat.
• Pontifex his rationibus moueri uisus est : sed ur-
gentibus praeter alios, qui ab Anconae partibus
stabant, Cardinali Camerino, ac Supremo Quaestore
Cesio, ne inconstans uideretur, nihil pronunciauit.
Sed negotium eidem Congregationi iterum exami-
nandum detulit', quo ; ut ego autnmo ; illa a priori
sententia non discedente f haberet ipse , quomodo
decreti sui obseruantiam excusaret. Itaque cum ad b
septimum calendarum augusti indicta fuisset con-
gregatio, Anastasius , licet domi haberet sibi cha-
rissimum germanum fratrem Antoninum Dominicani
instituti religiosum in extremo uitae periculo con-
stitutuin, unde earumdem calendarum octauo sancte,
ac composite diem obijt, ne officio suo uigilantis*
simus minister tantulum deest, damnis omnibus ex
Pontificio edicto Ducis rebus impendentibus ante
oculos delegatorum iudicum positis, Pontificem adil,
supplexque obsecrat,ut, quid de toto negotio tan-
dem facto opus esset, ipse statueret: esse niminim
uerisimile , eius ministros nihil contra edictum au-
suros, quodque semel pro Anconitanis decreuissent,
quamuis Vrbinatensibus ualde incommodum , ob
«dicti reuerentiam , iterum decreturos. Nec eum c
fefeUit opinio; omnibus ab edtcto discedendum non
esse uno consensu, uoceque una censentibus.

Anastasius de rei exitu per litteras Ducem edocet,
simul et quod ad tantam duritiem molliendam, op-
portunum esset se prorsus nesoire , scribit ; nisi fbr-
eitan extra ordinem mitteretur, qui Ducis maximopere
interesse indicaret, eam congregationis sententiam,
tamquam Vrbinatensibus mirum in modum iniurio-
sarn^ a Pontifice non confirmari, Dux consilio pro-
bato , eruditum , prudentemque uirum Fabium Al-
bergatum mittit , qui ad tertium iduum augusti
ad Vrbem delatus apud Anastasium diuertit, et
usque ad sequentem aprilem mansit, pluries Pon-
tificem alloqutus, plurimum laborans, pluraque af-
ferens , quae eum de concepta opinione deducerent , d
sed firuslra. Tandem , cum uehementius urgerent ,
Anastasius, et Fabius, ut edictum ipsi Apostolico
Fisco nequaquam proficoum omnino abrogaretur,
nec quidquam profioerent, si liceret, Pater Sanctis»-
sime, inquit Fabius facile ostenderem hrnus edicti
obseruantiam, non solum inutilem, sed Apostolicae
sedis rationibus damnosam futuram : Cui Pontifex :
id plane mihi gratissimum fuerit, quando, nec pro-
positi mei adeo tenax sum , ut aliorum iudicium,
quamuis meo contrarium, praesertim si aures teretes
habeant, quemadmodum te habere puto , et explo-
rare , et nonnunquam sequi recusem.

Fabius facta sibi loquendi potestate ualidis ra-
tionibus ab origine repetitis, susceptam PrOuinciam

8ao

compendiaria uia egregie sustinuit, arguens , nec
publice, nec priuatim expedire, edictum obseruari,
aut uim legis habere. At iudices Fabianis argu-
mentis , nullo dato responso , quae contra eorum
decreta dicta fuerant, in arguentem retorquere co-
nati sunt , nonnihil mordentes , quod ptusquam
oporteret sui Principis mandata egrederelur ? fatcem-
que in messem mitteret alienam. Erat quidem Fabij
oratio elegans , efficax , succique plena , atque opti-
mis nitebatur fundamentis adeo , ut aduersantes
[quod maxime nolebant] in disputantis sententiam
trahendum iri Pontificem iure suspicarentur ; id
tamen Anastasius fieri posse non putabat, ut, qui,
eum in Anconitaai portus augmentum maiorem in
modum propensum obseruasset, et licet in sermo-
nibus erga Ducem officiosissimum, nihil tamen ad-
missurum , quod edicti sui auctoritatem aliquan-
tulum conuelleret. Id , cum Fabius odoraretur ,
Congregationi alios adiungi Cardinales petijt , quae
reipublicae conducerent , ut ipse existimabat , libe-
rius pronunciaturos , cum in prioribus decretis
partem non habuissent. Adiungi Pontifex nonnultos
iussit. Verum, et illi a Collegis non discesserunt.

Interim ad Vrbem appulit eques Sorbolongus
Anastasio successor datus, qui,etsi, pro temporis
opportunitate , reique statu , ut edictum omninn
tolleretur non paruam adhibuil diligentiam, de
pristina tamen seueritate nihil remittente PontiBce,
nihil peregit. Hoc, ut Vrbinatensium negotiorum
gestore, ad Pontificem, ad Cardinales, ad Aposto-
licosque ministros , deducto , Anastasius ad officij
sui studia, se totum conuertit, ad iustitiae, scilicet,
ac gratiae signaturam , quam uocant , pertinentia ,
quibus tantum nominis assequtus est, ut magnus
ad eum htigantium fieret concursus, nec inter au-
licos proceres, Referendarios uulgo nuncupatos ,
quibus- causae extra rotalia iudicia detegari solent,
uel gratior, uel exercitatior Anastasio esset nemo,
reliquwm otij tempus, si quod superesset, in glos-
sematis oonficiendis totum . impendebat. Per eos dies
Foro Semproniense , Episoopo Ecctesiam suam di-
mittere cogilante Vrbinatum Dux, cui subiecta est
ea ciuitas, id sibi usquequo gratum fore ostendit,
dum ilU Sacerdotio Anastasius praeficeretur ; quod
tamen ille , petente Episcopo , eam sibi an-
nuorum prouenluum partem reseruari , qua suc-
oessor magnopere onerandus uidebatur , plurimis
Duci gratijs actis, recusauit. Eodem lempore, cum
Marco Antonio Vitiae Veroellensium Antistiti ex
uarijs crirainibus in publica custodia Romae asser-
uato, coristans tama esset Episcopatom omnino abro-
gandum iri j AUobrogum Dux , Anastasij meritis
suadentibus, quasi Vrbinatum Ducis liberalitatem
aemutaretur, Arconato legato suo scribit, ut si Vi>
tiam succumbere contingaf, .Niciejnsium Praesulem
ad VerceUensem Ecctesiain Pontifici proponat ,
Anastasium uero ad Niciensem , ac paulo post ad
Salutianam , etiam rectore orbatam , antequam de
Vitiae csfusa cpgnoscevetur. Anaslasius ea de re
certior factus , immoitales Duci agit gratias , quod

Digitized by

Google

8ai

COMMENTARIORUM LIB. III.

8a;

tanto eum honore dignum censuisset, cui summae
benignitatis praeclaro argumento ulla se ratione
respondere non posse plurimum dolebat , quamquam
immensi beneficij , dum Uiueret, memoriam esset
conseruaturus. Quo uero ad Salutianum Episcopa-
tum, quandoquidem ob eius tenuitatem se in illum
populum parum officiosum , sibi incommodum ,
ipsiusque Ducis amplitudini quodammodo iniuriosum
futurum prospiciebat , nisi id ille aegreferret , non
debere tantuin on^vis suscipere, priie^erturu. uuja ,
Roma discedens , pliis faset amissujro , rroaui e*
Episcopatus accessione accepturas . cninque iu co
totius orbis celeberrimo theatro , tum priuatim ,
tum publice, et aulici, et Praefcfi ~pf rft qfa^pf ^fm)
nominis dignitate plures annos" Sustinuissei indi-
gnum putabat de iure suo, ut ita dicam , adeo
decedere , ut titulo tenus honore auctus , reipsa
bonam anteactae uitae famam obscuraret. Quod , si
res m eo statu esset, ut existimationem suam^eon-
seruare posset , familiam decenter alere , nec non
de eruditis uiris , quorum opera in Pastorali officio
usurus esset , benemereri, procul dubio, alia qua-
cumque, tametsi multo insigniore Ecclesia post
habita, ut, quanti faceret Ducis beneficium omnes
intelligerent, ad Salutianam absque mora conuolaret
libentissime , aliam etiam a Duce sibi oblatam ne-
quaquam imposterum recusaturus , dum sibi ita con-
sultum sil , ut, quae decent, Episcopum perficere
quodque Romanae aulae nuncium remiserit, posset
excusari. Hanc autem repulsam aequiore animo Dux
lattrrus' : trVrlebatur > quod Ktterjarum a se ea d« ; re
ad Arconatum iegatuifi suum^datarum, iwmdutn ac-
cepto resporiso : , ; quasi negotij extUam pMieuideret^
eidem legat* iussisset , u* y $i ad Salutianunr Epj^
scopatum AnaslaSij animum aliennte uideret alittu»,
quem aibt ofom^nabat ,-pr»poireret. -,!v.-..

Du*m haec uulgabantur , extiftcto per eos die» Sa-
lutianorum Antistlte , Aulici poBimlli , prapioquos
snos Ecciesiae Verceliensi praefioi nimium'cupientes',
quarido, ut erat rumor uitia eo gradu deijoeretov ,
Anastasram fideKtatis in primis suntmopere laudant,
deinde, qaod in Saratiana ciuitate paulo fcttte beflp
snbacta plurimuin Ducis refeifret , cui pastOralis
iMitts populi cttra traderetur, eam nemfoni asfeewtnt
opportuhius>tutiusue commitli pqsse, quam Anastaeio,
<juem propteura Dux hortari deberet, ut rodustrio
rectoce indigentem omnino aceiperet, simulque acci-
pienti spem faceret, se eius uirtutibus, ac meritis
debita in dies praemia, atque honores diligentis-
sime curaturum. Pessimum hoc amieorum genus
non laudauit Anastasium, nt de homtne uktutibus
omato benemereret , nec , ut Dtoci commodum af-
ferret, sed, ttt, illo ad tenuiorem Salutianam Eo-
clesiam promoto , - iaudantes uerborum lenocinio
Vercellensem' multo pinguiorem , quibus fauebant,
reseruarent. : Haec quemadmodum tractata fueraot

a ad Anastasium perlata , prudentem hominem nihil
mouerunt, quin ille de Vercellensi Ecclesia iudicium
expectare uellet , quae alias uita functo Asinario ,
ei obuenisset , nisi Sixto V. Pontifice , idem Vitia
nonnullorum criminum reus absoiutus ad Episco-
patum illum admissus fuisset.

Quo tempore, sicut, et postea, quantum in probo
uiro possit aequanimitas, atque constantia , prae-
clare testatus est Anastasius, non modo obiecta
Yiliae, delicta. .u^u-^irobaas^ sed quantum potuit,
e\<:n$»ns iromcij ta^Tnito Aerens, quae ipsum
Episcopali dignitatc abdicare possent.

Eodem tempore, uel paulo ante Dominicus Cardi-
; na.lis' J>in<?Hw3 s^orOTpm Ministroram PatriarchalisBa-
" silicae Liberianae, siue Sanctae Mariae ad Praesepe,

b Praefectus, Archipresbyterum uocant , Anastasium
administrationis suae uicariumelegit,approbantePon-
tifice^personamque electi modestiae, ac prudentiae

. laude-etiam cohonestante , magna sane cum Pinelli
uoluptate, cui , quamquam Anastasij mores minime
latebant, iucundissimum nihilominus fuit , quem ille
amicum honorauerat, grauissimo Pontificis testimonio
honorari. Anastasius Vicarius factus , cum inter
primores illius Ecclesiae Ministros, quos canonicos
appellant, dissensiones ali, odiosaque iurgia inua-
lescere , accepisset , eos in Gapitulum , ut uulgo
uocatur , congregatos breui sermone ad pacem ,
concordiamque hortatur, docente experientia, paruas
res concordia crescere , magnas uero discordia di-
labi : quin et Christianum dogma esse , Christum

e non habitat>e, ubt no« «s»T pa*Vsetf eiufe edoer-
sariuttf Satanam> qliod- feota cogftalteae o*ncepttira ,
etiain perdhorum hominum at^mis 'horrprem ineuf
teret. Quaprepter, cteberfc diuino etAftfi mmis%ratttes
in iiio Beatissimae V«^ht»is Sucrarie %Mre- M aieris
nomine- inslgnilo, tamquam in spepula cotfstiCtttbs 1 ,
uitae ; integritate merumque «uauitate imltaWlfc
de se' exempldm praefeere : quod qufrtetn diflicile
non fuerit ijs , quiy concalcatis coutrouefsij^) ant-
moromque fluctibfls sedatis , Ded > ac' Sanctissimae
Deiperae eordium suofnm holocflttttutn ob«u4erJrit '»,
quamque; debent operam Ecclesiae , cui seipSQ» ad-
dixerunt, laeta froote, ac iiberaliter pewsohaere
«tuduerint. Quod, si , serio in animum indflxerint',
scirent, se Anastasium ad eorum coromoda para-

d tissimum : contra uero in contumaces indulgentem
minime habUuros. PVoinde etiam, atque etiam ilios
rogare, atque obtestari, ut in aeternae salutis cu-
ram toto peetore incumbentes , . eluso *mundo ,
camisque illecebris de Dtaboli artibos triumphare
satagereut, sibique VicariatuS' muuere , quanta
maxime suauitate rerum usus permissurus sit-,
semper gesturoj illos amandi, atque ornandi oeca>-
sionem praeberent. Annuerunt , omnes > studiaque
Vicarij plurimis laudibus extulerunt.

Digitized by

Google

ANASTASII G

tnpy.n, ■rn;irl>it8 .iJjiJfimrn rlrqo -^Ki i. Do ■■>>

Ui: >

11; f.' •

I IVf."('l I

;■"■>:'■ !.:!;; t !iU;:»n/; Ji!!r
- ;: .'• ;'.• r. ' -ii'' n-i:

j "••-"•'• •••"•:
, . ' i i: ;:•; •.!."■; '■:!'. / .:

f . ■:•., ,,i ;••"••,'•' ;

■ j ' _ f . • ■ ■ 1 ;:<!':■'!•']

<■ m,:*. : : •• ■': ■<'.,' ■ ' ! i 'r
•:',■) i .. -.» , r-.;i !->f.'-' ■ •!

'.O - i ■ !•)! t * ,:.!'■•■. !

-•.::.. j ' ' . :)•'"..:■■

( .!.-.: .. . : ..' ■.'

COMMENTARIORUM

!. M.;!.. •: '

i! •, i • ■■(. !.vj ii;
'.:> in . •> , '-.-n'>-

, LIBEft QUARTUS

<',:.; ..'! , •. -•;

. Vita funcBo Ferrariensium Puce Alphonso eius
nominis secuado, anno salutis quipgentesimo nonar
gesimo : s^ptiauo ; sup*?a jwiUesimum sexto calendas
lioueujrJbris < touila relicta prole, nec ex Estensium
J^mili* aliqao.t existente, qui in Ecclesiastica illa di-
tieue, feudum appellant , legitimum titulum haberet,
otifix Clemens, ootauus uere Maximus, atque optimus
Pontifex >, cofluocatis Cardinalibus de Ffcrraria etiam,
si opus esset, armis recuperanda grauera habuisset
pt-atioqem , fuerunt ex eO nwne.ro , qui modum ab
eo proppsitum nequaquam probarent, quod, scir
Kcet, munitissirna ea esset ciuitas, quodque Prin-
cipes non bene! secum agi existunantes, si Aposto-
lica sedes reUgiohis PrincipatUjOppidisque opulentts,
ac Prouincijs non paucis impendio potens , tanto
etiam dominatu augeretur. Caesari ex Patre notho
defuncti Ducis consobvino , ut Ferraria potiretur,
fuissent opem laturi , quod, sine acerbo, ac forsan
.diuturno beilo, .raagnaque Romanae Ecclesiae ca-
lamilate ,. fieri non. posset :■ etenim credibile esse ,
Caesarem , si a Prineipibus Cajtholieis destitueretur,
ab hostibusCatholicorum auxilia facile impetraturum,
quos Italicae gloriae., ueraeque. religionis odio nen
est dubitaodum , quin contra Christi Vicarium es-
sent absque mora nomina daturi , unde timenda
essent incendia, uastationes, agrorum depopula-
tiones , Vrbium direptiones, stupra, adulteria , sa-
crilegia , rapinae , latrocinia , sacrarum uirginum
niolationes , Ecclesiarum ruinae , sacerdotum con-
templus, reliquiarum , rerumque oinuium sacrarum

c conculcationes, aliaque id genus scelestissima, atque
atrocissima facinora, et^ quod magis urget, haere-
sum per «ftiuersam Italiam jnfestissima dU.seminatio,
quarum extirpatio, quam difficilis foret Angliae ,
Germaniae, aliarumque nobilium Prouiuciarum ca-
sus docebat funestis^imus. Haec tamen,, etsi consi-
deratione digna, Pontificem de sententia non dimo-
uerunt, quin coosilij sui ratione in Deo collocata,
constanter, ac ipiro charitatis ardore , uuiuersam
Ferreriensem dominationem fisco Apostojico addi-
xerit , magna boni euentus spe in Hispaniae rege
posita, quo a partibus Ecclestae stante, nihil pe-
riculi Apostolico patrimonio aliuode . metuendum
esae ^cebat , nimirum religiosiasimj Principis sin-
gularem in Deum pietatem , summarnque jn totius

b sancUm«niae . «lemiciliuuu, Beali PeU.i calhedram,
obsequium iam.pridem expi.oratum habens. , Quarc .,
cum Cathoiicam Ecclewam omnibus, semper sit of-
ficijs prosequtus, non est uerisimile , eum Cbrisl)
sponsae aliquam, uel leuqm iniuriam fieri unquam
permissurum, His peractis , ne pro F errariensi ne-
gotio esset totum Cardinalium Collegium saepius
congregandum , uiginti ex illius corpore a Pontifice
selecti sunt , qui pro rei statu, quae subinde agi
oporter^t , deliberarent , statuereut , ac de more
ei tractata referrenL Selecti fuere : Arragonius
Comensis, Alexandrinus , Saluiatus licet absens ,
Lancelotus , Caietanus , Camerinus , Justinianus ,
Borromaeus , Aquauiuius , Cornelius , Burgesius ,
Blanchettus , Arrigonius, Sfortia , Monlaltus, Far-

Digitized by

Google

825

ANASTASII GERMOHM COMMENTAIUORUM LIB. IV.

8a6

nesius , Aldobrandinus , Sanotl Georgij yetGesius.
. Inter bo*, cum iiumeratiuv, : nop esstft ^ejuquis ex
Hiapeois Caidinalibus ., nec; ; qqisquam ex.ijs, qui,
rogante Hispaoiae Rege, purpurae ho.oore donati
iuerftut , U» MadiroUus, Terranoua, Ascapius, Cp^
lumniusv omaes , quasi se,ceniemni uiderentur , id
grauitef ferebaat ; ciun Apa^sius ,Poptwe>s .pru-
dentiam ia dubiomi uocari attimnduerte^is , quaesu-
surrabentor, Gardinaii |>aoc*4 Georgjj hisce fere
nerbis fideate*- aperit: ; . ! , ; ; . ;:..:;,.,• .1
Ea est , uir illustrissime, erga Sanclam ,, hpfn0
Sedem fides wea, ea erga B^atissjmum Apupcplpm
tuum propeasioy aq^reuei-entia;, ea.Jendew» erga te
heneuolenti3,, ut dull» .aipdo , SMppriijaejfe ppsse tutfl
cooscienUa «ibk ip dear > qtoae rtd £ecle$iae digoi-
tatem quomodpcuipque pfertiueanl, qua&gue bonum
exitum hobece , et iammi PenUficis, fit +ua ; ioteres.se
rerum suadet ujoissUudo. Hoc ue^o. ejufcwodi est,
«t cum pijssioiofi > Prjnaeps ammo suo ptfo Ferra-
viensi re Cardinalilws .patefaqto , aperte ; p^ofe$sus
■sit , se duawnodo Rex, Catbalicus Ecclesia<e putro-
cinitun suscipiat , quorumuis nduersariorum pote.Ur
liam non foFmidaturum, meo. qpidem judituo extra
pericuUun non e&t, Cardiuales, uel naturallispaiios,
uel prd acceptjs beneficijs Hispauiae regi ohnoxios,
ab eiusdew Fe^rariensis negotij conspltatioue , omnes
exciudi, quaiido perspicuum est, Regem,:quae de
Curiae Romanae rebus scit, ec< deliberat, per le-
gatos sops, uel , per sjbi gratiore* Cardinales scire,
ac deliberare, quemadmodum et poliuca ratio po-
stulat , ubique geqtjtum» Quod, si Regis. amici ab
ea tractatioue aroeanturj, cui eos interesse pubhce
interest, praesertim> , ut . de ijs, quap acta, Uel
agenda fuerint, Rex subiude certjor fiajt,. quomodo
poterit iUe : laboranjtibus subuenire,,.uel auxilijs suis,
si opus fuerit, operam praestare oppovtusam ? At,
quaeso te , ^mid faciant purpuratj ■ iUi , quantumpis
de bono publico solliciti , quod , et Regi gratum sit,
et Summo Pooufici cpmmodum, quaudo in re
tam graui Ecclesiae . neqessitatibus opem. plusquam
medioerem ailaturi praetereuntui', ac quasi iouliles,
uel infideles , despiokintur ? Optime quidem sepjtit
Pontifex., dum omnia sibi prospera fpre puta^, si
Catholicum Regem sociuin habeat ; nop enim ue-
risimile est, quemquam , tametsi magni nomiuis
aduersarium, ausurum pro Caesare Estensi unquani
arma sumere, sed prouidendum, est etiam, ne im-
posterum reipublicae nopeat, quod in praesentia e
republica esse uidetur» Perorantem Anastasium am-
plexatur Cardinalis, uerbaque ut ipse obseruauerat ,
amoris plena etfundenti, gratias agit, deindc Auun-
culum excusat , quod , scilicet , id non fecerit io-
consulto , praesertim , quia inter Ferrariensis rei
consultores noo deessent, qui in Regem.bene af-
fecti essent nihil minus, quam ipsi Hispani, quippe
Coraensis , Alexandripus, Caietanus. Cui Anastasius:
non inficias ierim , quip , quos enumerasti , erga
Regem sint optime animati , ut upumquemque ex
proprio commodo , quem dicis , amorem metiri ,
non dubito, quodque facit, non cpactum, sed spontc

sua faceie, uel, ut iogratus dici nequeat, gratiamque
accepu beneficij quodammodo referat , uel , ujt
uianvsib» steraat ad accipieudum beneficium. Hispa-
norum*uero, nec nou aliorum> qui regijs oflScjjs
Cardtoalatum ass.pquti sunt , alia est consideratio.
Nam , cum probabile sit , eiusmpdi beneficiarios.
tantae iiberalitatis memoriam nunquam deposjtures,
fit .^rofecto, ut Rex sibi eo pexu deuinctissimis
a«a*(iis , maiorem fidem habeat , quara. aUjs. Taudem
Cardinalis , quonjam Anastasij consilium, et magnv
pppderis, esse , et non. uuigarem praeseferre , bepe-
uolentiam uidebatur, omnia retvdH Pontifici , qui
amifium copsule«tis apimum probauit, et Cardinaii
AjWobrandiPo ,pro Ferraria recnperauda legato nuper
desigpato, ad ^x^rcitumque ,ea de.^usa paucissi-
morum dierupj; spatio coa^Uim,, dispedenti, Inicum
Gueuarinia» Cardiuajem Hispaaiepsem suffecit, gra-
uejtt qpidem , : ac. . . prudentem uuuni qui plures ,
eosque suprem9s ?n Hispania, gesserat Magistratus.

Quare, non modo Sancti Geprgij Cardinalis, et
Hispani omnes , ac Dux Suessanps Regis legatus
praecipue, uec non ipse Gueuarius, uerum, et spm-
mus Pontifex .plnrimum Anastasij ofiicijs se debgr»
professi sunt. . :

Eodem tempore humanae scilicet salutis sepUmo,
et nonagesimo anno supra millesimum, ac quinr
geptesimum, tertio idpmn nouembris exU-emum diem
obeunte Catarina Ailobrpgum Ducis uxore^ quinque
uirilis, et quatpor muliebris sexus liberis relicris-i
nihii tristius Anastasio euenire potuit, quam sibj
immatura inorte praestantissimam praeripi herpipam^
quae erga Germonios om.oes maxime propensa, enni
semper plprimi fecerat, ex eiusqne fratrc neptem ab
intimo sibi cubiculo adsciuerat, magoa sane cum
^entis Germoniae gloria : non modo, quod ea stirpe
genibte uirginis paterna dos, quaternis nummorum
aureorum mdlibus Priucipis liberali^^p laptior fieret
[hanc nempe summam «rogare solent Al|obrogum
Dnces nobilibus Virginibus nuptui tradeudis, quae
eorum muliebris sexus consapguineis operam nanaot]
sed multo magis, quod illa eo ministerij hoporeau-
jgeretm-, ad queua in domo praesertim Ajlobrogica,
nisi perillustres , . ac sublimi prognatae saqguine
fpeminae peruenirent. Anastasius tamen eximia animi
constantia, ac moderatione iacluram peue irrepara-
bilem tulit : quodque ad acceptorum beneficiorum
.gratiam referendam polerat, id facere, non distulit,
nimirum, sacro e uestigio facto, idest ad diuinam
gratiam defunctae PaU*onae conciliandam , Missa [ut
recentiores appellant] in Liberiana aede statim, ut
funestum nuncium accepit , celebrata. Deuide ad
amantissimum illius uirum Ducem ofiiciosissimas
dedil lilteras, quibus charae coniugis occasum ita
luxit, ut afilictus Princeps rescripserit, sc eius. of-
iicio, magno angore leuatum, suaeque aegriludini
,ulilissimam iude accepisse medicinam. Quoniaip
uero solent magni Priucipes , tam de prosperis ,
quam de aduersis , alter alterum per legatos
uicissim commonefacere , Dux Domiuicum Belluin
Romam allegauit, ut uxoris inlcritu summo Pontifici

Digitized by

Google

827

sigjiifica&> , & sjmul de reoepto Farraria ->gra8tttf '■ salutis ahbv Sttpra tniHesim^m y ac qtiingeniesiroatoy

fefetur. 1 r ■' *' '„•_ . ••

Cum autem Marchioneta ;&pittukm e Ianuettsi 'te-
publica eadeto de cansa per teos dies Rbttlam tois"
sttth Sancti Gebfgij Gardinalis p^fhonorifice opiparo 1
etiam conuiuio' tfactbsset, Anastastos AUobrogicum
legallttm, ;nori eodem mbdo habitnm fttisse indigne
feretts, sibl ttemperbre tton poturt, quin Gardinalerti
eorato accusaret, quod Spinnlam plaris facere osflen-
drsset^ quam Bellum,iac minime ignor&ns, qttantum
Allbbrogum Dux Januensibus' praestaret, eorttta tah
mitt legato plus honoris tribuisset, quam AHobrtH
jjk% quod non dubitabat Duci pefmolesfeuto futtt-
*utjAi, Dtebeife ipsum.Cordinalem, PUntiflcumque rte-
potes- biktoeSf e*ga huiusntodi Prineipttm - ministros
ita se gertefeV ut/ qui eos Romata mittunt, se^ nott
selttm gratd* Pontificibus agnoscawt, Sed etiam pre- 1
tiosbs:; at, .ttori-esse' idem cum omnibus Prlncipibus
seruandvtm, immO omnes graduum distinctione . pro
cuiusque statu tractandos: expedire Pontificum cha-
rioribus , dum tempus habent Prineipes omnibus of-
ficijs demereri,ne extinctis ijs, quorum auctoritate
flornefunt, frUstra se destitutos postea doleant; eum
exploratissimum sit, eos, mortuis Pontificibus, tanti
aestimandos^rri, quanti illis uiuentibusj alios ipsi aesti-
tnauerint.^ Cardinalis, ste non fugefC respondit, quam
tiifferat Du£a lanuensibtts, quidque sibi cumntrius-
que legattea^hdnm sit, sed, qubd' officioslor erga
Spinnlain fuisse uidefetur, iure reprehendi non posse,
quandbquidem charissimum amicum, non legatum
hbhbratnsset. Principum uero gratiam se, ac bene-
ttolentiam sedulo aucupari, semperque magni fecisse,
nec antiquius quidquato habere, quam eorum de-
siderijs satis facere, praesertim Ducis AHobrogum,
cuius religio, ac in Sanctam Sedem Apostolicam obf
seruanlia, etiam tex. recentiore merito pro re Ferra-
riensi contrabife' in omnium oculis esset, ut qui,
non solutn arma Pbntificio exercitui maxime oppoiv
tuna obttrlerit; et tradiderit, sed, quamuis contra
perduelles bellum gereret , Pontificis commodis sit
omnia postpositurus, ac, si ei utderetur exercitum
ab Allobrogibus , ubi statiua habet, ad Ecciesiastica
castra Kbehti animo traducturus *. quod Pontifici,
supra 'quam dici posset , gratissimum fuisse testa-
batur. Recte quidem sentis [Cardinalis amplissime]

pridie eitts Aiei sabctissfetfb Ettcharistiae sabramehtb
praetaispo , >uts longiUs iier aggredientibtts -stimirttis
PotttificifbttS, fieri cdnswtuk , ideta Cavdfrialis, Roma
cum AnuncUlo discessttrus, -Speleti , et CaprUnicae,
quorom pfaeftcturata gefebat, Vieari«att*> oottstitait
Ana$tesium, euitts fideta, TterumqWC fttperiehtiata
pterspectam habebat, W, •steitidet, in e'a Oppida, ii-
lorumque Pfaetores abstente CttrdiUaie id iaris ha-
beret, quod ipse Cardinalis-, dunl Romae esset^
habebat. • • . ' ,

'Paulo ante, Lucretia Eslense, Vrbinatum Ducis
uxore uitam • • deserante , ' Anas tasius 1 V ot^cio^issimis
litteris ad Dttcem datis j enm ad steCwtdas nuptias
transiturumj pluribus dp eausts y ad toatrimonmm
b cnm Virgyae Matilde Allobrogum Ducig sororte con-
trahenduto efficacibus uerbis cohbrtatur, quando in
eato, tamqUam ex legitimo toro precreatam, ipsius
Ducis-, emjs 'eoniugis, totiusque AHobrogicae domus
omnia amoris, atque honoris.eXtarent offlcia, essetque
nobili raatre genita, qUae, ut stemmatis splendore
cum Matildis Patre Pfineipe' confetri nequiret, ex
praeciptra tamen illius regionis progenie originem
duceret, ipsam antem Matiidem undeuigesimttm an-
num agentem esse, tnm animi, tum corporis doti-
bus speetabilem, ad libefosque pfbdrenttdos, uel
aetatis flore, Uel «tirpis faecunditate , to^xWne ido-
«eam; quod unnm plane J Ducis ifere quinqttagenarij
non parum interesset, tife; pfaestantiesittiae Rauerteae
familiae lutoen inter Italiea debora exitthim cum
c ipso Duce extingueretur , ae , si iHe diutius uxorera
ducere differret^ proles , 1 si quam Suscepisset , Patre
orbata, humapae uitae uioissitudineS acarbiores ex-
periretur, et, quia Romanarum Pontificum uariae
sunt inclinatiottes , uaria studia, uaria item ex oc-
casionibtts consiKa, atque aflectHs, ac, quoad pro-
fanorum praesertim administrationbm, quae tempo-
-raria uocantur, non facile inuenias , uiuentes cum
defunctis omnine concordare, Duci Vrbinatum, si
filios habitfurus esset, mirum ia modum etpedire,
iUorum curam alicui magno Prfncipi adeo commen-
datatn esse, ut Patre orbatis non deegstet, ad quem
confugerent, quiqoe oppUgnatos, si id aecideret,
tuereturi, neb uexari permittetet. Qnod sane AWo-
brogum Ducem, einsque- suee^ssores Gatholici Regis

respondit Anastasius, nec erit, cur te ita sensisse d nepotes absolutissime praestituros res ipsa ostendebat.

unquam poeniteat. Caeterum , ut ad rem nostram
redeamus, pro eo> quod ego de nostrorum tempo-
rum moribus conijcio, ni fallor, quodcumque te non
legationis occasione , sed amicitiae, impulsu erga
Spinulam fecisse asseris, tanti non est, ut apud cu-
riosos aulicbs , quantam neUemus, fidem habeat.
Hac ratione permotus Cardinalis, Bellum, atqne
Areonatum per cubiculi sui praefectum ad prandium
inuitauit, epulis excepit conqnisitissimis, liberinsque
loqutum Anastasium laudauit, utroque item legato
eius industriam, atque amorem erga AUobrogum
Ducem pieuo ore extollente.

Hoc fere tempore, Ferrariam proficiscente Ponti-
fice, idibus scilicet aprilb , octaui, ac nonagesimi

VrbinatUm Duci gratae fueront Anastasij litteme, et
quamuis essent, qui nominte -Magni Hetrttriae Ducis,
Francisci Bauarorum item DttCis, flec tton Ioannis
Austriaci filiaS, aliasque insignes foeminas eidem
Principi in matrimonium pvoponerettt, ipse nihilo-
minus Anastasij consilium gratttto habuit, quodque
de eius, posteroruraque rtebus^, ae famijiae conser-
uatione amantissime cogitapet,''eideto jgratias egit.

Ferrariam feliciter appulit sumnras Potttifex Cle-
mens octauus: appulsum, ut uiderent, iliuc conuo-
larnnt, non modo cuiuscnmque generis, ac sexus.
jrt-ouincialvum cateruae, sed uicini pene innumera-
biles, nec non raagna Veuetbrum nobilium, ac po-
pularium liomitram pai*s. Itali etiam Principes, Man-

Digitized by

Google

8a 9 .

C031MENTARIORU3I LIB. IV.

83o

tuanus, Parmensis, ac Mutinensis, plureeque Reguli, a illudi beneuolentiae officium, quo magni uiri alter

ac Proceres. Vrbinatuna' Daeem, qui Pontificem ,
eiusque totum Gardinalium, Praelatorum, atque Au-
licorum comitatum spiendido apperatu, magnisqne
sumptibus hospitio acceptum per sibi subiecta loca,
nsque ad ditionis suae fines deduxerat, netnit Pon-
tifex , ne ulterius progrederetur» Ferdinandus Magnus
Hetruscerum Dux, podagra detentns, ut fama erat,
domo pedem .non extntit. CasteUae quoqne Magister
equitum, seu stabuli Comes, qui uulgo Contestabilis
appellatnr, Insubrum Praefectus, Regtssui nomine
Pontificem salntatum iuit.

Idem AHobrogum Dux Carolus Emanuel facere
cogitauerat, quamuis per legatum suam in Romana
curia commorantem, nec non per Yerruensem Re-

alterum, uisitando se inuicem prosequuntur, qnid
faciendum esset, utrum scilicet , illum Purpurati ,
an ille ipsos prior domi inuisere deberet, ad eo-
rumque domos eunti, utrum incedendum, au se-
dendum ad dexterum , uel ad sinistrum uisitando-
rum latus. Nam licet Cardinales, tamquam Catho-
licae Ecelesiae cardines, unum corpus cum Christi
Vicario, etusque in rerum administratione membra
censeantnr, nec apn Pontificis creandi summo iure
fruantur [qua - de eausa a Principibus in summo
honore habentur] Duci tamen cauendum, ne ipse,
eiusque posteri, de suo iure decessisse aliquando eos
poeniteat, non utique, quia Ecclesiae maiestati quid-
quam. detrahendnm sit, quam religiosissimi eius ma-

gulum Ponlifici de prospero aduentu, ac Ferrariensi b iores semper coluerunt, semperque uenerati sunt;

successu fuisset antea gratulatus, uinaque suauissima,
ac quamplurkna ipsi, Cardinalibus, atque insignio-
ribus aulicis misisset. Sed , ut integre perselueret ,
quod se amptius debere arbitrabatur, utque in con-
trouersia, quam cum Henrieo Gallicano Rege da Sa-
lutianae dominationis poasessione habebat, iura sad
Pontifici probaret, Ferrariam statnerat proficisci. Id
uerd ita se habeL Galliae, atque Hispaniae dissen-
sionibus Cardinalis Florentini Pontificij in Galiia le-
gati opera compositis, inter conuenta ad pacis fir-
iiiitudinem spectantia hoc praecipuum fiut, ut, cum
Allobrogum Dux, praeter afia loca in Gallia, atque
in Italia GaUis erepta , Salutianum teneret Marehio-
natum , sex , et septuaginta oppidis celeberrimum

sed, qoia aemuium habet nulio sibi iure Primatum
uendicantem > qni nihilominus ad Vrbem nunquam
uenit, ne, si unioi actus publici occasione optato
loco semel excludatur, Ulum amplius consequendi
spem amittat. Quare, meiius titulis suis consultum
existimat in aliud tempus, quod se habere ius putat,
discutiendum reijcere, quam in re incerta de di-
gnitate periclitari: et quidem prudenter, cupidos
enim non paucos pascit illa , quae est in omnium
ore , rerum uicissitudo , praeterquamquod , nullo
intercedente actu, quo sperati honoris gradu de-
iectus sit, potest ipse locum, quem modo non pos-
sidet, credere, se aliquando possessurum: quod, si
susceptam Prouinciam sustinere nequiret, petiti loci

[quornm munitissima sunt Carmagnola, Ce&tallum, c ^pe cecidisse magis grauaretur, quam ipsius peti-

Castrodelfinum , ac ati» nonnnlla ] qnodque in eo
pl«s iuris haberet, quam Gallorum Reges., quoniam
Salutiani Reguli AUobrogum Principibus,. qaam uo-
cant, fideUtatem detulissent, eum restituere noliet,
infcer Regem, ac Ducem magna excitata erat discor-
(118. 01181», ne hinc inde propositae diffienltates iam
conctlbtae pacis progreesum impedireat, ad hoc
uentum est, ut Dnx, restrtntis, quae durante bello
in Gajlia Narbonensi , ac Delfinatu armis oecupa-
uerat, Saiutianam dttionem uniuersam cnm citra-
inontanis locis retineret,i donec Pontifex Clemens
ab ntnaque parte iudex constitutus, eam discepta-
tionem dirimeret. Quapropter Ducts non parum in-
tererat, de rebus suis: cum Pontifice coram agere.

tionis exitum incertum habere. Valde autem ab-
surdum fuerit , locum a Gregorio xiiij , nonoque
Innocentio, Ferrariensium ac Mantuanorum Ducibus
assignatum, AUobfogum item Duci indistincte assi-
gnari, a quo utrumque Principem, et generis an-
tiquitate, et opibus, distingui certius erat, quam,
ut aliqua egeret probaUone.

Quocirca reprehendi iure non poterat Anastasius,
quod a Ferrariensi profeclione Ducem cpnaretur
auertere, a quo rationibus superius expticatis id la-
boris suscipi moleste ferebat, nisi urgente Salutiano
negotio, quae ad iUius causae defensionem pondus
haberent ab ipso agi coram Pontifice res ipsa po-
stularet. Sed , st Ferrariam omnino eundum esset,

Anastasius, cum primum ceHior factus est Dueem d Anastasius Ducem monebat, ut, omni pompa sup-

de sententia deduci non posse, quin omnino^ Pou-
itficem conueniret, ad e«tm acribit in ea re usque
eo maturaodum , quoad nulla fieret existimationis
iactura: ' nempe coosidenarulam , an ex ea profeetjone
esset ipse aJiquid detrimenti passurus, sibi autem
uideri;, quanUim coniectura assequi posset , illius
itineris finem Duci tandem parum gratum fore,
immo plurimum molesUafc l allaturum. . Nam cum
inter iplures Italiae Prinoipes, tum fsanguinis uetu-
«tate, ium dominationis amplitudiiie primas obtineret
aequum erat ut in publico Cardinalium , consessu
etiam ioco digniore cohonestaretur, quan> caeteri ei
minime aequales, quod qqtdem Anastasius fieri eo
tempore dilfidebat ; r cogiutiduqi. praeterea , quoad

pressa, quasi incognitus hospes, in Vrbe appareret,
quo, tum sua, tum Cardinalium oflicia, quae uisi-
tationes appellantur, ultro, citroque uitaret, uel, si
aliler- seniii-et, modico saltem comitatu, atque ap-
paratu se in uiam daret. Quod si quomodo solebat
iter conficere uolnisset , cum magno , scilicet, splen-
-dore, ac magnificentia, omnes pubticos conuentus
sibi declinandos proponeret; uel, si tandem in pu-
blienm prodire in animo haberet , id nequaquam
faceret, nisi Pontificis menle per internuncium prius
.explorata, ut, si aliqua ex causa debitum sibi locum
negari contjngeret, contraria ipsemet argumenta re-
feilere posset. ■ Si autem petitioni suae responsum
esset , Pontificem nonnullis Cardinalibus eam exa-

Digitized by

Google

83 1

ANA9TASII GERMOMl

83a

tniriandam relicturam, caueat Dux, neolterius fem
progredi permittat^ nec dubitet, quin sententiam,
quam nolit, sit unde reportaturus. Est enim illa ad
excusandas uegariones iamdudum inuenta uia :
quidem longus docuit ustts, f ac quodammodo pro
iege habetur, Principem, cum quid morosum, aut
arduum in gvatiam praesertim magnorum uirorum
lacere, neLnon uuit, cum tamen posset, uel saiuo
legum honore, non potest, id Cardinalium certo
numero comraittere consneuisse f quibus decernen-'
tibus, quaej, ut piurimum Principi - grata sunt, ille
decreti auctoritatem excusans, quod non concedit,
iure negari petentes intelligant.

Dux, licet omnibus, quae rerum, temporumque
ratio flagitabat, diligenter ponderatis, Anastasij con-
silium probasset, se tamen Ferrariam iturum scri-
bebat, iuissetque , trisi granissimae ocoupationes eius
discessum prohibuissent. Nam> ppaeterquamqtrod
exercitom in Allobrogibus statiua habentem dimis-
surus, id absque incommodo non poterat absens
perficere, pestilentia etiara in Subalpini suae ditionis
locis uehementer grassante, eum domo discedere
nequaqitam patiebatur. Sed- et religiosi Principis
desiderium retardauerat npuum hoc quamuis opta-
bile, impedimentum, quod, oppidis Lemano lacui
finitimis, quae ante octoginta annos a Gatholicae
religtonis ©ultu ad Calujnianam perfidiam desciue-
rant, ad Romanae Eoclesiae gremium redire oolen-
tibus, Dax, ut diuinum opus, sua quoqueprae-
sentia citius, et exactius ad finem perueniret, itlnc
se conferre non distulit , ' efficitque > ut Gherubini
Sansonis ex Capucinorum instituto uitae sanctimonia
ekrtssitni, exhortationibus , concronibus, sacrificijs,
nec non aliorum doctissimorum hominum industria,
breui temporis spatio ad duodecim millia mortalium,
haeresis labe infectorum, perniciosa doctrina damnata
coelitibus, hotainibusque Calholicis plaudentibus, Pe-
tri sanctissimo successori plenam praestiteriht obe-
dientiam. Gloridsissimo hoc Ghrisli triumpho, hac
Apostolieae Sedis ihsigni uiCtoria trisles, animisque
maiorem in modttm consternati aduersarij, qui scele-
rum serftraam, perditorumqoe hominum cloacamGe-
neuam incofant, praesertim Magistratum gerentes, ac
turpfesimi impiomm erroruittMagiStri, quosMinistros
•uocant, cum timerent, ne uicinortim locorum op-
pof lunitate snadente, inibi habitanlium manus aliqua,
clam' aufugieris, ad CatholicOs transiret, portas CJ-
uitatis altquot dies clansas teriuerft. Heee sunt,<quae
AHdbrogum DtiCem Ferrariam- eogitanterri a propo-
rito decBnare' coeljterunt. Intfcrea namque Pontifex
Romam discessit, cum prius Margaritam Austriacam
cimiPhilippd Tertid Hispartorum Rege absente* eius-
que' srirorem Isabellartv pariter absentem eum Arebi-
duce ! Aiberto, item Austriaco, ex Romanae Eccle-
siae praescrtpto tii matrimonium sotemniter ©on-
iunxisset. :

• Pace, ut diximna, inter Gallorum, Hispattorum-
que Reges,'ac Dticent Allobrogum constitnta, ex-
tincto beMicO tncendio, quo Belgium ac Galiicanae
Prouinctae conflagrauerant Caletoque tandem , Doiv

a iano, altjsque durante beflo, locis captis, ettam
regijs consiliarijs renitentibus, ab Hispanb restitutis r
Rex Catholicus Philippus Secundus, septuagenario
maior domus suae propagationi , Regnorumqne suo-
rum quieti maxime intentus, Philippum unicum
filium cum Margarita Austriaoa connubio iungi
curauit, nec non Isabeiiae filiae 1 Relgi» dotis no-
mine assignato Alberttnn Archiducem gentilem suum,
ei maritum dedit, cni , cum Cardinaiis esset, Lusi-
taniae legatus, Toletanonm Antistes, sacroque Dia-
cohatus charactere initiatus, potestatem fecit sum-
mus Pontifex, ut Ecdesiasttois uinoulis solntus posset
nxorem duoere, qui postea rubenm gaierum, Bi-
suntino tradente Praesnle, solemni pompa Pontifici
remisit Hoo Principc inferioris Germaniae rem

b magna cum auctoritate administrante, ipswsque
Isabellae nomine Belgiearum pronincinrum posses^
sionem capiente, dum Margaritam tn Hispaniam
comitari, ibique Isabellae in connnbiaK thadamo
coniungi cogitat, ecce tibi tabeliarius atferens, Re*
gem catholicum extremnm diem elausisse idtbus
septembris, euiUs morte admodum nariatns est
rerum status.

Margarha, quae iam in Italiam iter habebat,
stare ne, an progredi, uel regredi deberet, con-
silij anceps, ab aliena pendebat uoluntate. Aibertus
quoque inexpectato nuncio attonitus, quam de se
iniret rationem, ambtgcbat. Variae item erant ho-
minunx opiaiones. Nonnulli , . quod nonus Rex pacta
cum GaHis a Patre inita, tamquam Hispantensi

c ReipuWicae incommoda, ac turpia non probaret,
ferretque moleste, se tam spectaea, tamque prae^-
stanti patrknonij parte priuari Belgtca terra, sci«-
licet, sponsalia inter Aibertum, atque Isabe&ua
celebrata dfssolnenda iri exts<nmabant>: nec deerant,
qui dieerent, Regb; non Margaritam, •sed Jiispa-
nam puetiam , quam ipse deperiret , nxorem futu<-
ram. Quapropter fama erat, ■ Dueem Sneesanum
regmm iegatum, quo pttbiioam respicientia utiiita^
tem speratmn finem asseqnerencnr , totine Hifipa-
niensis nobyitatis nomine enfxe a Pontrfice petijsse,
ut per expeditum tabettariom Regi sigmficaret^ stbi
pergratum fittarum, ei sponsam designaum Mar-
-garitam Ferraria iter in HispanUm faoere, trt contrtf-
-hendi inter eos matrimomj Beseis-esset ipse, simni-

d que legitimus conoiliator. Gnifue beneuoK officij
auctoritate ita Regis *m>ntt9 'cleuiociri posse nide^
bator, ntj qoamuis »a dlargeritae nup*i^s resiiire
decreuisset, non esset 'religiosus Prmeeps c o m »uis -
sorus, aliqua sibi ex oauaa tmquam obijci iposse>
qnbd in grauissmto eiusmodi' uegotto promispis' non
stetisset. Ha|lucinabantar antemy taiia, «ei dissemi-
nantes, uel probantes;' ' 1 : '■ ■"

' Rex namque, efisi ! ado4escenSj'(newipe nigeskonm
primuni tantwm annos npitum), attamen snpra aeta^-
tem caatns, aa sibi cotwtnns^ antequam Pontificis
iitteras ' aocepisset) lam pro utroque matsrimonio
gesta confirmauerat , • ianKpie Margaritam paululum
'domi subsistere iusserat, nisi, se m uiam dedisset,
iter uero ingre$sam Mediolani consistere. Paul*

Digitized by

Google

COMMENTARIORUM. LIB. IV.

634

post, aceepth litteris, tabeUarium remisit, immor- a plum sumptuosissimo apparalu ernatissimum se se

talibus Pontifici gratijs actjs , quod eius , soro-
risque nuptias augusta praesentia sua uellet illustrare.
Deiade ad utramque matrimonium afasentium no.
miae.contrahendum Proeuratores constituti, Alhertus
a Rege, Suessanus uero Dux ab Isabella, significa-
tumque Margaritae , ut Ferrariam ad Pontificem se
conferret. Sed Regis interitus rebus nonnihil morae
attulit, cum eius funeri essent iusta persoluenda ,
non modo in Hispania,. sed in plerisque etiam
Itaiiae partibus, laetittaeque apparatus in lugubres
conuertendi, nec, dum afo hac luce tanto abrepto
Priocipe, luctus, moestitiae, et squaloris omnia
plena uidebantuc, ornanda eraot Palatia, pretio-
sissima exhibenda aulaea, pomposaque supellectilia,

contulit, ubi, posteaquam de procuratorura pote-
state, Alberti, scHioet, regijque legati, ex publicis
tabulis Satis eonstitit, Pontifex explorata contrahen-
tium uoluntate, annulis in eorum digitis insertis,
adhibitisque de more testibus summa tum ewrium,
tum aulicorum laetilia nouis sponsis- matriinonia
«onceptis uerbis approbantibus bene precatus est,
sacrisque peractis diuinae meusae etbo coelesti eos
recreauit.

Dum haec Ferrariae geruntur, quoniam Cardi-
nalis de Terranoua dextro prope oculo orbatus ,
ex molestisskna* ophtalmia , ncc Vrbe discedentem
Pontificem comitari , nec postea Ferrariam ire po-
tuerat, cupiebatque* absens quod Regi debebat {de-

ad harmonicoriun iustrumentorum numerum du- b bebat autem piurimum ] pro uirili parte per inter-

cendae choreae, lautissiraaque pro sponsorum ma-
iestate , apparanda conuiuia. Hoc improuiso casu ,
ut diximus, rei nuptialis progressus retardatus est,
ac quidem coutra Pontificis uoluntatem, qui, cum
Romam redire summopere cuperet, discessum dif-
ferebat, douec, quam in regijs sponsalibus operam
suara obtulerat, ex fide praestaret, Hinc aulicorum
claraores, hinc strepitus, hinc querelae praecipue
Cardiualium, quihus diutius Ferrariae ra#rari du-
rum uidebatur, quod pluribus incommpdis, ut ipsi
dicebant, expositi, earura rerum iuopia ibi labora-
rent, quibus Roma afilueret, quodque prorsus ab-
sonutn esset, nec sacri collegij, atque adeo ipsius
( Poutificis maiestati conueniret, eo tempore extra

nuncium persoluerc, Atiastasium raittere statuerat,
qui suo nomine Reginae , atque Alberto de utroque
coniugio gratularetur, uerbisque aroplissimis, quarh
gerebat, in regiam dpmnm, regiosque cognatos ,
testaretur obseruantiam. Verum, aeque publicis,- ac
priuatis occupationibus iinplictto Anastasio, Cardi-
nalis, per epistolara, muneris sui partes exequtus
est, cumque tandem conualuisset, ac iam aestiui
calores deferbuissent, quibus furentibus solum Ro-
manum mutare non uacat pericuio , Ariastasius eum
hortatur , ut relaxandi animi gralia per aliquot dies
extra Vrbem alicubi dluertatf Quod Cardinalis,
gratnra sibi fore annuens, protinus illum de oppor-
tuno secessu percontatur, qui Capramcam proponit,

Vrbem ea de causa detineri, cui cuiusuis parochi c ainoenum quippe locum, ubi Palatium magnificum

ministerio, satisfieri potuisset. Quare, et liberius
loqueutes, id iminodicae Pontificis in suos beneuo-
lentiae tribuebant , quasi eiusmodt pene inaudito
humanitatis argumento Principes illos ita obstringi
uellet, ut Cardinalem,. domumque Aldobrandinatu
exquisitis liberalitatis officijs demereri cogerentur.
,Non tamen crediderim prudentis Pontificis probi-
tati obloquentes ignorasse , in matrimonio, utpote
Ecclesiae sacramento summum Romanum Antisti-
tera parochi officio deceutissime fungi, quin et
Clementem hunc, de quo loquimur, nepotibus ue-
tuisse, ne sibi a mortuo Rege assignatas ullas ,
quamuis paruas, acciperent pensiones, uude Pon 1 -
tificis factum, non ex indulgentia ,in suos, sed ex

esset, Sancti Georgij Cardinaiis diligentia, sumpti-
busque iustauratain, ct paulo ante [cum Pontifex
,illuc se transferre cpgitaret, quod postea, podagra
.detentus, non feoit] aulaeis, tapetibus, aurea, ar-
genteaque supeHectili, uasis, lectisque tanto hospiti
conuenientibus , instructum, unde Caprarola, Bal-
nearia, uulgo Bagnaria, Viterbium, aiiaque elegan*-
tissima loca, ac uillae percommode adiri, ac uideri
possent. Cardinalis, qonsilio probato, quae ad iter
-conuciendum . necessaria uiderentur > illico '> iubet
parari, atque una cum Anastasio quinto idus octo-
bris Qapranicam proficiscitur, et quamquam, oppido
appropinquantibus , opaca, et atra nube», tonilruat,
maximos imber, saeuissimusque uentus loci aspectum

boni publici amore esset aestimandum, qUippe d 4iorridiorem faciebant, Praefecti tamen Cardinalis

rerum usu praestantissimus uir optima ratione regias
nuptias, que dixiraus honore, decorandas putauerat,
non raodo, ut Regem in officio ■ contineret, sed
etiam, ut bene animatum in Sedem Apostoiieam ,
quam eius parens semppr coluisset, obseruasset •,
ueneratus fuisset ; nouo sibi reddcret beneficio ob-
sequentiorem , cum eo praesertim tempore non
haberet, quo beneuolentiae telstimomo adoIescenU
Regi uoluntatem suam pnobaret. Ventt tandem
Margarita cum matre, atque Alberto Ferrariamque
ingressa xi cal. decembris magno cum comitatu ,
postridie eius diei, qui Soiis fuit, siue Dominicus,
depositis lugubribus uestibus, et nuptialibus ingentis
aestimationis in^uta, ad primarium ciuitatis ftem-

Vioarius, ius dicens cum non contemncndo, oppida-
norum equitatu se aduentantibus obuiam praebuit,
bellicis tormentis, campanis, ac populi uocibus plu>
rima laetitiae signa dantibus, opipara quoque pa-
rata coena, ad quam priusquam hospites accum-
berenf, promiscua hominum multitudo ad Anastasium
•anide conuolat, uerbisque humanissimis salutatunr,
optatissimum sibi eius aduentum, suauissimumque
denunciat : deinde propius , accedens , alij pretiosa
uina, alij pyra, mala, uuas, alij lepores haedos ,
pullos columbinos, ac gallinaceos, nonnulli perdices,
,turdos, phasianos, raeleagrides, aliaque id genus
uolatilja, auenae praeterea pro equis, atque hordei,
■saccos non paucos, hilari fronte otTerunt, ac bene

105

Digitized by

Google

835

ANASTASII GEKMO.NII

m

precantur. Quibus Anastasius , quos debuit , egit
gratias, cumque postridie eius diei supplices ei
libelli porrigerentur de ijs, quae ad iurisdictionem
pertinebant, omnium petitionibus ad aequitatis tro-
tinam examinatis, tta respondit, ut salua legura
auctoritate, cunctis plaudentibus, mirum in mor
dum petentium desiderio satisfecerit. Postea, cum
de reipublicae administratione, quantum opportebat,
ex, oppidi decurionibus cognouisset, quae publice
expedire uiderentur, mandat adamussim obseruari,
simul ciuium dissensionibus, ac simultatibus con-
ciliatis, discordantium animos pacatissimos, sibique
deuinctissimos reddit. Postremo, ut ex praeterito
morbo defatigatus Cardinalis aUquantulum recrea-
retur, uenatiouem imperat : nec mora canes uena-
tici parantur, praesto sunt, et uenatores: itaque
itur in aperta loca, pluresque tum lepores, tum
capreoli, canum solertia ex latibulis exturbantur in
mediumque prodeuntes, magnae praedae spemfaciunt.
Sed coorto inler uenatores, nescio quo repentino
dissidio, euadunt omnes. Quare stomacbatus Ana-
stasius , iterum de uenatione experiri cogitat , ex
Sutrio canibus alijs, ac uenatoribus conquisitis ,
quorum opera duodeuiginti lepores, capreoli sex
' incredibilis uoluptatis signa dante Cardinali, breui
teraporis spatio capiUntur.

Qui Caprajnica paulo pbst Caprarolam discedens,
atqueaFarnesianis bominibus liberalissime exceptus
[pro magnificentissimi, scilicet, hospitij illius con-
suetudine] biduum ibi mansit, celeberrimi praeser-
tim palatij structura, ac pulcritudine delectalus ,
mira architecturae ratione aedificati, cum extra
quinque habeat facies aequales omnes, intus uero
rotundo plaudatur perystilio , quamuis eius raembra ,
tam superiora, quam inferiora, etiam subterranea,
quadrata sint, uno excepto Sacello, quod pariter
rotundum est. Planas habet, ac. percoramodas scalas
cochlides ascensu, ac descensu faciles. Totum splen-
descit excellentium artificum pennicillo elaboralis
picturis, sacras, ao profanas, pro locorum uarie-
tate, historias repraesenlantibus, ubi Pauli iij Pon-
tificis maximi gesta, eiusque nepotis Alexandri Car-
dinalis, qui extreraam operi raanura imposuit, uiuis
eoloribus . ^eferuntur. In maioris aulae parietibus
totus descriptus est Orbis, in abside uero coelestia
duodecim signa. Alibi Principes Orbis partes cer-
nuntur, Asia, Aphrica, Europa, America, eorura-
que singula membra una cum montibus, fluminibus,
«tagnis, lacubus, littoribus, portubus, ciuitatibus,
atque castellis, ad uiuumque expressi noui orbis,
et nauigationis inuentores Christophorus Columbus,
ac Ferdinandus Magellianius , pluraque alia, quae
locus non patitur, ut singillalim recenseantur. Illu-
strant praeterea Villam hanc speciosissimam, praeter
pretiosam supellectilera, uaria, suauissimaque uina,
loci amoenitas, aeris salubritas, situs opportunitas,
Jiec non mira coeli clemehtia , . qua calores aestiuo
4empore potius perennis aurae lenitate temperantur,
quam uentoruin. impetu habitatorum quies pertur-
betur. Regionis formam spectantium oculis gratior

a rem reddit lata, arboribusque , ac uitibus consita
planities, quam Tibe,ris fluuius alluit. Haec noa
procul ab Apennini movtibus, ac Sabinis collibus,
ad uillas Tusculanas, longiuscule tamen distantes,
excurrens, propiorem habet Nepesinum agrum, item
Veientem, ac Crustuminum, estque ea oppidi ele-
gantia, ea praesentia, ut Vrbis faciem praebeat.
Ex palatio in colle medio sito , prospicinntur, tam-
quam ex specula, circumstantia omnia. A tergo
uiridaria multifariam duiisa, fossisque altissimis ,
atque latissimis distincta, plicatilibus pontibus con-
iunguntur. Viarum Jatera ornat buxus in figuras
etiam uarias diligenter eflictus. Vbique surgunt
acauthus, apium, ruta, origanum, hyssopus, aliae-
que id genus, et gustui, et uisui, gratissimae her-

b bae. Ibi uidere est arborum ordines in quincuncem
ubique dispositos, cupressum, laurum, ramosque
late extendentem platanum, item cedrum, magnam,
paruamque malum citreara, stragulae siue tapetis
more, uiridarij muros uestientem, ac maturos fructus
curn acerbis, floribusque simul nutrientem, aliorum
praeterea lectissimorum florum uim raaximam ; fontes
quoque iucundissimum murmur edentes loci gratiam
augent, quorum unus eam aquae copiam per si-
phuncuUs eructat, ut potius eflkndere hnbrem ui-
deatur. Hinc in uiuarium ferarum itur syluestribus
arboribns plenum, murisque cinctum, ubi uario
artificio ex alijs fontibus aqua multa elicitur. In
cacumine coUis stat ViUula pro loci proportione in
pulcherrima membra distributa, picturisque eximijs,

c ac congruenti instrumento nobilitata.

Horum iucundus aspectus oculos, atque animum
Cardinalis adeo sibi conciliauit, ut cum Balneariam
se contulisset, postridie Caprarolam reuerti uoluerit,
licet, quoad fontcs, nec non, quoad aquarum abun-
dantiam, ac distributionem , nihil ea Villa mira-
bilius, cui, et Caprarola, et Tibur tpse locum
dent, cedantque ; etenim diuersa habet receptacula,
siue fontes, quorum alij per decliuia festiuo prae-
cipitio aquam copiose spargunt, alij fluentem ma-
ximo cum strepitu sursum uersus ita emittunt, ac
tollunt, ut coelnm attingere uideantur : alij in se
deriuatam effundunt. Est item eiusdem aquae pars,
quae per uiuentium arborum ramos mirabili arti-
ficio sraturiens, tandem in pluuiam desinit. Con-

d spicitur ibi ingeniosi sane artificis egregium opus
ex iacentibus constans concharum lapideis testis,
caua parte patentibus, eaque ratione compactis, ut,
quemadmodum in catena nnnulus annulo inseritur,
ita siinul coniungantur, ac per loci decliue aptatae
canalis . oflicio fungantur, quo aqueus humor ex-
ceptus, tum placido murmut-e, tum suaui fluxu, ac
pellucid%, inoa petens, gratbsimum intuentibus sui
exhibeat aspectum. Hanc ideo catenam uocant, cui
simiUimam aqtiae tamen paucitate minus ceiebrem,
habet quoque Caprarolae uiridarium.

Cardinalis a Michaele Peretto Cardinalis Mon-
,talti fratre humaniter acceptus, lautissimeque ha-
bitus Caprarolam redijt, ubi turdorum aucupio,
ac uenatione admodum recreatus, biduum substitit

Digitized by

Google

83 7

COMMENTARIORUM LIB. IV.

838

duobus interea ingentis magnitudinis ceruis ad a suis plus, quam par erat, negUgentes, uias pu-

Arragonium legatum, Pinellumque Cardinales Ro-
mam dono missis. Inde Brachianum Virginij Vrsini
imperio subiectum oppidum , continuo comite Ana-
stasip, proficiscens, Onuphrium Sanctacrucium ob-
uium in itinere habuit, cui uehementer roganti, ut
Oriolum sui iuris Castellum diuertertt, Cardinalis
morem gerens, nobilium aedium magniiicentia , at--
que ornamentis mire oblectatus ' ex sumptuosissimo
sibi etiam exhibito conuiuio generosi hospitis libe-
raiitatem plurimum commendauit. A prantlio ad
uitreariam fornacem deductus magnam ex uarijs
uasorum formis, opificumque celeri industria cepit
uoluptatem; deinde Brachianum expectatus peruenit,
ubi, ut par erat, splendide tractatus, postridie a
prandio laetus, ac ualens, Romam reuersus est.

Cum Ferraria redeunte Pontifice Clemente viij
sacrosancta Eucharistia de more praemissa , ab
urbisque Yicario pluribus prelatis, ac frequentis-
simo populo deducta, quartodecimo cflendaruin
januarij octaui, ac nonagesimi humanae salutis anni
supra rriillesimum, ac quingentesimum , porta Fla-
minia Romam delata fuisset, Anastasius triumphale
Christianorum praesidium, sanctissimumque iter
facientium Pontificum uiaticum, ad aram usque
maximam Ecclesiae Virginum Virgini dicatae, quam
populi uocant, comitatus, magna cum reuerentia, ob
receptamqne Ferrariam summa laetitia, ueneratus
est. Haec diuina Hostia, ut decenti honore ad Prin-
cipis Apostolorum basilicam transferretnr, dehitaeque

blicas , ac plateas ita occupatas summo mane com-
perere , ut aquarum furore omnia subuertente ,
dum unusquisque sibi salutem fuga quaerit, pre-r
tiosa quaeque fortunae arbitrio exponere cogerentur*
Alij enim domuum superiora petere , alij exeundi
uia a flumine praeclusa in uicinas aedes per fene*
stras , uel per ruptos muros casus extremos decii-
pare , ali j ad editiora loca cum coniugibus , libe-
risque trepidantes seminudi , ac semiuiui , fugere ,
alij aliter se certissimae mortis periculo, utcumque
occasio ferebat, subducere. . . .

Creuit Tiberis integrum diem, et usqne ad noctis
sequentis horam nonam, deinde sensim minna coepit,
ita tamen , ut alluuione loca publica nihilominus
b triduum obsidente, uiarum usus fere per mensem
omnino liber non fuerit , magno equidem cum om<-
nium incomroodo, ciuitate clamantium uocibus eiu-
latu, querelis, tola personante. LamentabatUr hic
res suas misere deperditas , quasue aestus reli-
quisset, luti infectione inutiles redditas, iuc uina
efFusa , triticum , oleum , foenum , supellectilem
cormptam , equos . pretiosos in ipsis stabulis sub-
mersos, alij parentes, liberos, familias integraj
cum charioribus undarum impressione absorptos :
non pauci quoque ad Tiberis ripas habitantes, aquis
fundamenta murorum subruentibus , domorum euer-
sione oppressi. Hoc horribili, ac supra hominum
fidem Romanae urbi pernicioso infortunio , collapsa
est senatorij pontis pars ripae sinistrae coniuncta t

Deo agerentur gratiae , quod, re bene gesta, Pon- c «ec non Aelij latera nonnulla quassata, ac diruta,

tificem Maximum ad Vrbem incolumem reduceret,
decreuit Vicarhis soleranem supplicationem , cuius
ordinem ac pompam, licet continua fere pluuia
postridie magnopere perturbaret, Anastasius nihilo-
minus Liberianae Ecclesiae, cuius Vicarium gere-
batj suos non deseruit canonicos, sed cum ipsis
longam uiam bene madidus usque ad Vaticanum
tolam confecit. Eodem die , eademque porta, Ro-
mam ingressus Pontifex, papali, ut ahint, uia, .qua
ad Beati Petri aedem translata fuerai I^ucharigtia t
uniuersa ciuitate exultante, campanis etiam, tor-
mentis bellicis ex Aeiia arce, harmonicisque instru-
mentis immensi gaudij .signa dantibus, ad scalas
eiusdem Templi itineri fipem iraposuit fehcissimo.

templa plurima aqua, et coeno contaminata, paui-
menta perfracta, sepujcra repleta , natantibus etiam
cadaueribus , cruces , candelabra ., aliaque sacra
supeliex ablata, nonnuila quoque organa ioco mota,
mirabile dictu,. dtsiecjLa , absorpta, quapropter sacra
plures dies alicubi intercepta< Nec parua ,. remeante
flumine, damna senserunt ad quatuor miile aedes,
quae, non nisi tibicinibus, siue tighis , ac postea
nonis, crassioribusque fundameutis , suffuitae, stare
potuissent: molendina uero frumentaria in. ipso
flumine collocata una'curn omni, tumxnolita, tum
molienda roateria, cuinque apsis moiitoribus rapta,
&mem poputo. innniner«i<omnibi»& clamantibus , .et
quidem non ab re, uisi optimi Principis iussu

At ingens haec hiiaritas , populique plausus , d unilique farina , et> panis in urbem importatus

paulo post in funestissimnm uersus est moerorem;
quandoquidem earumdem palendaruna nono 7 «in ipso
quippe natiuitatis Christi peruigilio ,. memorabilem
Romae. attulit calamitatem improuisa, maximeque
post , hominum memoriam formidolosa Tiberisinun-
datioj. quam alias omne$ omnium tenaportfm supe-
rasse , tum publica , tum:priuata f eliam in lapidibns
incisa , testantur monumenta. Ab hac incauti in-
colae ea s,ibi damn^ / quae ppstea accepere minioie
timenlee, , ,, periculo neg^ecto , : repentino < Q^mxnis
impetu- graniu» inulcta.ti sunt; noctu,enim auctum,
cum p^r Vrbis plana, ita deflueret , ut regredieudi
potius quam progrediendi: spem: faceret , : cr ( eduli
habitatoree» in aspprtandis . ad tutiojra > loca. rfcbus

prOximam annonae caritatem repressisset hoc or-
dine f ut panem quilibet , farinaan uero soius an-»
nonae Praefectus, publica eraeret pecunia. Tanlam
autem rerum, hominnmqne stragem non solura passa
est .urbs, sed tembilts diluuij signa uidit , et urbis
territornVra , cum per campos; passim cernerentur
diuitum . aulaea , peripetasmata , arcae , meosae ,
lecti affabre elaborati., uestes uariae, aliaque twm
ianea , tura iineo roinime uulgaria utensilia : sensit
eti&m, cum. rusiica. instrumenta , aratra , sarcnh ,
raslra, arbores, arborumqoe trunoi, casarum trabes,
ac. eulmina iate fluitare, simul et Jbooes, arroentaque
soluta, sine. custodibus ubique errare, uisa sunt.
Opera , insuper . quibus horti „ uineae , uiridaria ,
10«

Digitized by

Google

S3§

ANASTASll GERMOSII.

84o

pretiosaque pomaria cingi solenf, omnia furentis a nire, mordere, fremere soliti totam famUiam in-

tempestatis rabie dissipata , agros pariter eultos ,
incultosque uastatos. At quid non flebile ? quid non
miserabiie ? conquerebantur , et urbani , et rustici,-
dolebantque , quod uiderant accidisse , timebant j
ne iterum accideret, eo magis, quo unlgatum erat
nescio quemdam coniectorem in pubiica custodia
sponte sua proprio capite quodammodo oppignerato,
si mendax inueniretur , praedixisse , aliam breut
futuram inundationem , quod uaticinium , etsi inane
uidebatur, animos tamen recenti perterrefactos ruina
non parum commouit , auxitque metum , quod
quinto iduum februarij alueum suum egressus amnis
a tribus urbis partibus ripas superauit, continua
pluuia , uentisque uehementibus nouas aerumnas

festaturi uiderentur ; attanien , quasi periculum
agnoscerent, naturalis ferociae obliti , nec ungulis,
nec uoce, donec uiae publicae luto purgatae sunt,
habitantium quietem , uel minimmn , perttirbarunt.

Quando ita natura comparatum est, ut magni
etiam uiri consanguineorum dissidijs , chariorumque
^imultatibus quandoque laborent, quae Ferrariae
commorante Pontifice inter eius nepotes acciderunt,
digna uisa sunt, ut nostrae buius historiolae atte-
xerentur. Du«s babebat Clemens nepotes a se creatos
Cardinales, Petrum ex fratre, Cynthium ex sorore
Senogalliensi ciui Passerae gentis nuptae procreatum:
ilhim domus cognomine Aldobrandinum : hunc ex
Cardinalitio sibi assignatae Ecclesiae titulo Sancti

minitantibus adeo , ut plerique sarcinis collectis ad b Georgij nuncupatum. Cynthius , quod consobrino

montes fugerent , plures de Roma relinquenda co-
gitarent , fame etium suadente , quae , cum in dies
inualesceret , pistores , ne per uiam panem portan-
tibus uis iuferretur , eum, tabernis clausis distri-
buere inssi, ipsi uero, quasi eo tempore legibus
solnerentur , atrum , semicrudum , putridum , adal-
teratum , saporisque pessimi , panem impudentis-
sime uenalem exponere.

Hinc, Reatinis facta potestas Velini lacus ora
aperiendi , ut in Narem copiosius efflueret , acer-
bissimi flagelli materia existimabatur y cum Tiberis
ex Naris accessione redundans , ripisque demissio-.
ribus superfluens , ciuitatem in maximum adduxerit
•discrimen. Quod ab antiquioribus Romanis prouisum,

longe esset aetate grandior, rerumque porlleret ex-
perientia , qua auunculum Clementem in Polonicae
legationis difficultatibus non parum adiuuerat, pri-
roum ap»d eum locum sibi deberi in animum
induxerat. Petrus contra, quod- ex Clementis fratre
gehitus esset, nec superiorem habere Cynthium ,
nec parem , sustinebat. Hinc animorum dissensiones,
hinc suspiciones, hinc querelae, tantaqne diffidentia,
ut , quoniam unicum regrmm non capit duos , nec
ipse Pontifex eiusmodi litem dirimere posse uide-
retur. Is Pontificatus inrtio ptus Cynthio , quam
Petro tribuere credebalur, nec iniuria. Quae enira
comparatio adolescentuli cnm maturo homine in
magnisque' negotijs magis uersato ? Quod profecto

hortante etiam Cicerone, nuuquam tentatum. Quam- c ad uirtutem Petro calcar fuit, qui, cum non minus

quam uero haec malorum polissima origo uidebatur,
imbres tamen frequentes , ac uenti ualidissimi a
dimidio mensis augusti usque ad penultimum diem^
quo flumen aluei sui terminos egredi coepit , perti-
naoiter flantes , Tiberinae proceilae causam prae-
cipuam dederunt. Quae , cum ciuitatis faciem de-
turpasset, populumque afflixisset impendio, Pontifex,
accito Cardinali Comensi uiro prudentissimo iussit,
ut cum quibusdam Cardinatibus , alijsque peritis
niris , quo pacto posset Tiberis coerceri , quidue
pro urbis liberatione agendum esset, diligenter
perquireret Longa fuil ea de re consultatio, ua-
riaeque consultorum opiniones , qui- nihilominus
operis difficultate , ut Tiberij tempore , satis consi-
derata , in eam omnes uenere sententiam, ut in
negotio' fere desperato remedium esset a solo Deo
expetendum. In hac Romanorum conflictatione pauci
uero fuere ex incolentibus urbis jiartem a flumine
occupatam , qui aliquam rerum suarum iacturam
non fecerint, quam procui dubio •■ fecisset et Ana->
stasius, nisi tempestiue impendenti ocqurrtsset pe-
riculo. Cum igituraquam domui suae appropinquare
cemeret, obturatis cadis , ac dolijs, cellaetpae 'ui-
nariae uasis omnibus benefultis', rheda denudata ,
nec non farina , oleo, caseo, candelis, carne salita,
aliaque penaria supellectili *b inferioribus ad su-
periora loca translata , equos ettam per scalas eius>
modi quadrupedtbus inuias ^ iin - editiorem domus
partem adegit y ubi , quamuis generosi, afque hiii-

ingenio ualens , quam gloriae studiosus , ad ma-
gnaque facinora a sororis uiro perspica»-issimo Joanne'
Francisco Aldobrandino identidem incitatus , se
pubiicis negolijs totum tradidisset , bonosque bonis
officijs proseqnendo, aulae beneuolentiam sibi con-
ciliasset , simui uitae exemplo , locorum religiosorum
freqnentatione , utqoe Pium Pontificem imitaretur,
sacerdos factus , quolidianis etiam sacrificijs am-
pliorem ad Patrui gratiam sibi uiam sternebat.
Cynthius uerb de anteactae uitae instituto nihil
rautare , nthilue facere , quod , uet auuncuK animo
uim inferre uideretur, uel consobrini progressus
retardaret , quamuis frugi ingenio , suauisque , ac
liberalis esset , aeare se tnmen adiri pateretur.

Causam quaerentium uariae fuerunt optniones, ac
qnidem non sine admiratione , praesertim , qiria ad
eius oonspectnm admissi ,' increilibiti admittentis
humanitati obstricti , ab eb discedebant: Petrus eou-
tra, non solum sui copiam quotidie facere, nec non
ad se adeuntes perbenigne ac 'familtariter 1 eXci-
pere, sed adire cupientes uultefs mansuetudine, ad
serenitatej atticere-, atque itiuitai-e , omnes amplecti,
omnes admilterej omnibus comiter respondere, tota
sane plaudente aula , , tota ' Vrbe exiilttinte. Qua 1
dexterU«te, ac solertia, cuni magnam a-Pbnttfice
iniret gratiant, 1 eanl sibi uindicauit- auctorilatem, trt
breUi' omnium rerum summamyntfpie admibtstratio-'
tiemy in suatn redegerit 'poteStateih. 'Quare^cum
publica TOunora' ihler nepotes Pontifex distinxisset

Digitized by

Google

84 1

COMMENTARIORUM LIB. IY.

843

Petro, scilieet Hispaniensibus, Gallicanis, Allobro- a merita poena mulctatus esset percussor , immo, quod

gicis, Siciliensibus, Hetruscisque negotijs praefecto.
Cynthio autem Germanicis, Polonicis, Venetis, Man-
tuanis, Ferrariensibus, Vrbinatensibus, Neapolita-
nis, idque genus alijs tantam sibi laudem, alque
existimationem apud omnes Petrus- comparauerat ,
ut, si quando, uel Pontificios legatos [quos Nuncios
appellant ] uel Principes aliquid extraordinarium a
Pontifice petere contingeret, non alterutrum nepo-
tum adirent, pro ut, uel ad Petrum uel ad Cyn-
thium pro locorum distinctione , rerum expeditio,
curaue pertinebat, sed etiam ij, quorum negotia
cum Cynthio iure communicanda fuissent, illo
omisso, quae cuperent, Petri arbitrio geri manda-
rent, nimirum , ut optata facilius impetrarentur. Non
deerant interea, qui Cynthium calumnijs, ac ma-
iedictis insectarentur, nempe, quod, ut ipsi affir-
mabant, sibi plus sumeret, quam deberet, quod in-
festus, quod contumax, quod in Aldobrandinos
male affectus esset. Quibus, licet Pontifex, quam
uoluissent detractores, fidem non haberet, perturba-
bat tamen, donec identidem interpellatus, conceptum
erga Cynthium amorem sensim abijcere, atque in
Petrum tandem trasfundere uisus est. Qui id ani-
maduerteus, cum de Patrui animo quantum opor-
tebat, exploratum haberet, eo rem perduxit, ut Cyn-
thius, nec pro se, nec pro alijs, etiam sibi coniun-
ctissimis, quidquam prorsus petere auderet, itnmn,
si quid uel ipse, uel eius amici tentabant, misere
reijcebantur, non casu, aut ob petitionum difficul-

existimationem suam maxime conuelleret, cum nulla
fuisset ea de re instituta quaestio, sumpta inde se
cedendi occasione, clam omnibus Mediolanum di-
scessit.

Is repentinus casus , quam Pontificis animum af-
flixerit satis intelliget, qui huiusmodi dissidiorum
calamitatem, atque exitum obseruauerit. Foris usus
est prospera Clemens fortuna, domi plane aduersa,
dum arctiore sibi nexu coniunctos consanguineos
inter se digladiari, ac funesto exemplo alterum al-
teri perniciem moliri cernebat. Talis est quippe hu-
manarum rerum conditio. Itaque statim per tabel-
larium iubet Pontifex, Cynthium accersiri, deinde
unum , atque alium ex cubicularijs Mediolanum mit-
tit , qui eum suis uerbis Ferrariam redire compel-
lant, sed frustra. Postremo Petro Hispaniensem
Reginam Pontificij legati titulo in Insubriam comi-
taturo arctissime iniungit, ut Cynthium inuisat, eiusque
nomine salutatum omnino reducat Petrus. Patrui iussa
pro uirili parte diligenter exequtus praemisso, etiam
Viterbiensi Antistite Matthaeulio, nihil expressit,
praeter frigidulam, ac prorsns ironicam gratiarum
actionem amarissimis hisce uerbis conditam; Ego,
nec Cardinalem Aldobrandinum alloqui, nec uidere
uolo, a quo saepius deceptus, etsi minime nescius,
amplius decipi non sustinebo. Curet unusquisque
nostrum propria, ut libuerit. Petrus nihilominus
ipsum etiam domi conuenire tentauit, sed, cum uel
abesset de industria, uel eum adesse nolle satis

tatem, sed eorum opera, qui e re sua esse Petro c constaret, re infecta discessit. Duritia, uel potius
persuadebant, ut Cyolhij studiosis quoquomodo stupore hoc, sane inexcusabili uehementer commo-
aduersaretur, quod quidem Anastasius inter cacteros tus est Pontifex, quod, scilicet, nepotis, et alumni

clarissHne expertus est, cum ad Ecclesiae Vercel-
lensis rectore orbatae adminislrationem ab Allobro-
gum Duce propositus, Petro urgente, ipsi Duci
naudquaquam gratum Slephanum Ferrerium, quam-
uis aetate, rerum usu, ac doetrina imparem sibi
praeferri uidit, nec quidem alia de causa, ut non-
nulli dicebant, nisi, qupd Anastasius Cynthio Petri
aduersario amicus esset. Haec Cynthius , aliaque non
pauca aequo animo, ut uidebatur, tolerabat, ple-
risque tautam patientiam, tamquam illi damnosam,
consobrino autem gloriosaro, non parum improban-
tibttSi • -

sui culpa Cardinalitia dignitas, immo ipsa Aposto-
lica maiestas, ex ea repulsa, non paruo, ut sibi
uidebatur fuisset atfecta dedecore, Idque eo magis
prudentis Principis mentem torquebat quo ab ijs,
qui operum suorum laetis progressibus inuidebant,
ludibrio haberi morderi non ignorabat. Nempe,

qnod Gallum, Hispanumque potentissimos Reges
discordes belloque inextricabtli implicitos ad concor-
diam perduxisset, nepotum autem suorum iurgia,
ac simultates, sedare nesciret, uride colligi facile
posset, Nauarraei subiectionem, Veruinensem pacem,
Ferrariensem recuperationem , aliaue id genus, si

Pe;r eos dies, eum uita fiincto CardinaK Castru- d qua extabant, praeclara Clementis facinora, non

tio etgnaturae iustitiae, quam uocant, Praefecto suc-
oessor dandus esset, Cynthium hortatur Anastasius,
ut insignem Magistratum ' e mariibus sibt elabi ne
sinat, quo et Petrum Pentifex cohonestasset , nisi
pubttcam priuatae ntilitati anteponens, id muneris
ei non - conuenire cognouisset. Quare Petrus, ne
Cynthius; assequeretur , quod ipse assequi non pq-
terat, ut Cardinali Caesio ea traderetur Praefectura,
plurimum laborauit, parum abfuit , quin Obtineret,
cum , ut fama erat, diploma , quod Breue appellant
iam emrfectum esset, Hod pro Caesio consobrini of-
ficium, ut sibv apprjme iniuriosum quandocumque
ulturus Cynthius, Cum- nescio quiseius aurigamba-
culo caecidisset , oec traditus iu custodiam, ncc

eius dexteritati, seii ingenio, sed temporum felici-
tati, bonisque euentibus, deberi; quorum ductu a
quouis etiam mtnus industrio Reipublicae modera-
tore eadem, maioraque expectari potuissent. Ille
Romam reuersus, uei maleuolorum artes negligens,
uel, ut obloquendi eis occasionem criperet propria
manu scriptas Lanfranco a secretis ad Cynthium
litteras dat, quibus pertitiacem hominem rogat,
obsecratque ul nulla interposita mora, Romam ue-
niat, indignationis suae poena indicta, nisi e uesti-
gio imperata faciat: qui nihilominus , nec precibus
flexusj nec minis perterritus, in sententia permansit.
Quare Anastasius, etsi Cynthlj praesentiam in aula
stbi pofiits inutilem fbre potius', quam utilc» pro-

Digitized by

Goo

843

APUSTASll (iEtVMOMI

nidebat, iustum tamen Pontificis dolorem commi-
teratus, Cynthi jque existimationi priuatum commodum
anteponens, ei per epistolara consilij sui rationem
uerbis hisce aperit: ,
Non est in praesentia, cur tecum agam, an.re-
cte feceris, quod ut dici solet, iusalutato hospite ,
Ferraria discesseris, quandoquidem tuus iste disces-
sus, et laudatores, et uituperatores suos habet, sed
quod Mediolanum profectus sis, paucissimi sunt, qui
probent: nemo autem est, qui te pluries accersenti
auunculo tuo minime parentem, non reprehendaU
Dolui semper, ut debui, uicem tuam, magisque ac
magis doleo aulicos audiens, atque adeo ipsos Car-
dinales, qui interdum de te tuaque ista soliludine
sermonem meum habcntes ita loquuntur, ut quasi
de tua salute desperantes , quid iudicent , uel co-
gitent , se ignorare fateantur. Me certe non fugit ,
omnes tut amantes , te in Vrbe uidere ualde cu-
pere, contra uero Pontificis amplitudini Aldobran-
dinae domus splendori, luaeque gloriae insidiantes,
absentia tua bperte laetari, quasi uestrae felicitatis
cursus inde retardetur. Omnia ex sententia Pontifici
succedunt , sed tua isthaec cum consanguineo per-
tinax diaceptatio , immo Yatinianum odium ,. pro-
speritati uestrae , tuaeque praecipue , non conle-
mnendum aifert impedimentum. Quod profecto, tum
proptcr arctissimam uestram cognationem , tum
propter uenerabilem, qua toti Christianorum coelui
conspicui estis, sacramque dignitatein, indignissimum
est, ut ulterius progredi , in hominumque sermo-
nibus diulius uersari patiamini, unde, te maius da-
mnum reportare necesse est, cum fere omncs in te
haruui turbarum causam reijcientes , quem tibi
aduersarium constituisti , excusent, quasi per eum
non slet, quin inter uos uera coeat atnicitia, con-
stansque, ac reciproca beneuolentia. At isthaec tua,
uei peregrinatio , del uolutitarium exilinm , quid
amaror sibi uult? quid tibi, rebusque luis, prodest,
quod tibi commodum, quem honorem impertit ? Inde
ego tibi detrimenti pturimum, atque dedecoris deri-
yare polius crediderim, utilitatis enim nihil omnino.
Quid iucundios , quam inter suos uiucre ? quid il-
lustrius , quidue optabilius , quam in urbe esse ,
eo praecipue tempore, quo et urbi , et orbi praesit,
[ut nunc magno tno beneficio contingit] Christi Yi-
carius v in urbe degenti sanguine coniunctissimus ?
Et quamuis auctoritate Petrum non aequares , at-
tamen , quod , sis eiusdem Pontificis nepos , ac ,
sicutPctrus,Cardinalis, Petro pai* es, talisque haberis,
coleris, obseruaris. Sed caetera ,missa faciamus ,
hocque unum consideremus * tua summopere in*-
tercsse auunculum , immo Patrem luum, te apud
se esse exop,tare auiclissirae, proprijsque oculis, ut li-
buerit, iutueri, Inter ea, quae uiaxime expetunt inor-
tales, ut beali uerit, unum ex praecipuis existimatur,
consanguineum, uel amicum in supremae dominalionis
throno , coliocatum uidere , beatos uero dicimus ,
fortunae bonis in praesentia aflluentes , ac , dum
uita suppetit , . semper fruituros. Tu , quem Deu$
tantis priuilegijs cumulauit , non beatus , ut es , si

a esse uis, sed infelix, et praesentia, et futura bona
negligens, uelle appellari uideris. Auunculum tuum,
quomodo cupi»bas ad summum dignitatum culmen
euectum uides , quodque ptus est , uoti compos
factus , amplissimam spei, affectusque tui mercedem
retulisti : modo, nemine te eorum possessione, quae
tenes , exturbante , sponte tua bonis illis carere
sustinebis, quae tantopere exoptasti; quaeque us-
que ad exlremum spiritum, nisi tu teipsuin prae-
cipitem des , absqne controuersia es possessurus ?
Si id comnuitis, non ne tibi magnae ipse strnis
ruinae periculum? Nonne optime de te meritum
Pontificem, quem in oculis fcrre, summo studio co-
lere , ac supra omnes homines uenerari , amare ,
suspicere debes, uexando, atque exagitando, no-

b mini tuo aeternam inuris maculam ? Quare , si
te tanti benefactoris gratiam aspernante, pro amore
odium , pro beneficijs umdictam , ille rependat :
quis , uel tuam excusalionem admittere , uel eum
accusare , audeat ? si te , inquam , ut indignum ,
ingratumque reijciat, in suumque conspectum am-
plius uenire uetet : nonne iusta eius ira uberem
materiam suggerente, quodcumque inde incommodt
accipias , te Deo annuente , accepisse putandum ?
Tuum proinde errorem agnoscere festina , ne , st
quam contumaciae uiam instituisti, tenere perrexeris,
poenitentiae fructum amisisse, te aliquando poe-
niteat. Caue, quaeso, ne Pontificis' patientia ulterius
abutaris , immo , ut te eius praecepta , et magni-
facere, et quo debes, loco habere omnes intelligant,

c quanto ocyus fieri poterit , hinc ad nos discede.
Cum ad Pontificem ueneris, quae contra tanli be-
nefactoris uolunlatcm comrniseris , ad uenerandos
eius pedes prouolutus , sincere fateri , et uerbis ,
et uultu , ne graueris , tuaeque leuitatis uenia de-
mississime pelita , te simul negatae obedjentiae
reum constitue. Si id feceris, iam mihi uidere ui-
deor, tenerrimum auunculum tuum paterno te af-
fectu osculantem , atque ampkxantem, quodque
resipueris , prae gaudio cum laCrymis gestientem :
te, inquam, cui rite aptari potest euangelicum illud
de filio prodigo, nempe , quod mortuus reuixeris,
quodque, cum, iam perijsses , inuentus fueris. Hoc
age, si Pontificis uita diu firui uis, tuamque famam
ulterius lacerari ne permittas, quam etiam omnino

d proieceris , si , sanctissimo sene qupmodocumque e
uiuis excedenle , ita de eo male meritus habearis,
ut aulicornm uulgus sui tibi interitus causam trir
buere non uereatur. Vale interim, quodque tecum
liberius egerim , quam tuae forsitau auiplitudinU
conditioni conuenire existiinaueris , culpam omnem
in eum , quo te complector, amorem , conferlo ,
qui, ait ille, peccatuin non eKcusat, quaeque etiatn
nolumus , quandoque nos facere cogit. Credibile
est, Cynthinm, ralionibus ab Anastesio allatis per-
motum , manus tandem dedisse , eteqim ", eius lit-
teris ledis, paulo post Romam discessit, sine fine
exultante Pontifice , immensique gaudij perspicua
signa dante. Cumque mortuo, inde ad paucos .dies
Cardinale Caietano, sumroo .fisci Praefeoto , quem

Digitized by

Google

845

COMMENTARIORUM LIB. IV.

846

Camerarium upcant, ittius Magistratus administra-
tionem , cuius reditus septuaginta , uel octoginta
nummorum aureorum millibus uendi solet, sacro
approbante Senatu , Petro dono dedisset, signaturae
iustitiae Praefectura. Cynthium quoque cohonestauit.
Cui postea muneri , uiam mostrante Anastasio, non
sine laude praefuit.

Vrgente Salutiana causa, cuius controuersiam
Gallorum regis ducisque Allobrogum legati Verui-
nensis pacis conuentu Pontificis arbitrio dirimendam
reliquerant, cum Dnx Morrotium subalpini Senatus
primum Praesidem, Joannemque Vaudum senatorem,
uiros eruditissimos-, Romam misisset, ut eius factum,
iusque sustinerent utrique miandauerat, ut inconsulto
Anastasio in ea disceptatione nihil agerent ; quod
plane adamussim obseruatum. Pontifex, et uoce ,
et scripto de negotij origine, statuque plene edoctus,
cum multo quoque studio , ut erat iuris consultis-
simus , rei fundamenta omnia explorasset, in Ducis
partem propendere uidebatur. At , quoniam com-
promissi spatium in annum limitatum ad finem
properans ante iudicij exitum terroinandnm iri re-
sidui dies ostendebant, ut arbitrij Pontificis tempus
prorogaretur; Bonaueutura summns Franciscanorum
Moderator, cuius opera Cardinalis Florentinus Pon-
tificius in. Gallia legatus ad pacem Veruinensem
constituendam usus fuerat , in Galliam mittitur ,
quo de ea iurisdictione diierenda cum rege ageret,
utque maiori cum dignitale id faceret, ad Patriar-
chatum Bysantinum, cui extinctus Pontificiae dotnus
praefectus Hercules Tassonus proxime praefuerat ,
a Pontifice promouetur. Annuit Rex semel , atque
ilerum , sed, cum tertio dilatio peteretur, quodam-
jnodo indignatus , respondit , se ter, ac pluries
idem concessurum , dummodo Salutiani Marchio-
natus possessio apud tertiam personam deponeretur.
Petitionem hanc , et rationi consonam esse , cen-
suit Pontifex , et probarnnt Hispani, Joanni etiam
Francisco. Aldobrandmo Pontificis nepote ad de-
positi custodiam proposito. De ijs Allobrogum Ducem
certiorem facit Anastasius, hortaturque, ut Mar-
cbionatum .deponere ne recuset. Dux tamen , cui
haec noua erant, non modo rationibus ab Anastasio
allatis non aquiescit : sed , cum Hispanos ad eam
rem animum, utcumque adiecisse suspicaretor ,
timuit, ne, sid id faceret, uel Aldobrandinus Gal-
lorum potentia fretus, eis Marchionatum restitueret,
uel Pontificis auctoritaie occuparet , uel , ■ quod
maxime abhorrebat , Hispanis uenderet. Qnam sane
opinionem, tamquam inanem, ex Ducis animo euel-
lere ooaatus est Anasiasius , <contenden&, ,nihil ei
commodius, aut honorificentius posse eo tempore
contingere, quam depositioni adherere. Nonnulli
ab initio dtuulgauerant, Marchionatutn Aldobrandtni
fidei coramittendum iri, deinde snasui Hispanorum
ab eo emendum. Haec fama, cuius anctor erat Cardi-
nalis Arragonius, ut ipse Apastasio postea confirroauit,
adeo in auia percrebuit,ut famigeratoribus ipsis ma-
teriam ea de re scribendi praebuerit. Quocirca legatus
Altobrogicus aliquid. certi eorbm, qude agebantur

a Principi suo significare cupiens , adit Pontificem,
ac quasi admiratione obstupefactus, sparsos de Sa-
lutiano negotio rumores contra Joannem Franciscum
eius nepotem ita in dies inualescere conqueritur ,
ut , quamuis credibilia non essent , quae dissemi-
nabantur , ipsius tamen Pontificis sinceritatem
quodammodo, in dubium reuocarent. Ille maiorem
in modum excandescens , fremensqne, quod domui
Aldobrandinae per summam calumniam manifestae
insidiae tenderentur, quam inuidi arioli de Joannis
Francisci uoluntate coniecturam faciebant, inanem
esse aestuans, ac fere lacrymans minaci uultu uer-
bisque feruidioribus , clamabat. Quae profecto ,
qualiscumque fema , etiam inter magnos uiros di-
uulgata, currenti Pontifici calcar fuit ad concordiam

b inter Gallorum regem , ac Sabaudiae Ducem con-
ciliandam, quam eorum quoque legati , ut tandem
coiret , diligentissime curabant, iamque non procuA
a fine abesse uidebatur, cum Dux in Galliam (ut
decreuerat), breui iturus, legato suo mandat, ut
in Salutiana causa ' de sententia , nel conuentione
aliqua nihil urgeat, uel ulterius laboret.

Hoc Anastasius nequaquam Duci profuturum exi-
slimans, eum, ne id itineris suscipiat pluribus ra-
tionibus per litteras hortatur ; quando uerisimile
non esset , prudentem Pontificem , ut nepoti gra-
tifiearetur , fidem suam imperiti uulgi iudicio expo-
siturum , tum , quia suos non ita atnabat , ut pu-
blicae quieti eorum commoda praeferri uellet, tum,
quia huiusmodi non laudabili artificio locupletari

c nec ipsi nepoti expediebat, ac multo minus Salu-
tiana ditione, quam, cum Subalpinorum Principes
contra ipsorum Gallorum potentiam semper tutati
sint , Allobrogum Duci difficile non fuerit , eam ,
mortuo Pontifice, ex ipsius nepotum manibus extor-
quere. Hispanis uero, optima ratione Marchionatum
deponi placebat, quod, si fieret, suamque Pontifex
ferret sententiam, quam pro Allobrogum Duce pro-
nunciare debere certum erat, liti fuisset finis im-
positus , omnisque belli sublata suspicio. Sin autem
Pontifex nihil pronunciaret, Duceni nihilominus id
commoditatis esse ex compromisso assequturum ,
ut priuatum hominem, non potentissimnm Principem
uicinum habiturus esset. Interea plura enenire
posse, quae Duci> Marchionatus recuperandi occa-

d sionem praeberent , atque etiam , stante deposito,
ac iure , quod ipse in re< deposita habebat extra
omnem belli aleam , simul Duci , qui ex aerario
suo ingentem pecuniam exhausisset, a sumptibus
'respirare licere, rebusque suis meHus consulere.
Quapropter de Gallicana profeclione, ut superua^
canea inntili , immo Ducis existimationi damnosa ,
ipsius quoque uitae periculosa , consilium omnino
abijciendum , quandoquidem illi non suppetebat',
quomodo irritatos demulceret, sibique amicos fa-
ceret Gallorum animos, eo praesertim tempore ,
quo cum Rege uictoriarum felicitate formidoloso
agendum esset , in cuius potestate, quandocumque
Ducem constitqi contingeret, is erat rerum status,
tit, uel a Rege inimiciorem eum discedere opor-

Digitized by

Google

847

«48

teret;, wV e&nw . wuilws , iraperata feceifc , nec a non esset > qui nesciret , eusa , 'va Galliam uenisse,

tantulnm tergiqersari posse 4 niffl iaconstans , «c
9 Jeuis haberi ueUet : sed nec de, PontifiQis pa-
trocinio qwidqn»ra aperare , ut , qui ante qcuIqs
habens ., diligen);i&e Uboribus, ipsiqne pene absoUrto
operi suo nullara reiatam gratjam, immo, nec fidera
hahitam fuisse, aucteritatem suara iu eo negotio,
»t ego aulunio, nunquaro sit amplius interpositurus.
Praeterea Hispanos in suspicionem uenturos , Du-
cem ab eorom araicitia ad GaUos transisse, quibus
tamen iUe, si re infeeta , in Itaiiam redierit , nou
jninus suspectus &t»rus sit , quam Hispanis ipsis;
,quoa^ nihiAominus , si arma iterum moueantur,
Duci epero laturos non esse dubitaodum, quamnis
«etejre araoce seosun d.Habente , atque euanescente ,

ut grauissimae ,liti fim* imponeretur , quare sine
magua regis offenstone abire non posse ; id tatnen
non carebat periculo ; naro, si cum uno, aut paucis
ex suis discessum adornasset, non modo de se
guspicionem excitasset, sed etiam in ipso oclo die-
rum itinere intercipi facile potuisset, mUle interea
selectorum hominum, insignemque nobilium circiter
quingentorum, comitatu suo Gallomm iibidini expo-
sito. Itaque dissimulata oflensa , arbitros utrinque
eligi probauil, qui, uel sententia , uel transactione
Salutianam discordiam penitus sedarent. Electi pro-
nunciarunt, uel Marchionatus possessionem a Duce
relinquendam esse , uel totam Sebusianam prouin-
ciam , uulgo Bressam nuncupatam, cum munitis-

non eadem animi alacritate , que prius, fecissent, b simo Subalpinornm . Oppido Pinarolio Gailis U*a-

sed ad deolinandum eorura rebus fbrsitan imminens
^ericulum. i . ,

Expensarum quoqne cansa GalUcanam profectio-
nem daronabat Anastasius, immeosas perope, gra-
uesque fore prouidens , dum Garolus Emanuel eo
apparatu, ac cemitatu iter facturns esset, quo raaiores
-sui in conspectu magnoruro Principum , Regumque
praesertiro GaUieaoeruro se se exhihere consneuis-
sent. Nee eoluro , quia Ducis AUobrogum personara
absque deeenti poropa ditionis suae fines. egredi in-
-dignum esset, sed etiara, quia tanti Principis aulici,
iUustresque :, ac nobUes Proceres eum Qomitaturi
,magn,os sumptus , ut cuiusque conditio postulabat,
jfacere cogerentur. Proinde, si eueuiret Salutiani

dendam, restituto siraul Centallo, cum Demontie
Roccasparueria , Gastroque Delfino. Cuius ai bitrij
asseosus , uel intra duos proximos menses praestari,
uel , si Duci non placeret , recusari deberet.

Ille panlo post in Italiam disredens Dominicum
Bellum Archiscribatus honore recens auetum in
Hispaniam miltit, ut de rerum suarum statu regem
certiorem faceret , quodque in Galliam profectus
esset ipsum excusaret, cuJpa omni in Pontificem
collata y quod scilicet per eum stetisset , quin litis
molestiae tollerentur. «Rex, quae Ducis Allobrogum
nomiae acceperat , ooriua cum Pontifice , statim
per Utteras . cemmunicat r qui iracundta , ac sto-
raacho exardescens , cum AUobrogko oratore ,

nego ti j exitura hominmn expectatiooi roinune re- c male se haberi grauiter conquestus , quid , inquit

spondere, remque propterea. ad nouos tumnUus
ioclinare , quas pecunias infructuosuro iter absor-
,huisse£, ad belli onera sustinenda admodum, op-
portuaas fore. . . .

Histamen rationibus Dux nihiltribuens [incertum
utrum sua sponte., «n suasn oratoris sui in Gallia
-commorantis] Andstasij, granissiroQrumque araicorum
«onsUio neglecto, Lutetiaro Parisiomm se contulit.
Sed statim atque iiluc peruenit [tanaetsi a Rege, Re-
gnique Proceribus honqrificentissime exceptus] eum
.susceptae prouinciae poenituit , re ipsa expertum
uerissima esse, quae amicis .praenuncianjtibus , fide
-digna non putauerat. Eam de Regis uoluntate
Dux> sibi suropserat fiduciam, ut, quaecumque pro

ausus est Bellus ille de rae , . meisqve operibus ,
cum Rege loqui ? Eum, quem nihil Jatet r quique
cordium scrutator est, Deum testem inuoco de ijs,
quae , ut pax inter hos Principes coiret cogitaui,
.motitus sum, ac quantum in me fuit, perfeci, quo-
rum (u quoque mihi testis . esse potes loeupletis
sunus, ut, qui, nec ignoras, nec, ut ego existimo,
ignorare uis , quot labores exantlauerim , quantum
.temporis eonsumpserim, quam curam huius negotij
gesserim, ac quidem prope uitra uires, nec sine
publicarum &DClionugQ detrimento) ut litigantes ad
concordiam perducerem , nihd urgens , nihilque in
optatis habMS aeque, ac puhlicam tranquillitatem,
horumque Principum amicitiam, nec per me stat,

.Saiutiana controuersia termuuroda petijsset , modico d quin causa finiatur, causaeque raichx euellatur. Tem-

pus ad df fiaiendum niihi prefixum non leui indu-
stria, .nec parua impensa^ protrahi euraui , terque
a GaUorum. rege obunui^ cupique rei peae con-
fectae , fructiun expectarem, audix», Ducem tuuai,
nescio , an. dioam neglectis, quae uigilijs, sudore,
aelonga patientia, «d dissidij flammam extinguendam
mihi seposui , in GaUiam secessisse, ubi postquam,
se opei*am'.b)aisse animaduertit , roe culpae suae
nenm facit. i Iam cnm quo I raihi res sit , plane
igaoro : oum opera mea , ubi , et a quo magis de-
.berent', non modo non prohentur, sed, mirabile
uamus ? At regjj Magistratus Ducem > re pendente , ■ dicta , reprehendantur, atque in deteriorem partem
.domum reuexti ., neque Regis, neque ipsius digni- accipiantur , quamuis ego, uel Pontificij uauneri»
-tati, conuenire diotitahant , cum - ex Principibus oblitus > uel prouectae aetatis , raearuraque grauis-

jnegotio , atque extra omne mdioij experuneBtum
rae consequi posse persuasum baberet. Verumtaroen
quod alias . forsitan consequtus fuisset ab Henrico
.impetrare nequiuil : qui honoris specie Dnci, quod
•eupiebat, exponehti respondit, d& uenatione, ludis
,equestribus, choreis, alijsque id genhs, oblectamentis
tuuc cogitandum, Marchionatus aatem discepta-
.tionem iuris consultis , consiliarijsque reliquehdara.
Cui Dux : si adhuc, inquit , o Rex, de Marchio-
,natus possessione fuerit disputandum, cur- difficul-
tatum nodos summo potius Pontifici non reser-

Digitized by.

Google

849

simarum occupationum nulla habita ratione , in
hanc unam controuersiam extirpandam toto pectore
incubuerim, omnesque neruos inlenderim, non sane,
ut.Pontifex, hoc est, ut iudicum iudex, sed, ut
pedaneus quiuis , ac uilis causidicus , quo reipu-
blicae imminens malum auerterem. Nonne te Mor-
rotium , ac Vaudum super Salutiana quaeslione
pluries, libenter, attente audiui? Nonne, quae pro
Duce uestro de scripto obtulistis , ac respondistis ,
legi , relegi , uobisque coram diligenter consideraui ?
Nonne, (quod tu nescis, sed uerum est), duodecim
horarum continuum spatium libris euoluendis, ut
contradictionum 6crupulos eximerem„ plusquam
semel consumpsi ? Quid amplius mihi agendum re-
stat ? nihil equidem , nisi , ut ab hac difficultatum
plena tractatione penitus abstineam. Agat ipse tuus
Prinoeps , imino natura , cuius iinpulsu fient for-
sitan, quae hominum studio fieri nequeunt. Lon-
giori querela , quam sibi putabat illatam iniuriam ,
Ponlifex propulsare conatus est. Sed, quae retulimus
sufficiant. Legatus Ducem, eiusque ministros extu-
sare , simulque , ne se dignam , reique publicae
proficuam , quam susceperat , prouinciam , desereret
Pontificem obsecrare, immo , quo animi ardore eam
ab initio sibi administrandam proposuerat, eodetn
iam fini proximam sustinere pergeret, non ignorans,
id Italiae praesertim gratissimum, atque utilissimum
futurum. Hoc sermone mitigatus Pontifex , noui
officij in Salutiano negotio spem dedit, quod et
postea re ipsa accurate praestitit.

Instante humanae salutis anno sexcentesimo supra
millesimum, quo ex Romanae Ecclesiae instituto
summorum Pontificum auctoritate Christianis Deo
reconciiiatis remittuntur temporariae , ut uocantur,
erratorum poenae, quibus errantiuui animae corpo*
ribus Bolutae per purgatorium ignem plectendae
sunt ; qui annus Jubilaei j , hoc est remissionis ,
nuncupatur, quoniam Clemens Pontifex chiragru
impcditus , summae absolutionis , alque indulgentiae
ianuam , quae Porta Sancta Jubilaeij dicitur pridie
natalem Jesu Christi diem pandi solitam , aperire
nequiuerat ; religiosam caerimoniam ad pridie cu-
lendas ianoarij reiecit : et quidem admodum oppor*
tune , namque , cum a tertio iduum nouembris
usqoe ad eum diem, quem ei solemnitati Pontifex
destinauerat , fuisset coehlm caliginosum , nubihun,
imbribusque fere continuis caecum , ac graue , quo
die Vuticanae Basilicae patuit Porta Sancta adeo
serenum , nullaque, uel minima nubecula, conta-
minatum, ac iucundum, apparuit octo etiam snb-
sequentibus diebus, ut simul cum elementis ad
tantam hominum celebritatem honorandam conour-
risse uideretur. Eodem tempore Cardinales Ge-
sualdus , Pinellus , atque Golumnius> trium Patriar-
chaliutn BasUicarum , Paulraae scilioet , Liberiauar,
ac Lateranensis Portas item sanotas iussu Pontificis
aperwerunt: ubiqne cum iaeredibili hominum con-
corsu Pinellus Liberianae Archipresbyter toet-centts
circiter Romanis ciuibusy ac praeiatis pras minus
uigintiquinque coinitatus , dum a Sanctae Prudenw

COMMENTARIORUM LIB. IV.

85o

a tianae fano cum suis Clericis , ac Beatissimae Vb>
ginis imagine a Beato Luca depicta, quam in Ex-
quilino cliuo obuiam habuerat, ad eamdem functionem
peragendam proficiscitur , populi impetu pene obru-
tus, uix intra cancellos contia eamdem portam,
erectos urgentium procellam euasit , quod euenit ,
et Anastasio Pinelli Vicario , cui sacris uestibns
amicto , cum scissum fuisset , quod gestabat nouum
pallium, pluuiale appeilatum, parum abfuit , quia
et ipse a multttudine iactatus , quodammodo scin-
deretur, hoc est uitatn amitteret, ipsius tamen di-
ligentia factum est, ut non solum tumultuosae
solemnitatis progressus , exitusque loci amplitudini
responderit, sed ut toto quoque Jubilaeij anno Libe-
riana Ecclesia erga peregrinos , sodalitates, piosque

b omnes, et aduenas, et ciues, ijs officijs abunda-
uerit, quibus summi Christiani gregis Pastoris ui-
gilantia elucesceret , sacrariaque Romana uisitantium
charitas augeretur. Etenim quotidie semel , bis , ac
pluries , exhiberi mandauerat, cunas , uestem, cru-
cisque dominicae partem , Apostoli Matthiae corpus,
aliasque uenerandas Sanctoruin reliquias, duobus
simul constitutis sacerdolibus , totidemque clericis,
qui Sanctissiraae Eucharistiae arae semper assisten-
tes , Christi eorpus petentibus ministrarent , duos
itidem , qui eleemosynam pro celebrandis missis >
uel alia de causa oblatam acciperent , offerentiumque
nomina in codtcem referrent

Pontifex , exeunte februario , solemnem supplica-
tionem indixit , urbisque , ac Romani territorij

c confessarijs facta potestate quoslibet diuinae legis
transgressores a quibusuis criminibus, et culpis
absoluendi, magna populi utriusque sexus, om-
niumque ordinum multitudine comitatus, quarto
calendarum martij iuit ipse pedibus a Beatissimae
Virginis aede, Angelorum uocata, usque ad Libe-
rianam, pridie uero earumdem calendarum a ma-
iori Vaticani palatij sacello uia Alexandrina , Jicet
pluuio coelo , itidem frequentissimo populo ad Prin-
cipis Apostolorum Basilicam, ubi, sicut, et in
alijs pro Ecclesiae Catholicae exaltatione, haerasum
extirpatione , Christianornmcrae priricipuin concordia
summae preces effusae sunu Quandoquidem ex ue-
tere Romanae Ecdesiae insthuto , eiusdemque Pon-
tificis dipiomate Jubilaeij beneficio frui non poterat,

d nisi qui praeuia suorum criminum sacraraentaria
confessiqne , ac sacrosanctae Eucharistiae participa^
tione, diuinae sibi gratiae ianuam patefecisset ^
quatuor eodem tempore nrbis primarijs Ecclesijs,
quae Basilicae uocantur, triginta diebus uisttatis ;
Sudarij uenarandi Sodalitas ex Cisalpinis, Transal-
pinis constituta nationibus Ailobrogicis Principibus
subiectis, quo sodates ad religiosum opus faciliuf
conuenirent, essetque adeuntinm sancta loca nu-
merus frequdntior , Pontifici supplicauit , ut quin-
quies uisitatis Ecclesijs Jubilaeij fructum plene oon-
sequeretur ac si tricies illas uisitasset , obtinuitque
quod petijt , dummodo sodales . prhno die omnes
eonianctim id muneris obirent.

Quare Anastasius . ptj illius .coetus tnnv rebus

107

Digitized by

Google

ANASTASll GERMOIUI >

85a

praepositus , ut fratribus humilitatis exemplum prae-
beret, totum iter pedibus confecit, cumque mease
martio , tempore quippe corporum humoribus in-
commodo post integrae noctis continuam pluuiam
die maxime sereno a radicibus Auentini collis usque
ad Paulinam Basilicam plurimum sudasset, ibique
[ ut est amplissima , ac frigidissima ] quamuis in
septem praesertim altarium consueta ueneratiope
admodum refrigeratus, frequentibus sternutamentis,
copiosaque ex capite pituitae fluxione , morbum
illum se contraxisse sentiret , quo postea , ut in-
feriujs dicemus , usque ad salutis desperationem
inaiorem in modum uexatus est ; non tamen ab
incoepto destitit, immo in Liberiana aede ad Prae-
sepis aram sacro facto , fratres omnes coelestis
mensae delicijs satiauit. Enimuero , cum praua
corporis affectione in dies magis inualescente , ad-
duci non posset Anastasius , quamuis monitus, et
rogalus, ut a piscibus [agebatur enim tunc qua-
dragesimale ieiunium] cibisque noxijs abstineret,
nocte Iouis Sancti, ut uocant, diem praecedente,
catarrhali febricula correptus, accersiri medicos
iussit, qui uena cephalica secta, postridie medica-
mentum adhibuere, uisaque est febris decessisse die
sabbati adeo , ut Anastasius sibi nimis praefidens ,
die Paschatis , cum duobus proxime subsequentibtis
ad Liberianam Ecclesiam se contulit , ut Missam
celebraret , diuinisque laudibus interesset. Sed ,
quoniam dies illi imbribus , grandiue , uentorumque
uehementia turbidi , caliginosi , praeter consuetu-
dinem multo etiam frigore rigebant , erantque ,
uel ob recentem phlebotomiam , uel hausti pharmaci
causa adhuc corporis pori aperti ita uento, ac
frigore repletus est , ut incredibili redundante pi-
tuita , iterum in febrim inciderit. Hinc tussis magna,
hinc contioua ex capite ad pulmonem copiosa di-
stillatio , hinc gustus deprauatio. Medici totius artis
neruos intendere , ut aegrotantem molestia leuarent;
ex brachio denuo, ex manu , ac fronte sanguinem
mittere , pilulis. , fomentis , omnibusque argumentis,
quantum experientia ualerent, diflicilis curationis
morbo obuiam ire , at quando acrioribus remedijs
opus erat, ignito etiam cauterio, ad occipilium
adhibito , frontem ceroto miinire , quibus nihilo-
minus parum , aut nihil ad aegrotantis salutem
adiumenti afferentibus , de phtisi pluriinum dubi-
tare, cum etiam sternutamenta prouocare nequirent,
nec e naribus quidquam excrementi educere. Quo-
circa , medicam industriam a male .affecti corporis
putredihe superari intelligeutes > iam quid amplius
facerent , nesciebant. AnastasiuS tamen , quantum
per morbi molestiara licebat, aequo, atque alacri
animo medicos hortari , ut bono essent animo , nec
de ipsius salute desperarent , qui tandem coeli
mutationem , utque Neapolim secederet , ei suadent,
quod ille se facturum negat , potius Tusculum
iturus , hocque consilio ad amicum scribit , uelle
se apud eum diuertere, qui nihil sibi gratius fu-
turum rescripsit , quam Anastasium hospitio exci-
pere. Verumtamen , quoniam , etsi exeunte mense

a maio anni tempus postulabat, ut mitescente , immo
extincto frigore, coeli status multo clementior ad calo-
rem uergeret,attamen,cumnonnullashyemis reliquias
adhucTusculi durare audiret,in patriam redire statuit.

Itaque per Cardinalem Pinellum, Allobrogicumque
legatum , a Pontifice Roma discedendi uenia impe-
trata, tertio nonas iunij lectica Pisas usque profi-
ciscitur, inde ad Lericis uicum iam conualescens
equo uectus, paucarum horarum spatio secundo
uento Genuam Liburnica appulit , ubi triduum
apud Carraelitas commoratus , quarto die Sauonam,
lenissima potius aura, quam uento, delatus, Salas
quinto peruenit. Eius aduentus cum nunciaretur ,
quotquot arma ferre polerant , aduentanti obuiam
eunt , pluriesque explosis sclopettis , • uocibus im-

b mensam laetitiam personantibus , eum salutant.
Oppido appropinquanti occurrunt pueri , iuuenes ,
senes , foeininae etiam , dum uterque parens cha-i
rissimum filium prope templi fores prae gaudio
lacrymans , praestolabatur , quorum alter, Pater ,
scilicet , triennio minor nonagenario erat , alter
quadriennio : quo autem afieclu , quibusue redeun-
tem uerbis exceperint, amplexatique , ac deosculati
sint, facile intelliget, qui paterni amoris erga pro-
priam prolem uim non ignorat , quo quidem tene-
ritatis nexu oinnibus communi eo fortius uenerandos
senes adstringi oportuit , quo eorum prouectior aetas,
tanti filij uirtutes , sexdecim annornm absentia ,
uitaeque recens periculum , ad exquisita erga eum
oflicia illos irnpellebant. Mansit Anastasius menseni

c integrum cum parentibus, quo tempore ad eum
confluxere oflicij causa plures nobiles arnicj uiciui,
ac quidem munusculis non uacui , dum autem
charis , tum consanguineis , tum amicis , ipse om-
nibus charus , ac feriatus sumina cum uoluptate ,
quam cupiebant , sui copiam facit, Ducis Allo-t
brogum litteris, quantum ei per ualetudinem liceret,
Taurinum uocatus , Salis discedens , Ceuam pelijt ,
ubi honorifice acceptus , Vicum Bealissitnae Virginis
mirabilibus operibus nobilitatum uenit, ibique con-
slitit, ut sacram Iconera uenei-aretur y ac templum,
quod tunc temporis amplissimum , ac sumptuosis-
simum eidem gloriosae Dei Genitrici excitabatur ,
uideret, cuius quidem ■ magnificei^tia f piorumque
hominum oblationihus magnopere delectatus sacris

d peractis , a religiosis Jesuitis fi-ugali prandio exceptus
est , cumque Montem Kegalem cogilaret , ut Joan-
nem Antonium Castrutium illius ciuitalis Antisliteiu
inuiseret , . eumque abesse intelligeret , , Clusium
uersus iter direxit , ubi apud Bernardinum a Sa-
baudia Raconisij Regulum octo dies summa cum
uoluptate mansit , memor , scilicet , quod inibi pue-
rilia rudimenta posuisset, quodqne ut diximus, illius
loci situs, aestiuo praesertim tempore delitijs afflue-
ret, cuius amoenitatem, dum Anastasius quotidie
modo huc , modo illuc deamhulando , .suauissirae
degustabat , non deerant ex cognatis , atque amicis,
qui illum ad lautissima conutuia subinde imutarent,
quibus satisfacere minime ualeus , spe breuioris
reditus pascebat inuitantes.

Digitized by

Google

»53.

COMJIEKTARIORUM Llfc. IV.

Interea urgenlibtts fratribus , alque amicis , ut
ubsque mora Taurinum iret , discessit , Cuneum
primum , deinde Fossauum , mox Sybiilanum , Lan-*
giascum , Mantam , Salutium , Moretam , ac denique
Vicunx nonum Ruuei-eormn. feadUmy*c «onttciUum/
quo in kinere raehsem cousmnpsity praesertim y
Ut se ex praeterko morbo recrearet , longeque
plns temporis coosumpsisfiet , nisi Hospitum pre-
cibus , qui eum retmere oupiebant , aures clau~

Tandem Tattrinura . euuti occuiTuut non pauci f
nec uulgares amici , tdta eios adusnta exultante
ciuitate , statim Dhcem «alutatum it , a quo - et
perhumahiter accipitur , et qhod in patriam redierit,
gratulatur. , deque ei plurimum debiere anirmat ,

854

lianda , aliquid eo tempore sperartduttT ad Satteti
Georgij Gardihatetn subieeti «gumetttl \lU4ttk dedte.

De rerum nostrorum suocesso. nlfcil ftubgo, quod
tibi signifioem. Neqti enbtt aliunde aeqtte , ad nos,
nec te Ute», quid proximis bfewdiebus ti-aniitfpes
gestnm sit;<jwltorffm namque Regeftt (noh eKpecWtu
Patriarcha Conetaniifcwpolitttno a Poniifice «d etttn
misto, ut Satutiatiae ■■ c&hsaer atiftrio prettgutp litl
finis imponotur, lioet duoruuV tawtum diwum
abesset] VeruiheHsia eonuent* tfiolaBSfl tbwsls in
AUobrogibufe, cum ttalidtt cmiifum -'iwawai Bfrouo ,
Domicmque uevoacuia Hugua ide U Bighter* ttuncu-
pato, quomm hie Mphtem A*ra?Httttab>, f iUe, Rttr*
gum repente occupttu.it, < non tamen-; eaptjis arcibnw,
quae oum satifi' wrt«)ta« suit, ^i^ut non temer»

quod tibi, suisque Roihae ttunqaam dcniisset. At, b sperat Dux, iamparato subsidw]i Iwsthtttt itnpres-f

siottes repulerint , frUatra laborat' Rex, utraque
enim salua, transajpinam ditiouem domino suo c«rru
seruandam iri pro' owrtb habemus. At hoo a tantd
Principe non erat • -expnctattdank ' « ; <^ •

Si quidem Dux. ParisiekWi ^actioni jttare pamu«i
duln res a, Rege oocopatae Wstuuatttur , Marefcio^
natom, et ipse rostitueve now reboaabit. Qaare^nort
dubito, qnin Rex intercedente Pontifice , pedem
reUturus sit, pactaque seruatQruB. Quod fei, uet
negligaiur , iami renonati betti crescente segete ,
uana pTolec-to'y atque inutUia -fueiant) quaeminquh
onte bienniam Cardinalis FlorOntini Pwntificij le*(afei
oper» multo cWn. labore, Sedisqqeaipokoiica» im*
pensa, inler Hispanorum, Ga)iottinlque> ueges Ver-

quia .■ maximis negotqs distentus eo die Aoastasio
opeiam dare noh poterat amantrsiimis uerbis: di-
inissuma , ut domum reuerteretur , ac quietem cu-
y nortatnr Commodins enim tempws veqditfere,
quae ab Ulo sibi de .Pontifice, de fiomana aula ,
suisque rebns, qnacrenda essent Ab*jt Auastasius,
ad Ducisque filios e uestigio deductus , patemam
erga se beniguUatem in iUis agiiouit. Dommn re->
uersuin adeunt , turmatim cuiusuis' oonditkmis , tum
sacri, tum prefani bomines , Senatores , iPraesides ,
Reguli, qui, cum uisitantium magnus esshtdnmertis,
posl(piam eo salutato, uerbJsque et bonorificis, benc-
uulentia confirmata , sucCfedentibus^locinn rel^nque^
bant : eodera fhncti sunt oflicio , et Antistes , et

Principum oratores , Venetus , Hispanus, Pontificius, c ttiui stabtiila suirt ; qttoi si iterum disnqrdave con-

alijque quotqnot Taurtni eo tempore morabantur,
a quibus .,etiam ad conuiuia quolidie ittuitabatur ,
adeo ut semel in die inuitantibus morem gerere
cogeretur.

Dum baec ita se habebant, cum nunciatum esset,
ab Henrico Gallorum rege Burgum in Sebusijs ,
Monlemque Aemylianum in AUobrogibus , uulgo
MomUianum nuncupatum , munitissima Tratisalpiuo-
rum oppida armata manu capta fuisse non parum
commota est aula, item ciuitas simnlque populi
praesertim Subalpiui, ac deniqoe ipse Princeps >
qui tamen nUiil perterritus , ut est militari expe-
rientia spectatissimus , ac tutum arma parare , mi-
lites colligere, delectum impernre, aroes munire ,

lingat, uuiiore plane- tnoendio orbem CnristianUm
oonnagrure aelas hoetra uidebtt, quam aotea niderit,
Cwi.ut obuiam ettlur, iniploranda AuUnculi tui Cle*
mentis suinma cleracotia, atque asetoritas, ut sci"
licet inter Galiorum regem , atque AUobrogum
Ducem pacem conciliet, qoo uno eximio opere, atquu
apodtoUcae charitatis, et egregtorum- factnoraHtt te>U-
citaiem ab omni saecubrum obliuione uendicatu*us
est, ftc quodamraodo feltciorem redditurus, et beb
lorntn aerumuls faligatos populos ad ainissam tran*
quillitatem reuocaturus. Huius autem negOlij cum
ea sit natura, et conditio, ut nec facile oonfici
queat, nec cuiuis pericuio, ettam miniino, exponi
debeat, iioet prudeniiu excellat Patrittrcha, sitque

omnia cireum ire, lustrare, ad bellum disponere, d non oontemnendae auctoritatis uir, qui propterea^

quaeque ad pubiicam saiutem conferrent, mira
celeritate expedire. Cum autem, quae parabantur,
ut in promptu essent, plus temporis exigerent ,
quam rernm angustia permittebat, Rex nero interea
nemine repugnante, populos infestaret, arces oppu-
gnaret, resistentia loca ad deditionem compelleret,
unde prmsquam auxiliares copiae ex Insubria, atque
aliunde euocata, coire possent, damnisque immi-
nentibus occurrere transalpinarum praesertim Pro-
uinciarum salus. in mttgno periculo uersabatur ;
Anastasios animaduertens ea, quae in Regis pote-
statem deuenissent, nisi multo sanguine, anro ac
labore recuperaii nequire, nec de concordia inter
Regem , ac Ducem , aequis conditkraibus conci-

eam Prouiociam possit cum dignitate sustinere j
longe tamen tutius faerit, aiiquem ex Purpuratorom
collegio ad Regem mitti, qui non solum sedandi,
dissidij rationibus agdt, sed ex iegati grauitatc ,
quanti faciat Pontifex pacem Regi repfaesentet.
Nomini autem hoc officio iungi, si iiceret cohue^
nire dicerem, aeque, ac tibi, uel consobriuo tuo
Cardinaii Aldobraudino. Iam scitnus, Puulutn ter-
tium Pontificem nomine, et re maximutn, qnam<-
uis afiecta aetate, eadem de causa Niciam usque
inare traiecisse, quod si tantum bominem, neo
senium, nec personae amplitndo retinuere, quiu
tantum itineris susceperit, ut ittter disceptantea
Principes pacem componerct, mirum fuerit, $i

108

Digitized by

Google

855

ANASTASIl GERMOKII; • ). »

856

Pontificis- Nepoti , et annis, et uiribus florenli id
ojoeris imponatur? Dices fortasse, me tecum liberius
agere, quam par sit. Id uero raihi; Ucitum facit
humanitas tua, simul necessitas ipsa, pubiica utilitas,-
ac quies tuiqije auunculi existimatio, cui., : si quae
proponimus, qua soles dexteritate, et ipse proponas
non dubito, quin sapientissimus senex, aequi sit ,
bonique ea consulturus, atque utinam hoc te sua-
spre consiiium probetrfr eo animt feruore, quem ret
postulat magnitudo, ut tu laudem, Pontifex gloriam
populus leuamen, quod cum lachrimis. flagitat, tan-
dem cousequatur, Accjpe interea, Cardinalis suauis-
sime, hilari fronte, qUae ut periculis occurramus,
amantes porrigimus. Vale., huncque Principera,
quo coepisti amore prosequi, fouere, quibusque
potes beneficijs.promereri, perge. -

Pontifex cum has legisset litteras ab Anastasij
proposito, haudquaquam alienus primum de mittendo
legato, deinde si eum mitti expediret, qua ratione
id fieret, cogitare coepit. Etenim rei grauitate non
permittente quidquam tale inconsultis Cardinalibus
decerni dubium faciebat, utrum frequente Senatu,
an seorsum essent eorum exquirendae sententiae.
Pontifex non ignarus animi sensa, remotis arbitrb
liberius explicari cuiusque senatoris mentem se-
paratim explorandam censuiu Variae fuerunt Car-
dinalium opiniones, ao tandem nisi de Patriarchae
oificio, officijqne fructu aliquidconstaret legati missio
maiori parti non probabatur, ne-si de boni rei exitu
nulla spes esset inanis euaderet omnis industria
[quodque plurimum referebat] ne cum Sedis apo-
stolicae dedecore tentatum fuisse appareret, quod
salua publica dignitate reijci non debuisset. Attamen
Pontifex Anastasij consilio diligenter ponderato, et
legatum regi gratum futurum, et negotij difficulta-
tibus superandis legati praesentiam maxime oppor-
tunam fore non temere existimans, Cardinalem
Aldobrandinum , supra aetatem prudeutem, atque
solertem nepotem suum ei obeundo muneri praefecit,
Regique, ac Duci id per litteras significauit. Quod
licet Dux rebus suis parum utiie futurum duxerit,
ut qui Salutianam causam , annis potius quam tra-
ctatione, aut pactione aliqua dirimi uoluisset, dili-
gentiam lamen Anastasij, atque erga pubiicum bo-
num uigilantiam impense laudauit, perque Ripam
ab epistolis prhnarium Miuistrum suum ei simul ,
et gratias egit, et gratulatus est, quod in Romana
aula eam sibi comparasset auctorilatem , ut unica,
eademque simplici epistola tantum Pontificem in
suam sententiam pertraxisset

Dum haec Romae geruntur, armaque in Subal-
pinis parantur, Duce praesertim ne quid negligenler
fieret , strenuam operam nauante , Anastasius ne
omnino otiosus esset, locorumque amoeniorum
aspectu recrearetur, Cerium discessit, ubi biduum
moratus Cocherij ad Abbatem Argenterium diuertil,
deinde Hastae apud Episcopum quatriduum mansil,
postea ad Sancti Damiani oppidum profectus, sacer-
dotij, quod ibi habebat Ecclesiam pulchris, pre-
tiosisque ad sacros usus muueribus, populo exultante

a donauit, saeraeque mehsae. agris, uineis, praUs ,
lustratis cum nistica praiedia uiliicorum incuiia ste-
rilia j ac pene >infructuosa reddka comperisset, dili-
gentiore culuira ad debitam ubertatem ea restitui
iussit. PostreoDO Castroraynaldum uei*sus. ititiere
continuato Albam Pompeiam petijt, ex qua non sokira
primarij . ciues uenienti obuiam prodierunt , sed
cum ex itlls plures absente Episcopo splendulum et
hospitium parassent, nec inter eos conueniret, qua
raliune, et inuitantibus, et inuitato satisfieret, duin
ille ail neininem inclinans , omnibiisque gratias
agens tantae controuersiae finem tacitus operiebatur,
iactis sortibus, Eabritio Niellae Episcopi Vicarto ob-
ueuit, ut Anastasium hospitio acciperet. Is uero ,
ut talium amicorum liberaUtati pro ioci, ac tem-

b poris occasione responderet [Dominici Carrati prae-
sertim, qui antea ctiam se Hastam contulerat, ut
eum ad se diuertere obtinerel] modo cum hoo, modo
cum ilio pi-audehat, coenabat, aliquando etiam per-
noctabat r ueuatuni, piscatumque ibat ; parata enim
erant quaecumque ei grata fore existimata fuerant,
quibus summae beneuolentiae. non uulgaribus signis
ualde laetus Gerascumi abijt, unde post aliam inter
primores exortam de hospitio altercationem Albanae
similem, inde ad tres dtes Sybilianunv iuit, eum-
que ij, qui eum inuitauerant de eius aduentu nihtl
certi habentes, casu abessent, sumpto apud religiosos
Benedictinos prandio, Raconisium se recepit, quo
loci quoque Dominum Bernardinum a Sabaudia
pridie redijsse tnagna cum uoluptate accepit, quo-

v niam illum adhuc Ctusij detincri existimabat, sicut
gratissimum Bernardino fuit ueterem amicum, ite-
rum hospitem habere. Triduum ibi mansit amoe-
nitate oppidi faciem ciuitatis habentis recreatus,
etsi ei miniine noua quando, ut diximus, maiorem
puerilis aetatis partem per ea loca exegerat. Et
quidem populi frequenlia , oppidanorum raoribus ,
mercalorum etiam locupletum numero, foeminarum
forma, ueslitu uirtutibus ornatissimarum copia, pu-
blicarum aedium maguificentia, hortorum, ac poma-
riorum iucunditate, uiarum pulchritudine , quarum
lalera a proceris arboribus ub ipso merkliano solis
ardore defendantur. Nobile Subalpinae Prouinciae
membrum est Raconisium, cuius gratiam augent
bina magnifice constructa templa , aiterum Beato

d Rocho, allerum Virginum Virgini Gloriosae dedica-
tum, eumque amplo coenobio Dominicanae familiae
religiosis uiris assignatum, nec non uiginti puerorum
Seminariuin, qui cum sumina charitate, magnoque
eorura fi-uctu ibi aluntur, moribusque ac litteris
erudiuntur.

Tandem aspectu ueteris, sibique gratissimi hospi-
cij, ocuiis ilerum satialis, Tauriuum reuertitur Ana
stasius, eumque Sancli Georgij Cardinali morem
geslurus, eius Sacerdolium Ripaltae , Abbotiam ap*
pellatam , omniaque ei subiecta loca lustrasset, notv
pauca, quae antea non uiderat, Subalpinae Prouin-
ciae oppida peragrauit, nempe Ripaliam [ubi anuo
salutis sexagesimo secundo supra millesimum, et
quingentesimum natus cst hodie imperans Allobro-

Digitized by

Google

COMMENTARIORUM ,L1B. IV.

85 7

gum Dux Carplus Emanuel] Pinarolium, Pancalerium a
aliaque h*s, interiaeentfa .oppida, et castella plurima.
Postreino Vicuin nouum uersus iter direx.it, ut amicos
Ruuereos, de suo ad Vrbiem Romam reditu certiores
faceret, operamque suam ubicuuque sibi utilem esse
sperarent, eis poUiceretur.

Eodem die Taurinum repetens ex litteris amico-
rum accepit Cardinalem Aldobrandinum , Maria
Francisci Magni Hetruriae Ducis filia cum Gallorum
rege Ilenrico per internuntium ex Romanae Eccle-
siae praescripto Florentiae Pontificis nomine solem-
uiter in matrimonium coniuncta, in uiam se dedisse,
ut Allobrogum Duce salutato, eique optima patrui
sui uoluntate in rempublicam repraesentata eum-
<lem regem conueniret, ac quantum ualeret liumana
industria ad pacem inuitatum cum Duce reconci- b
liaret. Dux de legati A Idobrandini . nuncio accepto,
dum totus erat in ordinem ductoribus, reique mi-
litaris praefectis instrueodis, ac pro ouiusque oflicio
ad bellica munia animandis, quid faciendum esset
ex Anastasio percontatur. Quaudoquidem, respondit
Anastasius [optime Princeps] Cardinalis Aldobran-
<linus Roma, ac Florentia, ut ad te ueniret discessit,
Praelatorumque ac procerura comitatu, quem secum
babebat ad.Vrbem remisso, praeter domesticos, ac
familiares suos, paucissimis retentis, breui nobiscuin
futurus est, quo modo tantum bospitem pro tui
noininis dignitate accipias, toto pectosre 1 . cogitandum.
Subalpiui, ac Traiisalpini luo iraperio subiecti, nec
zion extranei tibi, tuaeque familiae addicli, nihil
antiqujus babenl, quam ubique, ac Romae prae- c
serlim, sanguinis tui cloritatem, potenliam, fortitu-
Uinem, liberalitatem Uiam, exceLsi animi tui dotes,
ac dominationis ampliludinem commemorare , cele-
brare, extollere. Quare cum rerum etiam a te
gestarum florens gloria eam apud omnes gentes tibi
famam comparauerit, ut a te magno Principe ma-
gna sint semper expectanda, necesse est, ut tu
maiores tuos, teque metipsum imitere etiam in ijs
faciendis, quae licet parua sint, si cum operum
tuorura magnitudine conferantur, neglecta tamen ,
nescio quid obscuritatis splendori tuo aflerre uide-
rentur. Quid ministri tui facturi sint, plane ignoro.
Sed quoniam uereor, ne plus sumplibus parcere,
plusque inani utilitati, quam solidae existimationi
tuae prospicere parati sint, haec libi audacter prae- d
loqui non erubui, ut cum non longe absit Cardi-
nalis, quae fieri debent protinus curentur. Cuius
ofiicij causam non omnino aspernandam eam habere
mihi uideor, quod primae mensae conuiuae domus
tuae, ut ego audio, satis laute tractari soleant, re-
liqui parcissime, imo male haberi, omniaque au-
ferri, rapi, ex ipsorum ministrorum manibus extor-
queri, idque impudentissime, nulla quippe tantae
temeritatis existe.nte poena, qua huiusmodi heluones,
etiam illicita sibi licere existimant.es coerceantur.
Proinde, non legatum tantum , eiusue nobiliorein
Comitatum hUari fronte accipi, sed iufimae sorlis
raediastioos quoque famulos munificentiae tuae .
coinmodo frui, tua equidem inleresse puto. Siqui-

858

dem uulgi faex, homunculi nempe r uilissimi hospitio
excepti ad sidera excipientes eflerunt, qui eoram
abdomjni indulserint. Contra uel male pasti, uel.
quomodo noluissent, minime satiati,, conuitijs ca-
lumnijs , maledictis eos acerbissime insectantur.
Quocirca tuae partes erunt [magnanime Princeps}
domus tuae praefectis serio imperare*, ut erga ap-
propinquantis legati familiam omne studium, omnem-
que operam adhibeant, quo> et honorifice acci-
piatur, et liberaUter tractetur. Quando ea, quae
dicis [mi Anastasi] ait Dux, uerissima sunt, quae-
que proponis mihi gratissima, facere non possum,
quin te, et rogem, et obsecrem, ut hanc hospita^-
lem prouinciam suscipias, quam tu, hospitum, quos
expectamus, pleniorem . habens uobitiam, mea cum
dignitate haud aegre sustinebis, eorum unicuique
pro cuiusque merito , assignato loco , uictusque
ratione constituta, quod a ministris meis, quamuis
accuratissimis pevfici posse sane diifido. Tanti non
est [ Dux Serenissime ] industria mea , respondit
Anastasius, ut mihi tribuere audeam, quod a me
pelis, quamquam enim nonnulla tibi consideraui ,
quae amplitudiui tuae conuenire. arbitratus sum ,
clarum tamen consilium implere multo roihi dilli-
cilius duxerim, quam ut explicari queat. Plurimum
distant uerba a factis. Non deerunt tibi eorum ,
quae iusseris, seduM quamplurimi executores, qui
non unum tantum legatum , Sed si dari posset
plures Pontifices eodem tempore, ac decenter acci-
piant, dummodo non propriam, sed tuam sequan-
tur uoluntatem. Dux tamen, cum idem uehementius
urgeret, atque Anastasius id oneris subiret, non
impetraret, saltem inquit [mi Anastasi] quidquid
ad rem facere , cumque Romanae Curiae stylo con-
cordare cognoueris, libere proponito, ac ex prae-
scripto fieri iubeto. Ego, ne, quod praeceperis, uel
negligatur, uel retardetur, ubicumque opus fuerit,
diligentissime curabo. Quod Anastasius se pro uirili
parle praestiturum pollicitus est, non equidem,
quia sibi sumeret, ut plus ipse prospiceret, quam
illi, quibus iuberetur imperare, sed ne iubentis
opinioni iniuriam facere uelle uideretur.

His tamen Dux minime contentus, Ripam a se-
cretis primarium postridie ad Anastasium mittit,
qui suo nomine eum rursus ad totius negotij sum-
inam inuitet Cui Anastasius, nec debere se, nec
posse in eam curam incumbere respondit. Non
posse, quia quo pacto de se conceptae expectatioui
satisfaceret , nesciebat : non debere tum sua , tum
Ducis causa, quandoquidem ridiculum esset, Ro-
manae Curiae togatum procerem [ Referendarium
uocant] sacrae militiae charactere insignitum in tri-
bunali Signaturae nuncupato, surami PontiGcis Con-
siliarium, ab Ecclesiasticis muneribus ad profanum
ministerium traduci in Principis quaiiscunque con-
uiuijs cum iinperio conspici , de hospitibus curam
habere, primarijs , ijsdemque nobilibus ministris ,
leges, uel conuiuales, uel hospitales, praescribere,
scd et aduenas praesertim eiusdem Curiae Alumnos
ipsuin Ducem irrisuros, quod ex tot minislris non

Digitized by

Google

ANASTASU GftRJIOftll-

359

kabere uidefettir, quera ei mu««rl praeficerel : se a-
uero, ut supr^mae adnrimstratiowis inuifiliain eflhgiat,
slc Duci moremgerat, ei*s Mimstros de ijs, quae
agi deberent , subinde admoniturum , quaeqwe
Romae, in «iusmodi negotio ficri consueueriiif , haudl
grauate indicaturum. Quae cum Doci nunciarentor,'
subridens, inquit, hac de causa Anaslasius-, quem
ego ei honorem obtuleram reousauit, ac statim uni
ei Ducalis doinus praefectis, Carolo ex Gaeuae
Marchionibus, ut Anastasij monita, consiliaque ob*-
seruaret, imperauit. Qui principis uoluntate cam
eo communicata petit , ut quae utriusque hospitis
dighitati conuenirent , actutum parari mandaret.
Quod se libenter faclurum, respondit Anastasius ,
omniaque deserrpta ad Dncem missurum, quemad-*
modum paucis interiectis horis «gregie exequtus est^ b
ijs notatis, quae tuhi necessaria fore, tum Principis
amplitudinem decere, tum Romanis moribus cou-
sentanea existimabat, simul quae uel uitanda essent,
uel temere facta, quo tempore Caietanus, ac Flo-
rentinus Cardinales in Galliatn proficiscentes a Duce
hospitio excepti sunt, excipientis magnificentiam ex-
tenuassent, niri iu Ministros parum accuratos cul«
pauv iure conferendam esse res ipsa docuisset. Pru-
dentiam Aftastasij, ac moderationem Dux uerbis
honorificis extulit , talesque esse debere omnes, qui
upud Principes auctoritatem haberent, affirmauit.
Discessuro etiam Alberto Bobbae alio ex Ducalis
domus praefectis, ut Astam uenienti legato occur-
reret, ac continuato itinere Taurinum petenti praeslo
esset, omniaque ad uiclum iterque necessaria lar- c
gissime subministrari curaret , iussit , ut eorum ,
quae agenda fuissent, rationem ab Anastasio accipe-
ret, nec latum unguem ab eius moBitis discederet.

Interea, cum Dux uxoris Catarinae Austriacae
mortem adhuc lugeret , essentque Ducales Aedes
funebri instrumento totae uestitae, totaeque lugu-
bres, sublata sunt ex praecipuis aulis, coenaculis,
cubtculisque atrata perislromataj eorumque loco ad
pariete6 explicata , ac reposita , serica , aureaque
aulaea pretiosissima ubique suspensa ex aurea, ar-
genteaque teta elegantissime contexta conopea adeo,
ut dubium facerent, utrum materia arlificis opere
uinceretur , an opus materiam superaret. Lecti quoque
sumptuosissime parati, quorum is , qui legati usui
reseruatuS fuerat, noa auro tantum , sed margari- «
tarum, gemrnarumque phrigio Opere omatus totus
fulgebat, sellis, scatnrtis, mensis , picluris, idque
genus reliqua supellectile cum splendidissimo appa-
ratu probe consentiente, in coenaculis, atque aulis
argentea candelabra ad humanae staturae mensuram
ascendentia , uarijsque figuris , caelata uisebantur ,
omniaque, ut unico uerbo dicam, summa industria
elaborata, atque disposita, Sabaudiensis Domus ma-
gnificentiam ita repraesentabant, ut uniuersam pom-
pam Romani hospites, et admirati sint, et summo-
pere commendauerint. Appropinquanti legato obuiam
iuere cum Pontificio oratore [Nuncium uocant] Tau-
rinensium, Vercellensium, Asteusiumque Antistites, •
alijque complures. Hos secutus Dux cum Hispano-

860

rum, Veuetorumque oratoribug; £pore«Ueusium, »c
Mootis Regatis Praesulibus, tulio Ruuereo, atque
Anastasio nostro: praeeuntibus Regutw^ ac ciuitatis
primoribus utriusque militiae praefectis, nec non
post Ducis filios sequentibus Magistratibus togatis,
extra ciuitatem in amptissimo constiik campo equo
rnsidens, uenientem Legatum excepturus, quo cum
ille peruenisset, post reciprocas salutationcff y pluri-
maque hUarilatis , ac beneuoli animi ultro, citroque
signadata, maximo, atque improuiso imbre urgent**
Legatns, Dux cum filijs, Principumque oratores qua-
drigam ingressi, Praetatis, supreraisque Magisttati-
bus in aiia quadriga eos sequentibus ad Beati Ioannis
Baptistae aedem primum, deinde domum ducaleirt de-
ducunlur.

Inde Legatus quarto postquam uetjerat die, per
Allobroges ad Gatloruin regem, Ducis magnanimi-
tatem praedicans, profeotus est, cum magna Ana»
stasio soi copia facta, «1 de Romana aula beneme-
ritum alumnum familiariler, comiterque habuerit, et
loto eo tempore in conspectu omnium plusquam me*
diocri honore atTecerit.

. Panlo post ad exercitum ; discessuro Duci Monlis
Aemiliani arci iam iam in potesttrte Regis futurae,
suppetias iaturui, dixit Anastasius, se Romam co-
gitare, ac nisi itle opera sua amplius indigeat uelle
se quamprimum in uiam 4are: cui Dux probo, iuquit,
ut abeas, nihil habens, quod te hio diutius moraii
cogat. Vale, pedibusque sanctissimi Pontificis osculo
dato, res meas diligentiae tuae oreditas, ac creden-
das, cura, ne aliquid detrimenti patiantur , immo
qua soles fide, atque solertia, effice, quantum per
uires licebit, ut ad feiicem exitum perueniant. Ego
tibi, rebusque tnis semper adero, semperque fauebo.
Dux alias cum Anastask» de Romanis rebus agens ,
uon immemoi', se ex eius consilijs, ac mouitis, ut
tuterat occasio, nou minus in bellicis, quam in illis,
quae ciuilem administrationem respiciebant, et com-
modum, et ornamentum pluries percepisse, eum
enixe rogauerat, ut quod sponte sua, anknique in
ipsum ducem optima propensioue antea fecerat,
idem ipsius auctoritate in posterum faceret. Nam ,
licet ordinarium Romae haberet oratorem, qui rerum
suarum curam gereret, eas tamen inscio Anastasio,
tractari nolebat, ac si oratorem ipsum, uel aegro-
tare, uel alia occupatione contigisset detineri , quin
muneri suo fungi posset, negotierum summam soli
Anastasio reseruabat. Haec Dux ad exercitUm pro-
fecturus, non solum ad Pontificem, ipsumque ora-
torem datis litteris, sed amplissimo diplomate, pro-
pria subscriptione, maiorisque sigilli impressione mu-
nito, solemniter confirmauit.

Itaque eo Augustam Praetoriam uersus, ac legato
per Taurinos montes in Galliam abeuntibus, Ana-
stasius in patriam reuersurus, Carmaniota, Sanfredo,
Clarasco, Dolliano , ac Mutlatiano transiens , sexto
die Salas peruenit, ubi, cum apud parentes, charis-
simum iilium cupidissime expectautes, reliquos eius
mensis dies, nouembris scilicet, hilares exegisset, illis
flentibus , ac beue precantibus , quos , tum ob

Digitized by

Google

/

86i

COMMENTARIORUM UB. IV.

862

exactam senectutem, tum ob locorum distantiam, ma- a
ximasque suas occupationes, se amplius non uisurum
praesagiebat, sex utensilium praemissis sarcinis se-
reno coelo calendis decembris Sauonam appulit, Ge-
nuam postridie nauigaturus. Sed cum nocte proxiuia
mare uentorum ui agitatum saeuam minaretur tem-
pestatem, ciuitasque, cum circum iacentibus locis niue
obrigerel, apud Episcopum, Petrum Franciscum a
Cosla,cum quo tunc temporis etiam hospitium faciebat
liberale. Franciscus Spinula Garesij Regulus, morari
cogitur, Ipanne Baptista Gauoto uiro primario, qui
Anastasio hospitium parauerat Uberaliter id aegerrime
ferente. Quarto die quiescentibus uentis procella,
turbine, fluctibusque sedatis, Genuam prospera na-
uigatione delatus est, quod postridie, ut superaue-
rat, minime assequtus, iterum lurbalo coelo inarique b
aestuante, accedeute etiam magna pluuia, nou nisi
post quatriduum nauigare potuit. Tandem tranquillo
mari Portumfinum, inde Lericem iembo nectus,
Pisas equo, Florentiamque rheda peruenit, ubi, ut
quae absens de illius ciuitatis amplitudine acceperat,
praesens cognosceret, diem integrum consumpsil.
Postea Romam uersus satis commodo itinere Ronci-
lionum usque properans, moiestissimam [id quippe
exigente anni tempore] uitare pluuiam non potuit,
qua, et tota uia admodum uexatus , et bene roa-
didus non Flaminia, sed Augelica porU», ut amicos
ei obuiam eunles falleret, sexlodecimo kal. ianuarij
Vrbem ingressus est.

Ad Anastasium laetantes uicini, atque amici ue-p
nerunt gratulatum, quod saluus, quod sanior, quod c
receptis uiribus, ac faciei colore, ac denique quod
ex aspectu iunior redijsse uiderelur, quorum prae-
sentia, atque officijs, Anastasius mirum iumodum
recreatus, itineris iucommoda, pcricula, ac sumjitus,
commoda, delicias , lucrum duxit. Statim sibi be-
neuolos Cardiuales iuuisit, Saluiatum praecipue, de
Terranoua, Pinellum, Saucti Georgij, alios item pro
temporis, ac negotiorum ratione. Pedibus quoque
Pontificis nomine Ducis , ac filiorum osculo dato ,
quae ille circa res eius traclandas decreuerat, cum
Pontifice oommunicauit, qui Anastasio perhuma-
niter accepto, quod Duci tam charus esset, gratu-
latus, ut ad se, quandocumque opus esset, libere
accederet, ,eum comiter iuuilauit, quem et libeuter
auditurus, et in aere suo semper esset habiturus. d
Summopere cupiebat. Dux Eremum fundari in col-r
libus Taurino proximis CamaJdulensium Eremitarum
instituto similem quibusque illi fruuntur priudegijs,
ijsdem anctoritate Apostolica donari. Hoc iam annus
erat, ab oratore Ducis tentatum, subinde nouis exo-
rientibus impedimentis, ad finem non perducebatur,
donec Auastasius rem accurate examinatam ita Pou-
tifici obtulit, ut breui temporis spatio sublata sit
omnis diflicultas, ac pro Eremo constituendo am-
plissimum diploma expeditum. Longum esset, quae
non modo diflicilia, sed desperati exitus, atque nullo
pacto impetrabiliaAnastasius pro ipsoDuce, et ab ipso
Duce pro aljjs impetrauit recensere , quorum unuin
cx tnujtis, tainquam exemplar iu mediura ofTerau:.

Cum, extincto Ferrariensium Duce Alphonso, eius
consobrinus Caesar Estensis Mutinensium, ac Re-
giensium dominatu potitus, celsitudinis etiam, siue
ut uocant, Altitudinis titulo a summo Pontifice co-
honeslatus esset, omnesque ItaU Principes Impera-
toris exemplo ea auctum praerogatiua Serenissimum
appellarent, solus Allobrogum Dux aliud sentiens,
nec ad Caesaris litteras aliquid rescribebat, nec le-
gatis suis, quamquam per eius loca transituris, ut
eum Allitudinis appellatione honorarent, permitlebat.
Id Caesar indignissime ferens, omnem adhibebat di-
ligentiam, quo adepti tituli honorem a Duce extor-
queret, semel aut his ad eum missis oratoribus,
rogatis etiam eius legatis Mutina transeuntibus, nec
non consanguineo suo apud AUobrogum Ducem
magni nominis uiro Marchione Estensi, ut ab eo
sibi denegatam appeUalionem obtineret, sed frustra.
Anastasio siquidem illius pugnae uictoria reserua-
batur, qui unica epistola, solidis argumentis, ac ra-
tionibus munita, nobilem Ducis animum adeo expu-
gnauit, ut Altitudinis nuncupationem, qua Caesar a
caeteris principibus honoratus fuerat, et ipse ei se
tributurum promiserit, et sine mora praestiterit,
cum Romam mittens eumdem Marchionem, ut pacts
inter Gallorum regem, ac ipsum Ducem a legato
Aldobrandino compositae Pontifici gratias ageretj
ad Caesarem litteris datis, et Sereuissimum eum ap-
pellauerit, et optato AUitudims titulo decoraueriL
Cuius oflicijs tum Caesaris germanus frater Cardi-»
nalis , tum Caesar ipse , quamplurimas Anastasio
gratias egerunt.

Per hos dies nunciatum est Anastasio nauigium,
in quo elegantem supellectiiem cum iibris ex Tau-
rinensibus bibliothecis magno studio conquisitis ,
nobili caseo, multa carne , beUarijs , fructibus sua-
uissimis, alijsque id genus cibarijs non uulgaribus
impesuerat, cum secum Sauona discedente, usque
ad Portumfinum saiuum peruenisset, Romamque
uersus maxime secundo uento soluisset, uei tem^
pestate aliqua perijsse, uel alio casu ita euanuisse,
ut nusquam amplius comparuerit , nec de naulis
uiius postea allatus sit, nuncius, forte, ut nauiga*
tionis peritis uidebatur, quia flautibus a terra ueutis
in aito positum, fluctibus absorptum sit in marisque
profundo cum uectoribus demersum. Hanc plusquam
mediocrem iactuiam aequiore animo tulit Anastasius
quam eius amici, quos, quandocumque casum iilum
dolere audiebat, reprehensione potius, quam gratijs
digoos esse dicebat, nimirum, quia maris incertitu-
dini aiiquid committere , esset manifesto periculo
commissa exponere, immo quodammodo proijcere,
stcut in lucro ponendum, quod res maris uicissitu-t
dini creditae in portnm peruenirent. Ex hoc plane
inforlunio id se molestiae accepisse . dolebat Ana-
stasius, quod inter Cardinales , aliosque procerea
amicos, quae amiserat, diuidere non poterat, que-
raadmodum beneuoientiae ergo summopere cupiebat,
eo magis qua distribuenda, quamuis cum inagnorum
uirorum dignitale comparata, uilia forsan uideren-.
tur, pretiosa lamen erant, quonujm rara.

Digitized by

Google

863

ANASTASII GERMOMI

Per idem tempus, cum Anastasius ftd Allobrogum
Ducem de eius liberis, praesertim de Victorio tunc
secuudo genito quaedam nbn iniucunda scripsisset,
Duxque gratum sibi esse, quod acceperat, ei perhuma-
niter respondisset, Anastasius ad eum in hanc senten-
liam longam deditepistolam. Qbandoquidem [Prineeps
serenissime] nou contemnenda duxisti quae supe-
rioribus diebus ad te scripsi de Yictorio soilicet,
generoso filio tuo in saorum purpuratorum Senatum
cooptando, alia praeterea, ut ego autumo ad rem
facientia suadet meum in te studium, temporum ra-
tione exigente, ut tibi amanter suggerere ue differ-
ram, tu ad prudentiae tuae trutinam consilium
meum examinatum, utrum probandum, an reij-
ciendum sit, ipse et facile cognosces, et sapienter
dijudicabis. Ego sane, quod tibi proposui, malure
perfici tua intereSse puto, immo ut quamprimum
quod oportet a Pootifice impetrari cures, eo mngis
censeo, quo, et tibi, et Hispanorum regi, quem, et
sanguinis nexus, et propi-ia charitas erga domum
tuam officiosum semper facient , id gratum , maxi-
meque oommodum futurum non dubito. Tu equi-
dem inter Italicos principes, tum generis uetnstate,
tum dominationis ampiitudine, tum etiam auctori-
tate is es, quetn omnes obseruent, anteeat nemo,
cuique, quo ad noraints celebritatem , et existima-
tionem nihil amplius quaerendum , uel optandum
sit. Huno tamen honorem, uel in Victorium, uelin
quem, uelis ex filijs tuis collocatum ad fortunam
splendoremque tuum non paruam allaturum' acces-
sionem praesefert ipsius dignitatis magnitudo: tuae
siquidem familiae praestantia, maiorum tuorum glot-ia,
resque a te pt-aeclare gestae, cum Ecclesiasticae rei-
publicae maiestate coniunctae, eum titulis tuis cu«
mulum facturae sunt, quo et ipsi reges ornari, non
modo cupiant, sed etiam petutiL Nec dubitandum,
quin huic Cardioali nostro tuendae dignitatis ratio
constare possit, si tu, uel ex amplissimo tuo Nea-
politano prouentu, uel aiiunde charissimum filium,
Rex uero sacerdotijs, atque pensionibus egregium
nepotem, ita augeatis, ac locupletetis, ut magna-
nimo Principi nunquam desit, quomodo et uestrae
expectationi respondeat, et gentis tuae uere sere-
nissimae sublimitatem , et magnificentiam deceuter
repraesentet, hunc in Gardinalium numerum adscri-
ptum, et Hispaniae protectorem, et Hispaniensi
parti addictornm principem a Rege constitutum iri
pro certo habeas, unde aulae Romaoae fauore, atque
aura tibi conciliata, magnam-in praecipuos sacri
oollegij proceres sit habilurus auctoritatem. Sunt
Romae Cardinales , qnos creaturas uocant Regis ,
quippe precibus ad Cardinalatum euecti sunt ho*
noribus, beneficijs, praemijs phirimi Regi obstricti:
sunt in eius regnis, uel sacra, uel profana bona
muiti possidentes, sunt non pauci, qui propinquis
suis titulos, stipendia, annuos redditus, aliaquecom-
moda a rege obtinucrunt. Sunt tandem qui Hispa-
nornm fortunam sequuntur, quorum summa plus-
quam sacri coetus dimidium occupat. Hos oinnes
ad nutum mouet, utque libuerit, sibi obsequentes

864

a facit regiae uoluntatis in Romana auia interpres,
atque administer. Quare, et Farnesij,et Montaltus,
et Aidobrandiaus, et qui regis propenstotiem in eius
amicoS norunt, ad prosperitates sibi uiam hauc eie-
gerunt. Cumque nec Galli, nec Veneti, nec alij,
uel numero, uel uiribus , faetiones confioere queant,
rei comitialis summa in Hispaniensibus uidetur esse
hodie constitula: quod et Principes non ignorani,
inter quos illum , qui superioribus annis pauoissi-
morum amicorum suffragijs freius, ac Montalti Sixti-
norura Principis auctoritati nixus in Pontificis e-
lectione partem habere sperabat, nunc cum Mon-
taltus iam ad Hispanos transierit, in fiiium tuum
Cardinalem creatum, Hispaniaeque protectorem stu-
diosissimum procul dubio inuenies. Hoc enim tem-

b pore uix fieri potest, utPelri pallium induere possit,
qui non sit Hispaniensium manu in Apostolico solio
collocatus. Quod tibi, tuaeque domui perhouorifi-
cum, ac ualde utilc, ne, uel negligatur, uel diffe-
ratur [ut superius affirmaui] tua maxime interest,
cum tanti filij pater, tantique nominis Priuceps, et
Itaiiae, et pene Christiani orbis arbiter factus a
summo Poutifice , quisquis ille fuerit, quodcnmque
petieris, sis cumulate impetraturus, ettam Cardina-
latum , quamuis eo honore exterum quoque homi-
nem insigniri cupias, id praeterea facile assecuturus,
quod imperio tuo subiecti Neapolitanis, ac Sicilien-
sibus pinguioribus sacerdottjs, etiam maioris admi-
nistrationis , nec non Hispanicis pensionibus a be-
nefico Rege donandi sint , quodque Ecclesiasticis

c etiam Legationibus, Praefecturis , honoribus, ac mu-
neribus aucti, fortunas suas tibi aliquando forsan
profuturas, auctore filio tuo , siilt modico negotio
dilataturi. Cum uero Neapolitanum regnum Aposto-
licae sedis uectigale sit, eiusque Prouincijs finiti-
mum,Hispani,Ecclesiastica potentia in dtescrescente,
Romanos Pontifices suspiciunt, ueuerantur, perti-
mescunt. Quare, si filium habeas, qui tum ingentj
acumine, tum existimatione, atque prudentia, eum
sibi locum apud Pontificem parauerit, quem eius
natalium sublimitas , uel dignitas, uel munus postu-
let, eum et ab Hispanis obseraatum, et summo ho-
nore affectum iri putato. Hispanos sequentur alij
6ummi uiri , is praesertim , qui erga Ecolesta-
stici imperi j snpremum moderatorem confini j oc-

d castone officiosisshnus procul dubio otnni studio
cum filio tuo certaturus est, ut et ipsum, et te
semper beneuolos habeat. Interea duos, nel tres ex
filijs tuis a se mitti petente Hispaniae rege, ego id,
nec negarem , uec diutius protrahi paterer, sed
absque mora Victorium, et Philibertum in Hispa-
niam mitterem eo praesertim consilio, ut Victoritts
[si Cardinalis creandus esset] ex auuncuti regis sinu
quodammodo eam dignitatem acciperet, bina nimi-
rum commoda consecuturus : alterum quodRex sororis
filium in eius domo Dibapha decoratum, quantum
coniectura asseqni possum, nullo non honore ofli-
ciet, largiusque tract^bit: alterum quod Victorio,
ut incredibile est , factionts Hispaniae Principi con-
slituto, Romamque proficiscenti , aula quaecumque

Digitized by

Google

865

COMMENTARIORUM LIB. IV.

866

poterit taraquam a Rege misso plena inanu sit omnia a
datura. Nec facile crediderim Kegem sacris tantum
titulis ab eius distributione iure gentilitio penden-
tibus nepotem esse ditaturum, sed ut ilie Cardina-
btiam personam decenter sustinere possit, alijs quo-
<jue pretiosis donis, multaque pecunia discendentem
©neraturum mihi persuadeo, unde (Hio tuo neces-
sarios sumptus aliunde, quam ex aerario tuo abunde
subministratos iri, simulque liberos tuos, ubi tibi
magis expedit eo numero, ac loco haberi, quo san-
guinis praesertim clarilate merentur, erit tibi glo-
riosum pariter, et commodum. Id plane Regi dif-
ficUe non fuerit , etenim palam est eum ex fructtbus
pingniorum Episcopalium Ecclesiamm, nempe To-
letana, Hispanensi, et his similibus pensiones, etiam
quinqnaginta millia nnmmorum aureorum , et eo b
ampiius sibi distribuendas reseruare posset, ac nt
libuerit summo approbante Pontifice quicunque as-
signare. Quocirca ut rem in pauca conferam [oplime
Princeps] « re tua esse existimo, ut Victorium, ac
Pmlibertum regiae liberalitati committas, ac post-
quam eos in Hispaniam miseris, de Yictorio inde
ad Cardinalatum prouehendo toto animo cogites ,
uel potius excogites. Quod ut quam celerrime facias,
suadet Hispaniensis ciassis occasio ex Africa in Ita-
Kcus p* ortus se se prope diem receptura. Siquidera
rumor est Cardinalium creationem imminere, nec
nltra Natalem Christi diem productam iri , quam
tamen ego in proximam Pentecostem reijcio, sed
qttandocanque succedat, si Poutifex.ut solet suf»
fectis in locum defunctorum Cardihalihm , quot sacri c
Senatus numerum expleant, ne pro filio tuo rogatus
rogantem uacuum ex iuxta causa dimittere cogatur,
de eo ad Cardinalatum proponendo/ quaeso. ne am-
plius haereas, qaando nulla etiam grauissilma de
causa septuaginta Cardihalium numerum Sixti Quinti
lege praefinitum se unquam egressiirum i Pontifex
disertis uerbis pluries declarauit. Longior sum quam
pntaram. Tu nisi me coniectura fallit, quod ad te
scribo me in te obseruaniiae monumentum agnosces,
meamqne ■■ consUium de gloriae tuae propagatione
tuaeque famUiae amplitudine, ut par est pltisquam
mediQcriter sollicitum aequi bonique consules, quod
ut pro tua prudentia facias,.et peropto , et a te
summopere contendo. Vale.

• Dux acoeptis, summaque cum uoluptate perlectis d
litteris' Anastasro rescribit quaecumque ille de filijs
sois cbgttasset sibi periucunda fuisse, sed re tota
m regis potestate posita missurum se ob hanc po-
tissimum causam Marchiohem Estensem in ELispa-
niam quemadmodum, et paulo post fecit,quoadmisso,
atque audito, Rex a Duce petijty ut tres eiuslfilios
regia otasse in Hispaniam uehi curaret aeque ;ac si
ipsius regis filij fuissent supremosi honores acce-
pturos. De Cardinalatu autem nihil respondit , ut
qui eos prius uellet de facie cognoscere. : / <>
. Inde ail paucos dies' Aaastastus a^as iod Dncenv
dedst htteras huins argnmenti:. . . ■>:

Nescio [humanissime Princeps] an temeritatisi
redargui debeam, uel in ijs, quae ad te pertieent

nimis anxius, ac morosus uidear hac epistola incul-

-caturus, quod semel atque itemm de nominis tui

perpetuitate prudentiae tuae disctitiendum obtuli ,

quodque humanissimo responso tibi gratnm esse

significasti , sed qhando me fmstra loqutum ani-

maduerto facere nequeo, quin bona tna uenia me

ipsum ad pensum meum reuocero, immoadte ipsum

prouocem, quodque negligere uideris tibi fidenter

obtrudam, persuasum habens ea , quae in medium

sum allaturus, nisi ego ab ipsis moribus meis discre-

pare intelligar, meae erga te beneuolentiae adscripta

iri, qua te mortalem hominem rerum tuarum exi-

gente faraa immortalem aenoque sempiterno frui, et

auide cupio , et fruiturum spero. Quid enim prodest,

siue ad gloriam, siue ad exemplum magnos uiros,

Principes, inquam, aeraria exhaurtre, ingentes exer-

citus ad pugnam educere , populos tributis fatigatos

manifestis periculis bellorum exponere, uitam pro-

priam summa cum laude pro salute publica prOf

fundere , ac tandem de inuictis hostibus plenam

uictoriam, optima spolia, triumphumque yeportare,

nisi res praeclare gestae in publicas tabulas refe-

rantur , uel praestantium scriptorum monumentis

commendentur. Horam certe labore, atque industria

ciarorum hominum acta lucem nullis tenebris ob-

noxiam accipere uidemus , eamque ceiebritatem, ac

uitam, quam nec obliuio delere, neo temp\>ris diu-

tumitas, uel extinguere, uel abolere unquam possit.

Achillis fortitudinem quis nosset, nisi Hotnisrus eius

memoriam suis egregijs scriptis consecrasset? Quid

de Aeneae pietate, imitatione dignum haberemus ,

nisi Virgilij carmina eum inter praecipuos' Heroes

coilocasset? Alexandri, Pyrrhi, Scipiouura, Hanni-

balis, Caesaris, aliorumque celeberrimorum Ducum

gesta, quo pacto ad nostram notitiam peruenissent,

nisi tum Gr.%ecorum, tum Latinorum histdrioorum

praeconio nomeu essent aeternum consecuti. Tu

adhnc pueruius, atque ut ita dicam> in ipsts ounis

magnis rebus intentus, regios semper gessisti spir

ritus, ac cum primum pcr aetatem iicuit medUata

exequi non conctatus munitissimae ciHilatisGenuenr

sis expngnationem fortiter , ac prb temporum ra-

tione pradenter tentasti, quam procuL dubio in tuam

potestatem . rtedactam , et ab impielatis errore ad

nHuini cultus uiam traductam imperio tuo adiunt

xisses y si in ijs, quorum operam conatui tuo potius

adesse, quam abesse p.utabamus> ea fuisset fideai,

m quibus summa esse debebat. Inde quanta jtum

ciuili, tum mUitari uirtute polieres , et domi , : et

militiae, et manu, et consiiio non raro nobis cer-

nentihus, ac stupentibus «stendisti, quandoquidem

non solum Castrensis imperij leges accurate obser-

uasti, milites exemplo, praemijs, poenis etiam in

oBicio continuisti , ab hostibus profligatos , ac fugien-

tes ad resistendum animasli, tibique obsequentes,,

ac beneuolos reddidisti, sed tam loca munita op-,

pugnando;, quam defendendo y hostes fugando, ohn

sessis snppetias ferendo, ac praeiiando, non ut magoi

exercitus Imperator, sed ut gregarius miles ooinia

beUi«a jaounia iiaudter;>obijsti , uade hostibus deuietis.
too

Digitized by

Google

86 7

cam facinorum luorum laudem semper retulisti , ut
omnium consensu armorum gloria paucissimos for-
tasse aequales habeas, superiorem certe neminem.
At quae tu Bellator egregius in Allobrogibus , in
Narbonensi GaUia, in Subalpinis tot annos strenue
gessisti, quomodo ad longinquas Prouincias pene-
trabunt, quam posterius utilitatem afferent , ubi
. nam gentium tui memoriam excitabunt, quando ad
haec non est inter eruditos nostrorum temporum
scriptores, qui uirtuti tuae consentaneo stylo ea ce-
lebret, uel in lucem proferat. Uaec si hodie igno-
rantur, hinc ad centum, ducentos, mille, et amplius
annos quo numero habebuntur , nullo equidem ,
eruntque penitus ignota. Quae enim nos latent, quo
pacto ad futura secula transibunt? Ergo ne tot ui-
gilias, tot aerumnas, tot labores cum corpore pe-
rire sines, quaeque periculis, multo sudore, con-
stantia, ut aeternis consignentur monumentis me-
ruisti, aeterna obrui obliuione permittes? Tu solus
nominis propagationem refutabis,cum,testeCicerone,
etiam philosophi, ne lucubrationum suarum interi-
tum uiderent in Ubris , quos de contemnenda gloria
scripserunt, nomen suum inscripserint? Proinde quo-
niam a te recte facta in pretio esse, ac ne pereant,
non solum tua, tuaeque gentis plurimum interest,
sed ut perpetuo in omnium conspectu, oreque ui-
uant, Reipublicae mirum in modum conducit, egre-
gia tua facinora eximij alicuius scriptoris fidei a te
committi operae pretium fuerit, cuius industria in
publicum prodeant, quae tua te magnanimitas nar-
rare non sinit. Quod si in animum induxeris, obuium
habes Iosephum Malatestam, eruditum uirum, tui
studiosum, in tuamque famiiiam ualde propensum ,
qui, ut alias ad te scripsi, cum in uniuersali historia
nostrorum temporum , quam eleganter conscribit
prope diem in lucem editurus, de te, tuisque me-
ritis frequenter mentionem faciat, non minus tibi
opportunum , quam ei commodum fuerit, etiam ad
historiam illuminandam [ cuius anima ueritas est ]
si quaecumque ex gestis tuis hominum notitia digna
existimaueris [sunt autem omnia] secum commu-
nices, quo ambigua, si qua fuerint, tollantur, ignota
patefiant, quaeque iam sunt, in propatulo non con-
temnendi historici opera, ita expiicentur, ut legen-
tium animis instillata uberes pariant uirtutis fructus,
famamque tibi comparent immortalem. Vnde hanc
simul capturus es maximam utilitatem, quod te
operum tuorum seriem , atque exitum indicants
nugas, falsos nuncios, leues coniecturas, uel etiam
a maleuolis forsitan conficta mendacia in Iosephi
historia inseri non dubitabis, qui quantumuis diii-
gens, ac ueritatis cultor, tuique amans calamum ad
tuam gloriam expeditum habeat, nec nisi de certis,
ac ueris ullam sit fidem unquam facturus, scribendi
tamen materiam aliunde sumere coactus, non facile
certa, ac solida sit semper repraesentaturus. Quae
utcumque diuulgata, quantum coniectura prospi-
cio, eam tibi molestiam, nauseamque ailatura sunt,
nt in eorum correctione summam sis diligendam,
sumnmmque studium positurus: sed. utinam quem

ANASTASII GERMONH

868

a mereris reperias, facta nimirum Ulustria, laudesque
luas digne prosequentem. Auent ipsi orbis terrarum
arbitri, licet nec domi, nec foris, quandoque quid-
quam memorabile gesserint, in historijs nominari,
idque auctoritate , praemijs , precibus etiam rion
raro extorquent, quin et tum fortitudine, tum nata-
lium splendore, praestantissimi Heroes, quo res a se
gestae historiae monumentis commendentur claris-
simos scriptores, omnibus pariter officijs, omnique
industria beneuolos sibi reddere contendunt , quem-
admodum hodie fieri uidemus a Farnesianis Prin-
cipibus, ut celeberrimi eorum parentis Alexandri
memoria propagetur. Tu uero uirtutum praesidium,
tu, inquam, nere Principis titulo dignus, sinceri , ti-
bique addictissimi Praeconis optimam in te uolun-

b tatem, utilemque operam parui pendes? Id ne com-
mittas, tua, ni failor, uetabit summa prudentia, eo
magis, quo Iosephus uniuersalem historiam texens,
non ad alterius uoiuntatem, uel gratiam, nec de
priuato negotio , sed libere, ac nemine quodam-
modo scribenda dictante [ut saepe fit] gesta tua
est feliciore conatu posteritati imitanda traditurus.
Quocirca non desunt magni, ac potentes uiri, qui
tantam Prouinciam egregie sustinentem Iosephum
omnibus artibus sibi deuincire, rebusque suis secum
fidenter communicatis in eius historia locum habere
studeant, atque ex ministris regijs nuper Insubrum
praefectus Castellanae Hispanicae militiae moderator,
omniaque in Sequanis, atque alibi memoralu digna
unquam egit, Iosepho pretiosis muneribns onerato

e in lucem prodenda commendauit, cui et ad Regis
liberalitatem gradum se faclurum promisit. Tu tibi
obuiam prodeuntem amicum non amplexaberis , non
rogabis, immo te audientem non audies , immo
pene dicam despicies? Hoc ipso morbo maiores toi
laborasse mibi uidentur, subliminm scilicet facino-
rum negligentia, qua factum est, ut Ulorum tempo-
rum scriptores, uel factorum ignoratione, uel seculo-
rum calamitate , uel alia de causa de Allobrogicis seu
[ut nunc uocamini] Sabaudiensibus Principibus ex fide,
ac pro cuiusque meritis mentionem non fecerint,
et si familiae antiquitas , ac dominationis amplitudo
eos uirtutum cultu floruisse, omnique laudis genere
spectatissimos fuisse , non obscure demonstrant. Hoc
tamen ita se habet, ut summae auctoritatis uiricla-

d rissimorum genitorum tuorum nomina qnodammodo
in tenebris iacere mirentur, sintque ex me, tuoque
oratore aliquando percunctati , cur uetnstissimae
gentis tuae decora in historijs silentio inuolni per-
miseritis, quando recentiores historicorum auctori-
tate immortalitatem aucupantes ac [ut ita dicam]
nundinantes, nullo pacto res suas obliuione deleri
patinntur. Ob quam petissimum causam mihi licere
putaui, ut de existimatione , ac fama tua forsan
magis solticitus, quam alius quisque te grauissimis
occupationibus distentum, eadem de re iterum in—
terpellarem : quod eo Kbentius faeio, quo Iosephum
de te recte sentire , et scribere ex occasione satis
perspexi, nam cum eius historiam amicus Cardi-
nalis a me petijsset, ut sibi tegendam procurarem>

Digitized by

Google

86o

COMMENTARIORUM LIB. IV.

870

eaque de causa mihi ab auctore creditam percurrisse a suum ex sorore nepotem Ducis , uei eius fiUorum

obsequio addicere, Comitem Verruae ducalem le-
gatum desiderij sui iutercessorem , ac nuncium con-
stituit, qui etsi pluries ea de re quantum expedire
arbitrabatur , ad Ducem scripserat , uehementer
urgens, ne, quam de eius liberalitate tantus uir
opinionem habebat, euanescere sineret, non modo
nihil obtinuerat , sed nec uilum acceperat respon-
sum. Quod , cum Gardinalis forsitan non sine admi-
ratione cum Anastasio communicasset , ille intra
paucos dies Duci persuasit , ut quem petebat Car-
dinalis Nepoti iocum daret , ac menstruam satis
amplam asstgnarct pehsionem. Quo beueficio Cardi-
nalis maxtme obstrictus Anastasium deinceps inter
praecipuos habuit amicos, eiusque industriam ubique
b praedicauit.

Cutn uita functo Foroliuiensium Antistiti Tar-
tarino apud eumdem Ducem legato Pontificio suc-
cessorem dedisset Ciemens Pontifex Paulum Tolo-
sam, olhn Religiosum Theatinum, tunc uero Boni-
nensium Praesulem , Anastasius ea de re Ducem
eertiorem faciens, ita scripsit: Superuacaneum fuerit
[serenissime Princeps] me tibi nostrOBum temporum
Apostolicos legatos amplius commendare , siquidem
Roma discedentes plurima , eademque egregia , ac
laudabilia se facturos, etiaru iure iurando, pollicentUr,
omnesque abusos, ac malas urtes , quotquot in Ec-
clesiastico Tribunali irrepsissent tollere, et extirpare.
Sed [proh dolor] utx istas Prouincias ingressi, quasi
Lethen biberint , prombsorum obliuiscuntur , non
c sine Apostolici muneris dedecore, reique publicae
detrimento : [quodque miserabile uidetur] etiam
contra eius, a quo auctoritatem habent, tum pvae-
eeptum, tum ipsam uomntatem Summi S. Ponlificis,
otthts profecto tanta est religio , tantaque pubtici

in ea incidi loca, ubi de fortitudine tua, tuorum-
que duorum facinorum glorioso exitu , quae acci-
derunt diserte narrantur, quorum propterea ad te
exemplum mitto, ul cum huius scriptionis ordinem
grauitatem, atque elegantiam introspexeris , simul
inteUigas, te non inepto, nec uano nugatori res tuas
[si Iosepho eas commiseris] ullo pacto esse commis-
surum. Hinc quid de hominis huius eruditione, ac
diUgentia sperandum sit, facile cognosces, nec non
utrum uera sint, quae ipse de te scribit, an secus
item an dignus sit, cui fides adhibeatur. Vale, optime
Princeps, quodqoe tua causa urgeo ne moleste feras
«tiam, atque etiam peto.

Decreuerat Pontificiae domus Praefectus Fabius
Blondus , sacerdotium , siue Abbatiam Susae nun-
cupatam , quam administrabat , ut Allebrogum Duci
morem gereret eius filio Mauritio tradere , seu [ ut
unlgus loquitur] renuntiare. Sed quia Mauritij tener-
rima aetas, quin id fieret prohibebat, Anastasius
ineunte safutis anno secundo supra millesimum, ac
sexcentestmuai Ducem per litteras hortatur , ut Vi-
ctorium pariter filium suum secundum genttum cle-
ricali charactere insigniri, eique administraUoni prae*
fici curaret , quando ad iUud sacerdotium episco-
palibos privitegijs nobiUtatum, Pontifex puerulum
se ipsum regere rainime ualentem , nuUo esset
pacto dimissurus: quod eo xuagis faciendum uide-
bator, quo ex prima tonsura [quam uocantj non
impediebatur Victorius , quin posset, ut libuisset
uxorem ducere, eodemqne dimisso sacerdotio a di->
ainarum etiam precum recitatione absolui, cuaique
Fabius affecta esset aetate , ac ualetudine , rem
diutius protrahi nequaquam expedire , ne dum de
persona ad eam curam idonea consulebatur, iUe
atiimam efflaret. Dux tamen, ut erat apprime Teli-
giosus , cum a Victorio saeris inittando aninmm
haberet alienum, consilium non probauit, nimirum
existimans sibi aliquando obijci posse , quod, Sum^-
mum Pontificem, ipsamque matrem Ecclesiarm de*
ludere, atque iniuria afficere uoluisset, dom filium
profimis negotijs destinatum sacri ministevij enris
imphcari permisisset. Quare a Pontifice impetrfttam
est, ut idem sacerdotium in Emanuelem Philibertum,
Victorij pariter germanum fratrem transferretur

boni cura, ut si de contumacibus Sanctae Sedis
minislris aliquid ad eum perferri contingat, dubiiim
non sit, quur in delinquentes grauiler animaduertaL
Nam cum cmwes, qni in Chvistiana militia nomeu
dederuut , bonos^ iustos , iUiusque magistri imita-
tores , in cuius uerba iurarunt , esse cnpiat, quid
oredendum est, eum in ministrb suis . requirere ,
qui uiuendi normam , integritatem , humilitaleu ,
modestiam tradere alijs debent ? At, unde baec tam
repenlin* mutatio ? forsitan ex subalpini coelj a ro-

paulo autem Hierosolymitano Castellanae militiae 'd mano 1 diuer-sa temperie, ex regionis situ, ex popu->

primatu [Prioratum appeUant] centum nnmmorum
aureorum millium annuo ' preuentu celeberrimo i,
faueute auunculo Hispaniaruw» rege, donatum. Quo
Priore quandocnmque contigit ei snbiectos Homines
a PrioraJinm Magistratuflm sententfjs, ad Summum
Pontificem prouocare.

Signaturae iustitiae praefeclus Sancti Georgq Car-
d&nalis nunquam ad sibt porrectos libejlos calamum
admonit , ttisi Anastasi* • de prouocantium petitio-
nibus oertioTe facto, qui propterea Cardinali gratijs
actis, ut ei a Duoe quoque agerentur suasor, atque
hnpulsor fuit , utque negotiomm gestor aliquis
Romae constitueretur , qui Prioris negotia procuv
raret ; summopere cupicns Curdmalis Blaticbetus

h>rua> indnlgentta , ex Magistratuum facilitate , an
potins ex inueterata peccandi consuetudine, ex mo-
rom corruptione, ac denique ex legum contempiu?
Te, tuosque Magistratus, ac subditos Sanctam hanc
Sedem colere , reuerevi , uenerari , contra uero
Sanctac Sedis Ministros uestra pietate , atque ob-
BeTuantia abuti, plane absonum, atque intolerabUe.
Porre, eos summopere honorandos dixerim, ac pro
ea, quam sustinent, persona etiam magnifactendos:
m tfs tamen , quae ad publicum spectant commo-
dum, atque utilitatem, nequaquam permittendum,
ut phts sibi somant [in legum praesertim , ac iu-
dieiorum admiuistvattone ] • qnara Snmmo Pontifici

placuisse constiterit , atque in primis sedulo ca-

110 •

Digitized by

Google

87 1

ucndum , ne Episcoporum nostrorum iurisdictionem
in causis, [ut uocantur] primae instantiae , uel sibi
praeripiant , uel quomodo interturbent , nec uel
clericos , uel alias personas spiritali foro subiectas
in ius uocent, praeceptis exagitent, aliqua ne mole-
stia afficiant, priusquam earum ordinarios iudices,
Episcopos legitime admonitos, sacrorum canonum,
ac Tridentini Goncilij decreta neglexisse, compere-
rint , sportularum quoque , seu ut curia loquitur
propinarum plusquam , uel ab Arcbiepiscopalibus
Vicarijs, uel iuxta urbis Romae stylutn ex Pij Quarli
Fontificis praescripto taxatae fuerint, nihil accipiant,
ad summum denique enitendum ne [ut dici solet]
in alienam messem falcem mittant, uel Magistratus
auctoritate ita abutantur, ut noa Pontificij ministri,
sed rerum omnium arbitri, et uideri, et esse ue-
lint. Hic . qui Tartarino successurus est , Boniuen-
sium Anlistes, ni fallor extra officij sui, cancellos
minime egredietur, nec quod boni uiri conscientiam
onerare , uel Romanae Ecclesiae dignitatem con-
uellere queat, quidquam committet, tura quia ho-
nestis natalibus ortnm hominem , ac uenerandae
Theatinae familiae alumnum , puto bonae famae ,
bonum custodem futurum, tum etiam , ac muito
magis, quia diuini uerbi laudatissimus Praeco, non
est ut uidetur, quod ipse ih alijs toties reprehendit,
aliquando sibi obijci posse unquam passurus.
Quamobrem eum tibi, tuisque popuUs non incom-
modum futurum, persuasum habeo.

Dux consilio probato, ad Anastasium rescribit, se
oratori suo iussisse, ut eum conueuiret, secumque
toto negotio de Sabaudiensi legatione dihgenter
examinato, uterque abusus, omnes Pontifici indicaret,
utque nouo Legato, eiusque successoribus rectae ad-
ministrationis forma praescriberetur , omnina cu-
raret, mulcta contumacibus indicta. Vterque igitur
ad rem facientia ante Pontificis oculos ponit , qui
ira plus , quam mediocri exeandescens, ea sibi si-
gnificala non fuisse , admodum conquestus est ,
quandoquidem ministros suos ab ijs abstinere, etiam
irogata poena mandauerat, sed ne in posterum com-
mitterentur summa se auctoritate, studioque cura-
turum.

Interea dum Boniuensiura Episcopus discessum
parat, cum AUobrogico oratori nunciaretur , inter
eum , inagnumque Hetruscorum Ducem, arctam in-
tercedere familiaritatem , iamque Episcopum e
sacro baptismatis fonte eius filium suscepisse orator
Pontificem rogatum it , ne suspectum horainem
tanto muneri praeficiat, sed alium mittat Cui' Poh-
tifex id sibi penitus ignotuin asserlus, quando uerum
fuisset , quod disseminabatur se in gratiam Ducis,
alium missurum promisit. Sed quamuis minime
obscura essent , quae nunciata fuerant , Aldobran-
dinus tamen Cardinalis, qui multis sibi nominibus
Episcopum charissimum ad eam legationem Patruo
Pontifici commendauerat , ut eius fides, sinceritas,
ad publicumque bonum propensio non solum AUo-
brogico , sed Hispaniensibus quoque oratoribus pro-
haretur, omnem operam posuit. Qui propterea ne

ANASTASII GERMONII

8 7 a

a suinmae auctoritatis diffidere uiderentur Duci per
honorifica exhibuere de Episcopo testimonia, seque
pro etus integritate sponsores constituere , rieo ta-
men quidquam profecissent , cum Dux , quod cir-
cumferebatur , iam exploratum haberet, nisi Ana-
stasius ei per litteras ita Episcopum purgasset,"ut
suspicione deposita eius aduentum sibi gratum fore
rescripsisset.

Per eosdem dies Cardinalis Bandinus, tunc Pi-
centium Legatus cupiens ex Abbatiae Casaenouae,
quam administrabat annuo prouentu bis mille co-
ronatorum pensionem fratri suo Joanni reseruari ,
quo ditiorem, ac nobiliorem uxorein duceret, cum
sacerdotium illud Principum Sabaudiensium genti-
Utium esset, nec id, quomodo sperauerat, a Duce

b impetraret Cardinalis Iustinianus Bandini amantis-
simus, Anastasium obsecrat, ut quantum auctoritate,
et gratia apud Ducem ualeret , amici desiderium
omni officio sustineret : se , et iUum magni bene-
ficij memoria ei semper deuinctissimos fore. Annuit,
scripsitque ad Ducem Anastasius , ac pluribus ra-
tionibus' euicit , ut de pensione fieret, quod a Ban-
dino petebatur. Haud multo post pridie, scilicet
eius diei , que sanctissima Christi Corporis solemnitas
celebratur eiusdem anni Sanctae Seuerinae Cardi-
nalis reliquum iUius aetatis cum bona Pontificis
uenia Praeneste exacturus , a quo ter miUe duca-
torum pensiones in quemcunque uoluisset transfe-
rendi obtinuerat, etiam facultatem domum reuersus,
repentino correptus morbo intestatus, nullaque pen-

c sionum facta distribulione postridie occubuit. Hic
Anastasium plurimi faciebat , quem fere nunquam
uidebat, quin sibi permolestum esse ostenderet,
Taurinensis Archiepiscopatus curam ei traditam non
fuisse, cum Ecclesiae iUius Archidiaconatum recte>
diuque administrasset , eoque , ac maiore honore ,
tum Sacri Collegij , tum uniuersae aulae iudicio
dignus haberetur : huius tamen iacturae sibi sola-
tium praeberi , quod Anastasio maiora deberentur ,
qui sane reipubUcae potius , quam sua causa summi
uiri mortem plurimum luxit.

Quandoquidem Alberto Austriaco Lusitani Ocra-
ieusis Prioratus admiuistratore, ut diximus, uxorem
ducente, alius rector ei sacerdotio dandus erat;
PhUippus Hispaoiarum Rex Nepotem suum Victo-

d rium, Ducisque AUobrogum fiUum ad eam curam
nominauit , quae cum quadriennalis tantum esse
consueuissel , nec iogitime exerceri posse 'inteUi-
geretur , nisi , nouo fujsget diplomate ad aliud qua-
driennium prorogata, eaque eonditione, et Alberto
obuenisset, Victorio patre quoque approbante
esset assignanda; Anastasius Duci suasit, ut ad breue
tempus conferri solita ad totam Victorij uitam pe-
teretur, ne quadrtennio exacto, uel a uiuente Pon-
tifice, uel ab eius aliquo successore Prioratus com-
mendatus in titulum, ut aiunt, reuocaretur, unde
Victorio HierosoUmitanae reUgionis habitus neces-
sario sumendus esset, et ipsa religio Victorio plus
oneris imponeret, quam ille ferre ueUet. Dux Ana-
slasio laudato ad oratorem suum scribit, ut Prio-

Digitized by

Google

COMHENTARIOKUM LlB. IV. 874

ratum filio quandiu uixeril, commendari urgeat, a quodammodo iniuria afficere, hocque eo magis, quo

instet , perficiat: Pontifex exoratus admirante aula
Duci morem gessit. Obseruabatur forte eo tempore,
iubente Duce , ac quodammodo Taurini custodie-
batur Sancti Clementis Cardinalis Nepos Guidus
Sancti Georgij , quod cum comite Ma. . . . nuncu-
pato conciliatae pacis fidem fregisset , quamuis id
Subalpino Senatui nequaquam probaretur , unde
Anastasius ex Prioratus gratia a Pontifice nuperrime
Duci concessa pro Guido occasionem sumens his
litteris Ducem interpellat: . '

Cum [Princeps Serenissime] Clementem Ponti-
ficem ubicunque , ac quandocunque uelis erga te
facilem, ac beneuolum inuenias , eiusque nepotem
Cardinalem Aldobrandinum ad perficienda, quae ab

non desunt, qui isthinc scribant Senatum censuisse
Guidum esse liberandum. Quapropter quando in re
nullius fere momenti , quaeque sapientum calculo ,
neque consistere , neque iure sustineri queat , te
tamen difficilem probes, quid in re graui, a tuaque
pendere uoluntate facturus sis, plane incertum non
est. Hoc tibi liberius obijciunt nonnuili. Quibus
tametsi ego ex occasione respondere soleo, quan-
tum cum dignitate , ac moribus tuis conuenire
existimo , ac forsitan quantum salis est; ob meam
tamen in te obseruantiam facere non possum, quin,
qua debeo modestia , et charitate , tui te officij
admotieam , obsecremque [si ita se res habet, ut
rumor est ] ne tui amantissimi Pontificis , eiusque
eius Patruo obtines, expeditum paratumque in dies b nepotis officia parui facias, immo et utrumque, et

magis , ac magis experians , ratiom consonum ui-
detur , ut et tu eorum preces audias , signaque
grati animi utrique haud grauate , immo hbentis-
sime ostendas. Vehementer mirantur Purpurati ,
stupent Aulici , alijque omnes , qui summum Pon-
tificem, non solum per breuia , ut uocantur , sed
per litteras humanitatis pienas , ipsiusque manu
exaratas tibi Guidum Sancti Georgij commendasse
sciunt , teque nec eum adhuc in libertatem resti-
tuisse , nec roganti Pontifici ullum dedisse respon-
sum : stupent inquam tanti uiri maiestatem te
contemnere, atque admirando silentio, non leui

Guidi patruum Cardinalem tibi hoc beneficio ma-
gnopere deuinctos uelis , simulque Lynceo huic
auhcorum coetui, quam in hoc negotio forsan im-
becillam de te habet opinionem , liberato Guido,
euellere ne differas, cuius incommodum tanti aesti-
mat , ut si id negligas , honorem te quoqne Pon-
tificis negligere, Aldobrandinum uero penitus sper-
nere putet. Quae cum a ueritate sint maxime
aliena , ne in hominum animis altiores agant ra-
dices, opportune prouidendum. Hoc faciens, eos in
rerum tuarum patrocinio confirmabis. -

J.ij;

:; 11: .:.

.1 ,*! :.'

i!. |.

I "■'»(!

1. ■ 1 : . .;

Digitized by

Google

ANASTASII GERMONII

COMMENTARIORUM

LIBER QUINTUS

His ferme diebus cum Gallorum Rex perduellionis
suspectum Bironum tribunum militum [Marescallum
Galli appellant] in custodiam tradidisset, Ducemque
Allobrogum eius criminis participem uox publica
faceret, Anastasius de ijs quae Romae diuulgabantur,
ad eum dedit litteras:

Birono a Gallorum rege in carcerem coniecto
rumor dissipatus est , (ut quisquis, uel opinione,
uel odio, uel coniectura aliqua ad loquendum
ducitur) te [Princeps serenissime] fontiumqiie In-
subrum Praefectum cum Birono in Regis , regnique
perniciem conspirasse. Id ego , quibus possum
fortissimis argumentis , ac rationibus refellere non
desisto , nec tamen assequor, ut falsa haec opinio
tantulum deponatur , ob id praecipue , quod tuus
in Allobrogibus Vicarius, Albigninus parum pru-
denter ad te statim aduolauerit, cum potius de
ijs , quae forsan cum Birono egisset , non coram ,
sed per litteras, uel internuncios debuisset te cer-
tiorem facere , simulque ut ab omni culpae suspi-
oione eximeret, omnem operam ponere. Leuissimam
coniecturam sequitur non dissimile , immo prorsus
futile iudicium dicentium, le rebus nouis studere,
immensisque laboribus quaesitam pacem perturbare
uelle , quasi Gallicani regni potentiam , non satis
exploratam habeas, quam et orbis terrarum arbitri
pertimescunt, et tu tuique maiores plusquam semel
experti estis , cuique hodie diu obsistere nequires ,
Burgi arce , ac Sebusiana prouincia in potestatem
regis redacta, Monte Aemiliano, haud bene munito,

a alijsque locis, quorum obiectu hostis impetus re-
pelli posset, omni ope destitutis, adeo ut Regi dif-
ficile non sit per Exilias , castrumque Delphinum
Subalpinos tuos infestare , cum Pinarolum, Carma-
niola, Riuellum, Sybiliianum, Clerascum, Cuneum,
Taurinum , Clauascum , aliaque oppida , ac ciuitates
olim munitissimae nunc praesidijs , munitionibus ,
omnique bellico instrumento nudatae, in magno
periculo uersentur , tuo insuper aerario , ut male-
uolis placet, penitus exhausto, sed neque ex Hi-
spania [ aiunt ] a te auxUia expectanda , quando
Rex Belgicis seditionibus maiorem in modum exa-
gitatus aegre impiorum rebellium pertinaciam su-
stinet. Verum duo sunt, qui haec struunt, Gallus
alter , alter Hispanus , Fontius nempe atque Albi-

b gninus , quibus bellum magis arridet, quam pax:
ex hac etenim nihil fere sperant , ex illo plurimum,
quamobrem non est cur te talium amicorum lubricae
fidei committas , qui dum amplitudinem tuam
amplificare uelle uidentur, commoda sibi , honores,
potentiam congerunt , tibi onera , tricas , forsan
etiam pericula» relinquunt. Haec pluraque huius-
modi cum ab hominibus, non contemnendae existi-
mationis acceperim , non erant silentio praeter-
eanda. Tu, [quae tua est prudentia] nec ut uidetur
relata contemnes , nec temporum , ac fortunae
uicissitudini res tuas expones. Vale.

Quandoquidem ex uetusta consuetudine populi
Principibus , in quorum sunt potestate fidelitatem,
quam uocant , hoc est obedientiam iureiurando

Digitized by

Google

8 77

promittunt ; Dux AUobrogum , dum filium suum a
Philippum natu inaiorem, sibique in Sabaudiensi
dominatu successurum cum Philiberto fratre , in
Hispaniam missurus de subiectionis fide ab omnibus
imperij sui ordinibus in eius uerba iurari curat,
idemque iuramentum ab Episcopis , alijsque Eccle-
siasticis Praelatis exigit, inter eos fiiere Episcopi
Montis Regalis , atque Astensis , qui se eiusmodi
neru , obstringi recusamnt , quandiu cum bona
summi Pontificis uenia id sibi licere cognouissent.
Hoc cum rescisset Pontifex, licet uehementer iratus,
quod ecclesiasticae libertati [ut ipse querebatur]
tenderentur insidiae , attamen ne Dux petitioni
suae iniuriam fieri existimaret ; Tusco Sanctique
Marcelli Cardinalibus negotium examinandum com-
mittit , quorum adhuc pendente responso Ducales b
Magistratus , ut sui Principis causam meliorem fa-
cerent ea de re non esse amplius laborandum
censuere; uerum Episcopos, aliosque praeiatos in-
posterum creandos priusquam de fidelitate iure
iurando cauissent , ad ecclesiarum administrationem
non esse admittendos. Huius decreti auctoritate ,
cum paulo post creati Episcopi Saiutianus, ac Fos-
sanensis, anno quippe secundo supra millesimum, ac
sexcentesimum, quoniam iurare noluerant reijceren-
tur , factum est ut eaedem Ecclesiae plures menses
pastorali cura defraudarentur earum rectoribus,
tum Principi , tum Pontifici absentiam suam Legit-
time purgantibus. Egit propterea Pontifex cum
Dnce per legatum suum, ne grauissimis uiris Eccle-
siarum suarnm ingressum diutius interdiceret. Dux *
contra , nec temere , nec inconsulto id se facere
respondit, quando alios tum Transalpinos , tum Su-
balpinos Episcopos sibi , suisque maioribus fideii-
tatem iurasse ex publicis tabulis constaret , quarum
exempla una cum ijs, quae magistratus sui pro
iuramenti defensione collegerant , esset prope diem
Romam missurus , ita tamen ut quodcumque ipse
in eo iuris haberet totum Pontificis arbitrio defi-
niendum relinqueret, a quo cum esset iustitiae
caput , atque praesidium , nihil nisi iustum , ae
sanctum expectabat, ac sine mora, quaecumque
tum ex Tabulario , tum iuriscbnsuitorum calculo
congesta ad iuris sui fundasnenta stabilienda facie-
bant mitti Romam iussit. Ad Ducem Anastasius ila
rescripsit: d

Accepimus litteras tuas hnmankatis plenas [Prin-
ceps serenissime] quaequeonm prudentium responsis
in causa iurandae fidelitatis ab- Episcopis isthic
collecta nuper misisti : quibus etsi nihil illis, uel
doctius , uei elegantius , nonnulla etiam marte no-
stro addidimus , nec dubitamus , dum aequos audi-
tores , . sincerosque aestimatores inueniremus > quin
pro te staret viotoria , quam sane exploratam ha-
beremus, licet homines aiiter sentire uideantur :.
nisi re in exemplum.transkura, quam mereris sen-
tentiam retardandam fore arbitraremur. Nam quando-
cumque pronuntiatum sit, licere tibi Episcopos ad
fideiitatis iuramentum compellere certum eat, Ve-
netos , Hispanos in Regni Neapolitafti > atque lar

COMMENTARIORUM LIJJ. V.

, 878

subriae Ecciesijs , aliosque . Italos principes idem
faciendi ansam arrepturos : quod cum sine magno
Ecciesiasticae raonarchiae detrimento fieri non posse,
et summus Pontifex, et Cardinales persuasum ha-
beant, credendum est eo te uti iure ipsos aequo
animo nunquam laturos , nihiiominus ne petitionis
tuae fundamenta , uel tantulum pereant , immo ut
in propatulo , atque omnium oculis sint , pro ui-
ribus sustinebo. Sed quando sapientissimo Pontifici,
atque huiusmodi causarum supremo Judici contro-
uersiam omnem , ut par est , dirimendam relinquis,
e re tua, tuaeque pietati maxime consonum puto,
ne sciiicet aeternam populorum tnorum salutem ne-
gligere uidearis ; ut eorum rectores , Episcopos ,
nempe Fossanensem , ac Salutianum quibus pasto-
rale ministerium modo prohiberi permittis [ dum
sub iudice lis est] ab eorum Ecclesiis diutius abesse
ne patiaris , hinc enim magnam tu laudem es con-
secuturus, magnamque pariter a Pontifice initurus
gratiam, cuius sententia si pro iureiurando stat,
nihil erit , quod Episcopos remoretur, quin e ue-
stigio Pontifici pareant, sicut illis a iuramente
absolutis , si quod actum fuerit , quamuis a tuis
rationibus alienum non indigne feres, immo pro
ea reuerentia , qua Ecclesiarum matrem , ac magi-
stram Sedem Apostoiicam prosequeris , aequi bo-
nique facies : eris principibus , ipsique christiano
orbi iustitiae , ac religionis exemplar , eo magis
quo non sententiae auctoritate , sed sponte faia ,
tuaque uirtute ad contentiosam possessionem adhuc
pendente iudicio iusseris Episcopos admitti. Vale.

Deplorabat Dux totoque corde, taeterrimam per-
dueilium Geneuensium detestabatur pertinaciam ,
cum ante septuaginta annos a Christo ad Satanam
deficientes in Luteri primum , deinde in Caluini
uerba iurassent , sceleraque sceieribus in dies magis
confirmarent; quamobrem cogitabat bonus Prinoeps,
quo pacto infelicem populum ab errore ad uerita-
tem traduceret : uerum quando perditorum ho-
minum asylum, impia Geneua , tum munitionibus ,
tum sui similium finitimorum protectione ab omni
impetu secura esset , ac pene inexpugnabilis non
ui , nec armis, sed arte , atque astu rem gerendam
duxit , parumque abfuit , quin uoti compos fieret ,
elam missis . lectissimis uiris , qui tempore minime
suspecto urbem furtim oocuparent , iamque moenia
seaiis admotis ascenderant, opuaque extra pericu-
lum perfecissent ; nisi Genetienses detectis insidijs,
eos, uel muris deturbassent , uel ut occasio ferebat,
•ppressissent. Anastasius, quamuis Dux re infecta,
ddmum redijsset, minime ignorans, quos ille gereret
spirkus , ut currenti calcar adderet ; haec ad eum
seripsit:

Tametsi consiiium tuum de Geneua in potestatem
tuam redigenda speratus, exitus defecit, non est
tamen silentio praetereundum [Princeps optime]
quod urbs Roma de te sentit , ac loquitur , urbs
inquam , Roma christiani orbis theatrum , aequis-
simaque ingeniorum aestiraatrix ac trutina, quae-
quidem ex hoc facinore pernlagnam nomiai tuo.

Digitized by

Google

879

AJXASTASH GERMONH

880

laudis accessionem factam laetatur , pruderitiam
tuam praedicat , industriam admiratur , ac pietatem
extoUit, estque in omnium ore , atque opinione
tibi omnia ex sententia successura fuisse, si cum
primum de negotio agi aliquid coepit , agendis
praesens adesse potuisses : quare tibi omnes bene
precantur , summam augurantur felicitatem , de re-
bellibus triumphum promittunt , quodque tantorum
laborum optatum fruetum assequaris , maiorem in
modum cupiunU Et licet Pontifex t quemadmodum
communem Patrem , ac Pastorem decet de Prin-
cipum concordia admodum sollicitus omni conalu
dissidrorum radices euellere studeat , essetque gra-
uissime laturus hinc a GaUorum rege perturbandae
pacis inter eum, ac te nuper conciliatae arripi
occasionem , attamen de subacta , atque a te do-
mita flagitiosorum hominum pessima colluuie , ui-
tiorumque sentina Geneua in sinu gauisurus est
tibique atque adeo unhierso cathoticorum coetui
eummopere gratulaturus , opnsque hoc egregium
quasi Pontificiae Coronae gemtnam aestimaturus
pretiosissimam. Vale.

Rescripsit Dux- ad has Anastasij litteras, se ita
foquentibus ingentes ageve gratias , quod res suas
tapli facerent, cumque nihil esset, unde a propo-
sito deduceretur , se hastas non obiecturum , nec
desperare , quin Deus cui potissimum iile omnes co-
gitationes suas consecrauerat, suam causam agenti
aliqUando opportunam esset laturus opem. Anastasius
interea ad Ducem alias huius argumenti litteras dat:

Existimo [Dux Serenissime] tibi nouum non esse
Hispanorum regem patris , auique Garoli exempla
sequentem ex prouentibus Ecclesiarum , quorum
rectores sedis Apostolicae beneficio nominandi ius
habet , Cardinalibus , Praelalis, sibique charioribus
romanis Aulicis penstones assignare consueuisse ,
ticet Pontifex eas a Cardinalibus accipi uetuerit ,
ne scilicet feius commodi occasione quodammodo
libertatem amittant, quod tamen nequaquam inde-
corum plerisque uidetur , distribuente rege, quae
nec sua siint , nec esse possunt , nee ex eius aerario,
sitte faeultatibus sumunfur. Quamobrem, cum mihi^
et multorum annorum aulico , et de Hisparris bene-
merito, nihil ex regia liberalitate , huousque per-
uenerit , Dux Suessanus Regis legatus , qui meam
in eam gentem satis»exploratam fidem habet, meque
m ocnlis ferl, ante pauoos dies his me uerbis in-
terpellauit. Quid agis Anastasi ? qoid mbraris ? Cur
Ducis tui Opera regem meum erga te ofllciosnm
faeere differs? cuius ctientelae , ac patrocinio , si
commendatus fueris, egregia uvrtutis tuae praemia
prOcul dubio leportabis. Quod si ab illo abquid ,
ut moris est, de te mihi mandari , seu scribi cbn-
tingat, caue ptttes , aliquem fore , qui propensio-
nem , studiitmque tuum> erga eum , eiusque amicosy
res , negotia , tunY 1 ipsi regi , tum regijs ■ potentio-
ribus ministris , si t me dillgentins , uel dignius ,
uel libentius repraesehiaturus. Quam uero <utilitatem<
ex raeo sis Capturus ■ testimonio , res ipsa docebit..
Proind* '■■ [ benefieentissime Germoniae : domus 'paf

a trone , unicuique praesidium ] qua soles , huma-
nitate ad te confugientium spei cumulate respon-
dere , rogo te , atque obsecro , ut regis munificen-
tiam , gratiamque mihi concilies , ac tuis officijs
adeo in me propensam reddas , nt a magnanimo
Principe in eorum numero colloces , quos ille fide-
litatis merito probatos beneficentia , ac beneuolentia
sua dignos putat : quod eo liberius a te peti posse
existimo , quo alumnis , ac familiaribus tuis aliqnid
forsitan auctoritate tua a rege impetrare cupientibus
nihil incommodi allatura uidentur , quae mihi con-
cedi curaueris , quandorpiidem de re ecclesiasiica t
ac pensionibus romanis auticis distribui solitis agen-'
dum sit. Ad Lermaenm item Regulum , si eadem
de re scribere non grauaberis , magni nominis

b praecipuumque regis ministrum petitioni nostrae
suffragantem habebimus. Id uero , an , et quahdo,
et quomodo feciendum sit , ipse uideris. Vale.

Dax lecta Anastasij epistola, ad regem , ad Ler*
maeum' ad sUumque oratorem litteras e uestigio
dari iubet, quibus negotium ddigentissime cosnmen-
daretur. Regem Ducis preces ita flexere; ut statim
ex legato suo in Homana Curia moranti quaeri
mandauerit, an quae de Anastasio allata fuerant,
uera essent, sed infelickec accidit, quod legato
uix lectis litteris in Hispaniam discedendum fuerit,
quas tamen Anastasio tradidit eo consilio, ut cum
sibi , tamquam regio legato , non uti priuato homini,
scripta fuissent, quod ipse Roma abiens, exequi
non potuisset, id ipsum successor snus Vilienae

c Marchio earumdem litterarum auctoritate praestare
deberet. Agit gratias Anastasius, nouoque legato
publicis , priuatisque occupationibus ualde implicito,
post multos menses litteris exhibitis responsum dari
instat. Ille exhibentem de facie cognitum, regisque
studiosissimUm ex negotij opppituniute compertum,
non solum regi plurimum probat, sed et commen-
dat. Pensionis tamen assignatio dilata est, seu quia
Hispani ad determinandum natura tardtores sunt,
seu quia, unde pensio sumeretur, timc non appa-
rebat. .,; .

Graue admodum per eosdem dies AHobrogicus
orator^ atque Anastaskts atfcentissime procurauerant
negotium. Illud uero erat, ut mititutn sanctorum
Mauritij et Lazari priuilegia a Pontinee confirma-
d rentur, quaeque eorum sacerdotia [commendas
appellant] ab alijs miiitaiibus reJigionibus occupata
fuerant, uel in beneficioram secularium [ut uocantur)
nomen, ac naturam. sine causa Iransieraat, ubiaun-
que essent, ac quomodocunque possiderentur, ijsdem
militibus restituerentur. Praeterea ut piurixna alia
simplicia sacerdotia in Siibalpinis, ac Transalpmis
prooineijs Allobrogum Onci subiectis posita, eius-:
dem Mauritianae retigionts distributioni ex prwuV
gio traderentur. Pontife* Cardinalibus Tusco , ac
Sanctt Marcelli renx exatainandam cowmittnt, quo-
rnm, qaando ille durior uidebarar ^ huic totius exa-
mmts cura renaansit. Ciim :iiero. de fetiei petitionis>
exiturvon obscure c»n$tapetv>eccB tibi PTotoaotairWis!
Mauritipnus alomnus, ab eonrtndem mititpnl 'coitegio

Digitized by

Google

COMMENTARIORUM LIB. V.

882

ntissus, ut quasi orator, aUpie Auastasius stimulo,
uel calcari ad agendum indigerent, eorum ipse
negligeutiam diligenliore opera suppleret, quod ut
superuacaueum Anastasius Duci bis uerbis signi-
ficauit:

• Nudius tertius, [sereqissime Priuceps] ad nos
uehit Protpnotarius de Porta nuncupatus , impor-
tunus quidem, atque Mauri^ianoruni iuutiiis nunoius,
siquidem nostra industria iam in tuto est, quod
eb eo.in discrimine positum putahatur, iamque ex
pubbcis aictis impetratorum . fidem haberes, nisi
sancti Marceili Cardiualis Po.ntifici podagra uexato,
quod de toto negotio referre debet, boc improuiso
oaeu. prohiberetur, sed e'o conualesceute non erit,
cur id diulius reUndettor. Eodeiu tempore, cum
Pontifejc, plures, djes ppdagre impeditus, Senatum,
siue ConcistoriumihOTi conuocasset, die sabbati heh-
domadae, qnae : Pas.ehatis appeUatUr , conualescens,
non sihe aUliqoruta i ; adujiratione , praeter consuetu-
diaem conuocauit, ea enim anni pars uetere Ro-
manae curiae iasti|.uto ab omni pubbco munere
uacare SoWt. Eam nquitajbem ' Cardinalium creationi
tribnebflnt, sed' cunio$ornm iudicia elusit diuersus
exitus- Impiam Britanniae regjnam. Ebsabetham
extremum diem clausiase.' rumor erat, eique Scoto-
runa Regem ; lecobum iiviregno successisse, nec
tamen.ini eo^Goncistorio,, dubbusque proxjme subse-
quenttbus aliquid «* de ve Pontifex rettikrat, sane
prudenter, cum primUm nuncium nuilus alius [ut
mofis est] confirruareU lufsit tamen pius Pastor,
ac de uerae religioais «ultttsollicitus, pw restitutione.
fidei Cethoncae in regoi» Britanniae , ac Scotiae
sacras preces, quas anliquo uocabuk) .' litahies dici-
mus, rec&tari, m omntbus qneque Eeciesijs quin-
deciua i.' dierum soppiicatione decrela, a quinto, sci-
licet, oalendarum ueque ad sexlum iduum inaij. In
ktsnijs pfia ntroqna regn» nominatim preces fusae,
ttx etiam' Britanniae , ; ac Scotiae prwtoctorum in
coelo» Dei utsieoe fimentinm, addjtis hominibus.

Dtua haec Rotnae. gerantar, Ailobrogum: Dux tres
fiftps suos, quos, petente Rege in Hispaniam mis->
surus erat, seaum Nieiam' duxerat, ut maritima
«lassey q*i;Auriosi praeerat, iter conficerent, sed,
dum? Poott%iae q^oque, iab Meiisenses triremes
admepfc»re xbcebaritur, *ik, non sohtm ipso Duce
inscio, «uemim, et nihili<tale cogitante, regis. nepo-
iibus Diiciae frdiotiet, bccte Bancttssimi Christi cor-
porjs solernnfctateni antecedebte, Hispaniam uersus
fiolaiti :Qu»'i<)emeraiaoijfae*a. Dux supra quam dici
potesty petotdrUatusv ' dtnrap pfiensus, Ecclesiasticas
trirewies quanto ctUns-ifieri-taBipus . permitteret, sibi
Cortoeich'» Piwtifice petiit^.qnibus cum Melitensibus,
quajs "pnope i diem expectabat , ac Sabaudiensibus
convunctis^ i«us filij tutd m Hispaniam adueherentur.
Jd $hiois' ; oratore . febre , ' i mpedito , • egit Anastafdus
o«m Pvntifiee, qpi 'statom txiremes suas Niciam
mvtti mandauit, quo et MelUeuses eedem fere tem-
pore appuiJerant. H«c. dasstenla Sabaudienses Prin-
eipes patieorumdiemm spatto;Barcbinonem £ebciter
transwisemnt) ubi raagna cura ciuitatis. laetitia ,

a alque bonore excepti tandiu substiterunt^ dum quo
ordine, ac modo ad Yallisoletanam ciuiutem, tunc
regis domiciiium, eundem esset, intelHgerent Ana-
stasius interea sic ad Ducem: Significauit mihi Me>
litensium orator suae religionis triremes iam islbic
appulisse, quamobrem, cum et Pontificias prospero
uento ad bta litora pariter trajeciase mihi persoa-
deam, non dubito, quin Prntcipes nostri etiam abs-
que remigum opera, uentis itidem suffi^agantibus ,
Hispanicam iam oram attigerint Quare tibi etiata»
atque etiam gratulor, eos secunda nauigattone, ut
credendum est , in amantissimi auunculi cpmplexura
uenisse, eoque magis gratulor, quo hanc eorutn
Hispaniensi profectione audacioribus linguae acien^
retusam iri non dubito , qui Sabaudiensium ne*
b potum praesentiam Regi gratam in posternm nqn
futuram dicont, sicut alias fuisset, urgente in pri-
mis regiae uohtntatis interprete, ac non nunquam
arbitro, Lermaeo Regulo, cuius piurimum intersit,
Utles Regi consanguineos ab eius consuetudine , aq
domo quam longissime abesse, ut qui auiicornm
Procerum stimuhVeum a Rege sint aliquando «dje-
naturi, quamque habent aucloriutem, facije conr
uulsmi, ac quidem mirum non est, si non desin^
Romae, qui alieni facti iudicium sibi arrog/ent, nam,
sicut ea urbs [ut est omnium gentiutn raeeptacify
lumj sapientibus abundat, ita [ut est bumavarua^
rerum conditioj uon caret insipientibuB , qui iiceX
de ijs etiam,quae jgnorant, libere loquantur, impuoe
Uunen ioquuntur. AnasUtsius, cqm Principes ,Baro
c chUonem peruenisse, snmraaque cum pompa ^
iocorum primoribus, et sal.utatps, et deductojs fuiss^
aunciaretur, ad natu maiorem PbiJippum Emapu^
iem , qui posWa in Vallisoletenae muqic^fdo^ajoB^
salutis quinto sUpra millesimum ac sexcentesi-
mum quinto iduum februaaij 4i$>& obijt^ biiarjta^^
pleuas dedit litteras, quod cum fratribus iter pr ; o,-r
spere conteoisset , egitque D39 insuper ipgeq^ef
gratias. Misit et ad eum Anglkprnm Regnm .serienii
seu stemma impressum, cumque ijs, quae, de fn^ur4
Regis legitima successione. in conuenUt .Axtg^icfmo
acta fuerant^ eiu&dem seriei uberem e^plicattqneii^
manusQriptam , taroen, quoniam eam typis uandari
non licueratu Ytrumque munus Pbilippo gratisjsunum
fuit, ob td praecipue qued im sermone , oreque hftr
d miouroi, pvaesertim ln aula regia, nibii eo tempq^e
magis uersaretnr, quaro Elisabetbae interitusp Ra T
gisqae Seotorum ini Anglioano tbrooo succes^o>
J&ratiora uisa tnuoera, quod> iicet Uia Reguto Aq T
fdtcornm series^ quae, et avbor ttulgo appel.iatur >
cum oromhus Prineipibu* esset qommu^icanda>
nulluml.Utmeri eius «xeroplum adhue in ■ Hispatfiatpa
peruenerat, nec forsan tam cito periienisfiet,., uisi
ab auctore sibi domino datam ad. Phii.ippum A(na H
stasius . misisset, com comtaentario taanuscripU);, qf
diximus, imprimi nqn permisso, qupd.dfl hapqeu^-r
cornna Regum gestis menUonero faceret, cuius a{iu4
exempbun ad Ducem qupque mUi^ Utroque gratis^
agente, mittentisque diligenliam ,iaudante. . s
Superius dictum est Ecciesiasttcas Uiremes Priq r

Digitized by

Google

883

ANA.STASII GERMORII

884

cipum profectioni destinalas, Niciamque opporlune
delatas cum Sabaudiensibus, ac Melitensibus eos in
Hispaniam adduxisse. Quod tibi magnopere gratum
Dux significare cupiens Tribunum celerum, seu
[ut nunc appellatur] equitum leuis armaturae Prae-
fectum, Mutium patria Romanam ad urbem misit,
qui Poutifici gratijs actis , Ducem , accepti beneficij
memoriam nunquam depositurum eius nomine pol-
liceretur. Forte Ducalis orator tunc aegrotans Ana-
stasium rogauit, ut bominem ad Pontificem dedu-
ceret. Recusautt ille, quasi indignatus, si aliena
opera sibi Pontifex adeundus esset, nec uUis adduci
potuit, uel rationibus, uel exemplis, ut admitteret
extraordinarios Principum oralores ab eorumdem
Principum ordinarijs oratoribus, si adsint, Princi-
pibus , ad quos allegantur, allegantium nomine sisti
consueuisse, ac multo magis nuncios Mutio similes:
si uero absint ordinarij oratores, uel legitime im-
pediti eo fungi officio nequeant , id suppleri a Car-
dinalibus Ghristianarum prouinciarum protectoribus,
st cum Pontifice agendum sit, uel ijs etiam non
eiistentibus a primarijs eius, intimisque domesticis,
alioquin euenire posse, quod ipsi Mutio euenit, ut
non cogniti contemnerentur , non sine aliqua Prin-
ctpum, qui eos allegassent, existimationis iactura.
Simplex tamen homo de sententia deduci non potuit,
quin Oratoris hbnorem sibi deberi putaret , quamuis
Anastasius deDucis dignitate sollioitus, cum plurium
rhcdarum pompa ad Ponlificem ire cogitantem , ut
omnino abstineret , constantissime admonuisset ,
quando nudus erat Ducis nuncius, nec Oratoris
personam induere , uel sustinete ualens, una tantum
rheda, uel non ampliiis, quam duabus contentus
esse : deberet, ne si numerosiore comitatu in publi-
cum prodiret, nec secum euntes sibi praeire liceret,
(id enim Cardinalibus tantum, Principumque pri-
iriarijs ministris permissum esse) et admirationein et
risum moueret. Sed ille saluberrima monita nihili
faciens, ingentem rhedarum nutnerum, quae ad
Pontificias aedes proficiscentem sequerentur amico-
rbm opera, ac precibus studiosissime coegit, quibus
tumidus, suique pene oblitus, ad itineris cunctis
stupentibus confecit, eo magis quo omnes e rhedis
egressi Mutio non praeibant , ut tanti oratoris con-
ditio postulabat, sed spectante, atque admirante
aula praeeuntem sequebantur. Ingressus cubiculum,
quo principnm oratores pontificem de more allocu-
turi conuenerant [erat enim ueneris dies ipsis au-
diendis destinatus] omnes in eum oculos coniecerunt,
uicissim alter ab altero sciscitantes , quisnam ille
esset, quem quonium, nec Ducalis orator, nec Ana-
stasius illuc introduxerant , nemo ab Allobrogum
Duce missum credidisset. Ifcaque solus, ac tacitus
seorsum stans , ut nouus homo , atque incognttus ,
negligebatur, dum prudentior factus [ut credibile
est] improbata Anastasij monita secum reputabat,
non sine pudore, quod bono consiliario fidem non
praeslitisset. Tandem Pontificij cubiculi praefectus
ei ad Pontificem eundi potestatem fecit, qui, tuus,
ait , ad me accessus est , ■ superuacancns , quando

a Princeps tuus , et per litteras , et per orutorem
suum, quamuis non necessarias mihi reddidit gra-
tias, sed uereor, ne tu ipse consanguineos, patriam-
que uisendi cupidus, hanc ad nos ueniendi occasio-
nem sis aucupatus. Aldobrandinus quoque Cardinalis,
ad quem a Pontifice discedentes Principum Ministri
ire solebant, Mutium nostrum satis familiariter ha-
buit. His stomachatus Anastasius quae acciderant,
ad Ducem diligenter perscribit, suadens, ut Romam
missuris nunciis suis, quomodo se gerere debeant, ad
amussim praescribat, mulcta irae suae indicta, st
tantulum commiserint, quod uel ab oratoribus suis,
uel ab Anastasio mandatum non fuerit, alioquin
inexpertos homines grauissimis errOribus ipsamPrin-
cipis famam obscuraturos. Huic uero Anastasij que-

b relae non leuem certe praebuit causam - ipsemet
Mutius, tum quia temerario consilio modestiae can-
cellos egressus Principis sui auetoritatem eleuare
non est ueritus, tum quia atiquid sibi detrahi exi-
stimauerat , si Anastasio auctore , ac Duoe ad Pou-
tificis praesentiam peruenisset, quod sane fuerat
spectatum uirum contemnere, Ducemque AUobro-
gum urgentissima negotia illius fidei committere
solitum, imprudentiae quodammodo redarguere, ac
iure quidem, est enim in Anaslasio capax ingeniuw,
est mira solertia, est in -rebus arduis singularis
dexteritas, qua Pontificibus maximis, summisque
uiris gratissimus, ad supremaque n*gotia tractanda
aptissimus, nihil petit, quod non obtineat , nthii
molitur, quod non assequatur. Dux petnlantis Mutij

c uanitate, summopere commotus, eum non modo in
conspectum suum uenire uetuit , sed ne ei muneri,
quod male Romae executus ftierat, in posterum am-
plius praeficerelur excandeseens , prohibuit.

Cum Ecclesiasticorum prouentuum [quam dicunt]
decimam partem uiginti millia nummis in annos
singulos aestimatam, ex omnibusque duoalibus Pro-
uincijs exigendam Clemens. Pontifex Allobrogum
Duct concessisset, Anaatasius, ex ea summa quin-
gentorum similium nummorum, annua pensione
donatus est. Id uix subscripto Pontifioio chirographo
uonnulli, uel inuidi, uel non satis fideles amict ,
moleste ferentes, ut ille ea gratia cadere*, omneui
operam posuerunt. Sed frustra plane: geaerosi enim
animi Priuceps, sibique simitis Dux, Anastasij me^-

d rita, atque erga se non obscuram beneuolenliam
pro eo , ac debuerat , ad trutinam reuocans ,
maieuolos reiecit, maledicosque appeUans , se plus
Anastasio debere , quam dederat, professus est,
neque eo munusculo t quatitum debebat , persol-
uisse , sed breui muneris exiguitatem liberalitate
compensatunim. Anastasius Duci, quod beneficium
laudtbus auxisset per litteras immortales agit gra-
lias, simulque significat, ad Pontificem allatum esse,
Turcarmn principem Mahumeteu mortem obijsse :
quo nuncio accepto eum absque mora ad Beati
Petri aedem descendisse', ut ^ratias Deo ageret >
quod defunctus Tirannus unicum tantum uirilis seras
filiulum ldiquisset, lot scilicet regnerum adujinistra-
iiouc umuino imparom (in omui lamiliae Otoa aiiicae

Digitized by

Google

885

886

memorm, plane inauditum] qoare curo in pctestate a sed quia florepti aetate quadragenarius. sciljcet in-

foeminarum, uel iUius gentis prpcerum, quos Bassas.
uocant, uel Praetorianorum Iroperij sumroa futura
esset, uec {ut est in pvouerbio ] tpmun regnura ca;
piat duos, ac multo mums plures r uerisimile uide-
batur, ut cupiditate imperaodi, atque. dominantium
perfidia, omma in transuersum agereotur, infausta-
que Mahometanorum dominatio esset breui temporis,
spatio pessum itura. Qua Otomanicae impietatis ex-i
tirpatione nihil felicius Ghristiauae reipubficae, nihiU,
que salwjbrius , si tameu ut par est nostri Principes
rei bene gerendae oocasionem' arriperent, si, inquam,-
foedere inito contra Barbaros, atque ioJudos Christi
hostes, aaimos: uiresque iunxerinjt. Pontitex prae*
sertim romanus, ac Rax oaiholicus, quibus praee-

genio, ac manu promptus in re beUica miros pro-
gressus fecerit, ac liberalitatis fama militibus charus»
omnibusque gratus magnum ubique geotium sibi. no-
men comparauerit, fortitudinis etiam praeelarp titulo,
cumHeluetijs enhn, Gallisque saepius manum conse-.
ruit, et collatis signis pugnauit, hostes fudit, caecidit,
coepit, ac Geneuensem munitissimam ciuitatem , qujn
debeUaret, beUo iacessita Narbpnensis Gallia in-
tercessit, amici Principis opem implorans, qui tra.*
ducto exercitu in Prouinciam penetrauit Massyliam
Aquas Sextias, Arelatem , aliasque ciuilat.es sibi ob-
sequeutes reddidit , maiora editurus facinpra ? nisi
militaris disciplinae peritissimo , eodemque uafer,-
rnno homine, della Dighiera nuncupatOj in Sub^

untibus caeteros beUico omnia paratu Principes pro b pinos impressionem faciente, laborantibus pppulis

sacro oegotio, uitam ipsam expesituros, nemo du-
bitat, Venetos in primis, ac Sarmatas, seu Polpnos,
Venetis qnidem difficile non fuerit polenli classe in
Adriatico mari explicataEpirum, Macedoniam,totam-
que oram illam maritimam in libertatem uindicare,
Polonis uero, si cum Gaesarianis copijs Byzantium
petant, quis non uidetde perdueUi gente gloriosum.
triumphum non defuturtun ? Tum quia extinctp
capite non habebit quem fortissimorum beUatorum
potentiae obijciat, tum ac roulto raagis, quia percre-
bescenfte fama Principes Orthodoxae retigionis cuU
tores in . Otomanorum perniciem copspirasse; Ghrir
stiani <ut teterrimae seruitutis iugum excutiant,
etiam cutu proprio uttae perieulo utcumque armatj

ppem ferre coactus, Uluc aduolasset. Is Nauarraeo
Principe missus ingenti militum msfau Ducalem di-
tionem infestabat , arcibusque nonnullis in suam,
potesUtem redactis, nouis munitionjbus pmniuro
aotmos suspensos tenebat, quem , cum Dux ultra.
Alpes fortiter repulisset, occupata loca recepit, ue-
xatasque prouincias pacauit. Quinque habet Dux
uirilis sexus filios, quorum maior natu decimum
septimum annum ageps eo ppUet ingenij acuminej
nt dubium npn sit , quin absente patre Sabaudjensis.
imperij habenas fuerit egregie tracturus^ sunulque
Otomanico domioatu ruinam mjnante, et Ppnt\u.-<
cem, et rtegem ad tantam suscipiendam prouincian^
inUictutn AUobrogum Ducem summis precibus, in-

Tirannos- persequentur, ad nostrpsque deficient, c uitaturos, peneque compulsuros, ac . quandocunque

quoram uirtnte Pontificia quoque classe cum Hispaf
niensi ia mari Mediterraneo hostium aoimos„ a?
ferociam frangente, eos, et roar.itimo, «t terresfri
imperio breui deijciendos inter omaes constat ur T
gente pvaesertim Persaium Rege [.Sophum uocant]
qui Otomanicis exercitibus pluries , fusis , ,ac fugatis
regni sui fiuibusetiam dilatatis iu> magnumque di-
-scrimen re Turoica nonnunquam adducta uiamGbrir
stianis aperwt, aoceptas ab infestissiuus latronibus
ininrias ulciscendi. Mahometis excessus in ,a)jtftS Pon-
tificem cbgitationes conijecit, cui cum Oibjl antiquius
rsit, quam errantes. ad ueritatis uiam reuocafe Chri-
stique gloriam propagave, a.uigilantissimo Pastore

talem imperatoarem sacro bello praeficiendum diuul-
gatum esset, cupieutium sub gloriosi Prinoipis ue-r
xiUo oomina dare incredibjlem ad eum cpqcursum
futurum, sed [proh dolor] Hispaniensi aerario ob
diuturnum beUum boigicum, mirum in modum
exhausto, ac pontificio eiusmodi impensis imparj
compertum est, rerum monente experientia spe.ra T
tum foedus in aliud tempus reijciendum es$e bonis
omjaibus cum Anagtasio nostro de soelestissima gonte
triumphandi, uel amissam, uel dilatam occasionem
deplonantibus.

Haud multo post pretiosissimi amici iacturam
feeit Anastasius e uiuis sublato xni cal, apriiis, anni

expectandunaiesset, ut omni atudio. omnique conatu ppeximi Simeone Taiiauia Cardinali de Terranoua
Ghristianis pnncipibus ad: beUum •> commuoi hosti 4 tnuucupajto, qui eum .in oculis ferebat, eiusque con-

.infereadum, aaimatis eius etiam tum armis, turo
precibus prientaiis beUua tandem prosternej-eturp
miserae prouineiae a durisstma tiraanide lih«wen}.ur,
Enangelijque praedicatie - ubi cessauit restituepetur,.
iQuod si »eias nostra unqoam uideat. inter orbis
■modeFotores, profecto nbn fuerit Ga^k^ Emanuele
-AUobrogum. Dnci ad tanii belU administrntionem
-nemo aptior, nemo opportunior., «Pn ^oluTOi qn^a
uetustissima Saxonica famUia natus [unde summjf,
ac praestantissimi uiri,' Uim Prihcipes, turo 'bejlo-
rum Duces prodiere] Rodulphp Caesari GaUorum-
^qne, atque Hispanorum regibus. sanguinis/necessir
tudine coniuuctos, multorumque populorusa eitra ,
et ultra Alpes domimis, regio honore dignus sit ;

silium ita probtiss^, plurium anuorum uicissUudioes
ittdicarunt , vA, cum cpnsuUissimi uiri eonsUium
«aepius expertus saepissime laudare soleret, uihil
«drdui tentaret,. u\hil urgeret , .uel ageret , qupd
«om> Anastasio cofnn>unicatum , . et digestum non
esset. Guius plape, be,neuo}entiae, ac fiduciae etiam
jt»ori*ns non Uulgave signum reliquit, cum per hor
norificp legato eum sibi charissimum esse in ultifnis
,tabuli$ .primp loco confirmasset. Gasum raagnopere
.d^luijt Anasjtasius, quando ipter caeteras luctus , quas
ihabebat .causas^ npn paucas, Simeon ea etiam essef
,ae*»*e,i eoque ep*poris habitu, ut multo loogiorero
,uiJam promitteret : ingeiuuit, inequam, gratissimus
clWtn$ ,..ac!conqu*stus talem sibi iniqup tempore

112

Digitized by

Google

ANASTASU GERMONII

887

eripi patronum , non tamen adeo , ut eius uicem a
secum dolentibus amicis, uel imprudens, uel httma-
nae conditionis immemor uisus sit, ut qui se ipsum
optimi Cardinalis religioso excessu consolaretur.

Clementis Pontificis atque Aldobrandinae familiae
tranquillitatem , secundasque fortunas non nihil
concussisse uisa est, nullius momenti ac laeuissima
quaedam occasio. Siquidem sextili mense eiusdem
anni obscuro loc6 natus homuncio satellitum manus
fugiens, qui eum nisi pecuniae summulam quamdam
soluisset, uel de soluenda cauisset, ad carceres ra-
pturi insequebantur, maioris ianuae Farnesianarum
aedium catena apprehensa quantum poterat, ne in
eorum potestatem ueniret, enitebatur, cumque sa-
lHlites renitentem inde abstrahere conarentur, ille
uero catena, haudquaquam dimissa alta uoce au- b
xilium peteret, ita ut ab omnibus exaudiretur,
accurrerunt ex domesticis Cardinalis Farnesij non-
nulli, factumque summopere improbantes, quod sci-
licet licentius quam res exigebat, ac petulantius
tanti uirt domus uiolaretur. Ex illis nescio quis :
silete, inquit, nobisque molestiam inferre ne au-.
deatis. »

Num uos fugit , quid ex leuiore causa huic ipsi
familiae superioribus annis euenerit ? Forte ipsius
Clementini Pontificatus initio eiusdem Cardinalis
praecipuus minister accusatus , atque in custodiam
traditus, quod alios satellites in eadem domo de-
linquentem prehensuros contumeliose habuisset ,
ipso Mariae Virginis Annunciationis die , qui eodem
anno in Mercurij lucem inciderat [ quam sanctam c
uocant] cum duobus alijs capitali mulctatus est
poena. Hijs uerbis irritati Farncsiani , atque ma-
iorem in modum offensi , eductis gladijs , miseros
homines pluribus uulneribus aflecerunt , quorum
aliquis ad urbis praefectum aduolans , quae gesta
fuerant , ordine retulit. Praefeclns Aldobrandinum
Cardinalem festinans adit , -quidque factu opor-
teret , ex eo sciscitatur. Non modo tumultus au-
ctorem , ait Aldobrandinus , sed et eius defensoresj
ut a Cardinali Farnesio ei tradantttr, curandum.
Praefectus statim ad trecentos satellites circum
Farnesianas aedes disponit , ipse cum paucis ex
primoribus ministris suis ad Cardinalem properat.
Is quae conlingere poterant , diligenter conside-
ratis , Vilienae Regulum Hispaniensem oratorem d
de rei statu admonuerat , quosque habebat in urbe
amicos [ habent enim Farnesiani quamplurimos ],
ut sibi praesto essent , rogatum miserat. Nec mora
ingens nobilium uirorum, ac nopnultorum procerutn
fit ad eum concursus , ut si quem , ut si quam
Cardinali inferri conlingeret , uim repellerenl , unde
Praefectus omnia ad tumultum inclinare anhnad>-
uertens , dum contra contumaces constanter urget,
non parum sibi timuit. Cui Cardmalis: ego , inquit,
nec eum, qui ad hanc domum cenfugrt , nec eos,
qui confugientem carceris periculo esemere, cuiqnam
tradi , uel hinc abduci patiar , quodque digni-tatis
ineae uuila ratio habeatur, ualde miror. Satfs sit,
nieos domesticos , probos tiiros huius Ponuficatus

888

initio uita priuatos fuisse , quod ne iterum fiat ,
pro uirili parte omni conatu efficiam.

Obmutuit Praefectus, cumque re iam desperata,
discederet , ecce tibi Hispaniensis orator , qui ne-
gotij summa cognita , ad Cardinalem conuersus ,
bono , inquit , ac forti animo esto. Hanc rem totam.
in me suscipio , statimque ad Aldobrandini aedes ,
eum alloquturus abit , quem abesse inteUigens, ad
eius maternam domum conuolat, nec tamen ibi
eum reperiens, ad uillam in colle sitam , cui Ealnea
Pauli nomen est , admodum soliicitus properat.
Verum , quando id quoque itineris frustra se con-
fecisse comperit , iterum Aldobrandini domnm petit,
cuius a pedibus , ut conijciebat , ad uiam expeditos,
rhedamque instructam utdens , nullo nt moris , ad-
uentus sui praemisso nuncio, scalas ascendit , recta
ad eum perrecturus , sed uix aulam ingresso , oc-
currunt nobiliores domestici , constanterque asse-
runt , nec Cardinalem adesse , nec scire se , ubi
reperiretur. Orator ex insolito labore defessis equis
integros substiturus , domum redit , unde iUico
transeuntem Cardinalem cum urbis praefecto forte
conspiciens , mittit , qui eius nomine per totain
urbem quaesitum rogaret, ut quo illum conuenire
possit annueret , id enim sibi omnino curandnm.
Respondit Cardinalis , se , nec oratori , nec cuiquatn
alteri sni copiam facturum, prius quara esset Pon-
tificem alloqutus , cui re tota ordine expoaita , ad
Farnesium se confert , quamque grauiter offensus
esset Pontifex, quamque ira excanduerjt, ei aperit,
non modo quod ex Famesiana domo fuerint, qui
in ministros publicos inhumane , ac contra ius
fasque saenierint , sed et multo magis , quod ex
eo facinore , et armatorum , et nobilium ingens
numerus ad eius aedes confluens , tumaitus occa-
sionem dedisset. Verunr si tantae turbae reus cum
eius fautoribus in Praefecti potestatem uenire per-
mitferetur , se operam daturum , ut Pontifex non
ex ira , nec ut summus iudex ccmtnmacium teme-
ritatem exctperet , sed ut benignus pater famUias ,
peccantium misereretur. Gui Farnesius : iam extra
tutelam , Deique beneficio a curatore liber sum.
Alias Clementis Pontificis acerbitatem eipertus ,
cum eos , qui dignitatem meam suatinuerunt , su-
stinere debeam , ut me auctore quoduis pericalum
subeant , non committara : quiu , st ut Clemens
uocatur , ita ille iustus Princeps CardinaUum ,
reique publicae ecclesiasticae protector, ac Farne-
siae gentis > patron us dici uuit de ■ me , meaque
domo tam male meritbs sateUites , ipsumque urbis
praefectum , impunitos ne dimiltat , ne si sacri
collegij membra a Capite flocci fieri in uulgus exeat,
totum Ecclesiae corpus contumeliae , ludibrio , de-
spectui , instdijs etiam iniquorum hominum expo-
natur. 1 ■ .

Debes tu [Cardinalis Aldobrandine] causam hanc
propriam tibi facere, ac purpuratoruin partes acriter
tueri. Non semper eius Ponlificis- nepos : u»n sem-
per , qttam habes , habebis aucloi-itatem ; non
semper libi fortuna arridebit : quod riiihi hodie,

Digitized by

Google

889

cras tibi facile eucnlurum putato ; statue tibi ante
oculos palruum tuum , Pontificem quidem , sed
hominem , et certe ncn semper uicturum. Cogita ,
te quoque rerum , temporumque uicissitudini , ut
caeteri mortales , obnoxium. Etiam Pontificibus ex-
tinctis , quandoque eorum nepotes extrema quaeque
passi sunt. Quando autem me affinem uestrum nr-
geri, contemni, diuexari patiemini? Quid est, rogo,
quod a uestris successoribus procul dubio Glementis
exemplum sequturis , unquam expectare possim ?
Caeterum in te , tuosque fabam cudi , si ferat oc-
casio , uidere uideor , optima quidem ratioue , nam
si mecum , tum nalalium , tum purpurae titulis
insigni homine , cumque gente uestra insuper co-
gnatione coniuncto , ob rem minimam tam austere,
ne dicam iniuste , agitur, mirum non eritr, si tibi
aliquando par pari referatur , qurduritiem humani-
Mrti praeferens , posteritatis tn te odium concitaueris.

His quamquam acerrimis uerbis, nihil ut uide-
batur permotus Aldobrandinus , forsitan id casus
grauitate suadente , ad Pontificem veuertitur , quem
utrom incitauerit , an placauerit , nemo satis co-
gnouit. Hoc unum palam fuit, quod mulla iam
nocte proxima Farnesius piuribus comitantibus Ca-
prarolam discessit , plnribus item eodem fere tem-
pore ex procerum numero , qui Farnesio fauerant,
Roma abeuntibus oratoris Hispaniensis monitu, ne
scilicet [ quod ipse a Pontifice iussum fuisse odo-
ratus fuerat] in custodiam tradereotur , inter quos
praecipui fuere Julianus Caesarinus , Petrus Caie-
lanus, Joannes Antonius Vrsinus, tresque ex Frangi-
panum gente germani fratres. Caesarinus consan-
guincum Farnesium sequtus est , caeteri Sermonetam
primum , mox Caietam se se recepere luto secessu,
muneribusque a ' prorege Neapolitanorum msuper
donati , quod indignans Pohtifex , statim cubicuta 1 -
rium Santarellum ad Parmensium Ducem miltit ,
qui euni de ijs , quae acciderant , certiorem fa-
ceret. Dux f fratris litteris de rei origme > ac stat»
admonitus respondit:

Ego sanctissimo Pontifici immorfales habeo gra-
tias , quod molestias suas roecum cotnmunicare
uelit , quae sane animum meuin eo magis pupuge-
runf, ac perturbarunt, quo minus ex domo nostra
id incommodl - tali patrono creari posse unquam
putassem. Sed, quandb faeta infecta fieri nequeunt,
ad pedes Beatissimi Ponttfieis absque mora conuo-
labo , ut - Cardinatis , qoam ei debet obedientiam
praestef, quam dttigentissime curaturus.

Dum haec geruntur , Pohtifex Cardtoalts Farnesij
domesticos de ui sateinttbus illata in quaestionem
postiriari urbis praefecto mandat contnmaces Re-
gulos, seu Domicillos j laesae maiestatts reos pro-
nnnciat , omnia eorumbona fisco adiudicat , eo-
demque tempore , tuttt per Trtteras , lum per legatum
suuni in Hispanta commorantem , quae gesta fue-
rant , Regi significat, simul ViKenae Reguium gra-
uiter accusat, quod urbem prope totam ad sedi-
tionem, qiianium in ,eo- fnerat ,' atque ad arma ,
eoinntouisset : qm ccUttra > rei serie afiter s, -atque

COMMENTARIORUM LIB. V.

890

a euenerat per expedftum tabeUarium Regi exposita,
iactabat, tantum abesse, ut Pontificis maiestatem
laeserit, ut potius de teo, ipsaque Rdma beneme-
ruerit , quando , nisi praesentia sua imminentibus
malis celeriter occurrisset , dubium non erat , quin
Respublica insigne aKquod esset acceptura detri-
mentum, non solum quia ex eo motu Farnesiam
gentem in urbe optime audire , omnesque ciuium
ordines magna sibi beneuolentia deoinclos hebere
cognouisset, sed etiam quia non uulgaris esset
apud Romanos regis auctoritas , Aldobrandinorum
uero dominatio odiosa. Santarellus Romam redijt,
ubi cum breui futurum Parmenstum Ducem rumor
sparsus esset [ iam enim Caprarolam uenerat ] Fa-
bius Blondus Hierosolymitanorum Patriarcha , ac

b Pontificiae domus praefectus ei obuiam missus est,
ut urbt appropinquanti Pontificis nomine salutato >
necessaria in itinere puWica impehsa opipare sup>
peditarentur , cuius aduentus , licet optatissimu» ,
in aliquot tamen dies productus est , interim Ar-
turus Polus , nec non , qui ex Farnesiana familia
satellites male habuerant , in ius ' uocantur , ac ma'
nifesti delicti contumaces condemnantur , atque
exilio mulctantur , sed ut inferius uidebimus , ro-
gante Duce a Pontifice absoluuntur. !

Huius turbae initto Tursus , ac Sancti Eusebij
Cardinales eum urbis praefecto, fisciqoe procnratore
mandante Pontifice, congregati, eos , qui popubri
tumultu concitato, urbem in seditiohis diserimea
adduxerant , maiestatis reos esse censuerunt , eorum

b uero socios , ac dencti parttcipes , Tusco uisum
est perduellionis poena affici non debere , nisi de
criminis auctore Farnesio , scilicet , prius.' quaestio
haberetur , in cuius gratiam , ul sateltites uiolati
fuerant, et quies publiea turbata, quod cOmwonnutll
ex nobilioribus susptcerentur , alij eum dilseedenwm
«equti fuerant, altj Neapolim uersus lugatn «rri-
puerant ,' alij urbe thjnimfc egresdi , tanoquam prae^
ttne ; potius', quam poena digni ' essent , -nempe 1 ,
qttod motus eausa discnssa , quaritum iri t& fWsset',
iumhttum compressuri , -ad Farnesianas aedes eoh^-
currissent , in publtcum libere predibantj ipsum
Aldobrandmtim satutabant , • sequebahtur > utque
in aula romana moris est, omni offioio proseque-
ttantur.

d Hinc aduersus sedttiosos gliseente odio contra
-Hispaniensem quoque LegatUm constautes uocfcs
passira exaudtebantut , damantium de tpsius temo-
ritate testimonta 1 efltse ad -regeth - mittenda. Quod ,
cum ille resciuissetj qaae sibi obijciebantur, cammo-
tior ad PbntifieehV detulrt , ardentius deinde eum
Aldobrandino conquestus , sumptaque oceasione
ita tibere toqutus , ut tempori minime congruentia
efiutientem amrct mtrarentur , atque obiurgarent ,
quod ea aetas altos raores postul^ret : dieebat enim,

v ipsnm , eiusque' patruum ad res galticaha» propen-
sissimos, Hispanorum "regem , omnesque italicos
Principes parui pendere , in Veruhiensis paeis
eompositione Galtis utilem , AUobrogum uero ,
Duei mcommodam mdustriam posuisse eoutra Ve-

Digitized by Google

A9iA$T4SII GERMONH

$9*

netos semper aliquid molitos ; aduersus Mantuanos a
ex leuissima, causa hostilem animum ostendisse :
Conuentis cum Caesare Extense nequaquam stetissev
Florentinos nullo, uel honore, nel fauore affecisse;
erga Vrbinatuin Principem , cui Aldobrandina gens
tantum deberet, perraro se bene gessisse: ac tan-
dem unict amici, atque aflinis [cuius amicitiam Rex
ipse magni fecerat], dum Card,»naUs Farnesius uexa-
retur, beneuolentiam abijcere. ; . , ,

Hac , et alia , cum incautus homo audacissime ,
ac palam proseminaret, iracundia , ac stomacha
exardescente Aldobrandino , factum est , ut ad Pon-
tificem pro regijs negotijs proficiscens > praeter
morem e uestigio reuerteretur , quod iterum ob-
seruatum , coniecturam fecit, eum miuime gratum
esse Pontifici, cuius etiam nomine ferebatur , cum b
Rege actum fuisse, ut infestus minister reuocaretur,
IUe tamen nihilo remissior, immo tumidlor, ac de
se ipso gloriosius loquens , faqaiiiae suae antiqui-
tatem , ac splendorern , ex multorum oppidorum do-
minatu potentiam) , atque ppes , munificentiam ,
eloquentiam, etiam , ac grauitatem iaptabat. Cumque,
ut ipse praedicabat, in legationis munere aequa-
Ubus fere omnibus exeellenlior , aulae Romanae
non minimum attulisset ornamenti , quod id oneris
suscepisset : regem ipsum phirimum sibi debere
impudentfff dictitabat. Iam , et aula, et ciuitas
Unluersa $tomachata, qupd, tunc ex recenti facinore,
func ex unius hominis licen^ia publica maiestas
nop, nihil minueretur, anxie rei exitum opperie-
batur. Interea Olympia Cardinalis Aldobrandini soror .<;
audacter . frajxem ■ superbiae increpare , quod sibj
fiimium, placens > alios cpntemueret , quamque nou
flirje labore „ ac rpi famUiaris incpromodp cum Parj-
tttensium Dpce affinitatem conlraxerat, misere conculf
caret, minime animaduertens , motum populi,,Rp-
mafti in Farjaesiorum gratiam suscilatum Aldpbran-r
dinis 1 pern,iciem. muntari , qui sane, si uiuente
Pontifice rprum, Domino „ uexarentur , .qujd ep juu^a
jiincfr) sperandum esset ? Fpem&iae cpasUium, quan-
tum dotnui suae intpreBset;, ab.aroicitiaFarnesiorum
ftOP disqedeW » ,n,equaqu;am ;l iroprobatum. ,

Natali , die Virginis ad urbein uenienti eidem
Duci septem , ,et uigipti Cardinahis CJementini omnes
ad octo millia passuum obuiam prodiere. Aliquaado
longiys processeraot, Sanctae Ceciliae^ ac Sanctorum d
q»at)ior Gftrdinajes ,. atque una Jiispaniensis legatus,
qui Puoe «salulta^p , post plura, bwevipAentiae ultro
citrpgue signa. exbibita„ domum. reu^rterunt^ cpj-
J#gi$„ auUcisqvie si^pefttibus > ^ojnqne iinare^an,-
tibus, quasi. potent,vssin«nj?! quUft^: Rej;, ;qui ad
uvbem uenisset maipre . ppmpa (exqipi #of» ., posset ,
eratque runjor afy ip^o Ppptj^ce aecefsitps Cardi-
nales iilois ap qua de «fau^a, a^cer^irentiir,, ne r
scientes, , ad id pftr»**s .^kdas, ingvedi,, ac ;Duci
nccurrerft iussps., fti, q^o^e, jn,- lopp , s» Miarum
obliqiuHate, La Storta, uuLjo ,nn«cw^ato> Principem
excipientes ad Ponftficium Quirinja)e. PaUxtiuui ,se
se rocepetunt, ujt'eo r aduenjente 1 , Pontjfici assiste-
reut, inter quos fuit , et Sancti Alarcelli Cardiivalis ,

qui inualetudine detentus, domi se continuerat.
Cum Duce duo remanserunt Cardinales Aldobran-
dinus, ac Sancti Georgij. Joannes quoquc Georgius
Aldobrandinus , cuius sororem Dux uxorem duxerat
cum tota fere Romanae iuuentutis nobilitate , et
obuiam processit, fuitque propterea ad eum ui-
dendum is ciuitatis concursus , eaque hominum
effusio , ut quautum caperet latissima uia ab Mar-
cianis aedibus , usque ad Pontem Miluium, duornm
fere millium passuum spalio, tota a pppulo occupa-
retur. Quod a cupida multitudine [cuius frequen-
tiam insignis nobiUum pars summopere honestabat]
non solum factum dixerim , quo re noua oculos
pasceret , quemadmodum , magnis ujris urbem in-
trantibus , fieri consueuit : sed , ut Parmensium
Ducem sibi minime inpognitum, ac maximi regis
instar a Pontifice, ac Purpuratis honoratum eo cu-
riosius intueretur„ quo alias Romam uenientem^
etiam eiusdem Pontificis proneptis desponsandae
gratia , tantos honores non . accepisse , meininerat.

Dux ad Quirinale Palatium perueoiens statim ad
Pootificem deducitur , qui Ulum hpmanissime , ,ac
non uulgaribus paterni aifectus indicijs amplexatus ,
postquam plurima exoccasioneamoiis officia utrinque
persoluta sunt , ut ad ei splendidc constructum
diuersorium se reciperet, iussit Hunc Cardinalium
coetus uniuersus, Principum Legati, Praejati, Aulici,
ac Romani Prpceres, nobilesque saiutatum iuere e»
poluntatis significatione, ut Auguslj^us JNanius Ve-
netorum. le,gatus argute admodum dixerit , Cardi-
nalem . Farnesium de Rpmana nobilitate , , Ducem
uero e>us fratrem de Cardinalibus . triumphasse ,
regemque Hispaniarum plus debere "S iUenae Regulo,
quod in eum Romanorum propensionem industria
sua breui tempore expressisset , quam , si ei di-
xnidium Belgij recuperas.se t.

Postulabat Clementis n»«nsuetudo , ut se> totum
ad eius nutum Dux conuerteret , nihilque haberet
antiquius, quam tam)i Pontificis optatis abunde re-
spondere. Hoc lamen maiores. babuit difficultates ;
quam rei ;status exigeba,t,j spripserat. ad regem Cle-
meps [ap . diximus] eiusque, Mipistrum mpUis nomi-
jiibus temer, jjtatjs , ac snpe^biae, reum fecerat: Car-
dinali Auila per Uttpras ad ipsum c^nfirmante.
Dux, cpntra accepj^i bpneficij memor, ppqmque culpa
Vifiepae Regulum liberare cupieqs , arden)l 1 ex* f ,;.ac
studiosissime agebat c^pp, Pontjfice, nt psp^ Ut-
teris , quod prius, s,crips#rfkt , reuocare^ , ; nerppe ,
quod rei supcessu diligpntius pevquisitp, nihU le-
gatum regium pommjsisse cpgnpuisset, ande ,nire
possit, appusar^. , Anpuerp , pidpbatfn- natura riimis ,
pa^isqup, ap,ppblica,p trjanquUjj^atis s^ntUosus, Pon-
tifex ep magjs^ qup Du<j^ | eo^ deprecante cpntu-
m«cibu«;Rpnianis /err^t,prum,, ,jM.epiam, dcderat.^,. si-
muLque urbis praefijq^mpo. .CajM-W p^W 1 wwerat if! .^t
a Cardinali Fftrnesip , 4 ^idyUc^nUu^fadnjis)^;,
id sibi remilti impetraretj. ? ; „ ,jt i( . in

Qupd ; cum 4ldpbrandinHS ; a^gr^ l probasse^^c\,,R^
,gfiro ): pro I^g^o. isprU^ij. qu^oiip, ^ u^gebat.,
ouroino .impvobauit , .Fon&i&aa, nwyesi^^ jnd^uum

Digitized by

Google

8 9 3

arbitralus , supremae auclOritatis , ac prudentiae,
senem in re tanti momenti , ac publica eiusmodi
palinodiam canere: quod et ipsi Duci obtrusit,nec
eius fratri Cardinali Romam redeunti occurrentibus
Sanctae Ceciliae, Sanctorum quatuor, Sancti Georgij,
et Sancli Caesarei Cardinalibus , nec non eodem
regio Legato obuiam processit , inuajetudinem excu-
sans , ne , scilicet , quodammodo re approbaret ,
quod uerbis reprehendebat. Attamen, uere ne, an
ficte id faceret, non salis constabat. Siquidem unice
dilectum nepotem patruo aduersari, quodque sen-
tiebat , non indicare incredibile uidebatur ; ex eo
praesertim, ne deserti officij , quandocumque reus
haberetur. Non pauci fuerunt, qni Aldobrandinum
ex animo loqui putarent , atque affinitati honorem
anteponcre. Ut ut se res haberet , Pontifex , nullis
ad Regem quae petebantur, missis litteris , Tuscu-
lanum, Cardinalis uero Farnesius, ac Dux Capra-
rolam discesserunt. Vnde hic Parmam redijt , cor-
porum separationem , sequta est animorum quoque
separatio, deinde odia , maledictiones, contumeliae,
quibus Pontifex mirum in modum exagitatus ,
quippe summe prudens , magnique consilij uir ,
ab illo tempore tum corporis , tum animi uiribus
destiturus , intra paucos menses , ut tnferius di-
cemus, aoimam efllauit.

Eiusdem anni quarti, scilicet, supra millesimum,
ac sexcentesimum exeunte mense septerobri, Allo-
brogum Dux Verruensi Regulo reuocato , Ana-
stasium in Romana legatione sufficit : cumque ad
Asculanum Episcopatum transeunte Venusirio An-
tistite, ad illam Ecclesiara Rectore carentem Marium
Murum Melfitanum ciuem, Pontifici proponi ius-
sisset, atque ita eommendari, nt ea dignitate oronino
cohonestaretur; Anastasius, quod Dux cupiebat,
obtinuit , non tamen sine muito labore , tum quia
ea in re alieniorem , quam putarat , Pohtificem in-
uenerat , ttim etiam , quia Cardinalis Aldobrandinus,
ut de eiusdem Ecclesiae administratore datam pro
amieo fidem praestaret, Anastasij officijs flecti Pon-
tificem non sinebat. Posthaec , cum Bouinensium
Praesut' apud Allobrogum Ducem Pontificins legatus
paulo ahte uita functi Satutianorum Episcopi bona
ad l Apostolicum fiscum pertinere contenderet iure
spolij [quod uocant], eontra eius haeredes agebat
COnstantissime. Quae quidem actio, qnoniam Salu-
tiano priuilegio excludebatur , petiit Anastasius a
Pontifice, ut sutFragante consuetudine , ipsoque iure,
de spdlio silentium impohi inandaret. 1 GotamotUS
ualde Pontifex, mirari 'se altiore uoce dicebat, pium>
ac de Catholica ' religione benemeritum Principem ,
totqUe a se > tantisqoe •fhnoribus, et commodis do-
natum ih spotijs, qftod ubique gentium , ac no-
minatim in Satutiano MafehioDatu , habet Sedes Apo-
stolica f, et in: cOritrouersiarh trafeere uelle^ eo ma*
xnae , quo quidqaid inde percipiebatur ,• alendis
theologis , ac sacerdotibus , impendi consueuerat ,
qui Summorum Pootificum iussu in purgandis a Cal-
«uniana haeresi nonnullis iilius Prouinciae membris,
«Ssiduam, utitemque operam ponebaut. Cui Anasta-

COMMENTARIORUM LIB.' V.

894

a sius: quoniam [Beatissime Pontifex] tu humaui iuris
firmamentum, ac diuini interpres, simutque inex-
haustus iustitiae fons , Allobrogum Duoi nihil turpe
petituro , quod iustum fuerit , non denegabis , si
qna soles humanitate aures mihi praebere non gra-
uaberis, procul dubio a. Salutiano spolio abstinebis.

Annuente Pontifice, Dux, ut optime nosti [inquit
Anastasius], Salutiana possessione, quamquam sibi

• debita, ita potitur, ut pro ea exigua nempe terra,
longe maiorem , ac ditiorem Prouinciam Sebnsia-
nam cun finitimis locis Gallorum regi tradiderit ,
proinde , quando nec Salutianorum Marchionum ,
nec Regum Gallicanorum tempore quidquam nomine
spolij ex illis partibus Romam unquam peruenit ;
credendum non est, te aequissimum Principem

b deterioris conditionis Ducem facere uelte , quam
Rex fuerit , quodque Sedis Apostolicae nomine
hucusque hoc titolo exactum non est , hodie , te
iubente exigi debere , eo magis , quia , et Transal-
pinas, et Cisalpinas Allobrogici Imperij ProuinciaS
omni spoliorum onere exemptas , atque immunes
semper fuisse, testantur tui ipsius Apostolici fisci,
tumraliones, tum publicae tabulae, ac monumenta.
Idem spoliorum ius sane ibidem exercuit fiscali»
quaestor tuus, hodie Cardinalis Caesius , sed clanf
potius , atque ex arbitrio , quam iure : siquidem
spolio a Pio Quinto uiuentis Ducis patri in uniuersa
Ducali dominatibne , ad nonnutlos annos concesso ,
quamuis gratiae Apostolicae tempus , te Ecclesiam
regente , finem habuerit, spolij tamen emolumenta

c [ Duce in Gallia Narbonensi occupalo] diligens Mi •»
nister propria auctoritate ex Salutiano Ckro curart
imperauit, illius iuris suflragio se iuuari existirOans,
quo iure ipso repugnahte Apostolicum fiscum nun-
quam usum fuisse compertum est: sicque ab eo
tempore, et Duce absente , et nomine reolamante,
Salutiani Episcopatus fructus, dum rectore caruit,
Ministri tui industria, eo facilius in aerarium tuum
relati sunt, quo inter Regem, ac Ducem de Mar-
chionatu disceptabatur , qui cum difficultatibus sa-
blatis iam in Ducis potestate sit, eius ualde interest,-
sibi subdilos poputos non onerari ptus , quam ira**
perarite Rege fuerint onerati : quare cum Salutianus
Clerns tuo beneficio, nullum ex spolio, uet incom»
modum , uel molestiam sentiat, eadem porro im-

d munitate Episcopalia quoque bona frui posse, non
puto te aegre laturum. Quod , ut ego uerbis tuis
Duci significare possim, te etiam, atque etiam rogo.
Perorantem Anastasium pacatiore uultu excepit Pou-
tifex , sibique de eo negotio porreetnm libeluim
Apostotici fisci commissario Zachiae mittit, ut quae
pro Satutiana Ecclesia in medium atferebantur, di»-
ligenter perpenderet, et ad se referret, quo in eam
curam toto pectore iucumbeute, u^ de spolio quan*
tum uidebatur , opportune responderet. Pontifex re
pendeute, improuiso morbo correptus' uita spotiatuf.
• Cnm Verrueusis Regulus , Taurinum discessurus ^
Cardinales de more , Principumque legatos salu*
tatum iret, nee ab Augustino Nanio pro Venetis
Romae commorantc consuetis titulis , tocoque in

Digitized by

Google

8g5.

AJiASTASH GERMOMI

896

ineessu inlra ipsas. Marciauas acJes fuisset satis a Romatn mitteret, quando sibi satis crat, quaecunque

houoratus, cuin Anastasio egit , ut ab eodem
Nanio> sciscitaretur , au prudens, uel Principis sui
iussu id fecisset. Anastasius Venetum a secretis
absque mora conueuit , obsecratque, ut sibi neglect.i
ofllcij scrupujutn euellat , qui rei stalu explorato,
Nanium ea inre, ueo ex publica causa,nec dedita
opera muneri sup defuisse , sed si quid percatum
esset, socordiae potius quam peccantis uoluntati tri-
buenddm affirmauit, ut quem minitne fugeret ,,;
quanla inter Venetos , ac Ducem intercedcret ani-
morum coniunctio , ac necessitudo , praeterquam-
quod , et Nanius ipse priuatim habere se diceret ,
our tanto Principi studium suum probaret, a quo.
Taurini perhonorifice tractatus, ac muneribus do-

in eius gratiam Mauritianis concessisset, quam de-
bebant, apud eum conciliasse beneuolentiam. Dux
dicto audiens, quod per extraordinarium Ministrum
facere uetabatur , per ordinarium Legatum suum
abunde supplendum dux.it, cui propterea iussit, ut
ad Pontificein e uestigio se se conferens , omni
uultus , ac uerborum largitate accepta benqficia re-
censeret, praedicaret, extolleret, ac Duci gratissima
fuisse, eius nomine fidem faceret, quorum memo-
riam , nee ipse , nec Sabaudiae Domus posteri es»
seut unquam deposituri : proinde ipsum Ducem ,
se, liberos, uniuersamqae ditionem suam Sedi Apo-
stolicae, ac beneficentissimi Patroni arbitrio, com-
modisque exponere , ea grati animi propensione,

natus , eo praesertim nomine, et illi , pt ejus Mi- b ut.pro ipsius quoque PontiGcis consanguineis nib.il

nislris , Reguloque Verruensi nominatim se maxime
deuinctum profiteretur, cum quo ante aliquot annos
Venetijs primum , dum iile Ducis Allobrogum , ibi
nuntiam ageret , deinde Romae arctam contraxerit
amicitiam. Quae omnia postea Nanius confirraauit
sitnul Anastasium rogans, ut quande talem amicum
singulari semper beneuolentia cpluisset , omnem
suspicionetn, si quam propterea in eius animo de
se resedisse antmaduerteret , omrtino' deponi curareU
Legatus, excusatione lae^to uuttu excepta , bene col-
wcati officjj. Anastasium iaudauit summopere.
, Eodem tempore Dux per litteras, reddente Ana-
«taaio i Clementi Pontifici maximas , atque immor-
tales egit gratias, quod Manritianam religjpnem ,
cuius ips.fc : Jmagnus magister , '• ac raodcrutor erat ,
immensis cUmulusset honoribu's,!qups : ut pro utriU
parfce ostenderet j quapli facci-et, npb)h>simum ui~ atque utile fore putaret in ijs, quae ab Romanae
ruro , maiprisque, 'Grucis Manritianae Utujo insigni^ Curiae commercio penderent, hoc ab eo de scripto
tum , ,ad eitts . ppdes designauerut, ut Ducem ipsum responsum accepit: Duci maxime exped»re„ monent
Mauribanos mitites, populosque ducaks omnes Pon- tempora, [Verruensis Regule] pluree Romae habere
tifteiam munificentiam in ot'e , atque oculis sempef amicos beneuolos, suique stucliosos iu tptius, soi-.
laturos- lu«ule»t«f testacatur. Id uerio ; sie se habet. lieet, orbis terrarum celeberrimo tltea*rp> cuius

unquam praetermitti passurus esset , quod , uel
tantorum officiorum meritis tenebras obduceret,
uel beneficiarios ingratos indicaret. Pontifex, quae.
fuissent , uec grauate, nec inuitum se fecisse re-
spondit, si daretur occasio, ad maiora propensum,
quippequi non ignoraret , quam prius esset Dux
Allobrogum, quamque de orthodoxa religione bene-
meritns, quot in ea tuenda, ac propaganda labores
sustinuerit, quot fecerit impensas , qttot denique ,
tum rerum , tum uitac propriae pericula subierit ,
adeo , Ut apostolicis priuilegijs dignus aeterua
quoque pietatis praemia a Dep sit consecuturus.
Haec ab Anastasio significata incredibilem Duci at-
tulerunt uoluptatem.

. Cum abiturus Verruensis Regulus ab Anastasio
quaesiuisset, quid Ducis rationibus magis conducere,

Pcobauerat Poutife* Apostolica epnumdem mitituua
pariutiegia. Coromendas [ut hodie appellaHtur] plufrt
quam tercrintes :• tn t Reg»o Neapplitaiio , cum npn
paucis in jjatsa.Ecckis-iasMbca ditione, atque alibi sitas
eidem reiigion-i restit^^rat : : quatuor • insuper , ac
uiginti sace^idPtia pioguiol 4 a ,in Ducalibus Prouincijs
existentia , ut ab eittd' eoiiutiohe pendefrent , libera-

amplitudo cum potentissimorum etiam, Regum, Pri*r
cipumque oultu , atque honore , semper ^pruerit ,
Duei tot.o pectore incuuibeudum; ne^ ejitra eorum
numeinim sit, qui etsi thesauris, pppulpru,» ae
Regnorum dominatu, ojnBni rerum aff)uepU> ,,pf^r
MluStres,-;ap gloriosi, summam tamep pofiunt ifa
duslriam, ut Romae aliquid habeant lau<jtpr^AUs>

lifcer .oQneesset^itj, eiusdemque ;ingtit»*i' alumno cuir d ln urbe Roma non estdubvwi cpncur^ere^prppQui,

libet quad*iugentQruni ducatorum G^meralium, quos
wocantv pensionem ubique loedrum 4 pbtine^ndi ius
feoeratw Geuerdsi Principis .munus gratjfarum, a,c JaUr
jdmikfc dopiosa seges fuit , qua Anast^iu^ snpra .qu^cm
dic^>possit , ; eiusnlibertlitaibe oooawenidafiai dfi grato
DuQisr animo erga tanbum ibeaefootofemi, qua» siiw
guJaris beneficij : tiwgnitudini resppjtdpbaRt!, grauis-
eiaax) or^atjone. prqseqnereAur. i ::Indigoante autem
•nbi f ' (PJurpuKatis>iniquo . oninae- jfe^entitms , Sedew
Apnstoljeam> tot sacerdotiorum iur«,fpriiuari : , Pou-
iilex ; &pofei > famam 1 1 ,re primi ppt 'ius : , . : quam aitgeri
edpeeus:[qubd |^neiitUiip4b|ic«mr,' Ducpli ouncio
pr*d««tiitEi «uitari' neqftibat] pie Verruaosemi iRe*
smlura Dnftccin adlnionuib^ne.quemqvkam ea de cauS»

discuti, persaepe definiri, ap peragi, Saltem .granjpr^
Christianae reipubticae nego^ia. Supremps hdnpres»
ac gradu? conferendi summam coelituS habet Ronuft
pptestateni : ; fegibus diftdema \ inapon.it, e^s.de^ii^
causa deponjt : Pcincipfls jtituljs , decprat,: eogdem
male de Religione meritflf •dedecprat, de ,|ocp dir
gniore.ipter eos deoerrttf :i eum r lege*, condat hpnn-
iHnn iudicio minime : obnpKifts,: ips<i dp humanis
legibus iudicat : seoietatig , fftedepra ^ artioitias, Prin-
oipum conctliat: altissiroajs disMw^ioines i|«prumjfcsT
sidentium rogalu, quandoqtou^fW^ex pfficip coiU*
ponit, ac diriinit , Imperia , reg*a ( , Principatus daf>
aufet t, transferit, Occupatofes inferusps, .inhabileft,
siuc nalalium uttio, siue ali» . de cawsa a ueril, m

Digitized by

Google

«97 ' COM&EHTABJOBUM UB, V. 89S

legitireia dominis discerttit: tyranuos reijcit , atque a Cardinatem ^b ingenij de*teriute«, mrif^i*

«xcomunicationis mucrone ab tjs; qui bono titulo. eleganttain, Ponlificjs ddliciaa e$se , Aulae uuiu*r*»e

ad remm dominatum fouentar, separat, ac distin- appJausus, PrirMwpumque majorum gratia, luev-

gutt. Est Roma fons inexhaustu& spiritalium gra- lenter testantur : tum «liam , quia/ Sobaudiee&ium

tiarum ,. Episcopatus , ac Sacerdotia , non solum ma:* protector declavatuj, quaecuuique a prqbo ujro ejr

gno ceasu celeberrtma, atque ditiSsima, sed etiam pectari possuot aroori> drgamenta.., ea omnja ab

terrenae dominationU praeclaris titulis, atque apice ipso quotidie, et cumulate praestat» fojsae ercpkr»-

fulgentia , Magislratus lalissuna iurisdictione conspi- / tum est, idcirco perma#ui arbitror Qnieifi iatere%se>

cuos, ac Ministeria insignia .Ecclesiastica omnia
dittribuil. Eliam uiliasimos homines Cardtnalatua
eollatione Regibus aequat. Cbfistiani gregis prae-
cipuos paires ad nutum habet obsequentes , et , cum
opus est, coercet, corrigitque > concilia uniuersalia
cogit, regit, confirmat, utque paucis expediam,
quae de eius auctoritate non, nisi longa oratione,

non modo de tali am*co : singulari4ev , benemereri >
sed etiam uita funote eiua patruo Peatifice, be$
ipsos Aldobrandinos tueodos, atque augeddo* 8u-
scipere. (

Quamuis iater praeetantiores GajydinaifeS non d«r
aint, qui Ducem, et plurimum nmmi, et plurtmi
faciani> eius tamen rebns noa parum cooducer*

explicari queunt, diuina potius, quam humana po- h existimo, quod nd» uulgaribtis , reeiprocae uolun-

testate, omnia etiam terrena subiecta habet, atque
ex Pontificii muneris intrinseca praerogatiua cum
summo imperio moderalur, praeterquamquod tero-
poraria quoquft non uulgari plurium pronmci&rum
plena admintstratione [quae in diea maior fit] uiget,
floret, coostantemque apud Principes ipsos obtinet
magnae potentiae opinionem, ac iure quidem, po-
pulis enira belUcosisstmis dominatur, atque ijs ipsis
quorum uirtule Romana respublica Terrarum orbem
domuit r omnibusque rehus humanae. uitae usui
necessarijs ita abundat, ut ad sui sustentationem
externis auxilijs non indigeat, immo ex terrarum
gentium, tritico praesertim, sublcuet ipsa inopiam.
Quid autem possit Roma, satis expertus est, qui

tatis signis pro temporum oppovtuuitate, in fide ebet
firmentur, quemadmedum ab Emanuele Phihbftrte
factitatuni frtisse accepimus, unde DucU in Rom fctfa
quoque aula, ut par eet, emineat auetorifcas > slmui-
que ipsius eiusmodi amiei beriefieija obsAribti ewl
Aidobrandino Protect»re> ubieumque opus fuerit,
rem Sabaudiensem, tum prinatim, tum puWiee^
opportnnis omcijs cnreve, ac.protegere ne grauentur»
Horum mores, atque ingenia pro cuiusque Cardi'-
nalis propensiope ac uiribus: ad publwium. commo-
dum in dies dirigenda ; mihi hodte probaAur Pi>
nel|us,, et Camerinus, uterque 3ibi .00nstans.j BAC
ex alieuo nutu pendens, uterque in rebus 'gei entH*
indnstrius, strenuua, fidebs, atque propositi ien»!.

hodie imperat. Dux Carolus Emanuel cnm Pontificis c Ille,. cum doctriaae,;ac uirtutum pradclavum Romae

auctoritate inter potentissimos reges pace Verruini
conciliata, eiusquoque prouinciae tranquillatae sunt,
cnmque eiusdem Pontificis iiberalitate prouentuum
Ecclesinsticorum Ducalis ditionis . decima parte con-
cessa, sacerdotiorum ingenti numero, ac priuilegio-
rum Maurittana mililia additata, ipse uero Dux abjs
commodis, ac gralijs donatus est, unde dignus est
Pontifex, cui ille, eiusque posteritas pro uiribue
tot beneficiorum debitam semper referat gratiam,
quorum saue, haudquaquam abijcienda maiora.,
quoniam in duodeuiginti nuper creatorum Caidi-
nalium creatione nullus ex sibi charioribus nume-
retur, hoc etenim damnum resarciet, ac forsitan
cnm foenore, magis commoda occasio, cui interea

specimen daret adhuc iuuenis a Cardtnale Bobba
uiro egregio inuHatus ,est, ut aulne nfuncio remisso
in fidem, ac eHentelam Emanuelis ; PbiKberti prtn-
cipis. laudatissimi se se totum traderetj grauissimts
negotijs praeficiendus, liberaliterque tractandus .P*-
,lauij iuris pmdentftam publice professus est.: Mox
dum Romam reuersus de lure ekgacter respondet,
libellis referendis [Referendarium uocant] a Pio
Qnarto praeficitur, postea aulicis pluribus instgni-
bus Magistratibus. laudabiliter perfunctus, Episcopus
Firmanornm,'a'c denique Cardinalis creatus, et le-
gationes obijt, et publica alia munera quam plur
rima .egregie gessit. Camerinus summe ingenuus ,
inuicti animi, uitaeque integritate conspicuus uir ; ,

officijs opportunis, omnique laudabili industria 00- d \ n amicitijs constans 1 , Catltolicae religionis defensor

currendum esse Ducis nomine censeo, inteipellato
quippe Pontifice, Pontificisque nepote, non solum
precibus, sed [si ex fide data appareat causa] uerbis
graoioribus, et nonnunquam etiam querelis.

Sicut in Galliam proficiscentem Cardinalem Ai-
dbbrandinum Salutianae controuersiae componendae
causa in tota Sabaudiensi ditione perbonorifice
tractatum fuisse, Ducisque nomine pretiosts quoque
muneribus donatum, plurimutn laudaui, ita quando
citra ipsius Cardinalis culpam , rem cum rege
transigi aliter euentt, ac rationes nostrae postula-
bant , contractam inter Ducem , domumque Aldo-
brandinam beneuolentiam recentioribus, perpeluis-
que officijs confirmari uehementer probo, lum quia

acerrimus, ad publicum bonum optime animatos ,

cum principibus intrepidus, ac nemini addictus •,

cum non obscuris constantis amicitiae officijs Du-

cem fuerit antea prosequtus , non dubito, quin

idem sit erga eum , suosque in posterum cumu-

latissime praestiturus. Interea uero, quae ad exi-

stimationem Ducis magnum in urbe Roma ui-

dentur habere momenium, procul dubio fuerit ali-

quem ex eius liberis Cardinalem creari, quemad-

modum alias ad eum me scripsisse memini. Stquidem

omissis alijs commodis ex tanta dignitale profici-

scentibus, qui ex Ducali proie Dibapho cohone-

staretur, non solum auunculi Hispaniae regis, tum

itaiica, tum alia in Romana Curia tractanda negotia
tl3

Digitized by

Google

ANA6TASII -GERMONII

«99.

Suaima cum aactoritate administraret, sed Hispa- a
rtienses, aliosque . uel beneficijs , uel quauis de causa
regis obstrictos Cardinales Jad, nudpm [ut ita dicam]
qbsequentes haberet, in elecfione praesertim •sum-'
mornm Ponlifieum', qui' coelestium clauium pote-
state , summique saeerdotij amplitudine maxime
uenerabiKs iri toto Ghf-istiano orbe > tanti fiunt , ut
eorum gratiam reges praecipue Hispanienses omni
conatu, studioque semper aucuperitur. -Nec sane
iniuria, nam, praeterquam quod Romaoae Eccle-
siae Antistites Diuinorum Thesaurorumdispensalores
sunt, quos colere debemus, ac suscipere; habpnt
insuper Hispani, cur eos prae caeteris sutnmis ho-
noribus afficiant, nempe, quod Sedis Apostojicae
beneficio regnis opulentissimis domineritur,' censibus
item, uectigalibus , decimis, dlijsque non exiguis b
priuilegijs aucti, cum supremoque Christianae reli-
gionis Gapite coniuneti, sint nbique gentium formi-
dolosi, proinde Dux, Ducisque ministri domui Sa-
baudae, supra quam dici possit, expedire putent,
beneuolum semper habere Roraanum Pontificem ,
eumque, ut crypeum in aduersis, in secundis uero
rebus, ut prosperitatum conciljatorem, ac fomitem,
studiosissime uenerari, atque in oculis ferre me-
minerint.

Quandoquidem de Ducis pietate, uirtule, poten-
tia, animi magnitudine, rerumque gestarum fama,
optime omnes sentiunt, Romani praesertim, quo-
rum iudicium nunquam non magnjfice ; consequens
est, ut ipse quoque expectationem hominum etiam
in ijs, quae leuiora forsitan fuerint, pro nominis c
dignitate suslineat: at quamuis tenue, nnlliusque
fere momenti uideri possit, qiiod subijciam, non
tamen silebo; scribentium litteras negligendas non
esse, quin immo Ducem suis, siue ministris, siue
amicis, qui eum per litteras, uel salutent, uel de
rebus publicis admoneant, uel ab eo aliquid petant,
debere, quantura fert occasio, accuratius rescribere.
Hoc [nisi me coniectura fallit] tum ad concilian-
dam absentium beneuolentiam , amicitiasque reti-
nendas, tum ad ipsorum Principum cominoda pro-
uehenda , maxime conferre non dubito, siquidem
querelarum occasionem praebet scribentibus altum
silentium, ut quos responsutn non habentes, dum
se contemni suspicantur, et scripsisse poeniteat, et
a scribendo negata responsa deterreant. Principuin J
uero, quo potentiorum, eo magis interesse dixerim,
non modo de extraneis benemereri, sed ministro-
rum quoque suorum operam , atque industriam ,
respoodendo , quodammodo augere , ac etiam de
causa, ut de ijs, quae ubique terrarum iti dies
gerunlur cerliores facti, non modo de rebus suis
cautius, atque opportune campum habeant deiibe-
randi, sed et, si qua immineant, damna, aut peri-
cula anteuertendi.

Eo maiorem, iudicio meo, habebit Dux in aula
Rqmana partem , quo sibi subdilorum hominum -
maior erit pars, qnae Romam iucolat. Quod ut ex
sententia succedat, uon nihil laborandum. Porro,
siciit Principuin splendor, ac maieslas, quamuis

900

genere, pqpulorumque domhratu spectatissimi sint,
opibus affluarit,, bellicaque laude fioreant, per Le-
gatos fere -Romae sustinetur, atque elucescit,: ita
cuiusuis Legati industria, quantuincumque is diues
stt, liberalisque, addo etiam auttcis gratus, plerum-
que euanescit, ntsi eum eminentiores uiri domi qaoi
tidie, ue) saepe conueniant , domoque prodenntem
deducant, ae reducant, magnam concipiente opi-
nionem salutantium coricursu, atque frequentia, quo
sane fit, ut ab Allobrogtnn Duce, non modo iu eius
ditione nati ultro Romae degentes in consequendis
honoribus sint ab ipso omnibus anteponendi, uerum
etiam uitam in patria ducentes ad urbem omnium
gratiarum' fontem qnoque iuuitandi, atque inter hos
praesertim , quibus ex Ecclesiae liberalitate stat
Romanis sumptibus sufficiens patrimonium.

Quod si Dux eam Prouinciam ita suscipiat, ut sibi
gratum fbre aperte ostendat , puto non defuturos,
qui officipsissimi Principis consilium sequentes se
se ad auKcam uitam facile traducant, artiumque li-
beralium studijs, cum morum elegantia, rerumque
esperientia coniunctis eam sub magistra Roma de
se opinionem excitent, ul, siue regendis popuKs,
siue legationibus ad Principes obeundis, siue alia ad
bonum publicum collata industria, ipsi Duci non
uulgaria aliquando commoda, sibi uero diuitias,
famam, supremos etiam honores sint comparaturi,
ad quos Mediolanenses, Bononienses, Veneti, Nea-
potitani, alijque Ilalici praecipue sanguinis prae-
stanles homines, post labores pro Sede Apostolica
egregie exantlatos , usque ad omnium dignilatum
summum fastigium euehuntur.

Gum Romana Rota inter iudiciaria tribunalia ea
sit existimatione , atque honoris praeconio, ut Prin-
cipes, pluresque insignes Ilaliae ciuitates permagni
aestitnent inibi amicum habere iusdicentem, Duci
nostro suramopere expedit in uenerando ilio ceie-
berrimorum iurisconsultorum conuentu iudicem ,
qnem ipse dederit, oblinere, tum, quia [ut saepe
fit] si qua in Rotali iudicio dirimeoda controuersia
ad Ducem quoquomodo pertinens oriatur, maxime
opportunum fueril, inter eos litium definitores [alios
auditoresRolalis, seu sacri palatij Capellanos uocatos]
reperire, qui, collegarum mente, ac propensione ex-
plorata, quantum leges permitlerent, causam claudi-
care, aut perire non siueret: tum, quia uaide con-
sorium uidetur, de Ghristiana republica benemerito
Principi nequaquam negari, quod alijs Principi-
bus, immo et priuatis ciuitalibus concessum est.
Tum denique, quia Ducalium prouinciarum iuris-
periti [quibus, et Subalpini, et Allobroges abun-
dant] perhonorificum sibi ducturi suut in Rotali
Romano audilorio locum habere.

Dum Aldobrandinorum , ac Farnesianorum angi-
mur recenti discordia admonet me rei slatus, Du-
cisque, tum auctoritas, tum ingenij dexteritas, qua
e periculis feliciler, ac semper emersit, ad optatum-
que finem difficillima perduxit negotia, ut pro cerlo
habeam , pacem inter has faiuilias , eius interces-
sionc facilius constitulam iri, quam tanlus omnium

Digitized by

Google

COMJȣNTAR!ORUM LIB. V.

9ga

erdinnm motus suadere uideatur* Kte»im Dux pru- a dum uiuereot oonVr*ctum omnino , atque iqtegre,
dehs, rearum experientia neroihi se,cuhdus, neutri dissolutum appareat. ,

parti suspectus, lmmo utnque anucus, -..aei gratus. 5,
est preruis ad bpfera sui simiUbua Conueuientid, ac,
propria, ^ihil habet, quod cuna hpc dissidip ei com-.
mtme stt , cumque praeterea, et officiosus, etboni
pubnci apprime sfcudiosus ad quietem propehdeat ,
eius, ape, atqufe opeia disseotientes ad ueterem
amicitiam redditriros^ Deo, hopaiaibtwque appro-
bantibus, plane confido;

Hactenus de Rcrmana atda.* Modo con&ideranda ,
quae ih Ducali aula ignorari turpe, ac uix tolei
rabile. uidetur, eo magis, quo a Roraaua causam
faabent: ac primhm partem iUam Ecclesiastioorum
prouentuum decimam, uulgo nuncupatam, Ciemenr

Frwc*us autena pendeutes q^arumcumque Ecple-
sjarum, siue sapprdotiorum eorum rectorihus m> ;
nime . dwtrahanJmp „ sfl4 f #u^cessoruifl. , cemmod,Q, ajU
oaoonjeous; djjijjenpps^nfi ctBtydia,ntar 7 oe, praecipue
«piscepi , po/Mquam- jngeptibus. , sumptibus exhaH&ji,
ad.sil» oreditariw» ouiutn ,curam ;perua;perint, non,
soiutja' rtm fcmiUarem constitjuere, nisi magno cipa
iaqOuiiuoiio, nequeaat,*ed et adpatejmps d^QmWa
uei ad openobia, unde forje ad Episcopatpm traus»
la.ti fuiasenf:, npn «ine epjse^palis djgaitatis probro,
dwewtftre, atyra&ajjiujide f&mw* S6&$to<*. , iquod
quisquc ex eecjesjae pr.epriae„.patrimonio;,acripere
debeffet : ajtari pamqpe. ««rUienMsm ex fc,Harisjpror-

tisque Pontificis beneficio a Duce pevcipiendam , b «eatu>.hoci e*t;** bohifi Ecc^esiastociif decanter -ali ,
ultra antiquae aesrimatianis , . seu taxtttonis fines et diuina, et bumapa Jpx pqstadat, . ; . ■

eiigendam esse non probo, ne semel ancta , aut
niolata eiusmodi aestjmatioi duci nihil fero.utilitatis,
clero antem in Duois- ditione existeofci perpetuum m
posterum afferat dispendium, cum [exempa .gratia]
decima subalpuia ad. deoem mitle aureos nummos
non ascendente ex dxanidia, ueL ientia-, uel quarta
impetrataie decimae parte .rapetita, quod dofiierit ,
supplendum sit. Qnod quidem, ut maxime darooo-
sum, omnino fngiendtuao, ne, si decimam jn ubi-
uersa Italia a Pontifice imperari contingat:, solu-
tumque antea in Sobalptnis constet plps, quam ex
taxatione ordinaria somi consueuisset> *c. [qnamuis
Sedes Apastolica ea ueteris taxatbnis- praescrjpto,

. Gurent pfaeter^afiusdipeute»^ alijqwi cutn- DueaJe*
ministri , . tam Ecclesias^icfte reipub|j<ait) Quber^a»
teres, quofum maxime, ip|»rfueri^, >ut Lega^i, ^eu
N«ncij PoWific^, Magistratus s^tr^uel ipsag,,fiigu)r
tates: fut Bocan^tur] ; »el ;jes(runl ,fiSempkri$, ; .;exhii
beant, ut si fb^silfm ecuuen Minis»p« ujitva jUaruw
fines, puegredi eD«tin^», possint intra rationjs-.pjfft,
cellos r eoereeri. Hiae enim pbseruauimuy » Epiw^T
poram no6tr&tum auctoritati, aliquaado npp, parulu
necuiase plus touticiprnm .ppmiue sumi^ .qu^ «a+
prorum Ganpnumtr Gpn^UtjsqW/.Xrjd^ioijldec^te!,
immo quam ipsae Pooi|iGoipe -fwuJ.t*te&,pjaj^mntur f
Ha/) [ Vermensis ReguU]. auimtidueSsiftBejj.dj^ia

non autem pro reditu benefickmim dechnas colli- c uisa suftt,,quae ne tibi iasvrfs*^, aqt,riv»fi»iS,amipus

gere soleat] Pontificij coUectores impositam decimam
ex postrema taxatione, sibi repraesentari iubeant;
Clerus subalpinus plusquam alius quilibet itabcus
onerctur, quemadmodum in Ecrlesiasticorum homi-
num morientium spolijs eueiuese uidemus , quae in
Ducalibus Preuinciis minime colligi solita, cum Ca-
roli Emaanelis- patri .a Pio Quinto ad cerbum tem-
pus concessa fuisseatt, factum est, ut eo quoque
tempore elapso, eiusdem fisci nomine deinceps, ac
semper exaCta sint, hodieque exig^ahtur. -

Quae iamen bona ab onere spolij uel diploeaate
Pontificio, uel gratia exempta, uel pret» redempta
fuisse constiterit, ut spolio exponantur, nequaquam
permittendum, neque ea, quorum Dominis iam

uiderer scripds mand^ui, ut, si quid ftterit, neLifl-
genio tuo, uel temporibus Conupw^ns, ( meam j»
Duoem nostrum uoluntatem agnQsCas, eiimulqfie,^
erga eximium Priaeipem UMidafcilis studjj,^ ;tftpo
-quoque calculo, TOerjtan* laudem, jfflppfctes^, .,.. r .„{ t
Abeunte eodem Begulo, cxm iRetmae iwjpn, mtt&r
-neret , qui AUobrogici Legati partes implersti, A«a-
stasius scitu, ac relatu digna quaeque^ pr<> ut,ca«u
fiarebantur; tum ad eumdem Regulu» , uf . ad Du-
-oekn perferrpnfcur, tum ad ipsum Duoem Scrjbebet ,
cuius, et uegotia cum Ponlifice , et ubicunqpe opup
esaet, gerebat, atque accuratiasime exppdiebat adeo,
ut Dux fidelis ac diligentis amici operam npp rafp
laudaret , ac quaedam recondita jul eius notitiatp

morteis uetitorum contractuum crimen obijciatur, d peruenire, noununquam miraretuv, ut paulo ante

quando uita functi, nec obiecta dUuere, nec propriam
famam tueri possunt. Bona uero Epispoporum, alio-
rumque , quorumcumque bencficiariortun. morte
Pontificio fisco spoUj iure adiudicanda, iuxta eam-
dem Pij Pontificis censtitutionem describantur, ijs-
que exceptis, quae eoram successoribus , uel Ec-
clesijs reseruanda fuerint, ut sacrae uestes, mitrae,
annuli, pastorales baculi , cruces, candetabra, mal-
luuia, -aquiminaria, aKaque uasa, et uteosilia di-
uino ministerio dicata penes non suspectos , pro-
bosque uiros deponantur [ut in Hispania fieri con-
sueuit] nullo modo inde auferenda, nisi defunctorum
fomulis, funeris impensis, alijsque creditoribus ita
satisfcclinn sit,ut aes alienum ab ipsis beneficiarijs,

inter Cardinales Gallicano^, Begiumque Legatum se-
creto tractala peruenisse cognouerat: quae quoniaj»
000 parui momehti sunt , buic nosjrae hisitpj?iolae
duxknus ioserenda. Cardinalis de Ioiosa GaUiae
Protector cum geotis suae Gardjnales. [qui urgente
Rege per.eos dies Remam uenevant] eumdemque le-
gatum opiparo excepisset copuiuio, eps Rpgis nomipe
amantissimis hovtatus est uerbis ,, np ex Romapa
Curia ullo pacto discederent,. id enim, ejt GaUiae
cegoo, et sihimetipsis mirum in modum expedire,
quando ex longo reruin usu constaret, omnes Ghri-
stianos Principes, cum sancta Sede AposLolica cetu-
iunCtissimes esse, nihilque grauc, uel teptaie-, qel
perficere, nisi cum summis Pontificibus Communi-

114

Digitized by

Goo

ANASTA5II germonii

9o3

catum, quorum aucloritate , atque ope pleraque a
ardua negotia confici in dies res animaduertebat ,
ut ipse pluries expertus, praeclare' secum agi pu-
tabat, quod Pontificis beheuolentiam summo sibi
obsequio conciliasset: quandoquidem regia stirpe
prognatuS denmcti regis Henrici Tertij defancti pro-
ximus successor , ualido armatus •exercitu , a populis
nocatus, nobilitatis proceribus gratus, a nottnullis
etiam Ecclesiasticis Praesulibus , ut>itex : babitus ,
nunquam tanaen pacificam regni possessionem obti-
nere potuerat, priusquam ad pedes- supreroi Cbri-
stianorum Pastoris prcistrattts , atque in Sanctao
Matris Ecclesiae gremram receptus, palinodiam ce-
cinerit, ab ipsoque cohtumaciae remissione accepta,
fuerit legitimus Rex declaratus , ac quodammodo
regia, qua potiebatur, potestate donatus. Quare cum b
rationibus suis summopere conduceret, nd Aposto-
Kcae Nanis clatium sedere, atque imperij spiritualis
gubernacola tractare, qui erga se, domum , -regnum-
que suum bene esse animatus, toto pectore incum-
bendum, ut in creatione Pontificura roaiorem par-
tem habeant, Gallicarii Cardinales 1 , quam habere
consueuisset. Sed cum paueissimi essent, omriibus
officijs, emteridum' cam atijs collegis , nt dietri
obeunte Pontifice, eius successorem amicum, nan-
ciscerentur. Quod , quam gratum , iucundumque
Regi futurum esset, ipsa res indicabat, is namque
de famHiae suae statu anxius^ cum, se hominem,
ac mortalem, incertisque obnoxium casibus sciret,
sciebat pariter filios suos, quoad regni successio-
nem, si enm uita excedere contingeret, dum in- c
fantes essent, narijs exponi periculis, non enim
deesse, qui, licet, uiuente, ac florente Roge, loqui
nen audeant, sibi tamen, non autem Regiae proli
gatticanum sceptrum deberi putent, nuptiasque inter
ipsum, ac Mariam Mediceam sancte contractas pu-
blice calumniari non uereantur , illas , non matri-
monium, sed contubernium, immo adulterium ap-
peUando, Hberosque Henrici Quarti, ut spnrios ,
nihil ittris in regno paterno habere, constanter dis-
seminando. Quapropter, cum magna quoque nobi-
lkim parsf animuin a Rege habeat alienum, si praeter
causae iustitiam pro eo stet Romani Pontificis cha-
ritas, utel : qno pacto regia progenies regni domina-
tione extttrbari, uel deijci possit, non uideo: tanta
eet siquidem sanctae Sedis Apostolioae, in uniuerso d
orbe Chrisliano existimario, tantaque auctoritas, ut
et eius oraculo tuvbida maleuolorum consilia, ac
machinas pessundatas iri sperandnm sit, et maiora
commoda ab ipsa in dies ezpectanda. Haec quam-
quam ualde arcana, cum resciuisset, ac Duci per
litteras Anastasius retulisset, quodcumque de Pon-
tificum patrocinio inter Cardinales summos uiros
propositum fuerat , simul probauit. Hi uero fuerunt
Ioiosa, Duperonhis, Seraphinos, quorum prior no-
bilitate, opibus, uitae innocentia, oris grauitale, ac
rerum experientia insignis, in morum quoque Ec-
clesiasticorum obseruatione inter Gallicos Anlislites,
superiorem habet neminem, nec fortasse aequalem.
Duperonius aculissiino ingenio, prudenlia , atque

9°4

eioquentia, inexhausta memoria, nariarum tingua-
rum cognitione, artinm omnium liberalium studijs,
Oum diuinarum rerum scientia coniunctis, eximia-
que in Deum pietate, honores, titulosque, quibus
fruitur, ac splendescit, cum aetema fama, sibi me-
rito comparauit. Seraphinus, non modo iuriscon-
sultissimus, sed in omni ingehna discipiina etiam
altu6, ac peritus, sacri coilegij' dectis , Romanae
aulae ornamentum, litteratorum lumen, in publicis
iaboribus strenuus, uigilans , nunquam defessus , a *
Deo sibi assignati muneris attenlissimus exequtor ,
humanitate , sermonis suamtale , moramqne ele-
gantia excellens, altera, ut ita dicam, Porycleti
stalna, ea uirtutum supellectiie abundat, quae per-
fectum hominem constituunt.

Horum; neteranorum militum , horum praestan-
tissimorum herottm siugubri nirtute habet sane Rex
Christianissimus , qnod de prospero consilij tui suc-
cessu sibi promittat , eo magis , quo Gallos , et
amicorum numero , et qualitate qnotidie augeri ui-
demns , eontra uero Hispanos minui. Quod, si hodie
de Ecclesiae capile constituendo deliberandum fnerit,
ahas fortasse reiectus sacrani Tiaram acciperet.
Pauci quidem sunt , qui Hispanorum sortera se-
quantur , ijque rerum usu parum cogniti. Legatum
habent, ingenio sane , memoria, atqne facundia ,
praestantem uirum , sed nequaquam curiosum : nar-
rata excipit, colligit, recitat, ac forsitan conseruat,
sed , quae sint , aut unde , aut quomodo sciri pos-
siut, minime perquirit. Paucorum mensiam spatio
non panci de Hispanicis rebus solliciti dessderati
sunt grauissimi Cardinales, abijt quoque paulopost
multi nominis regius Legatus Suessanus Dux, ac
quidem iniquo tempore, illius enim discessu admo-
dum inclinata est res Hispaniensis, eo magis, quo
Rex , cum non desint industrij , atqrie eximij uiri
ad eius negotia tractanda, quantumuis ardua, aptis-
simi , de resarciendo damno , ut uidetur nrinime
cogitat , dum in locum amissorum alios non petit
substitui.

His sic se habentibus, summae auctoritatis uir,
Ducis , domusque Sabaudae amantisshnus , ex Ana-
stasio percontatus est, cw Allobrogum Dux de
Romana Curia benemereri negligeret , quamque
omnes Principes magni facerent, ipse solus quo-
damraodb speraere uideretur , cum qua tamen , et
sibi , et posteris suis coutinuum expediebat habere
commercium, nam omissis, quae in hanc seutentiam
afferri potuissent, si Regem Cathohcum exti*emum
diem obire, unicamque eius filiam superstitem filio,
uel nepoti Lermaei Reguli in matrimonium dari
conlingeret [quod Procerum etiam, ac Magistratuum
ope , quos ipse Regulus beneficijs sibi deuinxisset,
ut tempora ferebant , nequaquam difficile uide-
batur] non ne rerum summa in extranei hominis
potestatem redacta , Ducalis proles regiae domui
sanguine proxima , omni successionis spe omnino
excluderetur ? quod si Dux consiiia , atque auimum
cum Summis Pontificibus communicaret [ut chri-
stianissimura regem fecisse diximus] non est dubium,

Digitized by

Google

9°5

quin illi , et elaudicante hispaniensi negotio, et alia
urgente necessitate, magnum auxilium ferre, mul-
tumque Duci,* ac rebus suis semper prodesse possint.
Seduereor, ait, ne operam perdam, immo, et uidere 1
uideor, Prmcipem hunc monita mea neglecturum. .»

Etenim ut ex filijs suis aliquis Gardinalatu co-
honestetur , non urget : Cardinales beneuolos «ibi
reddere superuacaneum ducit, quae ex Poutificum
patrocinio cominoda pereipere potest, uet nescit,
uel negligit: de aulicis pariter, quamuis primarijs
non laborat, scribentibus non rescribit, petentibus
nihil concedit : rogantibus non respondh ,' utque
uno uerbo dicam, quod sentio, parum de uoluntate
Bucis sibi pemrittunt.

Haec uir ille grauissimus. Quibus Anastasi«s re-
spondtt, Ducem ut Christianum Principem , atque
ex reKgiosissima geute prognatum, sanctum Apo-
stolicum Thronum • plurimi facere , ac magnopere
uenerari simulque non • ignorare , quantum sibi ,
suisque conducat a Supremo religionis Capilcamari,
protegi , pendere etiam , cnius gratiam potentissimi^
ac spectatissimi uiri quaerant , expectent , colant.
Duci nihii arttiquius flsse, quam fidei • Catholicae
honorem promouere, cultum exemplo suo augere,
dogmata suscipere , omnique conatu defendere ,
quod non obscure ostendit, cum liberos, uxorem,
patrimonium , uitam denique ipsam pro reiigione
exposuit, tot bellis oontra scelestissimos Euangelicae
ueritatts oppugnatores susceptis, tot impensis factis,
ut qui satanicis praestigijs ad eos defecerant, ad
Sarflctae Matris Ecclesiae gremium reuerterentur ,
reuersi fouerentur, honores etiam aeciperent.

Quoad Cardinalatum, Ducem sapienter fecisse,
qui filiorum ingenio non satis explorato , eorum
nemini ad eam dignfcatem gradum facere uoluerit.

Quod autem suam in Cardinales egregiam ob-
seruantiam Kberalitate hucusque non consignauerit,
in molestissima bella, in insolitos sumptus,magnasque
difficultates culpam eonferendam, quibus ille , ut
primum patrem amisit 9 statim uexari coepit , ho-
dieque premitur adeo, ut quodammodo de statu
disceptare uideatnr.

Pontificum Maximorum patroeiniutn nunquam ne*
glexit, aut recusauit, immo in oeulis ferens rebus
suis ualde commodum , atque opportunum illud
existimat ; quapropter non potest non mirari , id a
nonnnllis aliter , intetligi.

De Aulicis Eomanis, qutd sibi iure obijci queat,
plane ignorat.

Reecribi debere scribentibus aequum ducit, nee
ipse is est, qui amicorum litteras responsione in-
digoas esse unquam putauerit , quod , si aliquando
ipsius nomine dandum responsum, uei dilatum sit,
uel non datum, id, aut minislrorum incuriae, aut
occupationibus , aut forsan obliuioni tribuendum.

Petentibus, ac rogantibus, ut solet, coneedenda
coneessit , quaeque interdum negauit , non quia
petentium fiduciam parui faceret, sed, quia petitis
annuere , uel non debebat, uel non poterat , sua-
dente ratione, ac repugnante natura negauiL

COMMENTARIORUM LIB. V.

9° 6

a Apud aulicos denique, aliosque tkulis etiam su-
blimioribus fulgentes uiros , Ducis sinceritatem in
dubium uenire aequO animo tollerat prudentissimus,
idemque beneficentissimus Princeps, ut qui tantae
difSdentiae nullam se causam dare sibi conscius sit:
uerum humanae naturae uitio id adscribendum co-
gnoscat , cuius est eorrigenda , ut plurimura am-
plecti, et laudanda reijcere.

His ita dilutis , confutatisque Anastasius, quae^'
cumque acta fuerant, ad Ducem perscribit, quibus
inseruit, quod in Vaticauis aedibus paulo' ante
euenerat , improuiso erumpcnte igne ex subiectis
bibliothecae partibus, ubi asserum, ligneacque ma-'
teriae uis ingens asseruabatur, cui, nisi Praetoria-!
norum, Corsorumque mmtum ope itUm obuiamf

b fuisset, nobiKssimmn Pontificij palatij decus , lit*--
teratorum praesidium, historiae Christianae praeci-
puum lumen, misere eonflagrasset.

Auertit diuina clementia tantum malum adeo ,'
ut ex tot ttnilibus, nec unus sit desideratus codi-'
eulus. Quae porro maxima iactura [pereuhtibus'
pretiosissimis conciliorum praesertim generaliutn ,
sanctorumque Patrum mannscriptis, ac nullibt un-
quam editis uoluminibus , ac monumentis ] nulla
industria , nullo labore , nullo denique pretio re-
sarcm potuisset. Hunc terribilem euentum, ut nar-
rarem , impettit -me horror , quo et Pontifex , el
Saerum Collegium , bonique omnes ita «oncussi sunt,
ut periculo defiincti in periculo uersari uideremur.
Paucis post diebus , cum ■ inter natu maiorem

c Mantuanorum Ducis filium, ac secundogenitam Al-*
lobrogum Ducis fiiiam, iam per sponsalia uulgatae
nuptiae pararentur , eiusdem Mantuani Principis
procurator, tpod ea de re iubebatur Pontifici signi-
ficatums, ab Anastasio petijt, ut secum id muneris
obiret , qui ex Duce suo non habens, unde pe-
tentis desiderio satisfaceret , ad Pontificcm adire
recusauit, datis e uestigio de toto negotio ad Ducem
litteris, tum eius animum explorandi gratia , tum ,
quo ei suaderet, ut Yerruensi Regulo breui ad urbem .
remittendo de nunciandis Pontifici filiae nuptijs
curam relinqueret , ut scilieet , etsi ad inetitutae
legationis munus remittebatur, ea tamen potissimnm
de causa *b ipso Duce Romam missus nideretur.
Anastasij oonsilium probatum est.

d Sub idem tempus, urgente Duce de Melfitensi ,
non ignobili ciue Mario Mauro Clementi Pontifici
commendando, Anastasij opera uir lilteris satis eru-
dttus Venusinorum estEpiscopus designatus, diemque
suum obeunte Pontifice, antequam ad reddendam
doctrinae, suorumque studiorum rationem uocaretur,
ut hodie fit , de ipsiusque uita, et moribus solitus
conficeretur libellus a Clementis successore Paulo
Quiuto infulam , titulumque Episcopalem aceepit.
Huius eximij omnibusque muneris absolutissimi An-
tistitis, Clementis scilicet memoria hoc loco admo-
nemur, ut de eius natalibus, rebus gestis, excessu,
comitijs item quibus Leo Vndecimus , idemque
Paulus ad summum Sacerdotium euccti sunt, scitu
dignipra in medium afieramus. ,

/

Digitized by

Google

9°7

APfASTASII GKRMONII

908

Gteraens itaque huius nomiuis Octauus, ante Pon- a dagra quassatus, pedibus consistere uequiret, seroper
tificatum Hippolytus uocatus, in Fanensi ciuitate consecrauit.

natus est , ubi a Cosmo Florentinorum Duce eius
pater Syluester proscriptus Ciulabat , apud quem
postea Pisauri educatus , dum UVe in Vrbiuatunl
Ducis comitatu aduergae fortunae proeella iacta-
batur , eumque Consistorialis aduocationis . honore
auctum, Romam sequtus liberalibus discipbni$, le-
gali praecipue, strenuam operam nauauit, laureaque
4pnatus admodum adoiescens, Patroni officio, aliquo
tempore egregie perfunctus est , doncc CardinaH
Alexandrino ad Catholicum Regem a Pio Quinto
eius maiore auuncuio Legato designato, in Hispauiam
profecturo a secretis datus , id prudentiae , atque
integritatis specimen praebuit, ut Romam reuersus

Quam pluriroos Hebraeos, Turcas, et alios, qui
errorum caligiute dispussa , Christo nomina datttri
erant, proprijs manibus baptizuttit: piures pecuttia
etiam, ueslibusque donauit. Causarum oiuilium re-
latores, siue referendarios ad signaluram [est id
Pontificiae liberalitatis gratiosum Tribunal] non uo-
cabat, nisi litigantibus auditis, Palronorumque opi-
nionibus } ac iibeliis pensitatis , uude don modo
duodecim pr&ecipues Yotautes nuncupatos, sed
eaetecos quoque eorum collegas in officio contineri
eportebat.

Vt uero de creandorum Episcoporum dootrina
constaret, uetuk, ne quW lametsi cuiusuis facul-

Joanni Aldobrandino fratri stto germano ab eodem b tatis, et cuiusuis scholae, Uet gymnasij attctoritate

Pontifice in Cardinalium numerum; adscito, in Rotali
auditorio subrogatus fuerit , quem locum multa
cum laude semper tenuit , usque ad Sixti Qutnti
tempora , qui Sibi gratissimutn . amicuua Sacerdo-
tiorUm Pontificia autftoritale collatorum, «xpeditioni
praefectum [Datarium uocant] in Purpuratorum Coi-
legium , haud multo post cooptauit, atqne in Po-
ioniam misit , ut suscitatam inter eum regem, et
Maximilianum Austriacum de regni ptfssessione cOn-
trouersiam dirimeret. Quo circa, cum ingenjo flo-
reret, multisque nominibus , et sacro Senatui, et
uniuefsae aulae charus esset e uita migrante Inno-
oentio Pontifice , in Petri solio collocatus est , tn
quo Ut erat sapientissimus, bonique pnblici aman-

laurea nwiguitus ad Italicos Epigcopatus in poste-
rum promoueretur , priusquam eruditionig , sludio-
rumque auorum coram se, suisque successoribus »
periculo fadto, tanto fuisset oneri par iudicatus.
Quod quidem experimeutum Ciemens, quantum ei
per ualetudinem liceret, uunquam Se absente fieri
passus est, quin, efc ipse propria industria illud
difficilius, ac, ut ita dicam, formidolosius reddidir,
de litfcerarijs laboribus rationem reddeotes, non
leuibus quaestionibus, atque interrogationibus fati-
gando, unde responso etiam mediocri accepto, ma-
gna perfundi uoluptate solebat.

Ipso Pontificatus initio pietatis, innooentiae, <con-
Stantiaque laudem facile assequtus, domesticis, sibi

tissimus, conceptam de se opinionem mirifioe aluit, c sanguine proximis, ut se intra modestiae caneeUofi

continereat, statim iussis, liberius nempe loquen-
lium, ac male sentientium iudicia ueritus, quibus
cnm temperantiam suam probari uileret, tumidos
etiam titulos, quibus PontifioQjm coosanguiuei ap-
pellari solent, aspernabatur. Pauperes peregrtnos
mensae suae cibarijs alebat, quos etsi diuersis
mensis, eodem tamen tempore, et ioco secura
comedere, et antequam pransurus sederet, aquam
«orura manibus iauandis ministrare non dedigrta-
bntur. Orationem, ieiunia, peregrinationes ad septeni
praeserlim celebriores Ecclesias admodum fi-equen-
tabat. Suepe sanctas, quas uocant, scalas, flexis
genibus, etiam recenti morbo conualescens, diuino
bplim ferenle spiritu, strenue scandebat, quotidie,

ntque ita sustentauit, ut dum ad Ecclesiae clauum
sedit, eorum quae ad ueri pastoris officium pertinent,
nihil unquam praetermiserit ; Caluiniana pesle de-
prauato Nauarraeorum Regi, errorisque ueniam pe*
tenti , regni auiti ius , quod per summam impie-
tatem amiserat , restituit ; Ferrariam uita functo
Alfocso Duce receptam , Apostolicae Sedis dbminotu
subiecit. Pannoniam a Turcis beiio, incursiombus,
direptionibus diu uexatam, non solum ingenti pe-
jcunia, sed- magiio etiam armorum subsidio, pluries
subleuauit. Pacem inter orbis Christiani supremos
Reges , Allobrogumque Ducem per Legatuiu suum
Cardinalem Florentinum composuit. Rursus inter
Galliae Regem , eumdemque Ducem fractam, Car-
dinalis Aldobrandini item Legati sui opera redin- d nisi podagra impediretur, sacrum faciebat, religio
tegrauit. .

Ingenio fuit Cletnens aliquanto tardiore: doctrina
tamen, non modo iurisprudentiae, sed politiorum quo-
que litterarum oruatissimus. Rotalem Magistratum,
munusque tanti faciebat, ut quid quid legalis prae-
sertim eruditionis , aut iitteraturae uspiam est , id
omne fere in Rotali auditorio includi existimaret ,
quamobrem se unum ex illius uenerandi Tribunalis
iudicibus permagni aestimabat, in suscipiendis pro
Ecciesia laboribus nunquam difficilis, nunquam de-
fessus. Pontificalia munia ad amussim obijt, pri-
scorum sane primitiuae Ecclesiae Ponlificuin seduius
imitalor , qnorum pielate in sacrorum collatione
ordinum ueinulatus, Cardinales a se crealos, uisi po-

sorum locorum necessilalibiis largissime subueniebat.
Cumque Christianis moribus conspicuus Pontificia
munia cumulate persolueret, omnium in se oculos,
atque amorem conuertit, tum maxime, cum ne-
poles, Petrum ac Cyulhium, non statim, ut est in
more positum, sed fere biennio post, quasi Curiae
aluinnos, ac de republica benemeritos cum Lucio
Saxo, Frunciscoque Toleto, praestantissimis uiris,
Cardinales creauit. Itaque apud Principes praecipue
etiam sibi famam comparauit, ut, cum in eorum
concordia conseruanda totus esset, ab omnibus tam*
quam e Coeio delapus , paterque Patriae coleretur.

Visus est taraen nonnihii ab illo Priore iustituto
paulatim recedere, siue Imperij diulurnilate , qua

Digitized by

Google

9°9

COMME3TARIORUM LIB. V.

910

uon desunt existimantes, augeri doininaatium aucto- a
ritatem, siue, quia ingrauescente aetate, membro-
rumetiam usu frequenter destitutus, immenso oneri
sustinendo adiutorem sibi parare necessarium du-
xerit. Is fuit Cardinalis Aldobrandinus , ut nepos
uehementer amatus, ut ingenio promptus, quamuis
admodum iuuenis, ad res magnas destinatus. Gardi-
nalisToletiuiriusquequaque laudalissimi prudentiam
tanti faciebat Clemens , ut ab eius consilio nunquam
discederet, de qao dtew obeuote d»cere solebat:
Paleotus uitae innoc£ntjae, ? litterarumque eruditioois
eximius Cardinalis, unicum Tolctum, scilicet, fuisse
Pontificis consiliarium. Nec omnino abs re, siquidem
Clemens eam reuera de perspicacis hopainis in-
genio opiuionem conceperat, ut ex purpuratis, dum
ille uixil, neminem in arduis negotijs consuleret, b
praeterquam Toletum , et Aldobrandinum , unde
huius nomini facla est magna accessio, qua ipsius
Patrui auctoritatem quodammodo aequare uideretur.
Quam opinionem confirmabant , ut inter Parmen-
sium Ducem, ac Pontificis neptem conciliatae nu-
ptiae, tum postrema Cardinalium creatio, quando
pro selectissimis uiris eo fuerant honore donati qui
in aliud, atque opportunius tempus eo magis reij-
ciendi fuissent, quo sapientissimus Pontifex, cum
primum de Pontificatus administratione ad sacrum
Senatum sermonem habuit, se ad eam dignitatem
eorum tantum, quos uirtutes commendarent, ratio-
nem habiturum professus est. Vtrumque enim in
gratiam nepotis factum esse nemo nesciebat, haec
Principis animum interdum exagitabant, acrius etiam c
cum in Farnesiani successus memoriam incideret ,
licet omnibus officijs dissentientium animos recon-
.ciliare, conceptumque odium declinare conaretur,
quod tamen non perfecit.

Interea Cardinalis Aldobrandinus Rauennalensis
Ecclesiae nector constitutus, ut sponsae suae necessi-
. tatibus propius consuleret, amicis reclamantibus,quasi
languentem senem, ac de longiore uita parum tu-
tum deserturus esset, ineunte anno quinto supra
millesimum, et sexcentesimum Rauennam uersus
in uiam se dedit.

Abiturum Pontifex amplissima legatione, maxi-
misque priuilegijs honorauit, ut scilicet, in uniuersa
Ecclesiastica ditione summam haberet potestatem,
qua ille usus est, ubicunque opus fuit, magna cum
temperantia,suique muneris dignitate. At uix confecto
itinere, cum synodum prouiucialem indixisset, exi-

mijs insuper, egiegijsque uiris accitis, quorum opera
Ciuitas, ac tota Dioecesis lustraretur, ecce tibi
Tabellarius, conuulsionibus ita laborare Pontificem
afferens, ut de eius salute nulla pene spes esset.
Quo nuncio accepto, Cardinalis mirifice conturbatus,
quando ipse pro rei necessitate Romam properare
nequibat, cubiculi praefectum Sannesium, mutatis
equis, ad urbem aduolare iussit. A quo Pontifex
iam, ut uidebatur, ex infirmitate conuaiescens, cum
Cardinalpn Rauenna adhuc non disces-
ac (ualde tristjs manu propria lon-
giorem ad eum scripsit epistolam, nec multo post
animi, et corporis commolione summe agitatum
itjbris cum delk'io; corripuit, pessimeque habuit,
ita ut aduenientem Cardinalem, nec cognoscere ,
nec alloqui potuerit, mutila quippe, atque informia
uerba emittens, quae eum extra sanae mentis fines
positum .significabant, sicque quinto nonas marlij
proximae noctis hora circiter quinta uir specta-
tissimus e uiuis excessit.

Fuere qut Pontificis mortem medicorum ignauiae
tribuerint, alij nepotis desiderio, quem saepius no-
minabat, quaerebat, quamuis absenlem quodam-
modo alloquebatur, ac somniabat adeo, ut morbo
leuari posse uideretur, si eum praesentem habuisset;
nonnulli in postremam Cardinaiium creationem cau-
sam conferebant. Perspicaciores interitum Pontifici
acceleratum, ut ita dicam, diuinabant, quod ma-
gnam sacri collegij partem Principum rogatu, pur-
pura cohonestajtam in Aldobrandini uerba minjme
iuraturam in proximis Comitijs prouideret.

Cum autem Apostolici . aerarij Praefectura, qec
non Magistratus ab auctoritate absoluendi a grauio-
ribus criminibus poenitenles, Poenitentiarius dictus,
administratore carerent, ualde incommodum Aldo-
brandino accidit,.quod Rauenna reuersus deliran-
tem Pontificem inuenisset, unde paulo post animam
exhalauerit; siquidem, eo mortuo, neque conf6rendae
praefecturae speratum pretium accipere potuerat,
neque Poenitentiarij muneris Praefectum , quem
uoluisset, obtinere. Augebat dolorem, quod in San-
cti Caesarei Cardinalem fiscalis Praefecturae trans-
ferendae potestatem non impetrauerat. Hanc tamen
molestiam minuebat de instantium Comiliorum exitu
concepta opinio, immo pene certa spes, in summi
nempe Sacerdotij Throno collocandum non esse^
nisi [ut in aula quoque rumor erat] quem ipse
proposuisset.

Digitized by Google

ANASTASII GERMONIl

COMMENTARl ORIJ M

LIBEK SEXTUS

Itaque, uita functo Clemente uariae de eius stic-
cessione erant sententiae, uariae itcm uoluntates.
Electores in quatuor diuidebantur factiones , in
Clementinam, quae accessione Gallicanorum cardi-
nalium potentior uidcbatur, Sixlinam, Hispaniensem,
ac Faederatorum, hoc nomine nuncupatam, quia
Sfortia, Sanclorum quatuor, Sanctae Ceciliae, Farr
nesius, alijque nonnulli cardinales foedus quodain-
modo fecerant, ne ad Pontificatum admilterent ,
quem omnes non probassent.

. Proximorum quatuor Comiliorum arbitri fuerant
Hispani, rem feliciter administrantibus egregijs uiris
Cardinale Madrutio protectore, Comite Oliuario, ac
Suessano duce, Regijs legatis quorum ea fuit, in
comitialibus negotijs, tum auctoritas, tum constantia,
ac prouidentia, ut ipsis inconsultis, uel dissen-
tientibus, Pontifex creari nequiret. Verum, defunclo
Madrutio caeterisque domum redeuntibus, res hi-
spanica mirum in modum inclinare uisa est, reli-
giosissimis Regis amicis casum ex corde deploran-
tibus, inter quos Anaslasius statim, atque Clemen-
tem in extremo uitae periculo laborare certior factus
est, Cardinalem Auilam in Madrutij locum suiTectum
conuenit, quidque pro Dei gloria, pro publica tran-
quillitate, ac pro Regis dignitate agendum sibi ui-
deretur fidenter exposuit : sed , cum ex frigidis re-
sponsis, eum tanto oneri imparem animaduerteret,
quod de rei exitu suspicabatur cum regio legato
VUienae Regnlo communicauit , Auilam quippe ,
quam gerebat personam, suslinere nequire, proinde

q quandoquidem Regis plurimum intererat amieum
habere Pontificem, non ob id solum, quod Chri-
slianorum caput esset, ac summus Magister , sed
etiam, quia maxima praeterca erat Romanorum
Pontificum potenlia, quomodo in conjiliali negotio,
absque diuinorum praeceplorum iaotura regia dfsi-
dcria, ac mandata concordare posseut, prat serio
cog\tand»m, Veruro , quoniam , et praeteritorum, et
futurorum comitiorum eadcm censebatur ratio,
(juaeque in^ superiori.bus acta fiicrant curo proximis-
comraunia esse oportebat ? ut gestorum exemplo
gerenda quoque normam acciperent de ijs, quae
ad Hispaniensis factionis decora eouseruanda Diuinn
afllante numine, ex anteactis opportuna uidebantur,
lcgato commentariolum obtulit, cuius lectione txvt-

b ditior factus, tum officia utilius dirigere, tum peri-
cula commodius uitare ppsset. Is, attnmen, an fideli
consiliario aures praebuerit, ipse docuit euentus.
Fuit quidem Vilienae Regiilus ingenio promptus ,
ac disertus, ut alias diximus, at in arduis cunctator,
et languens, non equiJem iudicij, sed uoiuntatis
uilio, ut qui negotia uel negligere, uel omnino
respuere soleret, ad quae natum hominem dixisses,
si ad traclanda attentus, quae proponerentur, con-
ficienda suscepisset, eorum subinde, quae ad comi-
tiorum consuetudinein , naluram , maleriamque per-
tinebant, nihil praetermisit Anastasius, quod legato
non explicauerit, praesertiin cuiusque Cardinalis
mores, ac qualitates, cuique fidendum esset, cum
quo dissimulandum, uel libere agendum , quis om-

Digitized by

Google

9i3

ANASTASU G6KMONU COMMENTAIUORUM LIB. VI.

<m4

nino uitandus, cuius opera ex oocasMue uteuduui, u posse disaolui, alijsque arlibus opus esse, ne <le re

xjuis consalendus, ad quem iu duTicuilaAiUAi»: coar
fugiendum, cuius artis dechnandae, ac deaique ;
qu» filo comitiaUs labyririthi essent ambages efal-
dendae. Etenim naturam saepe simulatione uin.ci
compertum esL Cum uniuersus Orbis Christiaaus
de nouo Pontifice anxius, summis a Deo precihqs
uigiiantem. peteoe* Pastorem, sacrumque CoUegiuni
nihd aliud cogitaret, quam tantum honoxem pio
reipublicae dignitate coilocare, amici, oonsangirinei,
ac famihares Gardinajium, quas aetrfs, ac. uirtutes
commendarent , huc, ilmc cireumcursare , sibique
charos proponere, ac laudibus extollere, quosque
ex competrtoribus ad metam peruenturos exisuma-
rent, omni studio etiam , ai adesset meteria, uiuarum

tom graui suscepti labores perirent , quaudoquidem
iam exploratum erat, nisi immiuenti periculo occur-
reretur, ad Pontifieatum peruenturum, quem bec
ipse aestimasset, nec forsitan Rex gratum esset
habiturus. Proinde e re sua ujderi amicum habere,
ac socium Aldobrandinum euius opera [quae in
proximis comitijs magnum habebat momentum] Hi-
spaniensiumque Cardinaiium aoeessioue, dubium non
ecat, quin, quem ueilent, nuUo negotio PouUficem
facerent-.RecentioresCardinales suos,nec propoueret,
p^c desereret, si urgeretur, se regemque excusaret,
quod a consuetis oQieijs abstineret, cum de nuper-
rime creatis., . quam oportebat , notttiam non ha-
huerit, non enim eonsueuisse , regios legatos de

obiectu, apud Eleotores suspectos iacere--. Xu lu>c h eorum moribus, quos proxime defunctus Pqntifex

uero omnes concocdare, quod Aidohrandinus om-
aibus esset ofiicijs demerendus, quippe qui .ea in
Comitijs polleret auctoritate, ut Pontificis creationem
posset, et accelerare, et retardare, et quamquam
ex Ciementinis aiumnis, quos creaturas uocant, non
deessent, qui ab eo animum haberent alieuura, sine
causa tamen benefactoris nepotem deserere turpe
ducebant. Male aifectiinhoo praecipue consentiebant
ab initio ut Cynthium Sancti Georgij Cardinalem se-
cretorum, laborumque participem ab Aldobrandiuo
diuellerent, quo pluribus ex Electoribus ab ipso
ad Consobrinum deficientibus , quam iUe ueUet, in
Pontificia Sede sisterent. Quamobrem Anastasius a
legato interrogatus, an id succedere posse spe-
raret, respondit: hoc ego, quod forsan alias factu, c
aut ditficile fuisset, hodie duabus de causis diOi-
cillimum iudico, immo penitus despero, quarum
altera est, quod Cynthius iicet uiuente auunculo,
Aldobrandinum aduersarium, sibique chariores ami-
cos male ab ipso habitos, expertus, aulam quondam
reliquerit, ac etiam reconciliatus ,. magnam se di-
gnitatis iacturam fecisse conquestus fuerit, uuiuersa
pene aula eum quodammodo contemnente, attamen,
oum mortuo Pontifice firmior inter dissidentes ami-
citia coierit, nunc Aldobrandino nemo charior, quam
Cynthius, nemo magis fidus, nemo amicior: et iure
quidem, etenim Cynthius, ut est Christianis uirtu-
tibus insignis, totum se Consobrino tradidit, totum
commisit, auunculi benefactoris memoriam sancte

purpura donasset, dum uiueret, regem admonene ,
sed eo tantum utta functo. . Quare si de eiusmodi
regis amicis in proximis comitijs ratio haberi nou
posset, quomodo eorum merita pastularent, per-
suasum nihilominus haberent, se iam regi notos,
et gratos, quo cupereut honore, minime tandem
defraudatos, immo alias donatos iri. Cardinaiium
omnium uoluntates, ap propensiopes diiigenter scru-
taretur ac simui cum Aldobrandino rem gerere ne
diiferret: quod, et ab Allobrogico legato ei suaderi
Anastasius curauit, sed frustra: quando nouus homo,
nec huiusmodi negotijs assuetus, ac plusquam par
esset, Aidobrandini aduersarijs fidem adhibens, eo
quoque renuente, Pontificem creari posse existimabat.

Justis igitur Clementi solutis, ijsque constitutjs ,
quae ad reipublicae administrationem , ac quietem
pertinebant , Cardinales qui in urbe erant , comi-
tium ingressi sunt , nec mora Aidobrandiuo , Galli-
canisque Cardinaiibus approbantibus , de Barouio
agi coeptum est, cuius uirtutes , quominus Comi-
liorum moiestiam paucularum horarum spalio. ter-
minarent , effecit Hispanorum de hominis , licet
integerrimi , fide , ut inferius narrabimus, magna
suspicio. Gaesari Baronio, Sora Volscorum oppidum
ex honestis parentibus patria fuit : Romaiu pro-
fectus adolescens , cum diuino afllante spiritu , ad
uitae perfectionem aspiraus christianis uirtutibus
ornari cuperet , aliquo post tempore in sacerdotum
conuentu Beati Philippi Nerii opera instiluto , ac

oolit, nihilque habet antiquius, quam ut Aldobran- d uulgo Vallicellae oratorio nuncupato, nomen dedit:
dinos omnes iuuet, ornet, sibique beneuolos redtiat.
Aitera causa est, quod utriusque interest sanguinis
nexum reciprocis amoris officijs quotidie magis astrin-
gere, siue, quia iam late dissipatum de eorum di-
scordia rumorem supprimere, et priuatim, et pu-
bliee expedit, siue quia uolenti, et urgenti Aldo-
brandino in supremi sacerdotij Throno consobrinum
coUocare, diflicile non puto. Legatus hoc accepto
responso, cum Anastasio egit, ut de creando Pon-
tifice Cynthij animum exploraret, qui id cumulate
praestitit, ex eiusque sermone quantum illi cum
Aldobrandino conueniret, qualisque in proximis
comitijs futurus esset, satis cognouit, ac legato re-
tulit, siraul aflirmans, Consobrinorum amicitiam non

ubi , et moribus , ct litterarum eruditione omni
laude dignissimus ad historiam Ecclesiasticam scri-
bendam se totum contulit , ac primum coelicolarum
catalogum , seu Martyrologium egregijs notis iUu-
strauit, deinde , bonis plaudentibus , ab eo lem-
pore, quo Redemptor noster carnem as^umpsit
humanam, historiam aggressus rerum a Christianis.
gestarum duodecim edidit uolumina , quibus , dum
parat addere tertiumdecimum , moriens opus im-
perfectum , et sui desiderium apud omnes reiiquit.
Hunc probitatis nomine spectatissimum uirum de-
legit sibi Ciemens a confessionibus , retinuitque ,
dum uixit, protonotariatu pvimum, mox Cardinalatu
donatum , ac quidem inuitum , ut ipse in epistola

115 1

Digitized by

Google

9i5

ANASTASII GEHMOPW

nd septirnum annalium librum conscripta, haud a religionem qua sacrum ordinem ita ueneraretur ,

obscure profitetur , utque cognouil Anastasius , dum
sibi familiarissimum hominem , suaeque conscien-
tiae iudicem, quo die in sacrum cotlegtum coop*
tatus est , ad capienda Cardinalatus insignia comi-
taretur , cum nuilam ipsum inde uoluptatem eoe-
pisse obseruasset , qui nisi summi benefactoris libei
ralitati iniuriam faceret, eam se dignitatem fuisse
omnino recusaturum, apertissime dixisset. Vitatn
namque priuatam in oratorio agere sibi pvoposuerat^
quamque temporis partem ab audienttutn poenitett-
tium confessionibus reliquam haberet, eam sacrificijs-,
contemplationi,atque incoeptae historiae omnem dar^,
cuius filum pro operis dignitate ductum iri noui stalus
occupationes uix permissuras arbitrabatur. Ex quo

ac suspiceret , ut Christianorum propugnaculum ,
ac praeaidium merito diceretur. Neque Baronium
latere , quantum commbdi , et nlihtatis Romaaae
afferreut Curiae Hispanienses pecuniae , unde ma>-
ximus priuatorum hominum numerus Roraae ide-
gentium aleretur , praeter pnblica emoluntcntaii,
quibus aerarhxm Apostolicum qUotidie augebatur,
adeo ut credibile uoh esset, ueli Baronium , ; siad
Pontificatum perueniret >■ uel ahiwn Petri successo*-
rem ullam Hispanorum Regibus esse «xhibiturum
molestiam , iromo [si idem eueniret ] magnum inde
damnum , atque incommodum .Roinam uninersam
acoepturam. Qaod uera Baronius, suprema accepta
auctoritate , in deprauatoruna taoium correctione

tamen ad annalium fabricam animum adiecit, id b austerior , graujorque futurus essefc quam temporum,

ita praestttit, ut annum nulltim transire passus
fuerit usque ad extremum spiritum , quo uolumen
aliquod non confecerit. Quo in negotio , dttm dies,
noctesque laborat, atque ad Siciliensis Monarchiae
tempora perueniens , iuueteratam opinionem de il*
lorum in sacras personas auctoritate pluribus argu-»
mentis , ac rationibus refellere conatur , magnum
Hispanis iniecit scrupulum , quod ad sacrorum
culmen euectus, Monarchiam illam esset fnndituS
euersurus. Qua suspicione confirmata, dum Nauar-
raeo, cum Romana Ecclesia reconciliari cupienti
Baroninm fauisse , erratorumque ueniam [ etsi Ili-
spanis obluctantibus ] a Clemente continuis officijs
impetrasse conslabat , factum est , ut illius factio-

atque inueteratorum abusuum ratio postulare uide-
retur, non est dubinm , quin reiigiosissimus homo,
si ad Ecclesiae clauum sedisset, suo esset ofiicio
egregie functurus , suauiter tamen , ipsiusque na-
turae ordine , quo , sicut uitia paulatim in homi-
num animos irrepunt, ita nec raptim , nec uiolen-
ter , sed leniter, ac paulatim euellenda sunt , ne,
scilicet cum zizanijs • triticum extirpetur : etenim ,
nec tam simpliqem , tamque nouum esse Baronium,
ut in rebus etiam arduis quid agendum , quidue
uitandum esset , omnino nesciret , nisi a se ipso
alienus , hodie ignauus , ac socors appareret , qui
paucos ante clies industrius , prudensque a Suessano
Duce , regio item Legato iudicatus fuerit. Is enim ,

nis homines Baronium pro uirili parte a ponti- c cum a Baronij congressu quondam rediret , me

ficatu arcere niterentur, licet alias praetexerent
causas, quibus ei suffragari non deberent; nempe,
quod quantumuis probus , pius , deque Republica
esset benemeritus, humeros tamen tanto ponderi
pares non haberet , quando nulla unquam gessisset
publica munera , nullamque siue in aula , siue
foris industrij ciuis utilem operam esplicandi occa-
sionem habuisset : etenim Romani Pontificis inte-
resse, non solutn Magdalenam , uerum et Martam
imitari , hoc est eam in re spiritali operam ponere,
quae nullum terrenae reipublicae aiferat detrimen-
tum : cumque ex anima , et ex corpore constet
homo , actionem cum contemplatione coniungere.
Non deerant liberiori uitae assueti, qui Baronij

audiente , mirari se dixit , ipsum , non modo litte-
rarum eruditione , sed in ijs etiam , quae ad Rei-
publicae moderationem pertinerent , ingenij , atque
experientiae specimen sibi praeclarum praebuisse,
uulgique opinionem fefeltisse. Legatus , quamuis a
Baronio alienus . minime uideretur , attamen , uel ,
quod suspectam eius fidem in regem haberet , uel,
quia ad aliam personam inclinaret, Anastasij con-
silium non probauit , quod in Comitio diuulgatum ,
pro Baronio urgentibus perpetuum imposuit silentium.

Statim de Betlarmino actum , quo , nullo fere
negotio excluso, ad Asculanum , ac Montelparum
transitum : uterque reiectus est : hic quod simplex
homo nec auticae rei peritus Hispanorum nutu

reformidarent morum grauitatem, in rebus eccle- d agendus uideretur: ille, quamquam consilio grauis,

siasticis seueritatem, ad tollendosque abusus miram
propensionem , qua rerum politus, dilapsam discipli-
nam ad ueterem obseruantiam reuocalurus crede-
batur. Pro Baronio nihilominus aliquot dies strenue
pugnatum. Quod intelligens Anastasius Hispaniensem
Legatum hortatum iuit , ut, quem tot amplissimi
proceres probarent , ipse suspectum nequaquam
haberet , immo opportunis oflicijs eximium horainem
sibi deuinciret , qui , tum patriae , suorumque pro-
pinquorum regi subiectorum causa, tum quia pu-
blicae tranquillitalis studiosus, natura raitis, huma-
nus, nihilque nisi pacem. cogitans animum a Rege
alienum non habere , satis ostenderet , cuitts sum-
mam simul potentiam non ignoraret , sicut , iiec

artium tiberalium doctrina probalus, ad magna
quaeque etiam aptissimus, quoniam Galtiarum Regt
suspectus apparebat, quod Gallicanos Legatos eius
reconciliationem , quondam Romae procurantes ,
Cardinalem Alexandrinum sequtus , ad se uenire
non permisisset. Patrum magna pars pro Saulio
stabat , cui , scilicet , faueret hispanica factio , non
aduersarentur Galli, alijque cum pauci studerent,
renuente tamen Aldobrandino , qui se , suosque
Camerino reseryabat. Sed is quoque suas , easque
non paucas habuit difiicultates. Erat nempe aculo,
ac ueloci ingenio, in sermone liberior, apertus,
propositique tenax , adeo , ut cum ecclesiasticae
cliam libertatis acerrimus essel defensor, forte,

Digitized by

Google

9>7

COMMCNTARIORUM LIB. VI.

916

reflante Principum aura , ipse quoque repulsam
tulerit. Vnus ex Sixtinis supererat Pinellus , cui
quidem , licet ueri deessent amici , nullum tamen
praeter Saulium habebat constantem aduersarium.
Huic , ut rerum potiretur Anastasius totus addictus
pro uirili parte laborabat , quem Hispanis , Gallis ,
Venetis , alijsque non paucis gratum fore conie-
cerat. Itaque Sancti Georgij Cardinalis opera usus
ab Aldobrandino obtinuit , ut cum primum de
Glementinis desperasset , Pinellum proponeret , et
sustineret. Erat quidem Pinellus per omnes aulae
gradus , ac munera uersatus, in suspiciendis , expe-
diendisque negotijs nulli secundus , nobilis genere ,
opibus aflluens , omniumque consensu , quantum
Reipnblicae expediret , snpremum Ecclesiae raagi-
stratum egregie gesturus. Sed , quod Aldobran-
dinus prius de alieno , quam de suis experiri uellet,
eo minus rationi consonum uidebatur , quo , Co-
mensi a Gallis , ac Sixtinis aperte refutato , cum
Hispani quoqne a Florentino , ac Veronensi essent
pariter alienissimi , id nuUo erat pacto expectandum.
Interea electionis difficultatibus quotidie magis in-
grauescentibus , Aldobrandinus a Baronio , ac Bel-
larmino serio monitus , ne tanti negotij expeditionem
ulterius progredi sineret, Hispanicae factionis prin-
cipi Auilae , suam , ac suorum in quem mallet ope-
ram poUicetur, e uestigio, ut uidebatur, ac libe-
raUter praestiturus , nisi Auila consilij inops , mora
tridui interposita , rei bene gerendae occasionem
abiecisset, uix enim sero sibi placere Blancbettum
respondit Huic Hippolytus Aldobrandinus suo quon-
dam RotaU collega licet in iudiciarijs controuersijs
sibi acerrime aduersanti, ad Cardinalatum assumptus,
legatusque ad Polonorum Regem designatus in suo
nihilominus comitatu perhonorificum locum assi-
gnauerat, quin et legationis tempore [ut rumor
tulit] a se dissidentem, Pontifex creatus , Cardinalis
Toleti officijs pene coactus in sacrum quidem col-
legium cooptauerat ; sed , nec ipse , nec eius nepos
Cardinalis Aldobrandinus eum in suorum numero
unquam habuerat. Qui ex Clementinis ad Pontifi-
catum aspirabant, Aldobrandinum inclinare ad
Blanchettum suspicantes , quem nec aetate , nec
doctrina , nec rerum experientia sibi praeferendum
concedebant, deseri se iniuria admodum quere-
bantur adeo , ut Aldobrandinus , ne suorum animos
a se abalienaret, Auilae de Blanchetto urgenti,
ipsis audientibus , dixerit , nihil se de eo homine ,
promisisse , uerbumue ullum fecisse , sed , cum ille
sibi promissa non seruari acrius contenderet , hic
uero quidquam se spopondisse constauter negaret ,
ex ea altercatione ingens sequta est utrinque ani-
morum commotio.

Hinc foederati, quos superius nominauimus, alij-
que ab Aldobrandino dissentientes , cum Gallicanis
coniuncti magno silentio de Cardinali Florentino
agere coeperunt, quod, cum extra Comitium dis-
seminatum fuisset, Anastasius Hispaniensem orato-
rem adit , monelque , ut , Avila de foederatorum
consiUjs commonefacto, imminentem casum si Regis

a intersit, opportune praecaueat, alioquin Pontificem
cito habiturus, natura quidem italum, sed animo
Galtum, atque Hispanis suspectum. AuUa, eorum,
quae gerebantur, quamuis praesens omnino ignarus,
nuUum ea in re studium adhibuit, sicut alia dc
causa, nec Aidobrandinus, Hispanos pro homine Flo-
rentino, nunquam suffragia laturos male arbitratus,
quae dum ab eius amieis secreto exquiruntur, Sfortia
Auilam festiuis sermonibus intra domesticos parietes
detinente, exaudita est repente in comitio uoX cla-
mantium Ponuficem pronunciatum fuisse , Gardi-
nalem Fiorentinum, Leonisque nomen assumpsisse.
Quamobrem, uocem comprobante euentu, accidit,
ut electoribus electum de more ad Paulinum Sacel-
lum comitantibus, obuius fieret Auila, qui fremens,

b ac furens, nolle se eum agnoscere Pontificem, cla-
mauit Regi suo, ut ille dicebat, gratum non futu-
rum, Sfortiae simul, ac Farnesio regiam iram mi-
nitans, aliorum fidem obtestans , nonnuUos etiam
nominatim appellans, quasi eorum opem imploraret;
sed Sanctae Caeciliae Cardinalis in Comitium paulo
ante reuersus, unde morbo urgente exierat, Car-
dinalis Florentini electionem gratissimam Regi fh-
turam, ex ipsius Legati uerbis, quem ipse nuper-
rime se aUoqutum dicebat, large testatus est. Qua
uoce percussus Auila, lapsum lapsu grauiorem fecit,
cum enim inconsiderate iactata uerba excusare uellet,
Legalum accusauit, quod Cardinali Fiorentino obsisti
censuisset, se quidem repugnante conscientia id
fecisse: quando summohonore dignum amicum inter

c chariores semper habuisset. Auilae audaciam GalU-
canae Princeps factionis Joiosa ijs uerbis retudit.
Quid nobis cum Hispaniarum Rege, quid ad nos,
an hic ei sit acceptus, nec ne? probum uirum, uir-
tutibus, auctoritate, sanguine praestantem nos habere
sat est.

Sicque calendis aprilis anni quinti supra miUesi-
mum , ac sexcentesimum Alexander Medices defuncto
Clementi successor datus est [utque diximus] Leo
appellatus, cuius electio, quamuis nec Hispanis ,
nec Aldobrandino grata fuisset, etiam absque Mon-
talti opera, uniuerse tamen laudabatur; ortus enim
ex nobili stirpe Alexander uitam egregio uiro di-
gnam semper uixerat, in litteris quidem parum pro-
fecerat, rerum tamen experientia probatus, in ser-
d mone grauis, in ornandis Ecclesijs, atque in pau-
peres largissimus, in negotijs sincerus, sibi constans
religiosus , ac legatione, tandem Gallicana, praecipue
ob reconciliatos potentissimos Principes, clarissimus
optime audiebatur. Leonis nomen urbi pergratum
gentilis sui imitatione, liberalitate, clementia, amore
erga omnium ordinum mortales, magnificisque ope-
ribus, gratius reddidisset, nisi sexto, ac uigesimo
Pontificatus dies spem de eo ubique gentium con-
ceptam importuna mors praecidisset.

Mirabantur Cardinales plerique, nec non perspi-
caciores Aulici , Florentinum ciuem , refragranti
Hispaniensi factione , amicis Regis praelatum ,
dumque facti originem perscrutabanlur , fere stu-
pidi, quid certi haberent, non inueniebant: publice

1 10

•l. :

T)igitized by Google

9'9

ANASTASII GERMONIl

920

namque Auila de persona proposita suspicionem iu- a
jecerat, eratque Farnesius, qui Alexandro fauerat,
cum Legato regio, et amicitia, et affinitate coniun-
ctus; talia praeterea extabant in Farnesianos Regis
Catholici beneficia , ut probabile non esset, illius
gentis Cardinalem a tanti benefactoris uoluntate
discessisse. Sanctae Caeciliae pariter Cardinalem
Hispanis addictissimum, ad oinniumque rerum con-
silium a Legato semper adhiberi solitum excusabant,
quae ille [ut superius retulimus] ex ipsius legatione
excepisse se affirmauerat: Cardinalem nempe FIo-
rentinum Regis amicum esse. Hinc ea de re uariae
hominum sententiae, uaria iudicia : siquidem explo-
ratissimum uidebatur, id Regi nequaquam gratum
futurum. Nonnulli electionis culpam in Legatum re-
ijciebant, nec deerant, qui eum infidelitatis argue- b
rent. Fuere , qui arbitrarentur , legatum , ac Far-
nesium, ut Aldobrandino diffidentem Pontificem
obtruderent, Regi suspectum hominem , omnibus
praeferri cnixos. Alij Legatum de regia uoluntate
Auilam quidem admonuisse, aliud tamen Florentini
amicis indicasse, hocque, ut sibi maxime infensum
Auilam hac ratione ulcisceretur. Augebat suspicio-
nem Legatus, dum suos, quod Florentinum probas-
sent, excusabat, quandoquidem toto fere Senatu ad
eum confluente, facere non potuissent, quin et ipsi
iam probato sutfragarentur eo plane consilio, ut id
ita fieri, Regis non parutn interesset, immo ne illis
resistentibus, Rex nouum Pontificem in se duriorem
experiretur. Quidquid sit, satis constat, Regem de
Auila, ac de legato ualde conquestum, quod in eo c
negotio segniores fuissent, quam oportebat, unde
illi animi moerore confectus , eodem anno uitam
cum morte commutauit. Huic successor missus, ac
Siciliensis Praefectura assignata.

Galli Pontificem habentes, qualem ipsi exopta-
uerant, in sinu gaudere, Gallum, scilicet, animo,
Regis amicum, ac Regni amantem : quoque augebat
iaetitiam, inuitis, ac renitentibus Hispanis, creatum,
quare, et se uiribus auctos, et iilos fractos, ac de-
bilitatos iactare.

Nonus uero Pontifex optimam in Gallos uolunta-
tem, eique genti quantum tribueret, manifestis be-
neuolentiae argumentis , identidem ostendere. Quod
ex sermonibus pluries obseruatum comprobauit euen-
tus, cum in solemni sacrorum ordinum conuentu, d
statis quibusdam festis diebus ad summum Chri-
stianorum sacrificium celebrandum [missam scilicet]
coire solito, assistentibus quoque Principum Legatis,
solum Gallicanum serena fronte alloqutus , omnia
ei in Regem est officia pollicitus. At, o failacem
hominum spem! Breuissima fuit haec Gallorum lae-
titia. Cito euanuit cum Pontificis uita de eius uir-
tutibus speratus fructus. Eorum quae ad Rempu-
biicam pertinent, paucula egit. Inter grauiora fuit
summi Quaestoris curam Aloysio Caponio, ac ma-
ioris Poenitentiarij administrationem Sancti Georgij
Cardinali committere.

Vita functo Leone dunr de successore cogitatur,
Palrum animi eisdem disceptationibus, ijsdemque

aifectibus, quos Pontificis creatio suppresserat, exa-
gitabantur. Iam sopitas difficultates factionum per-
tinacia suscitaverat. Hispanos mirifice urgebat di-
gnitatis redintegratio , cuius proximis comitijs ma-
gnam se iacturam fecisse non ignorabant. Aemuli
contra, nec loco cedere, nec uiribus suis diffidere.
Aldobrandinus a Clementinis diuelli nequibat, ex
quorum corpore , ut Pontifex assumeretur , studio-
sissime curabat ; quandoquidem res suas e Leonis
faucibus [ut ille rebatur] ereptas in nouum peri-
culum conijcere insipientis hominis esse putabat,
plurimum namque refert beneuoium habere rerum
dominum, eius praesertim, qui aliquando imperas-
set. Dominantes enim , quibus non satisfecerint, ini-
micos habent, nec desunt, qui beneficiorum, etiam
extra meritum acceptorum, obliti, memoria tamen,
quae non impetrant , retinent , quaeque non asse-
quuntur, et si quandoque iure negata, iniuriae ad-
scribant Tres praecipue Cardinales e suis ad Pon-
tificatum proponebat Aldobrandinus, Sancti Cle-
mentis, Sancti Marcelli, et Tuscum, humiii quidem
loco natum, sed probum uirum, nec non doctrina,
atque aetate prouectum. Aiij alia moUebantur. Ana-
stasius Hispaniensem Legatum hortatur, ut suos cum
Aidobrandino coniungi curet , nisi iterum , quem
non crederet, sibi uideat obtrudi Pontificem. Le-
gatus, monente Farnesio, Cardinaiis de Comitibus
suasu, ad Saulium conuertitur , unde nuUa ratione,
potuit dimoueri, potius [ni fallor], ut Aldobrandtno
noceret, [fuerat enim Clementi Saulius semper in-
uisus] quam ut amicis rogantibus negaret, quod
ipsi ei maxime conducere arbitrabantnr. Saulio fa-
uebant etiam Montaltus, Sfortia, Sanctae Caeciliae,
Iustinianus, omnesque fere Sixtini , atque ex Cle-
mentinis nonnulii, praesertim Vicecomes eius ex so-
rore nepos , ac de Comitibus , eratque satis uulga-
tum, Taurusium, Baronium , et Bellarminum , qui
alias fuerant Saulio aduersati, eum deinceps minime
recusaturos. Hisce ita se habentibus, Aldobrandinus
suos conuocatus ita alloquitur:

Non habeo [ Patres amplissimi ] , cur longo uos
sermone fatigem, res namque mihi cum Sapientis-
simis undequaque, atque consultissimis uiris est ,
quos ego aeque, ac parentes colo, et ueneror, nec,
quam ob causam huc erat nobis conueniendum ,
explicabo, id enim locus indicat, ac tempus. Bene
quidem mecum actum puto [praestantissimi Pro-
ceres ] quod a Clemente patruo meo ista fueritis
amplitudine , isla purpura cohonestati : sunt enim
tanta uniuscuiusque uestrum merila , adeo elu-
cent excellentes uirtutes uestrae, ut, cum omni ho-
nore dignissimi existimemini , iure iile felix dici
possit, qui tales genuerit filios, corruptique saeculi
calamitali, ac necessitatibus talia comparauerit prae-
sidia, egoque felicior, cui sati ab eo beneficij gra-
tissimos fructus metere liceat, hoc praecipue tem-
pore, quo nobis in hoc [ut ita dicam] ergastuio
conclusis , maximopere iaborandum , maximaque ,
adhibenda cura , ut supremus christiaui orbis Pastor
constituendus is sit, qui, el afflictae reipubiicae in-

Digitized by

Google

9 aJ

COMMENTAKIORUM LIB. VI.

93 2

commodis raedeatur, et eximijs pietatis officijs di-
ligentiam, constantiamque nostram commendet. Iam
neminem uestrum latet, quid hic rerum agatur,
quidue moliantur, qui uobis posthabitis, ne dicam
contemptis, alios meritis longe inferiores uobis an-
teferre cogitant; quod ulrum in mei odium fiat, an
in uestrum sit tandem iniuriam redundaturum, ipsa
dies indicabit. Haudquaquam de re leui, uel pauci
momenti, sed de rerum ipsarum summa est modo
nobis negotium, nimirum de Apostolorum Principis
successore, de Christi uicario, de totius Ghristiani
orbis supremo Moderatore , de summo orthodoxae
fidei Signifero, ac denique de coelestium clauium
Gustode eligendo, quo fit, ut ego , si ex collegio
nostro aliquem sumi posse crederem, qui ad Pon-
tificium onus ferendum aptior, nostrisquc tempori-
bus magis, quam uos, esset accomodatus, eum, non
solum uobis probandum proponerem, sed ipse pro-
barem , omnibusque uerae obedientiae officijs absque
mora prosequerer. Verum, quando id mecum re-
putans , non uideo , quem tuta conscientia uobis
anteponam, nec merita uestra, nec mntua nostra
beneuolentia me aliquid committere patiantur, quod
existimationem nostram, uel labefactare possit, uel
tantulum minuere. Recens est comitiorum proxime
praeteritorum exitus. Tunc eramus tyrones, nunc
ex eo conflictu iam ueterani sumus. Licuit forsan
etiam tunc ineptire. Hodie excusatione digni ne-
quaquam simus, si rei bene gerendae occasionem
e manibus elabi sinamus. Qnandoquidem in confesso

a iri Pontificem , Hispaniensem Legatum monet , ne
quantum apud suos gratia ualeret, eos ab Aldo-
brandino disiungi patiatur Montaltum, Sfortiam alios-
que sibi suspectos , Glementinis beneuolos reddere
conatur. Gum ante omnes de Blanchetto agere coe-
pisset, labores difficultatibus uinci animaduertens ,
Tuscum proponit, maxime item probatis Sancti Mar-
celli, Sanctique Glementis Titularibus: sed iltum mor-
bus insanabilis , quo paulo post animam efllauit ,
hunc , quem Aldobrandinus omnibus praetulisset ,
morumque austeritas excludebant , cui praeterea
non parum etiam oberat Aldobrandinae familiae co-
gnomen usurpatum , nec non a Bononiensibus ac-
cusari, quod in contentiosa quadam aquarum col-
locatione plus aequo pro Ferrariensibus stetisset.
b Sepulto Leone , qui Romae aderant , praeter
Sancti Marcelli titularem , ac Madrutium , aegro-
tantes, conclaue ingrediuntur Cardinales. Ea uero
erat conditio , is rerum status , ut nisi post aliquot
dies , de candidatis nominatim , nihil tentatum sit ,
cum unusquisque antequam certi atiquid haberet,
proponi recusaret. Attamen scrutinia [ ut uocanlur]
quotidiana non intermittebantur , quibus Saulius ,
ac Baronius suflragiorum numero omnes antecede-
bant. Interim ex Senatoribus aetate prouectiores ,
quos etigentium aura ad summum sacerdotium in-
uitabat , rem suam agere , uigilare , amicos confir-
mare alienos , atque ambiguos demereri , omniumque
sibi beneuolentiam conciliare. Dnm haec geruntur,
roaiore Senatus parte , ut uidebatur ad Tuscum

est, nobis inuitis Pontificatus negotium haud perfici c inclinante, Madrutius, Sanctique Marcelli Titularis

posse. De re uestra agitur [uenerandi commilitones]
de dignitate, de statu. Ego studium, fidem, operam
meam qualemcumque nobis polliceor, et cumulate
praestabo, totus uobis deditus, totus ad quemlibet
uestrum ornandum, ac promptus, proinde, si mihi,
non ut duci [uos enim ducere, non duci aequum est]
sed, ut comiti, ac ministro uestro, quam tempus
postulat, fidem adhibueritis , de suscepta prouincia,
procul dubio uictoriam reportabimus. Siquidem
uerum est quod Micipsam Regem dixisse testatur
Sallustius ; concordia nempe paruas res crescere ,
maximas discordia dilabi.

Postquam perorauit Aldobrandinus omnes fere ,
qui aderdnt, Cardinales gratijs actis, ab eius uo-

petente Aldobrandino , in comitium ingrediuntur ,
eodemque die Tuscus omnium uoce Pontifex con-
clamatur , atque, e tecto, in quo infirmus iacebat,
ad Sixtinum Sacellum .subtatus, ibique in culcitra
collocatus , ut Pontifex , etiam de Pontificio munere
ab astantibus serio admonetur. Montaltus tamen ,
quod secum de Tusco nihil uelum esset repentino
Patrum consilio minime acquiescens , iuit in alia
omnia. Galli cum ad Paulinum Sacellum, ubi Tuscum
reperiri putabant , conuolassent , a Sixtinis detine-
bantur, ne cum Clemenlinis coniungereutur , qui
pariter Pinetlum , atque Asculanum in Sixtino de-
ambulantes , reique ignaros demorati , ut eos Tusco
lucri facerent , opcram perdidere , utroque ea in

luntate, ne transuersum quidem unguem se disces- d re nihil , nisi, quod Montatto placuisset, se factu-

suros amplissimis sunt uerbis professi. Clementinis
autem non alium, sibi statuentibus Pontificem, alij
contra,re uulgata, ne ullo pacto Clementinus quiuis
Pontifex esset, toto sibi pectore incumbendum du-
cunt. In hac comitialium factionum fluctuatione
VeiTuensis Comes Allobrogicus Legatus, excellentis
ingenij, atque industriae uir, cum ex postremorum
comitiorum successu proxime sequentium difficul-
tates prouideret , Ducem hortatur , ut ab amicis
Gardinalibus ad Pontificatum promoueri curet, quos
ille eius nomine ipsis commendasseL Interea Cle-
mentinos, quibuscunque potest, officijs prosequitur,
iuuatque , interdiu , ac noctu circumcursando , ex
eorum quippe corpore persuasum habens selectum

rum respondente. Baronius interea ad electionem
uocatus, cuin ad Tuscum ferri Patres audiret,
exclamare coepit , conqueri Deum , Beatam Virgi-
nem , Coelicolas appellare , omnesque orare , qui
aderant , atque obtestari , ne Tusco christiani orbis
curam committerent , simul et Aldobrandino diuinam
iram mirari , quando [ ut ille affirmabat ] mundanus
esset homo Tuscus , capitalium criminum reos ,
magis torquere, ac necandos tradere peritus , quam
mansuetudinis , uel humanitatis officia summo pa-
stori necessaria obire, disciplinae quoque ignarus ,
humeros tanto oneri pares non haberet. Quae cum
maxima , et uultus serenitate , et animi commotione
proferret Baronius, superueniens Jusliuianus , altu

Digitized by

Google

9 a3

ANASTASII GERMONII

9 2 4

uoce , eligamus , ait , Baronium : Papam faciamus
Baronium. Quapropter plures de Tusco forsitan
parum securi , eo cum Aldobrandino relicto , Ba-
ronium in Paulinum Sacellum e uestigio raptum
sequuntur, atque ex ipsis Clementinis Taurusius,
Blanchettus , Bellarminus , ac Panfilius , Montaltus
quoque alias a Baronio alienus , ut Tuscum decli-
naret , pro Baronio suam exhibet operam , cui , et
Borromaeus addictissimus uidebatur. Galli quamuis
pro Tusco se se Aldobrandino obstrinxissent , at-
tamen , ut Baronium ab Hispanis recusatum quo-
dammodo ulciscerentur , a Tusco ad eum transeunt.
AJdobrandinus prouinciam pro Tusco susceptam
sustineri non posse , omniaque ad Baronium incli-
nare animaduertens , pro Baronio , et ipse se stare
dixit. Sed Hispani, quid promiserit, illi obijciunt,
Regisque iram minitantes , terrorem inijciunt. Mon-
taltus , ne in Tuscum incideret , Sancti Clementis
Cardinali ,' quaraquam sibi suspecto , se suffraga-
turum Aldobrandino promittit , cui nihii gratius ,
ut qui prae caeteris dilectum rerum potiri maxime
. cuperet. Quod grauissime ferens Farnesius cum
Aldobrandino queritur, plurimumque dolet, homi-
nem sibi nequaquam gratum eius opera collocatum
iri , ubi forsitan Farnesia domus commoda pauca ,
immo incommoda , ac molestias sit aliquando ac-
ceptura ; quamobrem , ait , nisi me , Ducemque
Parmensium, fratrem meum tibi infensissimos uelis ,
pedem te referre expedit , huicque amicorum , atque
necessariorum tuorum non amico , non modo de
Pontificio negotio , nuncium remittere , sed etiam
alia uia Pontificatum quaerenti, quantum ualeas,
etiam nostra causa semper obsistere. Hoc sermone
contristatus , ac pene prostratus Aldobrandinus ,
quo se uerleret , nesciebat. Hispanis namque Mon-
talto , ac Farnesio morem gerere , sibique ipsi simul
satisfacere cupiens, quid in tanta rerum ambigui-
tate faceret, non uidebat, cumque Clementinorum
mores, ac uitam diligenter perpenderet, quem
gratiorem Patribus futurum putaret , non inueniebat.
Taurusium grauior aetas, Baronium Hispanorum
suspiciones excludebant. Blanchettum ipse non pro-
babat. Arrigonium ingratum uocabat, quod enim
aduersarijs suis Leonem elegisset , recusabat etiam,
quod Farnesij amicus, si ad Pontificalum perue-
niret, eum honorem soli Farnesio acceptum esset
relaturus. Bellarminum summo sacerdotio dignis-
simum , rebus suis nec facilem , nec opportunum
fore confidebat, ut qui beneficiorum a Clemente
acceptorum non immemor, non nulla tamen eius
gesta liberius accusasset: etenim prout dabatur
occasio uiuentem Magistrum urgebat pius discipulus,
ne cathedrales ecclesias diu rectore carere permit-
teret , ne illarum curam ambitiosis , imperitis ,
ignauis , uanis , auaris hominibus traderet , ad illas,
nisi pastorali oflicio coram functuros, non admit-
teret , illarum resignationes , quas uocant , seu
renunciationes , prouentu fere toto renunciantibus
reseruato , nullo pacto approbaret , mensarum Epi-
scopalium census immoderatis pensionibus onerari ,

a ne pateretur. Suspicionem augebant Bellarmini ad
Clementem Capua datae iitterae , quibos Dominicae
natiuitatis feiices faustosque dies eximio benefactori,
ut moris est, auguratus, cum anno eodem mortem
obiturum praedixerat, seque proxime sequturo pa-
riter e uita migraturum. Quod quidem in Clemente
exitus comprobauit [paucos enim post menses,
corporis uinculis soiutis, uaticinationi fidem fecit]
in Bellarmino secus, unde materia curiosis data de
sincero homine iudicandi , quod ita scripsisset,
ut creduli , quem breui periturum sperarent , ex-
tincto Clemente Pontificem facerent, qnemadmodum
in Sixto Quarto euenisse aiunt , ariolo quodam diem
ipsum, quo Paulus Secundus defunclus est, eiusque
successorem pauculos dies uicturum , pronunciante,

b electores namque Cardinalem Ruuereum Franci-
scanum , ut cito interiturum , in Apostolico Solio
coUocarunt, quos tamen ipse elusit diu uiuens,
annos scilicet terdecim. Gennasium reijciebant Hi-
spani , quoniam legati Pontificij munus, quomodo
ipsi noluissent, in Hispania non administrauerat :
de Seraphino uiro ornatissimo , quod e Gallia
oriundus esset , licet Bononiae nato , nulla quodam-
modo ratio haberi poterat. Pamphylio non acquie-
scebat Aldobrandinus, quod Montalto magis, quam
sibi addictus putaretur. Manticae, ac Delpbino, ut
Seraphino, obstabat patria : hic enim Venetus, iUe
Vtinensis, oppidi, scilicet Venetis subiecti ciuis,
Hispanis accepti non eranL Bandini abrogata Piceni
legatio ; unde offensus credebatur , atque* aetas , ut

c ita dicam , non Pontificia , quo minus ad Pontifir
catum proponeretur , Aldobrandinum retinebant,
qui et Augutium sibi uitandum duxerat , quod
magnis a Ciemeute beneficijs auctus, purpurae
praesertim honore, in Leonis eiectione habuisset,
immo sibi partem sumpsisset homo sane difficiiis,
morum austeritatem , uerbis , uuituque turbido satis
exprimens. Itaque cum caeteri Clementini , uel non
Itali , uel iuniores essent , quam tanti Magistratus
subiimitas postulabat, Aldobrandinus ubi consisteret,
non inueniebat.

Habebat ilie , praeter superius nominatos , in
suorum numero Camilium Burgesium biennio , uel
paulo plus quinquagenario maiorem, Senis nobili
genere oriundum, Romae tamen natum, hominem
d uitae innocentia , prudentia , modestia , humanitate,
alijsque heroicis uirtutibus , spectatissimum , Ro-
manae aulae , ob morum etiam suauitatem in primis
gratissimum , doctrina praestantem , amplissimis
muneribus , et domi , et foris laudabiliter perfun-
ctum , Clementi Pontifici in publicis negotijs ita
probatum , ut ab eo tandem Cardinalatus honore
donatus sit. Huius in rebus gerendis solertiam ,
ingenij dexteritatem, miram ad pubticum commodum
propensionem , praeclarasque animi dotes contem-
platus Aldobrandinus , dum , ut philosophus Ule,
hominem quaerebat, eum ad Ecclesiastici Imperij
fastigium opportunis officijs sibi pro uirili parte
euehendum proponit, remque cum Sancti Georgij
Cardinale in hanc fere sententiam communicat:

Digitized by

Google

ga5

COMMENTARIORUAI LIB. VI.

926

Iam uides [ illuslrasime consobrine] quibus pro a ambiguitate, nisi Burgesium co»ites, quem tantae

creando Pontifice premamur angustijs , quibusque
rerum difficultatibus. Piget me sane, pudetque, nos
pro Tusco susceptam , ac pene absolutam operam
misere lusisse , qua procul dubio , nisi nos ami-
«orum [ut uideri uolunt] fides fefellisset , morbo
hoc comitiali iam liberi essemus, nec eiusraodi est
accepta repulsa, ut quod amisimus, nouis oflicijs
reparari posse confidamus. Montaltus enini praeci-
puus consiliorum nostrorum euersor, ne de Tusco
aliquid ulterius tentemus, cuilibet ex nostris, etiam
Sancti Clementis Titulari sibi prius suspecto, se
adbaesurum pollicetur, a quo tamen ita abhorret
Farnesius [cui salua conscientia semper placere
studeboj, ut si in hominem illiun inclinemus, tum

expectalioni parem faciam , non inuenio. Ipse est,
ait Aldobrandinus. Burgesius est , si tibi quoque
arriserit, ex hoc nos carcere liberatui-us. Quid igitur
moramur, inquit Cynthius ? Ego talem uirum mihi
anteferri non grauabor. Eamus quaeso [mi ornatis-
sime consobrine] quodque e renostra fore exislimamus,
diutius dUlerri non patiamur , etiam , ne ab ijs ,
qui Burgesium aetate antecellunt, amplius poliumli
Pontificatus spe deiectis, nostra quomodo non crc-
dimus , eludantur consilia. Quando ita ccnses [ait
Aldobrandinus] huc nos tota cogitatione conuerta-
mus. Tu quiesce , donec ego cum Ilispanis, Mon-
talto , ac Farnesio , negotium compono, quos simul
ac, ut spero nobiscum sentire cognouero, confestim

suam nobis , nostraeque domui , tum fratris iram b gerenda expediam. Cum haec dixisset , Sacellum

disertis uerbis minari ne uereatur. Baronium mi-
rum in modum auersantur Hispaui. Sancti Marcelli
Titularis , uel agit , uel breui acturus est animam.
Alij omnes sua habent satis nota impedimenta : in
eoque statu res est , ut , nisi in Ciementino quo-
piam dissidentium desideria quiescanl , aliunde nobis
inuitis sit futurus Pontifex accipiendus , unde so-
cordiae simus merito insiinulandi , quod cognati,
praeclarissimi , ac singularis benefactoris nostri ,
beneficijs quodammodo conculcatis, eius beneme-
rilos alumnos destituerimus , quorumque conatus
fregimus, eorum arbitrio nos, nostraque imprudenter
exposuerimus. Quapropter in id toto pectore in-
cumbendum , ut ex corpore nostro absquc mora

ii cutn Arri-
. . .

Sixtinum ingressus , ad aurein ]
gonio inibi deambulantis , ore admoto, bono inquit
animo esto: te Papam facere uolo. Nemini id pandas,
teque intra tuum cubiculum contineto: deinde abijt.
Burgesius inexpectato nuncio pene obstupefactus,
facie mutata, nullurn edidit uerbum, rei nouitatem
admirante Arrigonio, qui ex eo percontatus, quid-
nam id esset , quidque illi accidisset , adeo per-
plexuin , indistinctumque responsum accepit , ut
uec ille fere balbulientem satis intelligeret, nec
interrogalus , quid responderet, scire uideretur.
Mov Burgesius totus commotus, in suam secedens
cellulam ex Cynlhio accipit , quae erga eum mens
sit Aldobraudiui. Qui interim Hispanis Baronij metu

ad rei summam proponatur, qui uel moribus, uel c liberatis, quaeque de Tusco Sanctique Clementis Ti-

opinione humanus , officiosus , iucundus , ipsa prae-
cinente fama , futurus existimelur. Huuc ego iam
animo designatum Patribus exculiendum exhiberem,
nisi a ratione alieuum putarem , eum me propo-
nente , tibi praeferri debere , quem nec aetas , nec
uirtus magis , quam le commendarent : proinde
praestat hujus consilij mei summam ex tuo ipso
consilio pendere , teque auspice , et auctore , tot
dissensiones componi, totque fluctuantium animorum
perturbationes , te consultore tranquillari. Ad le
igitur fidenter confugio , tc ex antmo precor , ob-
testorque , ut mihi his molestijs pene obruto adesse,
ne graueris, immo in causa tanti momenti eam
operam ponas , qua et christiano orbi nostra prae-

tulari Montaltus, ac Farnesius cupiebant, se abunde
praestiturum professus, Burgesio ulmmque facile
conciliauit.

Quare ne quid ex mora contra moliendi senio-
ribus ansa daretur , omnes simul Burgesium adeunt;
ad Paulinumque Sacellum gratulantes dedilcunt.
Quod cum in comitio diuulgaretnr eo caeteri cer-
tatim aduolanles, ut moris est, decimo calendas
iunij anni quinti supra millesimum , ac sexcente-
simum electionem perficiunt. Electus , Camilli no-
raine suppresso, Paulus deinceps uocari uoluit. Cum
autem clectionis negotium noclurno fuisset tempore
absolutum, placuit ad uitandum Populi tumullum,
conclaue ante auroram non aperiri. Itaque summo

cipue industria optatus cito detur pastor, et existi- d mane proxime sequentis diei nouuin Pontificem

mationi nostrae , quantum tempora exigunt mature
consulatur , cuius quo maiorem, proxirae elapsis
comitijs aliena culpa iacturam fecimus, eo magis
summo studio enitendum , ut accepta damna aliquo
modo resarciantur.

Cui Cynthius : quiduerbis opus est? Iam quantain
in me habeas potestatem non ignoras. Ipse quoque
de huius negotij fine non parum anxius, quae me-
ditaris , laudo , te quocumque iueris , haud inuitus
sequar , quodque familiae nostrae conducere uisum
fuerit, id totum semper probabo, semper, ut per-
(iciatur, curabo. Hunc uideamus, an is, cui tantum
tribuis, et Sacro Collegio gralus futurus sit, et
rebus noslris opporluniis. Ego ccrte in tanta rerum

succollantium humeris in Beati Pelri fanum dciatum,
el super aram maiorem collocatum, Purpurali iterum
de more uenerati sunt, moxque in Pontificium Pa-
latium reductum, Principum Legati, Proceres, amici
gratulabundi omnibus laetitiae signis iuere salutatum,
inter quos fuit, et Anastasius Pontifici semper charus,
semper probatus. Semina amicitiac iecerat equilis
Gratiosi infortunium , quein cum ignolus homo in-
terdiu in facie uulnerasset , Clemens Pontifex, ut
Vrbinalum Dux, cuius ille eiat negoliorum gestor,
omnesque Principes se ciusmodi flagitia, pr.tesertim
in publicam personam perpetrata , seuerc ulturum
inlelligerent, crirninis suspectos in carcerem trudi,
in facinoris auclorem diligentissime inquiri, ulqnc

Digitized by

Google

9 2 7

ANASTASII GBRMONII

938

Aposlolieae Camerae , quam uocant, Auditor Bur- a
gesius quaestioni praesset magna animi commo-
tione mandauit, quaeque agerentur Anastasio eiusdem
Ducis oratori subinde communicaret. Qua occasione
cum Burgesius, atque Anastasius alter alterius mo-
-rum suauitatem inuicem degustassent , reciproca
utriusque beneuolentia est inter eos conciliata. Ana-
stasius enim Burgesium ad Cardinalatum euectum,
ad publicas functiones, perque loca ab arbitris re-
motiora haud raro comitari, cum per occupationes
liceret, domi inuisere, omnibusque ofEcijs demereri:
iamque ex longa consuetudine plurimum aucta fa-
miliaritate, cum Burgesius biduo antequam comitium,
uude egressus est Pontifex, ingrederetui*, urbis parte
cum Anastasio animi causa de more emensa, ante
eius domum data opera transiret, ut ibi eum si- b
steret, nec impetraret, obortaque esset propterea
inter eos quaedam amoris controuersia , hoc ulterius
progredi insistente, illo , ut omnino maneret, ur-
gente , Anastasius subridens his fere uerbis litem
diremit :

Me tibi modo non obsequi [uir illustrissime] mea
admodum interest, ne si domum redire nescias,
teque tui non inueniant, in me tantae iacturae cul-
pam conferant , namque quod te unde deduxi , non
reduxerim , quamobrem rusticus utique , et inur-
banus sim , si te solum binc discedere patiar. At
ego [respondit Burgesius] pumilio ne tibi uideor qui
nequeam inueniri? Extra iocum, inquit Anastasius,
nee boni mores, nec eximia humanitas tua, quod
condonas me accipere sinunt , quin et mei me in c
aedibus tuis opperiuntur. Ille tandem excusatione
accepta Anastasium secum ire passus est, cumque
eundo in sermonem, de fuluris comitijs incidissent,
si quinquennio, aut sexennio maior esses, ait Ana-
stasius , ad Burgesium conuersus , non dubitarem ,
quin toto plaudente Senatu, antequam comilium
clauderetur Pontifex renunciarere. Alia sunt [mi
Germoni] praeter immaturam, ut censes aetatem,
quae tne ad Pontificatum ineptum reddunt , re-
spondit Burgesius [philaftia namque decipi non soleo],
uirtutum scilicet supremo sacrorum administro ne-
cessaria supellex : Cui Anastasius: eas tibi uirtutes
in promptu esse indicat tua ipsarum uirtutum men-
sura ac testis modestia , qua inuidiam superas ,
bonorumque animos magis magisque tibi in dies d
obstringis. Cum inter Cardinales conuenisset ne-
minem sexagenario minorem esse ad Pontificatum
admiltendum, prorsus mirabile fuit, Burgesium
multo iuniorem integra ualetudine, uitaque diutur-
nioris indicia praeseferentem pluribus, et senioribus,
et de republica benemeritis patribus fuisse praelatum,
adeo ut non humana industria , sed diuino afflante
spiritu , summus Christianorum Pastor constitutus
existimaretur, mirabile, inquam, post longam disce-
ptationem , et sententiarum uariationem homines ,
tum uirtutibus conspicuos, tum aetate Burgesio an-
tiquiores nihil tale cogitanti posthabitos : sed ut
diximus, diuino consilio factum, ut ad Ecclesiae
clauum sederet , <rai longiore administrationis cur-

riculo afflictum gregeni iacilius erigeret, atque im-
piorum diaboli sateliitum cahuunijs uexatum defen-
deret. Haec dum gratularetur, loquentem Anastasium
excepit Pontifex miro pudore , atque humanitate,
responditque , quod sibi tribuebatur , id se amici
beneuolentiae tribuere, quocirca. aiti., elapsis pau-
culis diebus , quibus gratulantium officijs. operam
dare consuetudine suadeor, mihi < pergratum erit ,
Anastasi , de grauioribus negotijs teeum agere ,
atque inter caetera de septimo tuo decretalium
libro in lucem edendo, in quo quantum industriae,
et studij posueris, non me fugit.

Verum quando continuis qccupationibus distractus
etiam in rebus magni raomenti segnior forsitan fu-
turus sum, quam oporteat, tuae partes erunt me
interdum officij mei admonere , et si quid ad bene
administrandam rempublicam conferre , quomodo-
cumque arbitrare, id omnino mihi amanter iudicare,
quod ego te non solum rogo , sed quanta maxime
possum auctoritate, praecipio. Hisce. concitatis sti-
mulis Anastasius, aliquando salutatum ibat Ponr
tificem, iuissetque frequentius, nisi inuidorum pro-
teruiam timuisset , nihilominus , quantum tempora
exigebant, omni excusso timore, quae publicam uti-
Jitatem spectare uiderentur, ad Pontificem audacter
deferebat. Commodum autem euenit, ut Anglicani
Regis negotiorum gestor Pontificem alloqui cupiens,
ac reiectus, cum Anastasio, cui plurimum fidebat,
quasi iniuria accepta , male se habitum conque-
reretur, quod aegre ferens Anastasius, statim adit
Pontificem, oratque ut ei potestatem sui faceret ,
quem de Regis reconciliatione cum Romana Ecclesia
probabilia , grataque in medium aiferentem ad eius
praesentiam admitti expediebat, a quo etiam tanti
negotij perficiendi ratione explorala , rem difficil-
limam, sibique gloriosissimam, et animosius aggredi,
et facilius absohiere potuisset. Pontifex id se inscio
neglectum excusans, Anastasio mandat, ut quam-
primum ad se hominem adduceret , qui cuin a
nonnullis pariter Anglicanis sibi strui insidias, suos-
que obseruari progressus animaduertisset , unde in
magno periculo positum esset, quod sibi agendum
erat , nisi secreto, remotisque arbilris ageretur,
solus ac sine teste ad Pontificem introduci rogabat,
qui propterea cubiculi Praefecto iussit, ut quicumque
Anastasij nomine audientiam petitum iret, confestim
admitteretur.

Sane Angliae , siue ut ipse appellari uoluit , ma-
gnae Britanniae Rex falsis opinionibus nuncium
remissurus uidcbatur , auitaeque religioni interce-
ptum honorem redditurus , acforsitan reddidisset,
nisi in eius caput, totiusque regiae domus exitium,
detecta etiam nonnullorum catholicorum conspiratio
multorum laborum speratum fructum abstulisset.

Cum publicae necessitates , Clemente Pontifice
publicam pecuniam adeo absorbuissent, ut exhausto
aerario , nec uectigalia , nec alij prouentus , uei
reipublicae bene gerendae sufficerent , uel augeri
commode possent, ac de uendendis triremibus con-
silium iniri audiret Anastasius , quo erga Sedem

Digitized by

Google

9 5 9

COMM ENT A RIORUM LIB. VI.

9I0

Apostolicam ferebator aifect» hoKtatnm ife Pontificem, a bertus, Atanas, ioannies : Gallensis, ;quo* sequtus

ne imperij sui maritima praesertim foca triremiunt
praesidio , ac robore spoliari patiatar , quaudo ex
eo consilio apud omnes etiam remotas gentes non
parnm existimatioais publtcae digoitati smiui detra-*
etum iri ipse pro saa prudentia satis intelligebatj
Proinde cum 1 res ecclesiastica ma^nnm inde esset
fax dies acceptura detriinentum, triremes omnino re j
ttnendas esse, nec sumptibus parcenduna , quos
tamen procurante Anastasio plunmum minui posse
eius amieus nauticae artis peritissimus, rerum ad tri-
remium usuin necessariaTum coaamentariolo confectd
perspicue ostendit , quo Pontifex • impeosas antea
factas modnm excessisse monitus, gratijs Anastasio
actis, quad in Apostolicam Sedem bene animatus

est Bernardus , aifler Gompostelhmus archidiaooaus :
tandem Innocentij auOtoritate in publicum . 'eaijt ,
Decretatium epistohunim uolumen at Petr» < Beo*«
uentano 'concinnaUnjBx^nee non ahnd eiusdem Poo>
tifiois iussu oxgeheralisGuncUiji^feranensip decretds
desumptwrn, a Tancvedo postea Bonbniense ex iHe«
norij Tertij 'cDDgtituiiohibus 1 ductumi, riooissime >d
Gregorio Nonp eitis Raymund* opera,! qui huper «
Clemente Octauo in numerbi san^toruaa adscripoxs
est, pro materiarum nifcrietate quinqup libris dtstia-i
ctum. Sextum eodem ordine uomposoit Bonifaciuj
Octauus, et Clementinas ChMnensl Qoihtps] Septimo
principium dedit Gregorlus Terrias^deciwius^ Ststus
Quinlus incrementum :> ' cum; GWmente Octauo de

utile oousiiiom dedisset , stntentiam mutauit , li- b eiusdem librt editiotte pluries feliciBer actitatubi:

belliqu* auctoreth , et praemio dignum censuit, et
se illias opera usurum promisit.'

Sumptuosissimarm, ac magnificentissimum Sacellum
fat Liberiana aede eatruere cogitante Pontifice, ubi
ueneranda Sanctis&imae Deiparae imago, Beati Lucae
pennicillo expressa, ab humiliore looo transferenda
collocaretur , cum ad opus praestantioribus. archi-
tectts certatim concurrentibus, unusqoisque eam
sibi prouinciam deposceret; Anastasius, tum loci am-
ptitndini , tum Pontificis pietati consulturus in re
architectonica uersatissimum hominem proposuit ,
cuius indostriae totius est operis pondus commissum.

Gumque Pontificis mentem erga bonum publicum
satis exploratam haberet de septimo' decretalium

nunc longo Cardinalis PmeUi stutho, et diligentia
ea faota est ooastitutionum eollectioy -ot addUis Pau-»
ttnis, si in lacem prodeat, et edenti mvdtatn laudemi
et upiuerse maguum stt commodum (aUaturast <

Haec Paulus Poo tifex alaqri > Iroote esoipieus \
Anastasio laudato, se quae de sef^im«mrasBo|pdoBs^
atque usu ineepba essent, ut iniiiiiiii pwpictrontm
opportune caraturum, phisqaam semel promkit, Gafi
extineto in subalpinis cuiusdum Patochialis Sacer»-
dotij rectori successor dandus esset, oenttuu Caim>
ralium ducatorum [quos uocant] aonuam peoskmen
ex prouentibus eiusdem sacerdotij sumendam, dssi*-
gnauerat Pontifex Anastasio, Uec non tercentoruao
nummorum aureorum reditu oonstaiis contoJerat

libro edendo sedulo urgere coepit , maxime lauda- c sacerdothtm cum Rueris nobilibus uiris Astensibus

bile fore astereus, reiqoe publicae ualde otile sparsas
summorom Pontificum constitutiones in unum uo*
lumen coaetas, cum uniuerso chrisliano .orbe com-
mnnicari. Quid enim Principi gloriosius, quid ad
immortabtatem consequendam certius esse, quam
leges condere, leges inquam, quibus mundus regi-
tur, et conseroatur? id ad diuinitatem proxime
accedere, siquidem Deus praeter naturae legem in
hominum oordibus impressam, decalogum [quem
legum sutnmam atque epitomen appellat Augustinus]
■ etiam nobis praescripsit, estque iegislatoris nomen
adeo ceiebre, ac speciosum, ut et ipsi Ethnioi suos
legom cohditores in summo pretio habuerint, sicque
Mmos, Lycurgus, Solon, sc Romulus a Cretensibus,

in eo se sacerdotio patronatus ius habere reclamao>
tibus, AUobrogum Dux ab Anastasio petijt, ne ilmd
acciperet , per suumque iegatacn admooetfi sifai
subiectos mandauit, ne deincep^ ipso inscio, ulla
seu peterent, seu acciperent in sua dkione sita
sacerdotia, alioquin impetratiqrum possessione carir
turos. Hinc Anastasius smnpta oocasione ad Ducem
has dedit iitteras: >
Ex ijs quae ad te proxime scripsi [ Dux sereni»-
sime] quid de tuis, tuorumque maiormn Aposte*
Ucis priuilegijs eum Pontifice, ac Prodatario egerim^
quaque diligentia, ac studio, ut confirmentur, in*
sistam, iam cognouisti: in eodem uestigio cdnstan*
tissime institurus, donec quae pettmus asseqUamur.
Spartanis, Atheniensibus, et Romanis magnis sunt d Verum quoniam ex tuis ad me tuumque legatum

hoooribus affecti, dignique summa uefteratione exi-
stimati. Sic Numa Pompilius religionis legibus bel-
licosum populum ad Deorum cultum proniorem
reddidit. Leges quoque sanxerunt Tullus Hostilius,
«t Ancus Martius , multo plures Seruius Tullius.
Eiectis Regibus alias alij leges promulgaruut, quas
•in unum corpus redactas Theodosins Magnus pri-
mum sub Codicis nuncupatione emisit, deinde Iusti-
nianus per Pandectarnm aherius Codicis Nouella-
rumque constitutionum uolumina disposisas , aeterna
obseroatione dignas Fecit.Exreceorioribus,et publica,
et priuata auctoritate leges ediderunt Isydorus ,
Burchardus, Iuo, Gratianus, aliquo post tempore
Bemardus Praepositus Papiensis, et post hos Gi-

quarto idus sextilis mensis datb litteris ea priuile-
gia aliter isthic inteUigi audis, quam oportet de
eornm interpretatione , tecum liberius agere mihi
hcere arbitratus sum, ne Ministri tui decepti, te
eliam ioukum inuiti decipiant, te inquam, quem
ego , religiosissimum Principem phtries expertos
probe noui, haudquaquam inhiare atienis, sed tua
sorte contentum aiios potius beneficijs, atque ho-
noribus qootidie deutncire. Nam etsi prudentia,
atque eruditione praestas, cnm tamen [pace tua
dixerim] ijs facultatibus , quibus sacra a profanis
distinguuntur, operam nauare tui stmiles non saleant,
utique periculum Imminet, ne ab iliis praecipue
supplanteris, qui ul fit, nec quae Dei, nec cruae

117

Digitized by

Google

ANASTASII GERMONH

93t

Principum sunt, sed sua tantum quaerunt, de pro- a
prijsquecommodis solliciti,caetera turpiter negligunt.
Quare, ut posthac circa materias, uulgo beneficiales
nuncupatas, in ■. promptn ; sit, qnod uel iraperitos in-
struat, uel arrogantium retundat temeritatem, eo-
rumdemque priuilegiprum apud tuos, et ubique
asserat auctoritatem, pro ea, qua te prosequor
beneuolentia, atque obsemahtia, qttae ad rem faciunt
tummatim ad te praeseribenda duxi, quo, et tu
calua conscientia, ut libuerit, munere utare Pon-
ttficio, et si qui sint ueritalis: oppughatoresj pietati
tuae fuctim iacere non possiat. Itaque tritum est
axioma [optime Princeps] quod sicut ab omnium
bonorum auctore duo creata snnt maiora luminaria,
solem nempe, ac Junam, ille ujb splendore suo dtem
nobis aperirat, haec ut rioctwrnas tenebras dispel- b
leret, ita duas esse «i terris constitutas potestates,
sacram , ac profariam ', sacerdotes scdicet , ac mrindi
rectores , utque luna suam a sole lucem mutuatur,
sic mundanam a sacra potestate uirtutem aecipere,
et ornamentum. Quapropter omnes nationes, quam-
uis barbaras> uerique Dei cognitione expertes , in
summo semper prelio saqerdotes habuisse, eorura-
que praeoepta, diuinum praesertim cultum spectan-
tia, tanquam leges, semper ueneratas esse, espio^
ratius est, quam ut probatione indigeat. Quod a
nobis ad aeternam uitam per Baptismum uocatis-,
et Christo militaritibus, ea magis faciendum, quo
perfectae fidei charactere insigniti,sacerdotes nostros
diuiriorum misteriorum custodes, ac dispensatores
multo maioribus honoribus dignos profitemur, ut c
<pii in Apostolornm Principe Petro consecrati, Re-
demptoris postri ore audire meruerint eoriiiri .fident
perpetuam futuram. Horum caput, ac Magister
Romanus Pontifex, cum Jesu Christi Yicarius sit, ac
Petri successor, eamdemque cum ipso Petro habeat
potestatem, dona, spiritualesque gratias, et bona
omnia Ecclesiastica, ut libet, administrat, largitur,
distribuit. Quare quodcumque iuris in sacerdotijs,
afijsque rebus Ecclesiasticis habere uidentur Prin-
cipes, quantumuis supremi , id totum non ei pro-
pria haberit auctoritate, sed ex Pontificum indul-
gentia, ac liberalitate, quandoquidem in sanotuario,
hoc est sacro Ecclesiae patrimonio, partem sibi
nequit sumere, nisi qui eorum beneficio, ut Yi-
carius, ac ex priuilegio ad eius usum admittatur. 4
Priuilegia uero, quoniam priuatae leges dicuntur,
stricte, ut aiunt Iurisconsulti , intelligenda sunt, nec
ultra id, quod continent, extendenda. Quod uero
ad sacerdotia, seu beneficia Ecclesiastica attinet,
Maiores tui a Nicolao Quinto, alijsque Pontificibus
duobus donati sunt priuilegijs, alterum est, quo
nemo ad Metropolitanas, Cathedrales Abbatialesue
Ecclesias in isto dncatu sitas , nisi ab ipsis probatus
promoueretur; alterum quo inferiora sacerdotia eo-
rum tantum subiectis, seu alijs ipsis gratis personi6
conferrentur. Duo uero sunt sacerdotiorum gienera,
libera scilicet ac personalia , seu iurispatronatus ,
haec ex eorum fundatione, uel dotatione, uel dotis
augmento, ( uel priuilegio constant. Sancli Benigni

933

Fructuariensis Abbatiale sacerdotium a Gregorio
Tertio decirao iuris patronatus .babet priuilegtum
Stafardae, .Casae nouae, SaUcti Conslantij, Altae Com-
bae, aliaque transalpina Abhatialia monasteria, cum
cisalpino Episcopatu Fossanensi ex alijs superius
enumeratis titulis eiusdem iuris sunt. In his omni->
bus facultatem hahes praeseritandiy: ut aiunt, hoc
est ad eorum administratio&em quos nolueris, iure
canonico probatos rectoresjpmponendi. Libera autem
sacerdotia ab summorum Ponliflcvun, Episcoporum,
aliorumque collatoi-um arbitrio omnino. pendent. In
bis cum .ijdem matores tui nihU iuris habentes , plu-
ribus Christianae pietatis argum^entis sanctae Apo-
stolicae Sedis patrocinium sibi conciliassent , utquC
fidei catholicae conseruationi consUleretur , Summi
Pontifices hoc eos priuilegip cohonestarurit, ut ib»T
iorum Ecclesiarum rectores eligepdt, nisi ipsts, ipsor
rumque successoribus grati essent,- rite electi rion
intelligerentur. Est nihttominus considerandum con-
sensum huno uocari non posse [ut de inferioribus
saccrdotijs dictum est] jus nominandi, siue prae-
sentandi : est> enim haec.qriaedam honoris praero-
gatiua, qiibddam liberatitatis pignus, ac beneficium^
quo ij Pontifices religiosornm maiorum tuorum
merita insigni .aliquo praemio digna censuere,'ob
id etiam ne cum istae prouinciae' uestrae ' magnis
^int undique. Principibus finitimae, ignoti, atque
impij Satanae ministri spiritualium dignitatum abusu
Allobrogum Duces in summa allquando pericula
conijcerent. Uaec tibi quamuis fortasse minime noua,
non crant silentio praetereunda [Prineeps serenis-
sime], ut cum de rectoribus istarum Ecclestarum
creandis nomine tuo Romae agitur, caueant isthinc
scribentes, nec uerbis nominandi , aut praesentandi
uilo pacto utantur, quae iuris patronatus tantum
sac&rdotijs conueniunt, non autem his, qnae ut di-
ximus, sunt natura libera. Hoc autem priuUegium,
de quo hic nobis certameri est, utrnm personale
tantum sit, an etiam reale hoc est, utrum succes-
sores Ludouici, cui concessum fuit, comprehendat,
an cum eius uita finierit, ego nec laboribus, nec
officijs parcam, quo, non. solum Ulud reale, sed
[quod Prodatarins negat] etiam uniuersale, siue
generaleesse euincam, in tuisque non minus Gisal-
pinis, quahi Transalpinis Prouincijs locum habere.
Cum uero Pontificium sit, quod deferidimus priui-
legium, si ut spero, cum LudouicO extinctum non
fuisse siistineamus, ne alia de causa in controuer-
siam amplius uocetur, a te maximopere peto , ac
quaeso, ut eo utare, quomodo a sapientissimo Prin-
cipe expectandum est, cuius ego prudentiam explo-
ratam habens, non dubito, quin te Apostolicae
Sedi Ha probes, ut nec Pontificiae interpretationis,
ut ita dicam, subeas discrimen ullum, nec Ponti-
ficijs ministris ansa praebeatur de priuilegij aequi-
tate inique iudicandi. Haec quoad maiores Ecr
clesias. Quo uero ad aliam priuiiegij partem, qna
inferiora sacerdotia tibi snbiectis, gratisque personis
reseruantur, priuilegij praerogatiuam re ipsa inte-
gram tenes, quandocumque ad eadem sacerdolia

DigitiEed by

Google

9 33

CO.YIMENTARIORUM LIB. VI.

934

promouendi, te etiam nemine uominante, ex priui- a tamen ad diplomatis interpretationem attinet, tgp

inter futuram, ac perpetuam memoriam nihil inter-

legij praescripto a Pontifice eligantur. Nec aliquid
tibi propterea detrahi putes, quod promouendos ,
uel non nomines, uel non praesentes, id enim in
eiusmodi sacerdotijs, nec Reges, nec alij Principes
faciunt, qui satis habentes suos in sacerdotiorum
collatione externis praeferri , promotos ad impetra-
torum possessionem statim atlmitlunt. Quam ,tu, si
saluo priuilegij tui iure, a Pontifice promotis for-
sitan deneges [quod ego adduci non possum, ut
credam] uereor ne apostolici beneficij abusu, bene-
ficij usum eo magis tibi difficilera reddas, quo iam
priuilegium Subalpinos non comprehendisse, et cum
Ludouico interijsse Pontificij ministri, ut superius
dixi, opinantur, immo aperte contendunt. Proinde

esse pro uirili parte accuratissime sustinebp. Cae^
terum [magnanhne Princeps] quoniam nullam in
sacrario, nisi tribuente Pontifice obtines potesta-
tem, de tuis priuilegijs ita statuendum, ut eorum
usu , nec existimationis detrimento , nec reuocationi*
periculo exponantur. Longior sum quam tua, tum
pietas patitur, tum moderatio : sed cum aliquando
etiam a quibus minime ueilem tibi obijci audiam,
quod summi Pontificis iurisdictionem non nihil
perturbes, immo, et erga ipsum Pontificem, ut p«»
est, minime sis officiosus, calamo parcendura npn
duxi, persuasum habens, mihi assiduotuarum uivt
tutum praeconi , tuaeque dignitatis studio$issiroo

quod erga huiusmodi promotos, Caesar, omnesque h plenam fidem adhibitam iri, ac sj quid afiena «ulpa

Reges constanter faciunt nequaquam negligendum
qui, ne Pontificis maximi, uel conuellere, uel ne-
gare aurtoritatem uideantur, npn patronalium sader-
dotiorum possessionem in eorum prouincijs neque
interturbari, neque retardari permittunt Quare cuu)
tu, non minus christjana pietate, quam terrenae
potentiae amplitudine conspicuus, ac probatus, itt-
signe etiam beneficium a Ciemente Pontifice in
Mauritianos tuos nuper collatum ante oculog habeas,
non dubito, quin grali semper filij officia erga
communem matrem Romanam Ecclesiam sis cumu-
late, et usquequaque praestiturus. Interim ministros
tuos non ignorare uelim priuilegium tuum, de
quo hic modo disceptatur, quamuis reale, non

huiusmodi, ut ego interpretpr, atrocjssimis calunv
nijs causam suggerere cognoueris, id nt confestim
emendetur, prorsusque tollatur, te pro tua prut-
dentia sedulo curaturum. Interea sinceri animj mej
pignu$ hoc laeta fronte accipe, ac uaje. Roinae
sexto calepdas septembris , anno bumanae salntif
miilesimo sexceuteeimo quinto.

Litterae Apastasij supremis Magistratibps |iberiq-
res uisae, quam mores ferrent, indujgen^iores in
Principem consiliarios ita affecerunt,' ut quamuy
uera esse, quae scriberentur, ad diuiauwque hp-
norem pertinere nqn negarent, scriben^em tjmen, ut
ipsi dicebant Sedi Apostolicae addictissimum , nop.
solum non probarent, sed qnasi reprehenderenir

autem personale esse, immo, et citra aeque ac ultra c Dux contra Anastasij ingenuitatem , charitatem mpr

alpes locum habere ipsius etiam Pontifieis ore euin<
camns; in sacerdotijs tamen in Roinana curia ua-
cantibus, ac Pontificum coUationi consequentcr re-
seruatis, auctoritatem , uel ius nulium obtinere ,
maxime quod Pontificijs constitutionibus titulo de
Praebendjs, in sexto Decrelalium libro inserlis, siue
generatim, siue speciatim in priuilegio tuo non est
derogatum. In curia uero uacare dicuntur, quae
Cardinalinm, uel aliorum Sedi Apostoiicae re ipsa
seruieutium, morte rectoribus uiduantur: quod et
in amplissimis Gallicanis priuilegijs [quae Concor-
da,ta appellantur] obseruari quotidianae, ut ita di-
cam, uacationes aperte demonstrant. Pontifices
namque nuUa, uel nominatione, uel regum con-

nitiones cum summa in eum beneuolentia , conr
iunctas pleno ore laudare aegerrime ferentibus, qu.i
technis, malistjue artibus ab amipitia Principis exi-
mium uirum diuellere studebant. Quos iUe uitae
innocentia seraper elusit, semperque conculcaujJ^
Et quidem Anastasius raordacium, atq&e inuidorum
aculeos etiam beneficijs obtundere quandoque solitps,
simul Pucis animum quotidie in se propensierem
reddebat, quod curn saepe alios, tum praecipue
patuit cum abbatiale Caramagnae sacerdotiura, Saucti
Clenaentis Cardinalis morte rectore orbatam aPaulp
Pontifice, Pio item Cardinali collatum est, Duce
,n»mque prjuilegio suo [de quo tunc Romae discepta-
batnr] injuriam iUaf.am acriter conlendente, ac rite

sensu expectato, defunctis rectoribus, quos uolunt, d collationem factatn negante, Auastasius ex Putei, ac

natjpuales tamen dant semper «bsque uila contro-
uersia successores, pec. quantum mente prospicio,
tantuurm refert, nulhun, uel a Pontifice, Uel a
Prodatario ea de re huc usque fuisge uerbum

. factum,, quandoquidem «b ipsis priuilegij oppugna-
toribus de eiusdem priuilegij parte, uermentionem

.fieri, uel ratiqnem haberi, ratiooi omnino repugnat:
nam cum prjuilegium etiam ultra alpes uiribus
carere contendant, fuerilque insuper diploma nofi

• ad perpetuam, sed ad futuraro rei memoriam di-
reclum, unde ut aiunt, prjuilegij facultatem cum
Ludouico perijsse. manifestum est, de Curia.Ubi)s
sacerdofiiorum uacationibus agere,, esset quodam-

. wodo, quod aperte reprobant, tacite approbare. Quod

Crescentij Rotalium iudicum sententia, tametsi non
proraulgata , ■ ducale ius ita sustentaujt , ut prjore
collatiooe abrogata sacerdolium in nepotem Burge.-
sium, ipso urgentp Duce a Poptifice tandem transla-
tum sit,

Per eos dies.a secretis eiusdem Ducis primarius
Roncatius Romam . missus eius nomine Pontifici su-
premam ori»is christiani raoderationem delatam gra-
tuIatururS, cuna per ( Uetruriam rediens, Florentiani
peruenisset a magnp Duce perhonorifico acceptus
est hospilio, quod ab Hispanis obseruatum', Roqca-
, tium suspecturo fecit, .iie contra' ipsos aliquid esset
naolitus, quibus magnus Dux ad Gajlorura auucitiam
inclinare, animumque ab AUpbrogura Duce alienum

its

Digitized by

Google

935

ANASTASII GERMONII

y36

habere uidebatur, nec sane ab re,quaudo a triullo a tamen ingenio, anitno, cousilioquc constare adeo,

tempore mter utrumque Principem , uec per lilteras,
iiec per internuncios, nec alio modo ulla beneuo-
lentiae intercesserant reciproca officia, uel argii-
menta. In re incerta erant', qui Roncatium illuc
praefectum indicarent , nuptiarum concUiandarum
gratia inter natu tnaiorem Hetrusci Principis filiurn,
cum AHobrogici aetate pariter fitia grandiore , sed
Hispani ei nouitati aliud subesse rati, ab amico
Anastasio, .cuius fidem satis exploratam liabebant ,
diligenter sciscitari , an de Roncalij Florentina neg*o-
tiatione aliquid accepisset, qUi se nihil scire, nec
quidquam audisse respondens, Roncatij transitu- ex-
cusato, quod fectum fuerat, statim ad Ducera de-
tulit, ut quantum eius interesset, opportune admo-

ut nihil exthnesceret, difficullalibus non frangeretur,
quaeque hutnanilus accidunt, facile despiceret. Ita-
que Pontifex quatuor ac uiginli dierum tennino Ve-
netis ad deliberandum dato, cum de iniuriosis le-
gibus antiquandis nulla reliqua spes esset, pcrti-
nacium hominum contumacium ulterius tolerare
indignum existimauit. Galliarum rex Henricus rem
absque tumultu transigi ualde cupicns, sentenliam
diflerri omnibus officijs, acriterque urgebat, saltem
donec Venetos ad sanilatem, debitamque Sedi Apo-
stolicae obedientiam perducere tentaret, quod cum
solidis rationibus inniti sibi uideretur, ut ex uoto
suecederet, -omnem se auctoritalem absque mora
interpositurum recipiebat. Sed Pontifex nullis pre-

hitus, utile pro rci statu consilium caperet. Dtix b cibus de proposito flecti, aut dimoueri potuit. Erant

Anastasium amoris , et diligenliae laudatum , ad enim haec' Veneti Senatus decreta:

eiusmodi officia amantissimis uerbis ad eum rescri- Primum, ut' Ecclesiastica bona emphiteutico ti-

bens inuitauit. Si quid uero Florentiaei aetum fuerat, tiilo profanis, siue , ut uulgo uuncupantur, laicis

quasi fumus euanuit. Rebus suis abitalicis Prtncipi-
bus timebant Hispani , eo praesertim tempore , quo
Insubrum praefectus Comes Fohtius nonnullos Re-
gulos, ac Principes italos, Magnum 1 prtfesertirn Du-
cem, et Ianuenses quodammodo ih ius uocauerat,
ut scilicel feudaliutn locorum , qitae possidebant,
titulos exhiberent, quod ! poslea ne tumultum. ! in

pefsonis assignala, eslinctis legitimae successionis
tineis, nullo unquam tempore ad Ecclesias, aliaue
religiosa loca. redirent, unde eoruindem bonorum
directum quod uoeant dominium cum utili, nunquam
coniungi posse sequebatur. Praetei ea, ut Ecclesias,
-Monasteria, aliasue religiosas domos, nec Venetijs,
nec alibi intra Venetae ditionis fines absque Ma-

Italia suscftaret, Rex supprimi iussit. De Roncatio gistratuum profanorum licentia cuiqnam fundare,

'uerd forsitan miuime uaria fuerat HispanorUm su- uel extrnere liceret: qni secus fecisset, exilij perpe-

spicio , is enim ul apud Principeih ad thagna fa- tuique carceris poena mulctaretur , simulque tpsa

cinora natwa, quam. sibi plusqiiam mediocrem com- quaeeumque aedificia publicata, sub hasla uenirenl:

paranerat auctoritatem, contra aduersarios suos etiam c item ut nec in urbe, nec foris, qunntum Veueto-

absens tutarettir , assiduus nouarum rerum suasdr mm capcret dominalio, religiosa loca, uel ex testa-

: fb'h*esque habebatur, tuhcque^ eo magis quo a Ro-
mana legatione Tauriuum renersus, in Hispaniath
profecturus erat, ut Ducis filiae Mautuatiorum Prin-
cipi collocandae huptias ab Auuhculo Rege probari
curaret, filidrnmque in Italiam reducendorurp rie-
niam impetraret, • 1 •

1 Paulus Quintus haud multe postquam ( Poutifex
renunciatus est de splendidissiiho Sa^etto in Liberiatia
aede extruendo loto ahimo cogit&ns j cuth Anas^fasio
tum in eodem fano Archipresbyteri uicarlum gerente
rem communicauil, utque duin Ponli ficiae familiae
praefeclus Btondus, primo fabricae.Iapidi iaciendo
operam dabat, monetas per fundamenta de more

iwenlis, uel ex piorum hominum donationibus, Prin-
t ipe incoqsulto,' bona ulla immobilia, uel aecipere,
uel ultra biennium retinere possent. Postremo ul
Respnbtica in facinorosos Ecclesiaslicos animaduer-
tendi plenum ius haberet. Qua ratione canonicum
Sa racetmm , ac Naruesiensem abbatem Brandotinum
nonnultorum criminum rcos in custodia constanter
detinebant, Itaque Venetis imminentis fulminis pe-
riculnm minime anleucrtentibus iussum est Ponli-
ficio legato Venetijs cognmoranti, ut elapsis, quos
drximus, assignatis diebus, nisi contumaces resipuis-
sent, itide stalim diseederet, cumque Veneius pa-
riter discessurus, Pontificem salutare uellet, mo-

distribueret , ei mandauit, cui cf?am humhium ar- d nitus 3 est, ile cum soliti comitatus pompa, ac tam-

genteum dono dedit. '['''■

Quattior Veneti rogauerant leges^ seu-Setialus coo-
sulta Ecclesiasticae aduersantia liberlati, quae cum
Pontifex plurtbus paterni amoris officijs ab illius
reipublicae moderaloribus abrogari non obtineret ,
iniquorum deeretorum auctores knense aprili anni
sexti supra mtllesimum, et sexcentesimum excommu-
nicationis mucrone percussit, ipsasque Venetias cum
■nniuersa, tum terrestri, lam ti/aritima ditione contra
eorum opinionem, qui non pubtica salute, nec Pon-
tificis dignitate 1 , sed prinatis 1 eius cotrimodis rein
metiebantur, EccIesiasticO ligauil interdiqto, dfe qito
ab Allobrogum Dnce interrogatus Anastasjus respoii-
•dit: Pontificerii licc fbenigmtm, ac mansuetrrin, sibi

quam Venetorum orator, id faceret, sed ut priuatus
iret. Quod ille indignissihie ferens, eo magis quo
'praelatis Venetis, qui aJerant , ; nomine Pontificis
impferatum est, ne abeuutera comitaientur, absque
mora Vcnetias uersus iter arripult multo eCmmo-
tior, quod illi Ponlificis dicto audienleSj patriae di-
gnitatem conlemnere sibi uiderentur/ quibus pro-
pterea iram Reipnblicae, plurimaque damntf mirti-
tans, ac pene furens discessit. •

Pontificis architriclinus se nia^uifiee iactans, atqoc
ostentans, uestium insuper, ac domesticae sUpfet-
iectilis pbmpa afltuentior, quaih Uilissimi homutlCuli
sors p;jteretur,-.et Pontiiicia domo, et Urbc eitei'-
rhinalus est, causam rin.antvbus suspecfds , qn^d

Digitized by

Google

9 3 7

COMMEMARIORUM LIB. VI.

938

ex aliena crumena, ut uidebatur, luxum nutriens, a dihapha Philibertus donaretur a Pontifice irapetra-

ipsam Pontificis uitam esset aliquando in exlremum
discrimen adductttrus.

Eodem anno Cardinales duo diem objere, Vero-
nensis, ac Fachinettus, hic octo, ac uiginti, ille sex,
ac septuaginta annos natus, ulerqne uitae innocentia,
morum elegantia , ac litterarum laude praestantes :
iuniorem morbus aculior, aetate prouectiorem re-
cens palriae calamitas profligauere. Quandoquidem
de mortuis Cardinalibus nouos esse propediem sub-
stituendos conslans erat fama, Anaslasius, quod alias
ad Ducem scripserat de filio ad Cardinalatnm pro-
ponendo , iterum urgendum duxit , quem et Roma-
nae aulae, et sacro ipsi collegio gratissimum fore
tum Sabaudae familiae splendor, lum ipsius Ducis

uit. Adolescentem interea tum Madrili commoran-
lem, Cardinalatus negotio nunquam secum Commu-
nicato, blandis lactans uerbis, quod scilicet Rex
eurii unice diligeret, atque in oculis ferret, oppor-
tune ueri amoris signis id, ac Hberalissime in dies
indicaturus. Postea pro Philiberto Cardinalatum
Romae ' urgeri Rege inscio cum Roncatio conqueri-
tur, qui se sihcere cum Rege egisse, nimisque
anxium Verruensem Comitem esse respondens ad
Ducem scribit, Regem sibi ea de causa commotio-
rem uisum. Quare Dux Comiti indignatus Roma
reuocatum audire ' recusat , de nouo Legato etiam
cogitaus, adeo ut re uulgala, essent, qui ei obeundo
muneri operam suam pollicerentur. Inter quos fuit

uirtutes satis ostenderent, qui Anaslasij consilio lau- b Romae ValHs MutiaeDux, eiusCaroli filius, qui eam-

dato, id ipsum- eius legato Verruensi Regulo sua-
dente, Roncatio in Hispaniam misso mandat, ut ex
Philiberto filio soiscitaretur, an ad cum uilae statum
inclinaret, eoque annuente, Regis etiam animum di-
ligenter exploraret: itaque rem utroque probante.
Dux Pontificem , Burgesiumque Cardinalem rogat
illum, ut Philibertum in purpuratorum numero col-
locaret, hunc ut petitioni suae eo ardentius adesset,
quo eius auunculus, et ante Pontificatum plusquam
semel, duci dixerat, esse tnorem gerendnm, et in
PontificatU ea se dighitate Philtbertuin in proximo
quodam concistorio donaturum promiserat. Sed
pridie quam illud coiret concistorium, Burgesius sen-
tentiam mutasse Pontificem legato significauit, cau-

dem legationem pluries annos usque ad uitae finem
administrauerat , cumque cognatione ex consobriiio
Pontificem contingeret^ non solum id oneris sibi
palam ' deposcere , sed Pontificem ipsum surnmis
precibus fatigare, ut ab AUobrogum Duce, se Ver-
ruensi Coiniti successorem dari impetraret. Id uero
quoniam Ducis ralionibus omni ex parte nequaquam
responderet. Anastasius, qui post Comilis discessum
[ut alias nullo Romae existente legato] AUobrogica
gerebat negotia, quamuis de Legati niritatione Dux
sententiam mutaturus non uideretur, Cemitem ta-
men Romam remitti nalidis • argumentis euicit,
cumque Stafardae Abbatialis Sacerdotij ejus fillb
Romae impetrati possessio maleuolorom oflicijs re^-

samque quaerenti respondit, id si fieret Aldobran- c tardaretur, Comes operam suam ita Duci probault,

dino potius, quam sibi profuturum uideri. Legatus,
ut erat ingenio promptus, in suumque Prinoipem
summe ofliciosYis ; ualde miror, inquit , uos isthaec
sospicari, quando Philibertnm rejicere esset, illum
Aldobrandmo «micum, uqbis autem perpetnum fa-
cere inimicum. At si ad . Cardinalatum sint Prin-
ciputri filrj assutnendi, nonne, et inter illos aliquem
•ex Allbbrbgnm Diteis •prole numerari aequum fuerit?
Quod si non e% uestra liberalitate, sed alieno, uel
stimulo, uet iinpulsu factum sit, parum erit, aut
fere nihil , quod ille nobis debeat, quibus potitfs
quodammodo elusus, absque catholicae feKgiorws de-
trimento futunis «it aduersarius. Qtjft uero de causa
consilium Pont,ifex mulosset, baud «rulto post ap-

ita obiecta diluit, ut non rriodo liberam obtinrierit
sacerdotij administrationem, sed etiairi a prudentVs-
simo Principe domui filiorum Praefeclus fuerit.
Quo perhonorifico, atque utili titulo auctus, rebus
ad nouum ministerihm pertinentibus rile compositis
laetus Roinam , ac riictor reuersus est.

Roma , ut diximus , Veneto abeunte legato , nec
abrogata decrela Ecclesiasticam' Hbertatem oppu-
gnantia, nec quidquam Venetijs actum, unde cob-
tumacium, uel excusari, uel moliri pertinacia iii-
deretur, Nobilitatis meliore parte errores erroribus
in dies confirmante. Qua propler fremente Ponti-
fice , apostolicam aucloritatem. conuelH, publicamqufe
•quietem [Italiae praesertim] in discrimen adduci,

paruit. 'Cardinalis quippe Farnesius cum generis di- d GaUiarum, atqite Hispaniarum Reges, hic Franciscum
-gnitate 'Cbhspicuus parem saughihe in -sacro eollegio r '" " •* " 1 ' 1 T ' Tr "
•habere noller,ab Hispariiensrlegato petierat, nt Ponti-
ficem rogaret, ne Philiberlus^com.Regisnepos, hos-
pesque esset acceptissimus, eo inconsutto Gardinalis
declararetur. Quam dilatioriem Legato accusanti',
spopohdlt Pontifex breuem futuram , statim eniqa
-atque Phiiibertus in Italiam uenisset [qnod' prope
diem expectabalur} irjter Purpuratos ei -se ' locuin
datururii, de quo tamen pablo pbst erealis' Cardi-
nalibus Montisregalis; Spiriula, Barbarino , <Millinb,
Ferratino, Gttietaho, Lante y ac Mupphaeio, nullam
fecit mentionem, Lermaei plane ReguK opera, qui
ut in Hispanicnsi republtca rnnxitnum ac pene par
cum ipso Rege habebat- imperinm ; Legat,» suasu, ne

De CastFO, iUe Cardinalem de Ioiosa Venetia» all^-
garunt , ut rempuhUcam eorum nomine Pontifici
reconciliarent, sed cum nihil proficerent, Rodulphus
Caesar conscientiae propriae, qua Romani Pontificis
dignitatem ex officio tueri tenetur pro uirili parte
satisfacturus ab AHobrogum Duce tamquam Imperij
Vicario, petit ut Venetos conueniat, ad pacem hor-
tetur, supremique Christianorum capitis, ac diuinae
legis tnterpretis obedientiam , etiam propositis pe-
ricu,lis inuitet , renuentibus beUum denunciet. Rex
Unsuper Hispaniarum de Apostolicae Sedis honore
sollicitus, cum Veneti, tametsi spiritalis gladij terrore
concussi de sententia deduci non possent, qnamuis
arma in Italia moueri aegre pateretui', attarhen quo

Digitized by

Google

9 3 9

A. NASTA.SII GEHMONII

9\°

religiosi Principis partes impleret , Prouiuciarum
Italicarum Ministris suis imperauit, ut summo Pon-
tifici, quale oporteret, uel ipse posceret auxilium,
ac fauorem praestarent. Comiti uero Fontio Insu-
brum Praefecto bellicaque laude clarissimo, ut pe-
ditum triginta, equitum sex millium exercitum statim
compararet , ac quocumque Pontifex iussisset , bene
instructum moueret. Comes ad arma maxime prora-
ptus, etsi ualde senex, nonnullas absque mora in
Insubria conscripsit cohortes, nonnullas in Regno
Neapolitano, nec non decem mille pedites sub signis
haberi fn Germania curauit.

At Gallorum Rex tantum militum apparatum alio
tendere suspicatus, quam uulgabatur, nempe Hi-
spanos, dum pro Ecclesiae defensione arma para-
bant, de proprij Imperij finibus profierendis co-
gitare, se erga Sanctam Sedem bene animatum
studium suum , operamque omnem Pontifici polli-
ceri, amicos tamen Venetos ab Hispanis, diuexari
pro uiribus nunquam permissurum. Regis minime
uana suspicione publicae causae exitum periculosum
fieri animaduertens uir industrius Cqmes Verruen-
sis, rem factu perdifficilem, sed si ex uoto succe-
deret Ecclesiae admodum proficuam, terrestri uero,
ao maritimae Venetorum ditioni exitialem fnturam
Pontifici proponit, ut scilicet collectis a Fontio co-
pijs cum bona Regis uenia Allobrogum Ducem ei
liceret Imperatorem dare. Quo coosilio, si bellum,
non Hispanorum , sed Pontificis auctoritate ad do-
mandos tantum Venetos susciperetur, absque dubio,
et Ecclesiae copsultum , et Gallis materiam de Hi-
Spanis suspicandi ahlatam iri res ipsa indicabat ,
forsitan etiam Galiis ipsis auxilium ferentibus: nam-
que Pontifex fortissimorum sibi subiectorum bomi-
num delectu habito, quinquaginta millia sub signis
Cogi mandauerat, Caesar tres adornabat Gerraano-
rum legiones, cum Turcarum Principe etiam , ut
officio suo attenlius fungeretur, inducias pacturus,
-AUobrogum quoque Duce cum decem millium pe-
ditum manu equitibusque mille, ac quingentis Pon-
tificis fortunam sequturo- . Dubium tamen erat , an
Hispani exercitura essent ita Pontifici tradituri , ut
ab ipso omnirio penderet, eo rnagis, quo Fontius,
tum gloriae auiditate, lura.quia animum a Venetis
. habens quam uiaxime alienum, infensos sibi homi-
nes bello premi, atque exagitari suramopere cu-
piebat: iamque cura Aytonae Marchione, qui Ro-
mam proficiscens regij Legati munus obiturus, Me-
diolanum se contulerat , ul inde commodiore itinere
uterelur, de re bellica consilium inire putabatur.
Sane maior Italorum pars Venetorum studet existi-
mationi, ac felicitati, quod ea Respublica uetusti
splendoris Italici specimen aliquod retineat, Senatus
tameh, patritijque ordinis de se nirais magna opi»
nio, non solum bonos perturbat, sed a gente alio-
quin mansueta non paucos abalienat. Teroporis
opportunitatem Comes Verruensis nullo pacto, uel
negligendam, uel difierendam, ratus Pontificb uo-
iuntate explorata, Tanrinum aduolat, quodcjue Romae
actum fuerat, Duci significat, siurul ut oblatam

a Prouinciam suscipiat, hortatur. Aunuit Dux libentis-
sime, licet id Fontio persuaderi laboriosum duceret,
quapropter ad eius inuestigandam mentem ipsum
Comitem Mediolanum ire iubet, qui sagadssimum
senem aeque sagax hac oratione adoritur:

Quanta in Pontificem Maximum sit Venetorum
contumacia [uir praestantissime ] quanta in poten-
tissimum Hispaniarum Regem insolentia, quantum
in aequales, paresque fastus, qualis denique praece-
ptorum Diuinorum contemptus recentia eorum opera
aperte demonstrant, quae plane eiusmodi sunt, ut
pertinacium audaciam frangendi iustissima data sit
Pontifici causa, quam ille officij sui non immemor,
et agnoscit, et probat, illatam etiam Diuinae Maie-
Stati non leuem iniuriam acerrime ulturus, si quis

b religiosissiini Regis iussu pro Sanctae Sedis honore
tanta cum laude copias comparasti, ad temporum,
reique ipsius commodiorem usum aptari' non gra-
uaberis. Exercilus quidem, et opportune, et non
sine labore coilecti plena administratio, si uirtutem
tuam spectemus, tibi uni iure debetur; si uero
pubUcam utilitatem cum priuatis rationibus confe-
ramus, omnino expedit alteri relinqui, cum minime
ignores, quid, ut ita dicam, Galli cantent, quid
iactent, quid se facluros minitentur, nimiruin su-
spicantes, ut quae in gratiam Romani Pontificis
arma paratis ad Hispaniensinm finium propagatio-
nem tandem conuertantur. Quapropter se Venetis
cum Gallicana gente uetusta amicitia coniunctis
uim infierri, aut aliquid auferri, etiamsi Pontifici

C abstinendum fuerit, pro uiribus nullomodo passu-
ros, Quod si res inter Venetam Rempublicam tan-
turo, ac Pontificem in controuersia uersetur, se
Religionis oausam non deserturos, utque Ecclesiae
honor stet, quam diligentissime curaturos. Proinde
in aperto , proximoque periculo constitutis caute
agendum, ne de Regis pietate, Regiorumque Mini-
strorum fide ulla uspiam, uel minima oriatnr su-
spicio, unde tot exantlati labores misere pereant,
dumque alios armis uestris, belloque etsi iustissimo,
subleuare contenditi6, nosmetipsos in molestissimas
,beUi improuisas aogustias trudatis, quas procul
■dubio eflugietis, si coactum exercitum AUobrogum
Duci, cum suprema potestate tradideritis, a quo
(ut est magnanimus Princeps, atque in castrensi

d disciplina egregie uersatus ), omnia strenui Impe-
ratOris officia sunt expectanda, cumque non Regis,
sed Pontificis nomine sit beUi pondus suscepturus,
conceptum scrupulum ex Gallorum animis euellelis,
Ecclesiae oonsuletis rationibus, ipsiusque Regis extra
omne discrimen iussa exequemini. Dux praeterea
peditum decem millia, leuis uero armaturae, mille
ac quingentos ueteranos equitej? in armis habebit ,
praeter terceotos Gallos, quos Nemorensinm Re-
guius eius Consobrinus in Italiara ducet; quingen-
tos snb natu maiore filio SUQ mittet. Dux quoque
Mantuanorum, Ponlifex quaracumque selectorum
hominum manum uoluerit, ex suis Prouiocijs fiicU-
lime comparabit. Caesar uiginti rnillU» armatorum
auxilia, quo< uraque opu* fuerit, per Forum Julij

Digitized by

Google

94'

COMMKNTARIORUM UB. VI.

94a

opportune trausmittet. Ecclesiasticae copiae per Fla- a Cui Footius, piget me, inquit, pudetque [nir prae-

miniam, agrumque Ferrariensem Pado amne cum
maioribus tormeotis, omaique ad tanti beUi neces-
saria supellectili transuectae Vehetorum oppidum
Pischeriam, nulla interposita mora, teotabunt, repu-
gnans obsidebunt, obsessum, nec ut ratio Suadet, tot
eppugnatorum impetum sustjnere ualens, expugua-
bunt, quo in potestatem nostram redacto, nihil
erit, quod impediat, quin Patauhun usque ea fa-
cilitate decurratur, ut hostes riec Bergomo, nec
Brixiae, nec ulU ex transpadanis sibi subiectis Ci-
uitatibas suppetias ferre queant, sicqoe te quie-
scente, immo nihil prope agente , Jnsnbriae tuae
finitima loca, sua quodammodo sponte in manus
tuas uenient, inter quae, et Verona insignis urbs

stantissimej qupd cum miies rudis sim, ac dicendi
imperitus, pro ijs, quibus me, raeumque Principem
kudibus, atque honoribus ornasti, quas tibi maxi-
mas debeo , nequaqaaan posstm reddere. gratias.
Quae de. exercitu AUobrbgum Duci tradendo pru*
denter proponis, quandequidem mtra est erga Sum*
mnm Pontificem Regis propensio, ac studium, e»,
et animaduersione digna, et :tempbsi consentaaea
existimo: sed in re tanti moraenti caue putes^
qnidquam ipso Rege inconsnlto a me decerni posse.
■ Comes re infecta domum redijt, cumque Duci ,
ac Hispantensi Legato Taurini commbranti Fontij
responsam retulisset, statim RomanJ mittitur, uj ,
quae Mediolani egerat cum Aytonae Regulo, Hrspa-

Austriaco iiomini addictissima , cnm primum tuto h nienst item Legato communicaret, eiusque auctori-
possit a Venetis, ad Caesarem deficiet. Hoc utique tatead optatum exitum perduci curaret^ sed frustra,

fideli consilio [ fortisstme Bellator ] muneris tui
partes laudabilius, ac felicius obibis. Regis .tuibe-
neficium auggbis, adeoque de sanitate sollicitos
facies aegrotantes, ut diffioukatibus, atque aerumnts
nndique ctrcumsepti a uero medico Deo, Deiqtie
Vicario erratorum tandem sint ueuiam deprecaturi.
At si penes te militaris expertentiae nomine claris-
simum ducendi exercitus , quem conscripsisti , su-
prema remaneat auctoritas , de toto negotio actuin
puto: tanta siquidem est Regis potentia, tanta Hi-
spanorum dominandi cupiditas , talis denique pro-
ferendi Imperij amor, cura, spes, ut te supremo
ordinum .ductore, ingens ab armis uestris omnes

quandb ille, uei ingenij tarditate, uel quod Fontto*
quae urgebantur non placere avbitrarentur, uacuas
aores narraqti nou praebuit. Hominis ignawam
Comes indignatus , quid . apciderit • ad Ducem , Lega*
tumque perscribiL Iptierim ex Hispania ueniens
Tabellarius datas ad Legatum Regis nosnine lkteras
perfert, quibus a Verruensi Gomite proposita^ tam*
quam , et Pontificijs , et Regijs . rationibus consona^
atque percommoda omnino exequi inbetur. Haec
plane Comes secreto, adeoque clam omnibns Romae
tractauerat, ut ipsum quoque Anastasium [licet pro
Altobrpgum Duce internupcij officio pinries defun-
ctum, eiusque arcanorum fere omnium participem]

sibi periculum perthnescant. Quapropter Summus c quae gerebat, latere uohierit. Idciroo, quoniam abr

Pontifex, ltcet rerum uicissitudioi uix expositus, sente Comite, incertum erat , quid Fontius , ac Res

caeterique Itahae Principes , nec non acerrimus statuerent, deerat, qui Pontificem confirmaret , et

forsitan gkniae uestrae aemulus Galiorum Rex , cum consfantiae admoneret, cum tamen non deessent

ipsis etiam Venetis, ut Hispanos hobiltsshnae Pro- Venetorum fautores, praesertim GalUcani, qui.re?

uinciae libertati impendentes, ac nouitati studentes, nitehtem ad pkcem per minas etiam,.ao terrores

non solum compescant, sed eix ipsa quoque Italia impense sollicitarent, obtestanUs, ut ab Hispanorum

pro uiribus exturbent, perpetuum sanxerunt fbedus, artibus caueret, nec.quamuis magna auxilia ofFeren-

eo rebus uestris pertculosius , qno tam Insubres , tibus, uUo pacto fi^em praestaret. Quae sane si ad

quam Regni Neapolitani, ac Siciliensis PopuK non- Anastasq. aures opportnne peruenissent, Pontifex ,

nullorum Regiorum Ministrorum auaritiam, ac li- priusquam Regis animus exploraretur, cum Venetis

bidinem pertaesi, si arma tantulum moueantur, nt forsitan non cpncordasset. Cum autem de Regij

quo premontur, seruitutis iugum , a suis excutiant Exercitus cura Comes quibuscumque officijs ex Hir

ceruicibus, omnem uidentur operam posituri, alium- spaniensibus legatis nihil expressisset, dum Regis

que sibi dominum quaesituri. Quibus maximis, rei- respoasum expectabatur, Caesar ut diximus per
que publicaeHispaniensi perniciosissimis incommodis d litteras, ac per Legatum suum Castrileonis Regu-

obuiam iri posse non dubito, si quem Rex in Ro- lum ab AUobrogum Duce petierat, ut de Pontificia

manae Ecclesiae subsidium expediri iussit bellicum causa cum Venetis coram ageret, qui officio Vicarij

apparatum sub uestris ipsis Centurionibus, ac Prae- Imperialis satisfacere, amicamque Rempublicam im-

fectis, Allobrogum sapienlissimo Duci administran- minenti incommodo subducere cupiens , uiginti ad

dum permiseritis, cuius, et pacis artibus, et armo- triremium similitudinera instructis nauigijs [quos

rum usu laudatissima industria, ac praeclara uirtus, lintres appellare possumus ] cum egregto procerum,

eam ubique gentium sibi famam coflciliauerunt, ut nobiliumque uirorum comitatu Venetias uersus di-

non modo ueteranorum mililum, sed etiam fortis- scessum adornabat.

simorum ducum, nec non insignioribus potentiae
titulis fulgenlium procerum magnus ad eum sit fu-
turus concursus, cuius constantiae male habitum
Pontificem de ingratis Sanctae Sedis beneficiarijs
multa cum Regis gloria, bonorumque applausu
triumpbaturum confidimus. Hactenus Comes.

At Cardinalis a Ioiosa ea tunc in urbe existeos,
ne conciliatae controuersiae totam DUx laudem re-
portaret, Senatores ad concordiam summo studio
urgebat, utque in dies contingentes difficultates
praesens facilius explicaret, Romam profectus, pacis
conditionis nonnuilas proposuit, iniquas nimirum, ac

I 1 a&it&ftftTr;

Digitized by

Google

943

PentAficiae Maiestati mtnime eonsonas, squafe pro-
pterea , oum Pontifefi nott sine muito stomacho reji-
ceret, hec ille eas, quamuig, nec odiosas, oec inu?
tiles, esse deceret probari impetrareti, cum Galli-
canis Cardinalibus: eo tempore urbem inoolentibus,
de Gkry, scUicet, Seraphino, ,oc Duperonio , neO
non amptissuno olim Senaiore Veneto Delphino de
rei statu oo&siiium inijt, quitbus post exactain con-
sukatkmem, totiusque negotij longam disquisitioaem
expedire uisum est, ut Duperonius ad quietem orbi
Ghristiaao apprime necessariam, quantiim ratioo^
bus, ae fecundia ualeret, etiam considevatis peri-
culis, Pontificem persnadere eniteretur. iAaque Dvn
peronins, licet morbo conflkttattts, purgando corpori
operam dare cogeretur, ut quam GaUieanorum Gar-
dinaiium suasu Prouinciam susceperafi pro uiribus
sustineret, porgatione intermissa, ad Poatificem so
contulit, propositisque ad rem feoientibus, uidblicet,
an absoluendi contumaces, atque irregulares [quos
uocant] Episcopos, ac Sacerdotes in pristinum sta-r
tum restkuendi Ioiosae potestatem facere Sanetae
Sedis ratkmibus conduceret, iteiri ande Glericis
ex Venetorum custodia eximendis, ac Jasukis Ye-
netias reuocandisy prius cogkandum esset, in hanc
sententiam locutns fertur: J . • >

Maxima omuino snnt< [ Pater Beatissime] atque
grauissima, quae inter te, ac Venetos in contro-
uersiam uocantur, cumque praecipua Religionis pars,
obedientia scilicet, iu quaestionem ueniat, .ftihil
fere est hoc tempore , quod ante bonorum oculos
magis bbuersetor, quam istius Sacri Solij dignita-
tem sartam tectamque eonsernari, Romanamque Ec?
clestam Christianorum matrem , ac Magistram , Fi-
deique Catholicae firmamentum, a Christiaoi&prae?
sertim Principibus praeclaris auitae pietatis oflicijs
constanter coli, atque in sommo honore haberL
Verumtamen lebte festinaudum, atque animaducrt
teadum , ne dum dignitaiis jbuae contemptores .ad
sanitatem inuituntur , ex intempesttuo, seu iustitiae,
seu ueritatis studio tuo pertinaciores eflecti , multd
acrius, qnam antea in medicnm insaniant, culpas-
qne culpis cumulando, serius iquam publice interest,
resipiscant. Contemplare [si libet Pater Sanctissime]
qnale in isto throno sedeute Leone Decimo, Catholici
infbrtanhim, ciademque acceperint, quautum sci-
hcet auctoritatis iacturam Ecclesia iu Germania
fecerit, qualem Clemente Septimo in Anglia, qualem
in Gallia quoque fecisset, nisi Clemens Octauus
impendentem Reipublicae procellam diuino prope
eonsilio opportune auertisset, cuius plane clementia,
ac singularis prouidentia nutantem Religionem in
Regno pranis opinionibus iaborante, ac pene op*
presso, et confirmauit, et auxit. In tua manu est,
ad te pertinet, tua mterest [priusquam malum la-
<tius serpat] diligenter praecauere, ne Italia pariter
in eiusmodi discriinen adducatur, utrumuis elige,
uel antiquum Diuinae Legis cultum conseruare, uel
nouatorum insidijs petitam deserere. Conseruabis,
si tibi obsequeutissimi Regis mci consiiium proba-
ucris; deseres, etiam inuitus, si oblatas ab eo puris

ANAjSTAlSIl GfcftMONII

944

a condittones refutabis : fac [Sapieniissiaoe Pontifex]
te si ad belium inclinaSj.uiginti j ut ita dicam,an-
norum spatio, aureoruin nammorum ceuties centQna
millia in easti<ensi riegotio per strenaos ' bellabores
cum foenore impendisse, ac uicies praehando du-
centa hostium millia uictorem fudisse, profligasse,
caecidisse, nihii certe, uel gloriosius, uel utiiius
unquam assequeris, quam ad ea, quae tibi Regis
nomine ofieruntur, animum inteudere. Etenim, si
iostissimam iram tnam spectemus, cum Diuinae
maiestatis honorem ardenter urgeas, nequaquam
dubitandum, quip uerae, Pontificiae industriae tuae,
et dpud Deum, et apud homines solidam laudem ,
fruotumque uberriinum reportes. Atlamen Deus ipse,
id cuius potestate srfnt omnia, in tjs xjoae per Mi-

& nistros suos homines perfici uoluit oom innocentia,
ac simphcitabe prudentiam coniungi mendauit. Quis
neget ciementiam turpissimae Henrici libidini iure
merito , multaque cum laude reslitisse ? Non ne
Leo execrabilem apostatam Lulherum , eiusque im*
pios fautores, et asseclas anathematis gladio ex le-
gitima causa percnsait ? Sed quia uel ea tempora^
uei errantium caecitas , ac temeritas , aliud exige-
bant, quauta rerum pemicies, quae Populorum
rutna, quae opioionum lues oplimorum Puntificum
charitatem sequta sit, nemo est, qui nesciat. Fit
enim quandoque occulto Dei iudicio^ ut in populis,
uel haeresis labe contaminatis, uel aeternae saiuti
nuncium remittentibus causae, quam iustissimae ,
publicumqUe commodum prae se ferentes, summum

c patiantur detrimentum. Nee propterea certum est>
an idem rebeilium flagellum Deus Italiam falsae
doctrinae nullo hucusque ueneno infectam in pa»
tratorum sceierum ultionem impurissimorum magi-
«irorum mendacijs opprimi patiatur, fidemque sin-
oeram ab ea, quin immo ab omni Europa, sicut
aUas ab Africa, et A<sia, ad Iudos, aiiosque nobis
ignotos populos exulare, ac transferri, teque forsan
Pontifice iubeat. Quod te attentius considerare opor*
tet, non soium ob uicini exitij horrendum perU
culum [Deus omen nuertat], sed etiam ne augustis-
shni Pontificatus tui tempora infelictssimo euentu
uituperari contingaL Vereor praeterea , ne si a Reg«
propositum reconciliationis modum reijcias, impro-
uisam accipias iniuriam, fuuestamque oalamitatem,

d ne inquam, si discordta progressus faciat, uno, ut
ita dicain, ictu oculi pro una spurcissima scelerum
hominum sentina Geneua [cui tu ludibrium es, ac
fabula] plures tibi obtrudi uideas alias Geneuas,
praeter eas , qnas externorum haerelicorum impres-
sionibus, armorumque licentia suscitari posse rei
natura suppeditat. Accedit ad tot mala Italorum
Priucipum arabigua fides, eorum praesertim, qui
uel iucri spe, uel damni metu, curantes unusquisr
que sua , cum potentiam ac uires aequaliter diuidi
conspexerint , Hispanis quoque occasionem praebenr
tibus [utinam me cooiectura fallat] in uerba etiam
rebellium tuorum iurare non erubescent, transfugio
excusato, quod patriam iibertatem defendere coacti
fuissent, unde non solum Ecciesiae uenerandum

Digitized by

Google

945

COMMENTARIORUM LIB, VI.

946

Patrimonium, a quibus propugnari deberet, oppu- a non ignarus eorum, quae Cleroente Poutifiee , acci-

gnetur, atque misere occupetur, ut in Germauia
factum est, sed et per alias, cum morum, tum dog*-
matum perniciOsissimas mutationes, Catholica Rtligio
conculcata, suam tandem dignitatem amittat. Quod
et nos in Gallia experti sumus, ubi et clarissirais
natalibus illustres uiri, Regnique Proceres praecipui,
et ipse Henrici Tertij germanus frater, tametsi ca-
tholicus legem. plusquam semel Regi dedere, quam
et bellum per summam impudentiam intulere, quod
tibi quoque inferri ab infidelibus amicis eo magis
putato, quo [ni fallor,] extraneos non es amiqiores
habiturus, quam potentissimus Rex «ibi subie.ctos,
et fratrem ipsum habuerit. Hispanoram uerQ auxilia,
penitus incerta sunt ad ofFerentium namque com-

derunt, cuin Regi riostro Ecclesiae gremium aperire
paratum , uersiiti homines per lechnas , per mioaa,
per turbas, per querelas etiam plurimas a pio
proposito deducere conati sunt, quae postea, Rege
in gratiam Poutificis recepto omeia euanuerunt,
reique bene gestae uir solertissimus summam lau-
dem reportauit. Te parienti similem, re adhuc dabia,
partus dolores exagitant, atque exagifcabunt, dooec
pacis uocibus editis tibi laetitiam , nobis quietem
parturias. Si Hispanorum animos diligenter scru-
teris, eos non alia de causa pro te aduersus Ve-
netos in acie paratos inuenies , nisi ut per fortuuae
inconstantiam, casusque bellicos uiam sibi ad Mo-
narchiam facilioreua> atque expeditiorem reddant.

modum atque utilitatem coacta, uarijs, ijsdemque b Hinc tanta liberaiuas, hinc tanta erga te charitas,

non- leuibus obnoxia sunt difficultatibus adeo ut
cuiusuis momento, ac utoissitudini exposita, ea tunc
euanuisse forsan intelliges, cum t4 credulum, atque
incautum ex imprOui$o deficient : proinde talium
sociorum, nec armis, nec promissis fidendum quando
ab Hispanis beneficia accipere, est seruitutis iugum
subire. Bella praeterea ab Ecclesia etiam iuste su-
scepta, nec bene oleat^ nec fetioem solent exitum
habere. Gjam autem de Jesuitis uehementer flnxius,
nisi restituantur de caeteris conditionibus transi-
gere te digne non posse. existimes, cefrte , $i is ma-
neat belli fomes , illud non Sedts ApOstolicae , sed
Jesuitarum ea de causa gerendura bellum appella-
bitur, in quo etiam non Catholici magnam partero,

tanta misericordia , hio promissorum auiiliorum
finis, hic scopus, inexpiicabilis , quippe dqminandi
Jibtdo, quae ubi alendis militibus pro Ecclesia, ut
iactabunt, conscriptis, e manibus tuis, quantunt po-
tiierint argenti corroserint, hoc etiam argumeoto,
quod sacro premente bello , cuiusmodi fuerit Ve-
netis inferendum, publica sit pecunia exponcnda,
si aerario . tuo jexhausto non habueris, quoroodo
arces, locaque tuo subiecta imperio tuearis, noa ne,
quae tuis praesidijs defendi , ac firmari nequiuerint,
etiam te inuito in Hispanorum cadent, potestatem?
unde tu ex domjno snbditus, et Principe, priuatus,
ex libero pene seruus effectus» haud secus ab.ami-
cis, quam ab inimicis, honore, dignitate, ipsaque

ut roihi uidentur babituri sunt. Horum praeterea o demum libertate missre spoliere ? Italia insuper

Venetis suspectorum hominum reditus, si pendente
concordia te impulsore impetretur , non est dubium
quin ei Reipublicae quasi ui extortus, odiosus sem-
per futurus sit, et parum gratus. Quapropter si
restitutionem in aliud tempus reijci patiaris, iam
auimo cerno, negotium boc [nisi propterea corruat
festinatione] eum finem in Italia denique habitu-
rum, quem in G^Uia habuit. Etenim, cum f me
quondam ad urbem. ueniente, ut de ijs, quae ad
Regia re.cOAcUiationem pertinebant cum Clemente
Pontifice agerem, optimus Pastor, diligensque ani-
marum auceps, Jesuitas eo magis .ex npbiussuaao
Regno exulare aegre ferens, quo eos minime inde
discessisse ; [ut anno proxime elapso Venetijs . fece

rei frumentariae inopia, atque, ^nnonae cuaritate
laborante, si populi .tui bellum sibi parari, nec, nisi
extraordinarijs , ijsddmque grauissimis uectigalibus ,
illud uideant posse . sustineri , nonne a Gtuitatibus ,
Prouincijsqut tuis «Uquid tibt pericuji inatare pu-
tandum, quod scilicet onerum roolestia irritati alios
fortasse sibi dominos quaeranti' .utque rem in pauca
«onferam, si Prouinciaruro Rqginam hauc, quamuis
omnium revum feracissimam, dtuturniore bello at-
tritara , uel haereticorum , uel Hispanqmm praedam
fieri eueniat, nonne ista <juoque.S,ancta Sede4 inter
epprobria, et calamitates hostibus tuis inimpphau-
tibus factura est pristinae 4uae; maie«totis . deplo-
randam.;iacturam ? quarfc, si fce bcllici^ angustijs im-

rftnt.] sed per summam ignominiam eiectos fuisse d phcari pesrniiUaSi, puto fore, , nt et »es ^uae inde

non ignprabat , omnibus officijs mecum contenderet,
ut religiosissimi operarij in pristina lOca omniuo
reciperentur , quando id sine ui, ac labore , ma-
goaque cpntrouersia perfici n{>n posse intelligebat,
ne pjpppterea Respublipa aliquid detrimenti acci-
peret, nimiaque celeritas in damnosam desineret
taiditatem, optima ratioine rem differri sustinuit,
et qutdem opportune cuiu ea dilatio feliciorem
negotio attulerit successum , quam propterea, ac
quodammodo uiolcnta reuocatio attulisse^ Caue igi : .
tm- [sapientissime Pontife^t] ne te a suscepto pacis
consilio, uel Hispanorum promissa , uel blafnditiae,
tuntulum dimoue.ant, immo quam ipdulgpntiae lau-
dabilpm uoluntaitem ;proCe.ssus es, constanter retinc,

bjto paruro s^nt detrin*enti.acQeptura.e , et,eos qui
acma teoum sumere gestiuutj arina tandem suro-
psisse fmeniteat. Quamobrem [ Pater Bealissime ]
ego existiapiatiouis . tua# , studiosissJmns , quamuts a
discipulo „ Mag^istrnm eppdiri quodamroodo simile
portehto sit;;i isacKap. tamcn riostrae. Reipubficae;
[quantura, ex temporunj ratione couijcip] npn pauoa
mala tnj^endere ^uspicaus> libore loquar, quafei
absque oonscieotiae pertufcbatiouS ■ftileutio transufe
nequeo:, <piasi> alter Croesi Regift.mutus fiUus , qui
qum miiitero gladio patris oeruioibus; . imminentem
aspiceret, deopateruo, pericitlo fere supra bumanum
captum anxius, eairi jmpeidirlae Hnguad uim itUulit,
ut in ,miigu»m..cjn«npet>isi uoee»j ,:hftefi uerba.pro-
uo

Digitized by

Google

947 ANASTASil GERMONII

tulerit: Caue homo, ne Croesum perimas. Si quidem a compellere etiam, quos, uel patria
is, quo te prosequor, immensus araor, immensaque
reuerentia, me quamuis incommodae reparandae
ualetudini intentum, etiam medicis prohibentibus ,
corporis purgatione interrupta, ad pedes tuos per-
duxere , ut te supptex rogarem , ne Immaculatam
Christi Sponsam, nefariorum hostium ludibrio , ac
libidini relinquas, dumque oppugnatae Ecclesiasticae
libertatis partem defendere paras, ne totam Eccle-
siae auctoritatem totamque Summi , ac pene Diuini
istius Sacerdotij dignitatem in dnriores diflicultates
impingas.

Haec et plura alia, cum in hanc sententiam
magno eloquentiae impetu, orisque grauitate dixis-
set Duperonius , quaeque ad rem faciebant , respon-

disset Pontifex, post longam disceptationem pro b possint, quod ego non dixerim, non monuerim, non

948
uel damni

metus urgebant , in quorum numero Peregrinus ,
licet sibimet contrarius, Otelius, ac Scaynus in
patauino gymnasio publici, ac praecipue utriusque
iuris professores fuere. Quonun scripta cum legisset
Pontifex, Anastasium, quem semper plurimi fecit,
percontatus est, num contra Venetos aliquid scri-
bere in animo haberet.

Cui Anastasius nequaquam [Pater Sanctissimej
sextus siquidem, ac decimus agitur annus, cum de
personarum, locorum, rerumque sacrarum priuile-
gijs uolumen edidi absolutissimum , adeoque copio-
sum, ut in ijs quae ad Sacrae Monarchiae immu-
nitatem, ac libertatem pertinent, nec Baronius,
nec Bellarminus, nec quiuis alius quidquam dicere

concordia tandem utrinque decretum; quo uero ad
Jesaitas, quoniam quae petebantur sine strepitu a
Veneto Senatu exprimi non poterant, ne de eorum
restitutione tunc aliud tentaretur, grauiores occu-
pationes suadebant. Itaque contumaces a poenis
uiolatae Religioni persoluendis, in utroque foro, ut
aiunt, liberandi Cardinali Ioiosae potestas tributa,
eique mandatum, ut procuratores a Venetis ad
urbem mitti urgeret , qui erratorum ueniam poe-
nitentibus deprecarentur, quod si non obtineret,
nihilominns, quae ad negotij expeditionem necessa-
ria duceret, quam diligentissime perficienda curaret.

Cardirtatis discessit, Venetijs futurus sanctioris
Hebdomadae tempore [est ea anni pars ad diluenda
crimina, ac peccatores cum Deo reconciliandos c admodum commendauit, se ualde cupere asserens,

praenunciauenm , unde eo utiliores duco lucubra-
tiones meas, quo pluribus abhinc annis animad-
uerterem, quae hodie sub consultationem cadunt,
quaeque, si scribendum fuerit iam scripta, ac de-
finita reperiuntur. Etenim quamuis, et Cardinales,
et alij, qui hac de re scripserint, peruetustis Ec-
clesiae moribus firmata, diuinis, et humanis legibus
consentanea, ac uera denique sint in medium alla-
turi; Venetis tamen uidetur, scribentes aliter sen-
tire, quam dicant, utque a te gratias ineant, ad
uoluntatem loqui. Anastasij responsum, cum Pon-
tifex aequi, bonique fecissel, ab eo sibi paulo post
oblatum contra Venetos manuscriptum commenta-
riolum, et auide perlegit, et curiose examinatum

maxime opportuna] ut, scilicet per Dominicae Pas-
sionis memoriam Reipublicae illius moderatores ad
Sedis Apostolicae obedientiam feruentius excitaren-
tur : uerumtamen, ut suo loco dicemus, inutilis
pene fuit haec Cardinalis industria. Sed recentiorem
tanti dissidij originem recenseamus.

Venetis ne tantulum quidem ab iucoepto pedem
referentibos , ex illitteratorum uenaliumque pseu-
dotheologorum colluuie fuere , qui perniciosam ,
atque ab Ecclesiae Catholicae schola omnino explo-
sam doctrinam, ausi sint typis mandare, ea nimi-
rum, quae superius enumerauimus , Senatusque con-
sulta Venetorumque decreta, tametsi a Summo
Pontifice improbata , laudabilia , iusta , atque obser-
uatione digna fuisse, item Legislalores , ut sibi sub-
iectorum Populorum commodo , ac quieti consule-
rent, quae censuissent, sanxissent, statuissent recte
fecisse pro ea ,• scilicet quam habebant legitima
potestate : proinde sententiam Pontificiam contra
eos latam iniquam esse , bonis moribus absonam ,
ipsisque sacris legibus iniuriosam. Huiusmodi ma-
ledicta, ac mendacia, cum duo non minus erudi-
tione, quam sacrae purpurae splendore praestantes
uiri, Baronius, ac Bellarminus retudissent, sotidisque
rationibus de scripto egregie refutassent; Veneti Ba-
ronij praesertim paraenesi uehementer lacessiti ,
non modo suos eosdem theologos ad noua commenta
inuitare, sed et alios huiusmodi litteraturae homi-
nes ad eadem firmanda sophismata, hortari, rogare,

illum in Galliarum, atque Hispaniarum manus per-
uenire, quem turbulento tempori apprime conue-
nientem cum legissent, dubium non esse, quin contra
Venetos arma e uestigio caperent. Hoc Anastasius
se diligenter curaturum recepit. Vicissim Pontifex,
aiium se ei libellum daturum suo iussu elaboratum,
atque impressum dixit, ut quid de illo sentiret,
libere proferret: qui se, quod iubebatnr, accurate
facturum respondit, dummodo, quae ipse Pontifex
probasset, iudicare non cogeretur ; id enim teme-
ritatis esse , ac supinae ignorantiae arbitrabatur.
Non me latet, Anastasi [ait Pontifex], qualem in
iurisprudentiae schola auctoritatem habeas, atque
in ijs, quae hoc tempore in controuersiam ueniunt,
quariti sit iudicium tuum faciendum. Deinde libel-
lum sigillo consignatum noctu Anastasio misit, utque
eum nemini legendum permitteret, de syngrapha
monuit.

Proxima antem hebdomada, cum die Principum
Legatis ad audientiam Statuto, Anastasius Pontificem
adijsset, uix cubiculum ingressus, ab eo interro-
gatus est, an ei missum codicillum legisset, quaeque
animaduersione digna erant, notasset; cui ille re-
spondit, omnia se obseruasse, optimaque esse in
genere suo censere. At quid sibi uotunt uerba haec,
in genere suo, ait Pontifex? Mox me expticabo,
inquit Anastasius, si Veneti sic tecum loquerentur.

Quoniam [Pater BeatissimeJ seriatusconsulta , ac
decreta nostra , quae nostram libi fidem suspectam

Digitized by

Google

94ft COMMBNTAJUORUM Ufr.>YI. g5

redduirt, quoeq*e'el vaste fccta.eisse, et recfe fieri a stomachatas .,. ad eorum confuUnda axiomatta s

taitiuhoeoiitalit, paucorumque dienim spatio [licet

posse defieadittjus in dubkun reuocautur, ftodiaqoe.
de Ulerom usu tmnwe tuoi fis aobn inkendkttr^^e
quamois modesAe, coram te-. publicaro eausam agen-r
tes, auribua tuis, pbiaquam deeeb, obstrepamu3,!st
totius coutrouersiue nddos uiris eruditisaimis exca-
tiendos permrttas,, quiPontificijs, Caesareisque prW
uilegijs, nec jiqo uRflipublicae oostrae longbsimi
temporis auctovirate considerata , quaecumque tam
legum beheficio, quam perenni; iure gentium fh>.
mata consiietudine a nohis legitime possideri co-
guouerint, tib* sincere refenrant, ut te ipso iudiee,
fiais huic dissidio imponatur; nos , qui te iustjtiae
amantem alieoi minhne appetentemj ia nos, nostra-
que stimmopere propensum ntm dobitamns, mole-
stam quaestionemi ab aequitate tna ita definitam b
iiri confidimus, ut quam erga Sanctam istam Sedem
profitemur uoiuntateni, ac studium, non salam a
te parui pendi, sed plurimi fieri omnes intelligant:
Bene utique ae re* baberet, st haec, aut similia
Yeneti dicerent, Alia tamen Jingxta ioqunntnr, qui
pro illis seribunt, adeo ut qua uia eorum temeri-
tati occurrendum sit, quodammodo ipsi nobis prae-
scribunt. Prineipijs namque petitis, non solum Ca-
tholicorum dogmatttm ramos amputare, sed etiam
radicum fibras euellere nituntur, nec libertatem,
Ecclesiaeque Romanae immunitatem tantum oppn-
gnare, ac deprimere, sed tuam istam potestatem
conuellere, conculcare, ac quantum in ipsis est uitu-
perare non erubescuat, cumque Sanctorum Patrum
sensa, Gonciliorum generalium, immo Sancti ipsius c
Spiritus decreta, et sacram utramque paginam ab
ijsdem doctissimis uiris sapienter explicatam ad pra-
uos sensus detorqueant, non leuem contrahunt la-
tentis haeresis suspicionem. Quod si summo canonum
auctori resistunt, fidemue eanonibus ab ipso con-
ditis uegant, tales doctores habituros putabimus ? si
non canonibus, quaeso, an eorum interpretibns, uel
alijs, qui ad ius oanonicum uolumina absolutissima
ediderunt, forsan acquiescent? Non opinor. Quid
ergo, ait Pontifex, agendum? Quod ipsi agunt, re-
spondit Anastasius, sed melius, et sanctius agendum,
ac primum ab rerum nostrarum primordijs amplis-
simam esse istam tibi a Christo traditam potesta-
tem, non uerborum pompa, captiosisque argumentis,

se

ajid&! phimuum occupatus j librum esposuit, ac
Pohtifici ehtuiit, oui titutus est: ksseartio libertatis,
et iibbumtiatis Ecciesiasticae etc. ubi omnes obie-
ctionusa anodi: soluuntur, fallacia obijcientium argu-
menia diluuatur, Pontificia sententia, atque Eccle-
siastica libertas asseritur , solidisque rationibus tan-
dem confirmatur.

Pontife.x Anastasij industria magnopere laudata,
ex eo quaesiuit, num eam lucubrationem in lucem
ederet: et edam, «4 supprimam quae scripsi, re-
spondit Anastasius, quantum alterutrum fieri tibt
gratum fuerit, tametsi uereor, ne, si in publicum
prodeant ,• triumphum [ ut est in prouerbio ] ante
wotoriam.canamus: hoc esfc ne Assertio mea, qna
de incautis ,scriptoribus mihi uideor triumphane,
per hominum ora , doetusque uolitet, priusquam
strenui isbi hellatores se uictos fateaatuf, aodio
namque 'esse. iam parata, et tranquilla onmia, sed
ipsis quoque [ut ego uehetaesikef cupio] suum for-
sitan lapsum agribscentibus. Non tamen supefuaca-i
nea fuerit haec Assertionis tuae diuulgatio [inqait
Pontifex] ut qiiae optimis innixa fundamentis, atque
eleganter explicata, eam apud omnes sibi concilia-
tura sit auctoritatem, ut in posterum semper grata
futura sit, semper opportuna, semper Ecclesiae ne-r
cessitatibus profutura. Tum Anastasius librum typo-
grapho imprimenduni tradidit, quem eidem Summo
Pontifici dicauit his uerbis:

Beatissimo Patri Paulo Quinto
Catholicae Ecclesiae
Sumino, atque Optimo Pontifici.

Arduam sane prouinciam suscepi [Pater Beatis-
sime ] tum ob materiam, cui me imparem fateor,
tum ob Peregrini, Otelij, Scaynique auctorilatem,
qui cum in ceteberrimo Patauino gymnasio ciuili
disciplinae nomina dederint, sanctarumque legum
ductu beneuiuendi normam alijs praescribere de-
beant, modestiae cancellos egressi, dum Pontificiam
maiestatem conculcant, ipsam, quam profitentur,
artem eximiam haud uulgari afficiunt iniuria. Ego

sed Sanctorum Patrum , Doctorumque auctoritate , d nihilominus Christianus homo , Catholicae Ecclesiae

nec non Sacrorum canonum, diuinique utriustpie
instrumenti testimonio ita firmandum, ut aduersarij
nostri nihii uel obijcere, uel refellere, uel ullo pacto
carpere possint. Tunc Pontifex ad Anastasium se-
reoo unltu conuersus, ut illam suscipiat Prouinciam,
cum iubere potuisset, humanissimis uerbis eum
rogauit, sed cum contra ea, quae tres superius no-
minati Doctores scripserant, Pontificium esset ana-
thema promulgatum, nec propterea usquam repe-
rirentur, Anastasius quomodo discordiarum semiun-
toribus responderet, nesciebat, nec scriptionis suae
argumentum inde sumere potuisset, nisi forte for-
tuna qnod cupiebat a Cardinali Pineilo accepisset.
Ilaque talium scriptorum arrogantiu uehementcr

alumnus , tuisque in me oflicijs deuinctissimus, oneri
abs te mihi imposito eo libentius humeros expono,
quo huiusmodi iurisconsultorum commentis repu-
diatis, aliorum quoque aduersariorum petulantiam,
te auspice, compressam iri non diflido : non enim
desunt, qui contra altaris ministros acrius, ac tur-
pius intentatam litem prosequentes, ac uenerando
Theologorum titulo abutenles,- spiritualium perso-
narum, ac rerum priuilegia perturbant, Ecclesiaeque
Sacrosanctae illibala libertate pessundala, profanam
politiam sacrae monarchiae anteferrc , simulque
Jesu Christi uicariam potestatem impudenter oppu-
gnare, ac quantum in ipsis est, subuertere non
erubcscnnt: proiudv aducrsum hos, qui legum sensus
120

Digitized by

Google

peruertimt, sacramque pagioam ad meauacia, at*
fabulas contorquent , arma suroenda , atr ueritatisi
clypeo satanica temerariorum spicula returidenda,:
praesertim , qoia uanissimi hommes de<re asperios
loquuntor, quam Veneta ipsa sentiat ftesfmWica\,»
quod sane de Catholica Reltgione malemeritos > re^
prehensione digniores reddit, mihiqoe. adl- eorumt
audaciam pro uitibus compescendam animos add»*
dit; siquidem Dei cultum hominum meutibus' ab'
ipsa natura iosculpi ita explqfatum est; uts: rion
solum ueri diuinae legis cultores, sffd alia» jquoque
syncefae fidei lumine orbatae gentesjsubs Pouti-
fices sibi iudices, rectores, m^gistrosqUe coostitufc&s^.
immensis semper honoribus prtoseqftti . sint , saero^
qae homines , sacerdotes , scilicet, a/profanisi «di-j
sthsetos, in sommaque semper ueneratione habitosv
rerum sacrarum cum suprema i auetoritate absolu-
tissimos esse moderatores noiuerintx Hac munitus
lorica , fallacium argumentorum ^ captiosorumque
sophismatum ictus raihi uideor elusisse : hac, in-
quam, fiducia libelram hunc tibi nuncupo [ Pon-
tifex Sanctissime] quem, si non alia dexausa, quo-
niam iussu tuo conscriptus, in Wcem prodit, tibi
gratum fore non dubito: Feci , equidem quantum
in me fuit, ut aduersariornm machinas eueTterem,
perfidiam,? atque insidias patefacerem, arrogantiam
frangerem. Utinam, qualiscumque sit haecimea di-
sputatio, expectationi tuae respondeat, intenebris-
que iacentes ad ueritatis lucein , auitamque reuocet
pietatem, ita ut te Christi Vicarium, omniumque
mortalium Pastorem maxiraum agnoscant, colant,
uenerentur. Vale, ac diu uiue Catholicae Ecclesiae
Princeps optime, ac praesidium. Romae ineunte
anno mdcvii.

Cumque de Venetorum alienation* ualde animo
angeretur, tum nobilissimae Reipublicae causa,
quam semper magnifecerat, tum ipsius Pontificis,
cuius amplitudinem in quaestionem uocari du-
rum, atque intolerabile existimabat, dum ipsum
Assertionis opus attentissime texebat, ne ad arma
ueniretur, alia remedia ingrauescenti morbo op-
portuna excogitabat , inter quae fuil, Venetias
milli hominem ingenio , ac pietate praestantem ,
qui remotis arbitris, Principem, Senatores, patri-
tios, eorumque asseclas, seorsum, quantum posset,
erroris admoneret, quo absque causa Sanctae Sedis
Apostolicae nuncium, quodainmodo remisisse uide-
rentur. Item qualis esset Romani Pontificis maiestas,
potcntia, fama, quae Pauli Quinti in Rempublicam
propensio, quam iusta eius petitio, ac desiderium,
quam tandem perniciosa patrum in damnatorum
decretonim defensioue perseuerantia , et exemplis,
et rationibus ostenderet, interrogaret eos, num sibi
a Ponlifice metuerent, uel Patauium oppugnari ,
nel Taruisium capi, uel Brixiam, Bergomum, Ve-
ronam, aliumue munitum Venetae dilionis locum
occupari , obsideri , subigi , eiusmodi suspiciosis ci-
iiibus, si quos inueniret pro uiribus uanum hunc
scrupulum erueret; consueuisse enim Romanos Pon-
tifices sua largiri potius, quam aliena inuadere,

AN&STAWI iGEIlMKWrai

9 5a

a gregisque. dominiei ^uigilaotenv Pastarera Paulum
mbri quaerere , nihriue oegttatfe, nisi JibewtatiiEccle-
siasucafe u*hmosa''<ieefeta abrogari, a^asorumque
kistifcuto abhorrente^iJlfge*, now taft*uii»oex pnblieis>
tabuiis, sed ex hbmibufflj.qaodue onni <mnmoria
deleri. Qood si crinrinosos olaricws invquls >statatis
occasionem dedisse ioculoarJeatj' iustas <de> cotmictis
snraeudas fore poenas, iac forliitaif ttptWMt SeBatus
iudicio responderet. Haecy et sialitttu^rraiorum, Se-
natorum animis instillata, rerum ituarum dignitalcm
apud '■■ Venetos ' 'pf etaosiovem , ac foTmidolosidrem
facient, inualescentem ikis rigorem mifiigabuht, ne*-
gotij salebras faciliores reddent; otoriia' taraea rton
data operay sed casu facta apparean*. ■ «'■
■ Consilhun probabat Pontifex;, «ed cuius indftstria

B id perficerettir, non imieqiebat; jerom namque ex-
perientia, ac mira dexterkate <ppus erat, ut ret
exitus conceptae spei responderet^ >se<},' et caotis
hominibus, ad quos mitterelur, gratum esse opor-
tebat eum, cui tantitm onos imponeyetnr. Anasta-
sius Franciscanorum [ut aiont] ConOentaalium Sw-
premum Moderatorena Josephum Venetis ualde
aeceptum huic obeundo muneri a se aptissimum
iudicatum proposuit, cuius solo oomtne' admodnm
commotus Pontifex, tuus, inquit, iste Josephus Ve-
petos in oculis fert, mirum in modum obseruat ,
ac quantum audio, ad eorum Oucem scripsit, ut de
Franciscanae familiae alumnis, qui hoc nostri in-
terdicti tempore, ne ad sacra facienda cogantur
Venetijs abeunt, molestiam nullam capiat, se enim

c pro uno abeunte, quatuor iiluc missuram polliceri.
Ea Pontificis indignatione Anastasius perturbatus,
his uerbis absentem, atque umocentem amicum sibi
pm-gandum suscepit. ■

Puto [ Pater Sanctissime ] te in Vrbe natum ,
atque altum, ac per gradus toa uirtute dignos, nec
nisi tui similibus communes , ad istud supremnm
dignitatum cuimen merito euectum r non ignorare,
quibus dissensionibus atque odijs [proH dolor] reli-
giosi homines se inuicem inseclentnr ; quatiant ,
exagitent, quibuscunque calumnijs , atque artibus
obseruantiores a nequioribus nonnuhquam diuexen-
tnr; ab ijsque praecipue, qui fractis obedientiae
cancellis, ac Venerandorum Magiatratnum praece-
ptis concnlcatis, debitas temeritatis ptteaas dederufit,

d siquidem huiusmodi propriae salutis proditores, lion
modo uera, quae silentio essent aliquando tegenda
effraenate diuulgant, sed falsa quoque, immo hbr-
renda, atque inaudita impudenter ..coinminiscuntur;
sicut commentitia sunt, quae de oplimo uiro Josepho
disseminantur; quibus hoc praesertim tempore nihil
ei turpius, uihilue flagitiosius exprobrari poterat.
Quapropter te rogo, obtestorque , ut in eum dili-
genter inquiri raandes, ac si qiiid inuenias, quod
incorruptae iustitiae tuae honorem, uel laedat, nel
quomodocumque contaminet sceleris, de quo prac—
cipue arguitur conuicto , non modo Magistratum
abroges, sed in eum etiam grauissime animaduertas.
Ea tamen est animi prudentia, ac pietas, ea deirique
uitae integritas, ut ex quaestione suarum uirtutnm

Digitized by

Googte

9 53

COMMENTARIORUM LIB. VI.

954

praemia potius sperare, quam sibi obiecti criminis a natalitios Christi dies agebat, Anastasij litteris mo-

poenam ullam, uel minimam timere debeat. Quod
autem Venetis charus sit, non inficior, immo quod
talis inueniatur tua plurimum interest, ab illis enim
Josephum amari, est ijs, quae dixerit, fidem adhi-
bitam iri, quod ad conciliandos dissentienlium ani-
mos, mirum in modum conferre, superius diximus.

Pontifex Anastasij officio plene acquiescens, quo-
modo, inquit, noster hic Nuncius, quod cupimus est
ita absolutuius, ut -jlbjt . minime a nobis missus
uideatur ? facilliing |ic^^^u»| ^qi^t^5^^"^>
ac quidem optime dum, quodego augurorVaC pene
certum habeo , ex sententia succedat, ut scilicet

nitus, Romam redijsset, suumque nomen de tur-
pissimo flagitio apud Pontificem delatum intelle-
xisset, ita perturbatus est, ita animo concidit, ut
nullum consolationi locum daret, donec amici Ana-
stasij rationibus, ac monitis euictus, ac recreatus
ab eo petijl, sibi ad Pontificem adeundi potesta-
lem fieri; quod cum oblinuisset famae suae pur-
gandae atlentissimus : summis inquit, te precibus
orq [o Supremum Justitiae Caput, Paule] ut de qui-
bus acchser, qUiicstibnem hfttkii mandes diligentis-
simhm, ar tiisi omnia €ontecta ; 'fnlsaque apertissime
constet ex meo me cubiculo manibus , pedibusque

Josephus Pontificalis conuentus •celQbraniitv ^caijsa, r ligatis ad Saneloruui A.posloior'im Ara.m trahi , ac

prope diem Bononiam profecturus, uel tamquani 'qnaltioi- discerpeiidnm cquis proijci facias. Haec

suorum Franciscanorum summus Magister, uei ali- b lurbiuo uuitu, mayuo uuiu ueiuoi um ireuuLu, ac

quo publici boni colore sumpta occasione Antonianae, non sine lacrymis ioquentem perhumaniter excepit

quam uocant, lustrandae Provinciae Patauium, mox Pontifex , fluctuantem sedauit, afllictum erexit,
Venetias se conferat, ubi aliud agere simufeutem, . ,' simul laflirnjans, nec esse credibilia, nec a se cre-

quac iusserit ad optatum exitum perducturum con- dita fuisse, quae contra eum allata fuerant: proinde

fido. Id quamuis laudaret Pontifex, attamen, uel
quod conceplam de Josepho suspicionem adhuc non
deposuisset, uel quod alia de causa in eam non
iret sententiam, rem in aliud tempus discutiendam
duxit.

Josephus interea, cum ex Albanensi Ciuitate, ubi

munus suum persoluere pergeret, in suorumque
fratrum regimine institutum iter conficere, se non
meritis eum praemijs defraudatum iri tandem per-
missurum, quod et inde ad paucos dies probo uiro
in Caput Aquensis Episcopatus cathedra liberaliter
collocato, largissime praestitit.

':: / • ■' . »!>..( V> •(...«! ■ ... • X •: ■' t ..il;!; , .
. > ni '.iiu/i;T :.'.l ■ :."-:< I *>' .:« ••'l; : ....'f
'• ' ' '. ■ ■ ilf ':•'•• ■:•:;. . . :• ' . •

■ \.<. \ ■ ■

■: 'i

!.;>!.;•;• .■ .
'..'• h ' ')

■1. . j

> I':

Digitized by

Google

ANASTASII GERMONII

:Vl\ ,t- <

COMMENT ARIORU M

LIBER SEPTIMUS

Rebus cum Venetis constitutis de Legato illuc a
mittendo animi pendebat Pontifex, pietate namque
ingenio, consilio, ac moribus respondere, nec non
in pauperes largus esse debebat , qui eo prae-
sertim tempore illuc mitteretur : tot uero uirtutes
in uno homine concurrere perraro, ac quodam-
modo monstrum videbatur. Quod cum Pontifex
secum reputaret, ea de re aliquando consuluerat
Anastasium, quemque tanto oneri parem ipse iudi-
caret, sibi indicari urgebat, qui inter magis sele-
ctos Ariminensem Antistitem , Berlingerium Gy-
ptium rirum eximium, tuncque in urbe Vicarij
PontiGcis officio fungentem cOmmendabat, nec mora
ad Venetos missus est. IUi uicissim Franciscum
Contarenum ad Pontificem allegarunt, quem licet
Principum Legati domi conuenissent, uerbisque ho- b
norificis essent prosequti, ipse tamen Anastasius,
quoniam eorum decreta Ecclesiasticae Reipublicae
iniuriosa etiam inuitus scriptis refutauerat, et si
Venetorum studiosus, noluit ire salutatum. Per eos
autem dies Franciscus de Castro , quae Regis Ca-
tholici nomine Venetijs egerat cum Pontifice com-
municaturus, Romam uenerat, ubi, et Feriensis Re-
gulus ad solitam nouo Christi Vicario pro eodem
Rege exhibendam obedientiam tum morabatur. Ab
utroque Anastasius familiariter habitus, ab AUobro-
gum Duce impetrauit, ut Mauritianae Militiae tri-
remes in Hispaniam, sicut fama erat, propediem
nauigaturae, maritimo itinere domum rediturum
Regulum comitarentur. Eodem tempore Octauianus

Garzadorus Vicentinus, Apsorrensis Antistitis nepos
Taurini in carcere detentus Anastasij precibus an-
nuente Duce , e cnstodia eductus est, ac deinceps
perhonorifice tractatus. Jam belli armorumque su-
spicione sublata, Anastasius animo excubans, ad
grandia semper meditans , ut publicae utilitati at-
tentum Pontificem ad opera tanto uiro digna ani-
maret, eum sic est quondam alloqutus:

Pace inter Christianos, etiam te impulsore florente,
duo sunt [Pontifex maxime] quibus si probatam
industriam tuam applicueris, nullo prope negotio
supremi istius Magistratus , quem pro Christo geris
in terris , maiestatem mirum in modum augebis ,
aeternamque gloriam posteritati tuae comparabis.
Quorum alterum est, ut Septimi decretalium epi-
stolarum libri editionem, ne diutius prorogari pa-
tiaris : alterum , ut Christianorum immundis hosti-
bus Turcis omnino belium pares. Statuae, columnae,
obelisci, Basilicae, aliaque quamtumuis admirandae
structurae opera, annorum labente curriculo tandem
pereunt; immortalia sunt, quae hominum uirtute
potius , quam hominum manibus ad laudabilem per-
ueniunt exitum, nequaquam corruunt, nequaquam
temporis iniurijs exponuntur egregia opera, Princi-
pum praesertim, qui ad Reipublicae clauum sedentes,
de Diuinis praeceptis solliciti, nihil, nisi sibi cre-
ditorum populorum tranquillitatem meditantur, co-
gitant, moliuntur. Id quando tu Principum caput,
ac Magister, et facis, et exemplo tuo faciendum
suades, quantum etiam prosint ad commune bonum

Digitized by

Google

9 5 7

ANASTASII GERMONII COMMENTARIORUM LIB. VII.

9 58

promouendum bonae leges, utique non ignoras, a ab hinc annis in Pannonia absque causa sibi fra-

inter quas, cum maximae proficuae sint sacrae re-
gutae, quas Canones appellamus, si uolumen hoc ad
canonici iuris praesidium usque ad Gregori) Tertij
decimi Pontificatum concinnari coeptum promulgari
mandes, ab Ecclesiarum Rectoribus, causarumque
spiritualium iudicibus, ac patronis, magnam inibis
gratiam, singulari beneficio Rempublicam afficies
Cbristianam, simulque praeclarum eximiae pietatis
specimen dabis. Quid euim summo Saororum Prae-
suli conuenientius , quidue magis proprium, quam
animarum saluti opportunis legibus consulere ?
Quid praeterea exceUenlius, aut gloriosius, quara
legum condendarum potestatem ad publicam uti-
litatem accomodare ? Proxime ad Deum accedit
Legislator, cumqne homo sit, quasi supra huma-
nam conditionem positus , ab hominibus , ut Numen
colitur. Hacque de causa, non solum Lycurgi, ut
alias diximus, Solonis, Romuli, Numae, aliorumque
Ethnicorum, qui leges sanxerunt, sunt ubique gen-
tium nomina celeberrima, sed et Christiani Impe-
ratores, Summique Pontifices, Gregorius praesertim
Nonus, Bonifacius Octavus, et Clemens Quintus,
pro iegibus ad humanam societatem conseruandam
latis uenerabiles atque immortali memoria digni
habentur. Quo sane honore te affectum iri non
dubito, cum septimns hic Liber, non raodo ex Pon-
tificum responsis, ac scitis, sed ex generaiium quo-
que conciliorum , Florentini scilicet, Lateranensis
tertij, ac Tridentini decretis forsitan elegantius,

ctam multa cum nausea meminerit, quin et inter
Austriacam, et Otomanicam familiam usque ab eo
tempore, quo haec in Oriente, illa in Occidente
nomen habere coeperunt, implacabile ardet odium,
ac perniciosissimum dissidium, diuino quippe con-
silio, ut scilicet uascenti teterrimorura Tirannorum
segeti haberet Catholica Ecclesia, quos ad Religionis
defensionem semper obijceret. Praeterea, quoniam
[ut aiunt] inter Hispanos, ac Batauos partae sunt
ad piures annos induciae, regias copias pro te iu
armis futuras, Regemque sacram causam non de-
serturum confidito. Retinebit siquidem prudentissi-
mus Princeps coilectum in exercitum Augusti exem-
plo, qui tametsi toto terrarum orbe pacato, rerum
potitus omniumque fere gentium dominus, non
habebat, unde sibl incommodum, aut molestiam
metueret; attamen classes, ac legiones in portubus,
praesidijsque alebat, ne scilicet imperij dignitas
uilesceret, utque seditiones, si quae exorirentur,
comprimeret. Hunc imitatus Rex Catholicus, cum ex
bellicosis nationibus pene inuictum habeat Exercitum,
quem pace cum Batavis constituta non est ad pu-
gnam educturus, non tamen mUitaribus iaboribus
assuetum, missum faciet: quandoquidem tot Regno-
rum domini ualde interest extra belli quoque ne-
cessitatem ad uitandas insidias, turbidaque seditio-
sornm. consilia euertenda, sub signis habere exerci-
tatos milites, qui dum Regijs stipendijs nulriendi
sunt, nonne satius fuerit, eos contra scelestissimos

ac poiitiore stylo, quam quintus, ac sextus com- c Satanae Ministros, totiusque orbis pestem duci ,

pactus sit,

Quo uero ad alteram consilij mei partem, qua
ad uiciscendas iniurias ab infestissimis iatronibus
nobis illatas innitaris, nullo equidem tempore contra
hnpios barbaros untjuam sumpta sunt arma oppor-
tunius, quam tempestate nostra sumerentur. Si
quidem hodiernnm Turcarum Dominum imbecilla
aetas, nulla rerum experientia, nuila cura , muiie-
rum amores, deliciae continuae, ac nefariae uolu-
ptates, atque supina inertia adeo corrumpunt, adeo
eneruant, ut ad Imperij administrationem, belli-
caeque fortunae uicissitudines utiliter distinguendas
ineptissimus, Otomanicae gentis amplitudinem in
extremum sit discrimen breni adducturus. Praeto-

quam otiosos domi desidia marcescere ? nonne for-
tissimos ueteranos pro euangelica ueritate potius
uitam exponere expedit, quam sub pellibus inulile
tempus terere? Si quis uero a me quaerat, an
maritimae expeditioues Venetorum ope indigeant,
etiamsi desint eorum auxilia, ingentem posse classem
confici , responderem ; uerumtamen , licet miiitem
aliunde potius conducere soleant , quam suos ar-
mare, nauticae praesertim disoiplinae ignaros, eorum
tamen societatem utilem faciunt trireinium , nauium-
que copia, quibus abundant: quod si recusent cum
Hispanis foedere iungi , vellentque soli iittoralia
Jonici, atque Aegei maris ioca, Insulas, ipsumque
Byzantium tentare, etiamsi quod Turcis ademerint,

rianorum disciplina, quorum uirtute, maio nostro d sibi acquirant, id certe magno Christianis adiumento

Turcicae opes tam iate sunt propagatae ; prisci
roboris magnam partem amisit. Prouinciarum Prae-
fecti, seu Bassae sublimiores aulae proceres, mate-
riam Principis ignauia suggerente, mutata fide, et
rebellant , et ad rebeilionem populos sollicitant.
Sophus Persarum Rex plura sibi a Turcis occu-
pata, eoruin fusis exercitibus, feliciter recepit, quin

fiierit, hostium progressus retardabit, ipsisque Ve-
netis Joca amissa recuperaudi uiam aperiet, sicque
Caesare eamdero Otomanorum Principum regiam
per Pannoniam petente , Hispanis Africam oram
perturbantibus, tuaque tandem classe, cum Alio-
brogicis , Januensibns , Fiorentinis , Melitensibus,
Neapolitanis , ac Siciliensibus triremibus alibi uirium

et plura ei abstulit; piuriesque profligatis, plura suarum periculum faciente, de rapacissimis praedo-

item in dies aufert, uideturque ablaturus, non sine
insigni hostium damno ; tum rerum amissarum
tum ipsius existimationis , cuius fama Principum
potentia fere sustentatur. Caesar cum pessimo ho-
miuum genere, nec pacem habet, nec habiturus
esl, ut qui aiias , solemniter fivmatam, paucisque

nibus feliciter triumphabis. Praedam quauis ducto-
rum industria partam victores interesse pro -trire-
mium numero, snmptuumque onere aequaliler par-
tientur. Non paucam spei partem in Hispanorum
armis positam esse intelligo , quod scilicet ad
Africana Irttora classe ualida admota, Turcarum

Digitized by

Google

9">9

ANASTASII GllKMONIl

polentiara in Mediterranei sali Auslralibus Prouin-
cijs ita frangant, ut debiliores effectos ad caetera
maritimi imperij loca deserenda compeUant. At
meminerint Hispani id forsitan tentaturi , Impera-
torem potentissimum Carolum Austriacum, eiusque
prudentissimum filiuin Philippum , quamuis insupe-
rabiles fere classes immensis sumptibus contra Afri-
cam adornauerint, quoniam alio, quam oportebat,
eas duxerint, oleum [ut est in prouerbio] et ope-
ram funesto successu perdidisse. Non enim , uel
Garthaginem obsideri, uel Tripolim oppugnari, uel
eiusmodi oppida, in solo sterili sollicitari expediebat,
sed ad ipsas pingues Provincias , ac Regna debel-
kmda classium eraut, atque exercituum robora
conuertenda. Vnam Aegyptum experiri praestabat :
Aegyptum inquam , Asiaticam Prouinciam omnium
frugum , praesertim frumentariae adeo feracem ,
ut Orbis terrarum horreum ueteribus dicta sit , qua
nullam gens Otomanica uspiam opulentiorem habet,
uel ditiorem, unde in pnblicum Aerarium uicies
centena millia Suttanorum [hoc nomine grauiorem
auream appellant monetam] quot annis referri cre-
datur. Aegyptij aegre Turcarum iugo collum ac-
comodant, suntque inter ipsos non pauci, qui
Ghristo militent: ad arma tractanda, castrensesque
labores perferendos (ut ait Flavius Vopiscus] inepti,
notlis rebus, ac uino [teste Caelio] immodice stu-
clent, urbis muris, arcibusque nudatas habent praeter
pauculas paruo praesidio munitas. A Bysantio, cum
plurimum absint suppetias inde sperare facile ne-
queunt. Quod si Turcarum Principi amplissimum ,
ac faecundissimum Regnum eripiatur, magna tum
potentiae , tum existimationis parte spoliatus a
nobis forsan paulo post leges accipiet. Idcirco quam
celerrime avma sumenda, miles cooscribendus, classis
in Siciliensi Insula instruenda, equestres, ac pede-
stres copiae diligentissimo delectu cogendae , ac ne
rei bene gerendae occasio e manibus nostris ela-
batur omni conatu cauendum : consilium de tentanda
Acgvpto non nisi cum paucissimis, atque ex causa
communicandum , immo adeo supprimendum , ut
alio quara quo eundum sit, crodat se militum uulgus
iturum: ipsos quoque ordinum ductores lateat,
quod patefactum, uel uictoriam hostibus, uel salu«
tom afferre , nos dedecore possit afficere. Gontra
Africam expeditionem parari pntet multitudo, dum
nostri Aegyptum cogitabunt, sacri huius apparatus
supremam curam gerat AUobrogum Dux, Carolus
Emanuel, Princeps gentis gloria, dominatiouis ampli-
tudine , militari prudentia , rerum gestarum fama ,
bellica laude, consilio, atque auctoritate, clarislsimus,
et spectatissimus , quo Imperatore, regia etiam stirpe
procreatos, nomina daturos non dubito. Ciassis e
Sicilia soluens breui in Aegyptum nauigabit, ubi
nostri expositis in terram copijs, inermes, atque
imparatos, nec non eorum improuiso aduentu per-
territos adorti, in fugam conijcient, ac fbrtasse
priusquam de classis discessu nuncius Byzantium
nfferatur, attonitos in suam redigent potestatem.
Insignis admodum haec fuerit uictoria, reique pu-

960

a blicae Christianae in primis utilissima, ac [si Regnum
iUud, ut consequens est, sub ditionem veniat Hispa-
norum ] poteris tu [ Pater Sanctissime ] nonnihil
inde a Venetis exprimere, quod tibi perhonorificum
sit, ipsisque simul te auctore, etiam salulare. Id
uero est huiusmodi.

Maximum ex Orientalium mercium uectigalibus
Veneti commodum capiunt, quas ex Aegyptijs Ciui-
tatibus, Memphi, [alias Cairo] atque Alexandria,
in Italiam nauibus suis uehi solitas cum Germania,
Pannonia, Sarmatia, alijsque septeotrionalibus locis
aromata praesertim a multis ante saeculis commu-
nicant. Sed si eas merces Nicaeam, Genuam, Mes-
sanam, uel nouis annuentibus Aegyptij dominis, ad
alias Mediterranei Maris partes, aliorum rectorum

b industria transmitti eueniat, qmtndoquidem Vcoeti
ingens tibi tnde intercipi lucrum sunt molestissime
laturi non dubito, quin ad te cdmmunem patrem
confugiant, summisque te precibus orent, atque
obtestentur, ut ab Hispanis pristinam sibi impetres
nauigationem , commerciumque restitui^ nec iudicio
meo frustra; exoraberis euim tainquam publici boni,
nuncius, supplicesque Venetos tibi adeo deuincies,
ut quos praeceptis tuis diutius obluctari, atque in
te contumaces aliquando deprehendisti, in posterum
obseruantiores , acceptique benefici j memores sis
habiturus.

Peroranti Anastasio respondit Pontifex de Septimo
decretalium Epistolarum libro daturum se operam,
ut quamprimum in lucem prodiret : quod si forte

c fortuna , inquit , me grauissimis occupationibus dU
stracto, quae petis, et iam obtinuisti, optatum finem
serius, quam par fuerit assequt contingat, ne titubes
[mi Anastasi], neue meam nrutatam umeas uoluh-
tatem, quin mihi excidisse . putans , quod factum
non fuorit, ut fiat ad memoriam meam identtdem
reuocato. Qua fiducia, cum Anastasius rem eppor-
tune, ac suaviter urgeret, Pontifex tandem de Se-
ptimi editione , quod oportebat, Cardinali Pinello
raandauit. Quo uero ad Turcicum bellumy feedus
mirum in modum sibi placere asserens , tantisper
attamen id differendum censebat, doneo de concor-
dia inter Hispanos, ac Batauos concilianda, iam
institutum negotium absomeretur, quando ad Prin-
cipum in summa rerum alea stabilem, certamque

d conjunctionem factendam magnum esset pax allatura
momentum, qua, ut ille augurabatur, satis explo-
rata, Supremum Christianorum exercituum nemini
rectius, quam magnanimo Allobrogura Ducl com-
missum iri putahaL

Erat Pontifici ex sorore Margarita , Horatioque
Victorio neptis Diana antea Gaspari Cauallerio «fupta.
Hanc, cum plures , tum generis .splendore, tum
opibus, ac tituUs uiri clarissiini in matritiionio ha-
bere uellent, Fabritius Carafius Neapotttanus Rocel-
lensium Regulus prae caeteris nobiiem ' Viduam
Hieronymo filio nuptiali copula iungi sammopere
cupiens, per littcras, et Nunciog cutn Anastasio
agebat, ut quibuscumque posset oflicijs, Dianam
sibi uurum impetraret . qui Fabrilij desiderio expo-

Digitized by

Google

QQXttlUIIftJUOIUIM I Jiil* VII.

sito eius i m»nuhe iReu' tifieeml ad i 1 oogaotietien*. loum «
Carakjs oontraheiOdam cpportuais smrbis: i iniutaC
Itte Ainaatasip .-. isw»ujs actis, qund, i*i*ebus. snis,
soocamque Ah» adhiberet diligeotiaia ^ Camfiftque
slurhJia adnwdum hntdata, cogiUndam e»t,ak, aance
AnoshHMyido marho, qnem tu Septii mcac {fropcahi
htMvdpdiaata gebitam cute, atque bsmieem tttrpts
oiaritasc jsujihhttiof em, et persananim ihspari seete
matei ttanuesrire, .eum tanti ., ntomi Psoeboes '>nee
sisi pamiai^ii aoqnaisbus Jeeminis coimabia iconp»
mmnicent, .nec sineiliutissimis daiibus, quad «go
oV Diaae mea spnhdere, aeqneo< ■•!= »"!.'<! \ ;

Cui Anastasias: Ea est Komanorum Ciuinm digni-
tas, ut nou ionge absit, quin Carafijsj alijsque jeius-
dem notae primarijs homimbus aequiparari possint.
Sed esto, ciues, ul uis priuaU sii

siin; tametsi ego Fabrilij Caiufij pvobria,-
probo, ut ab eo rem potius extenuatam,
quam aniplifieatam credam. Quod dixi de faculta-
tibus idem de ipsius filiorumque suorum moribus ,
si libet, eadem uia habebis. Quod adi riie uttinet,
senem ornatissimuin sum plurics alloqutus, uirlu-

pore, quouiam sororem tuam Diana matrem habuit,
non ut Horatij Yictorij filia, sed ut Pontificis ma-
ximi Neptis Hieronymo Carafio uaor pctitur. Quo
oera adi;dofcem>«ane natieni epaso mm est h&ljeinti-
jaiodi mmttiom nbn (triinsir*, niu bene dotataa £be-
mhms, in hoe iamen ;[*hmme Ponthex] rion est cer
laberOmus : qnem eaim 4otem Nepti tnae. oaestp-
tacris, eam mtori ehps mariu, qna fungor anctb-
ritete, ac nomine apprebabe. Annhere uhnts eSt
Pontkex eo libenthts, quoi Hwretrjrmam defoncti ,
sibiqne charissimi Cardinalis. Terrattouae nepotem
fihsse non igonrabat, Anastaaius, hoc aeeeptd vt-
spooso , ahqtmt post «hes de rei fine : Pontifieem
-usterpesVabat > . qui cunt eum nimjac rteshhasiasqs

tumque amatorem agnoui, ut qui uitae innoeenliu,
pietate, consilio praestans, forma etiam venerabilis,
ita in re, tum lumiliari, tum ciuiii parcus, ac »0>-
brius sit, ut cum opus est, perliberahs quoque, ac
sumptuosus existat. Adblescentem filiunv, queni tibi
aflinem eupio nunquam uidi, sed ex tali sciniuL'
prognatum, a parente degenerare non pulo : lbrtes
enim (ait Horatius) creanlur fortibus. Caroluin jeius
fraUrem, qui modo Romae uitain degit, et tu nosti ,
tem- £ et ego noui , de quo adolesccns c

nobihtale conspicuus, Ecclesiaslicis bonis afliuens,
atque in deiiciosissima Ciuilate educatus, nec inale
audial, nihil dici posse autumo, quod imitatiooe,
ac Iaude dignum non sit, cum bonis enimj ao rt-
lisiosis uiris consuetudinem hal

Cardinalis Aquauiuij tcstiinonio , ad Jesuitae , seu
Theatini obseruantiam proxime accedit. Ponlifex
Auastasium ad Cardinalem Burgesium reijcit, cui
sicut nihil matrimonio gratius, ita de dote alic^ua

derci hitelligensj eniab rogsti Anastasium, «t ttw»
-omaiao perfioi chreU Vesefasfer Cardmshs, rieiDiahs
Marco Antonio Lanh ettsm innita oeUooareUir.,
mirum ia modum urgente ^oanhe Bophsts» PoniU-

sosditer argheret, pauhunqufJ expeetsndam : esse c ficis fratre, Maroiqne Antonij Sororio , cum qup

diceret, simnl quaerebat de Fabritij ficnhatihos,
de filiorum numero, natura, diseiphna, consueUt-
dine, ac moribns in bene inshtuta faaailia am»-
mans, nihil molostuis, magisque mcosomodumy qnam
ez ea aliqacm osse, qui turbidis consihjs , mentis
insania, totiasque aitae pernersO tenOm cseteros
pertarbet, anmnque ad enertenoam phirinm quie-
tem' sufttcere. Ponttficis uerbs, oot potius de Cara-
fiorum famUia conceptae cniusddm suspiotenisinetss
Anastasius perpendens, quamnis de Dianae nnptijs,
quod gercbatur, nibil nisi cnm anicoi Fabritio eom-
munieanisset, partim mirsaus est grauissimum nirum
ertra rem ita loqutum, partim Carafies a maleuoBs
cahtmpqs petitos existimsns, respondk.:

prudentisskna, ammiqae pariter, ac corporis doti-
•bud epeetatissima memina, nullo paoko.in maUrimo-
immm «oniungi uolebat, tum quod ante anumvuli Po^-
itficatnm, se ab. eo retecuiinlmeminisseb^tan^oliam,
quod Summi Sacerdotis ei sorare Ifeptia ad sser
pliores ibrsLtan nupUas aspiraret. Troa eraa!>Cett-
idsnales^ Lantes, nempe Marci Antoriq fratec, Mft-
iphaeiusconsobrinus, aeMontisregatiSy Seu de Toirres
laffinis, qui onin Joanne Baptista i contra Cardiaahs
Burgesij .psjtentiam conspirauerant, yfc scdioet anoJ4-
ritaie, Pontificisque gratia cartssubam Nepptem
'deijoerent Quod cum B«rgesium non <Useret, Anftr
stasknu, aft pro Carafijs soaceptajn, strenue ausU-
'iioret Pmninoiam, summis precibua olnbat, simnl

Ahnues Rocellcusium Boguii ■ prpuentus , hic te d petensj ne de tjs qnae seoum ogisset, nllum un-

■ qanm faceret aierbssm, ao Joauni Baptistae aduoreari
niqecctur. Qiiamobrftm Anas^aahts,! e* Buogojio ;> , et
Capafijs simni morom gerere cupienfly; quandocum-
que alijs ex caasis POnufioem adibat [ id nevo erat
semel, ac bis in, hebdomada] autes facde prsebonti
de Diana nuptui tradenda, aiiquid semper loqufi-
batur ; idem quod . Anastasius probabat Pontifexi,
sed gravis homoiy ae ualde cautus diemiex diejnonis
ex csusis difierebat, modo t VerieU negotij occtpa-
tiones praetesekiSy mado onin quadragesum^lisiiphmij
tempus esset, nppttas tune celehcan pon posse dt-
cens, modo alijs . argumemtis dilationom esdnsan&,
dooeo, velMsycoetiseomposMs/nuJUoqneiam ds ma-
trimontjs oontrahendis hnpedimerito' existente, Aoo-

, [Ptater Beatisume} Cammentasioius docebtt, ad
seilicet, ae brigmta millium Nqapelitanorum duca-
torum [ sl uahjexappelbmtnr] >rttinaasm asoendem.
Id quidem :ego oerte aflirmare neqrieo , aam eihs
bena, neo admmistranerim , nec sciam quae sint,
nei abi locorum stnt; qaod scio^ heo ex eodem
Regalo acceptam tibi sigrtificq. Putc»m» dcmituros,
et Neapoli, et in Neapohtan» Regno, ue» Epjsco-
pos, nel alios, qui to inbentc, da ijs,, qaae exme

pereontarts, ccrUora nuncient,

nt ea ex, fideJi

sciscitari ne difiems, te eUam atqae euadi
rogo, quo si a|hut> aique ego feibt refera fenrteiat-
tan» imsemas', porpetno hute negotto «nponsdnr
silentipm , no scsUces dcceptut, qaattuis iuqilu».

Digitized by

Google

«taslttf hilari frfut* [optime inquk Poutifex.] Ve- a eraotaee matrimonio alieuus Potoificwaa*iau*>us«V
DM)» l«eum i#a*oqciliatisy «lapsiiq»» aaptiaHs inten-
ifiaU Aetinsi/ AoA; «rft, corsi&praesUatiisiona Nepte
tttaafcqaid taodem statuere dfflferos, qoo tu Hie>
.pouyino ^flarttfioi nobUisshhei ebgnatoi «ugearte , iHie*
iMriaymusuMg^ttitibnis titulp tuae iluurtretar,:Diana cura
se >mg«»-'ttiari«o oonittncta, i«iduUatu 'leinat ^a£nr)-
jamlumy *goq«fe> aorpex unWm moaS ifefccite» esakf-
-tlatos, <«*' uariqdei doauri grateuer , ; et mihL sonamet-
.pere- ; nandetshu jilJ wppOndU- P^nttaex ^qnaB^uelhd-
icbssitasi, uei dtllitas postbiatt', ut; m<ra>gMrriqsima
itnm festuaiuyaimy ae fbrsanr iipraecepsi^ id qttoqtte
aa*stiVa (nnni f parieprohU>ente?'Vidu.aiest flwptts tua
i^ttk (Anastssius} nbn uirgo; differri' ;sitii hmeatatis
.aaiaduad -inrah r >ut wdesy considerationip dignttmh

hetur y et dtrinsqae fcoaacne signieroac«t:,(«e ehu
ttunn kieam ^seruautiaol, atqi^ c^eqiiklBTyOiasrtfc
nqptias: eitoptasse, quare^ > sicut uehnidenw;;npthnee
amiontatis msarkesta s«mper lessenfc i.aa;i>posuraua\
e a yia ' ' datnr» , ita : sfogttlareap ejoa knmasWtatesn^aasV
^cOs anJmnty ntijirt;eo nmnero deinceps haberen-
4ney in ;qnh> anbaa:ihabiti fuissent. Sed T qno tem-
feaetMdaatee ganftiiAnastasio Carafiorum litterae ,

ipw juioisisnn <ab Anaatasio iitteras acceperunt, (pii-
dnn Imantalta boWaeai i pro Hieronymo, ac Diana
stabilita esse docehstiuir, oikuuue ad pactamaa
-enndttwnnna) ttematatem deesse, nisi de futuri ma-
■tStXi j, - je^asbjae iparehtis

(.;tes*ii-

j i hao j ieak>| uk nuigus loqnitur] procurato-
«4 et aeataaunon impedit, quin uerhiB, >ut<ahti)Jb, $ -rham )taaniie*iiinitii «ain cum Anasiasius Pontifia

jSinsisss^pilfanoiiienmiiiAestonk»' Vdoteriax.i prpsanoa
-esjerat^tipaamqneJ)*»jsnti, fkyinisi Pttntificisu insan
yBjjficart i i tffi rtoanra i Ipesse p sss m i ni ; iiessknadlt nUes,
maaKUrai;-aibrteiabeqaeuiah)3a oonnesksAyiabnda-ioai
abiuu?. iJJattip^uaa >cba&cda^sav. i iBroindo esjki
jqootth\m<[Palz«lSmi^ eomatrii
-qtantnmi anfueh} > ai nfcrioftenpnrti aoyedi b, aantrraxad-
-deini:, eistrniquaeaa, nh/ am&pc»bafc;atuftBte ditleaet.
J jFrjrifc)Poa*ifes/.quodi <p^ deiieert-
(nubiattbttsiipacriaiwhmSi undecimo knWndas jtefcteias
iaato* jseptknit supna imdlesiinuni), Mdsesa^teaisnnfn
•dnpbtt^ eaempki syja^arpha. c<uiaWaiyie»iietitAMastit-
isktsi, et Victorius subicripsere, tqa^ bater eaetepa
^noitti itt «k «apressusn, nt priusqnam, twnkna asisa t o-

t de; futura aoabtmoial» , ' immo et de rpxaes^afiii jprr
^ocoratoYetti pcicta hVmetttan . maruaaia^ adi aaftptta-
,inrm «oonuikaii;) cppulai reseroqU^ qhtkdo. :«fimn

Romam nenim kob itnmpdre sssn safck jhtuuu Tunc
i Pousifita , d«i dp|e i Ahastassnm rmsneo intercogana i,
;«i grandis p^ethoetun^ ■ anty eamj pnm^siai^ rnbreor
%e eaht prb> petentnnu ud^sideritti «xmftckrei (ftiaaim.

Hand TBspondit .Apadasin»j;innni'S*laBa paa*femu&,
iged nd arbiitrihm coufiriiwi.jjuanrum ;oWd»tiiis Kepti

tnae p nlm iHietonynso Cai*afio :dec«etap ^aadeiteiiri-
iteUigbve, eaisthttoy /qunroquidem neptejni^ Utnunrque

ait , \a CarkfiorUTnilariiWi «estiflo^ ifanudriq akmeo-

rnmj, peristromatum aargfenteiae shpellectiik pnrnrM,

ontniqun ^plendido appatctn, ac. neiicija. Reginas

aequatupam pntato, ynotn larneri cibi ^atfi: oanihs jc jxmiuaimensis exket, tradtata hx puadioas 'rtabatas

proponas neiim, hartc ufempp T ibam ( iancto mihnnip

teoom «oninnoterm oansanguinnhm y siittaao» erketh

[Deus amen anevtat] iterum. sidha; reraaueMy cnsi
Jft datc itXhti tua luWaUtate assigoata: deperrter ah'
-poasity attqnde non babitaram , quomodo Prihcreps

fbemmaoy ao Pontittcis Maxiak Neptis sustioeat dj-

guitatem, tohuttifutocam, ^quaknn, vad anuattiy ael

tenuis dos' «Dnmceritv Xarafij Dianain, naa dottkp

quaerunti , ubn dkrkibf , iuel pretiaaioDea i pp?8i,:«bd

betusuoiea>ianl 7 «ffinitatcm, cratiam tuftjm. r

Hae moiestca fcraitan lenaberis , si me hac d« ne

outh Aotoak) Vkjtorio Dianae PacruO nOmine Uio

ag«re permfatasy camqne Pantifac ^aanuisaet, ttt
iquod ^gehdum erat, omnibut clam esset, Antonio

n, sponsique matrhnnDr)) conannsum :
-attakaii xonfirmaresto Posteidae,«iua:idieL ad sohtatn
Fktnifihiani.audm&tknn firoficbceataiAnastasic^-dum
■ ahopttm . : Pjanoipnm Legatiy; qui ahtei iUum ikuc
, Bttnerant ^sSe. ad> Pontificem acceniri [ a* ; morki .< est-]
mpevtabant, oo iamen quaarente, smm ioris
-Aaestaaktsy spaunoqan cnbihs Pr ae faot o ipsum
uespoudentey iussas est, ante otnnes inarodnei, oui
ula iBgraaso Pontifibx. ahscrl ironte, uerbisque hui-
noSoissimis , libl kusait, pluriaxfl a§» gratia» [xtti
Aoastasi] et deber* fateor, quod roea cansa amaoter,
.ao aponte. tna, ansceptaaa. Proninciam ad .fchoem
;fioeai laudahiliter perdnsqris t qnod ago Aaoli ifacio,
ut nihil ad.aUnunam Jaetuiam . mthi deessp pukho,
signiheari cmaaiit>, se Ulum ia cepnobio 7 1 cui a Mi- V «.131 q^ad ms pi^et, rjudeusue kborce tuat hnno-

neraa cogaonte» est, oppcciri nt: Panttnck noncine
quaedarm secam <oemmanicacet^ Anaottkis Hitao pro-
teotus , postqnam , da Dhuaae apcvatis nnpti js r quae
aotn foeraat, aoeepit; ego, Aaastasl r iaquit, ca4h>-
quium nostram Pontifici referam, ac si perfieieodi
negoiij potestatem unpetraaero > iternm te oanae-
tthtttt, qha inter nps consultatis , uel optatttnx fin«ad,
nei -perpetnam sihuttiam imponamtas. .

|Garafij TUteaea de ijs, qaae. gerebanbnr, siognia
quaque hebebnaada ab Anastaao certieres fikfta, oum
-ih longpm protrahi, nonisqaie qootutt» implhtali
knpediaKntis cernenent negotiam, ianmue.idimcni-
tates intermjscente Pontifice, de aptatu rei «xiht
«^«sperayent, ad Aosstasium scribdut , nt qrarodo a

rare nen posae,-quoinosk tnn poanuat dtfiganfin.,
buak «othoet,: ac pmgni dhte tantocum uirnrmn
ttMtrkkyac nahilttad pari, sed .Ponbficas qnaridks
dates : nagiuntut, . JHoc iU« antea nunquaaa dipeeat
, J: CuLiAnasBaaiua, ad te neni, hodse(:Pater Sajactk-
:ahne] or^pnacbipae <fe causa, ut qnod heri pro
. ennegift, focaataa Bieptc tna aothm sucrat nunciarem ,
manjsui Sttninctiasunuaa.pcofitecer^iqaod anrieritate
*ua potins, qnam opena mea graijissiau^cohted n«-
gotaj r nmaem asahr ldndem.', . amnemque ,:hooorasn
hooigae ; ttribnas: quttro tna ; hie mcicdibih lioerah-
tale pxaeoehiens, :to ncus .obetrinalsti, ut ^js, qnas
takn mnneneraa deb«o 7 .BgeodM| a^atijs pean leonm
rfiliqueria. Qa* •uero : ad idotetty aobih «st ; quod te

Digitized by

Google

$65

COMWSTARLQRUJI LIBy VII.

poeniteat, nam praeter quam, quod satis grandsm, a
dotem constituunt quinqoe, ae quinquaginta roUli*,
monetae Romanae scuta [est haec ve* linguae uer-
naculae commuiMS ] , quaronis nullam Dianae assi-
gnesses dotem, ipsa certe Diaoa dotis lopnro obtik

tataiu Garafij libentissiine accepissent, nobile nempe
clarissimae stirpis tuae, ac felix pignus, praeclara
uiinirum uirtutum, supellectili ornalissimam, talique
dignissimara heroinam. Caeterum ea est Ro-
tentia, ea distribuendarum rerum

copia, ea demum benefaciendi , et uoluntas, et con-
suetudo, ut quotidie, ac quandoque etiam inuitus,
etiam non petentibus aliquid concedere, ac donare
soleat Quod si extraneos, nullaque, uel consuetu-
dine, uel familiaritate probatos homines

i, opibus augent Romani Pontifices, num uir-
tutibus conspicuos, natalibus illustres , sibique in-
super sanguine propinquos uacuos dimittent.' Quae

Carob Carafij actate Anastasiua* iuterrogat, quasi
de Cardinalatu spem inijccnet.

Non est silentio praetereundum , quod aoeidit,
dnm de nuptiaUbnf paelia agebatur, Pctebat Vi-
ctorius , ut sponsus ad perpetuum constituendum
fiomae domicilium ita iureiurando adigcretur, ut
sponsam ad aabitandnm alibi cogere nequiret, et«
demque sponaae nounuUorum, quas uooaot, loco-

Iiispaniensi Legato Ai-
ium Marchioni suasit, ut cum uxore de nu-
plijs iret Diana gratulatum, Pontificisque Neptem
excellentiae [quam uocantj cognomine appellaret ,
unde primarij uiri eam pariter honorandi exemplum
acciperent. Vterque consilio probato, sponsam domi
salutauit, sed paucis interpositis diebus dixit Lega-
tus Anaslasio, se deinceps sponsis Excellentiae titu-
luin nequaquam tribulurum, quaudo Dianae fratres.
pariter Pontificis nepotes , Illustrissimi uocari non

Pontificis fratribus Excellenliae praerogatiua reser'
uata. Quod multa cum nausea accipiens Anastasius
[ut est summe ingenuus] ad Lcgatuin conuersus,
quid ex te audio , inquit? Vnde haec repentina

Varium . tibiaue insi dis-

* v l *Y ■ ■

similem esse te omnino dedecet. Jam Dianam Ex-
cellentiae honore affecisti, Dianam tua ipsa uoce,
tuis uerbis in Excellentiae possessione iam constir
tuisti, a qua tantam foeminam exturbari, nec tibi
1 1 1 1 1. ^ i niit j ^nt lii 1 o i i 1 1 0 c i s ."^liiximi c o 1 1 Sii i i n i *■
nea [ ut ego autumo ] tolerabile. Si hoc tempora
postulant, respondit Legatus, quoad Dianam, in
sententia manebo, quo uero ad eius maritum aliud

fuerit, ma-
caput, membris suis inferio-
rem esse, quamobrem si erga maritum quoque

officiosus fueris nouum aliquid, uel inusitatum non

mm Montiam, ntque ewciorum sex nullibus scutis feceris, siquidem Suessanorum Dux aeque, ac tu

nestimatorum enwlumen», etiam uiueate niro rer regius Legatus, non solum Mondragonio Duci nu-

seruarentnr.: Id. qnamws non probarec Anastasius, q ptain Clementis Octaui Neptem, sed eius uirum„

nec Dianao commadi& aduersari opportunum dur atque utrumque parentem Exccllentiae titulo sem-

ceret, deinuptialibus tamen eonditionibus cumPon- per salutauit. Haec mihi obijcias honoratos hono-

tifice sermonem habens, Vidtorij consiUnm, quasi rantis cognatos fuisse, cum, et sponsi nostri ma-

e re nata indicanit, qui aliquanto commotior, hae trem tecum saoguinis uinculum habere non iguorwr.

snnt, inquit, Romanapsium cautelae, Tu ne quid qnare unico actu, et iq Ppntificios, et iq tuoij ipsas

barnm in matrimeniali syngrapha ioseratur, nomine affines quae debes officia, non sine mcra pofferjs

meo Victorinm admoueto, iniquum enim, atfue ab- supienter persoluere. His alijsque rationibus ■nequa-

snrdum faerit sponsum ad ea praestanda ohetringi, quam acquiescens Legatus, in ea perstitit opituooe,

quibus liber cum sit, qUocumque uoluerit, oum ttt nigi consentiente Pontifice id se non commiss»q-

uxore profioiscendi impediretur , sicut dotalium rum affirmaret, ac quamuis ea de re nihil cum ep

emohucentorum domino maritale priuilegium intev- sibi agcndum esset, cum Cardinali tamen Burgesio,

diei, esset ipsarum legum auctoritatem eleuave. ,se quae qpportuna forent, uerba facturum. Et licet

Qupd si qntd nxori opus fuerit, id a marito acci- Anastasius, quid Pontifex responsurus essct, Legatp

picns, uxorij obsequij se praedem consUtuat. Deinde praedixisset, magni nempe Principis prudentem

Pontifex Anastasio iniungit, ut Carafios a magnis 4 ministrnm uqn ignorare, quomodo se cum eis ne-

impansis ahstinere hortatur^qnas pro certo habe- potibus gerere deberet, nec magistro indigere ,

rent, eo «sht gratiores £are, quo minores essent.
Jam respondit Anastasius, eos admonni, te ad mo-
derationem, ac frugalimtem, natura maxime pro-
pensnm haxui, atque ostentationibus nuncuim re-
mtsisse; homines tamen generis, splendore, atque
eduoatioue clarissimQS facere non possuut, quin
aliqua etiam extrinseca pompa familtae dignitatem
tueantur, quod et approbauit Pontifex, et cum
offioiosissimas a Carafijs litteras accepisset , per Bro-
um, [est id Poatificiarum Epistolarum gequs] be-
neuolentiae ,. atque bumauitatis plena omnibus ita
rescripsit, ut non paruum illi sibi honoris cumur
lum accessisse iuteihgereat.

attamen ille Pontificis mentem ex Burgesio «ib,i
omnino explprandam duxit. Sed Legstum praeueuR
Anastasius de ijs, quae cum ipso acta fuerant; Bmv
gesio admonito, ac rogato, ut Auunculum ^iortare-
tur , ne ab.Exoellentiae amplitudine iam Diaqae
quaesita, eius maritum ac socerum ullo pacto deijci
pateretur: quod quidem ex sententia successit.

Hinc magqa suscitata est Neapoli disceptatio, au
Fabritio Rocellensium Regulo , licet Rom^e Exqel-
lentiae sublimitatc cohonestato, cum Pontificis co-
gnatus nou esset, is deberetur honor, qui et Hie-
vonyroo eius filio, ob affiuitatem cum Poutificia
domo contractam, debebatur, quando, et ipse regius

Digitized by

Google

9*7

1 AN^sTASti" a&tivkfm

96»

Ltegatus de hoc ab initio dubHauerat, cuius tamen d' annW dignb cibarfjs carere existimabat, Uaria , ac

Kttferis, ctitri Fabrfcmm,- ab HSeronymum -feodem'
loco , ac numero habendos esse disptttantes posteaj
eognouissent, subtatae sunt ttbiqute ; : cotitehtib«es ,•
atque : intter^ alibs Prbregisi fitij Hierenymi ' eeinulff
obmutescentes, manus dfederttnt. . 1 ' ■ ' ,:
Appropmquante autumno Carafij» iam< firmatc»
matrimonio, Rbmato cogitabatit, uernra cunt- Wolko
calore coelum urderet magts, qdam a^ni, lempUsi
pbstularet j 1 aeteo ut caniculari ,molestior<, : acctessuWI
ad ttirbem 1 perieulbsum rtedderet', disefessum i(fiem J
pferatiores dies distulere. Sed ne spohsa eam mdram
grattitls ; iferret , nuptmlia iridttmenta > ; atiaq*£ mflHa 1
bria brnamenta ei dono danda , Ariastesio -miseruntJ
FuerUnt auteiri auro^ et argbnto intertextateraesfejs

gterierosa uMia Cum optime conditiB ««rttibtts «ola^
tiKum praesertim abeunti parauit, qwi liberali 'H*~
spktbfenfe 1 precatus Tarraoinam uersue «e in uiaav
dtetfrt. Sted cum Priuermim peruenissety ece* tifafc.
coettttaMUrttea sterenum, repenfce perturbaturo, eru-
ptttque Ventorum. m«fer^ ' «te pugnahtium , ingen-
^que^ ptjuuiae impetu borrida teropesus, .fadeoqwe
hriWoderatft, utipsum oppidum «bsorijereuideretowa
Qhamobrfem eum eoruradem turbamm rabdemare
p&ritter figftari crederetur, unde 6ar#fijs focile
essbt J Bd pbrthtfl appellere, Anasteihw Vieariumy
qtU Cttm Pohtifioia faw&fa iam Velitra» peruenera*;
per Htleras monet, iumentis lecticis, ac quadrigis
Rbttiam rcuertatur,

dfectem', ibtbr quas erant phrygio Opferb g*mmiS J !4^ k iftltM, quo et ipse paulo post esset reuersurus. Po-
sthiclae, fttqbe elegattter pictafe IlOririulhie , . Ginnrijs stridie mane Anastasius, et eius Nepos Vincentius

ribbllls missa alia uestiaria supeHe*, scriicaief q«i|)pe
SUBuculae attro itetii ornataei tibiatiay mutncafe cttU
laria tain crispata', quan* pftinWmira iflduStrie efai
borata, bmnia sumptuosa, prettosaqtte* adeo, t»t et
spOnsae gratissima fueriht, et 'intueritibus mduerint
admiratibnem. Deferbuerat afestus , et Carafij ad ur-
bfem tandem uenire cupientes, ; prateciptte qttb-prae*
"isehtes- praestarent , quod absentes pfer prdeuraibt^es
promiserant , ab Anastasio petunt , ttt Pontificias
triremes ■ Mneri commodius feicierittb sibi' a Ponti-
fice impetraret. Obtinuit AnasUisinsyiussitqUe Poh«-
tifex^ ad Ecclesiasticae classis •Praefecti Fraritelsbi
■Borgesij VicariUm Alexandrum Montiun» scribi , ut

lfetetifcas ingressi Romam cogitabant, quemadmodum,
fet qui 'propterea in equis erant, eor
cum ille aliimi anceps, ac quasi d
adhuc suspei^sus iussitr leetiearib, ut ad Tatracinam
iter dirigeret, praemlseo, qui ab EpisOopali Vidario
eius nomineibospitiam peteret : itluc pro&cttts , ac
pransus cum amici Artttetitis «ede* : deoentibus ia-
Btrumeatis indigere , ' undique rimarom plenas , uan*
tisque ualde expositas - cerneret, ad bene ornatami,
ac pereommodam Antonq Tassi domum se recepit^
ibique maris tranquillitatem expectans , aliquot dies
iriansit. Quoniam uero otkwue erat^ nec '•• babebat^
quomodo aniraum relesaret, Fundas a Tarracina

■quaecumque de usu triremium Rocetlensium Regutus t «decem mitiibus pass,uum> distantes ab loet Praesule

inuitatas se contulit, dbt eum a praaaaW estva
■Giuitatem deambulando q ad ; Epiicopale uiridarium
iret, Caietanis nonimtlis hontinibus, pontificias tri-
reme» ex illo portu nocte proxima soluisse nun-
ciantibus, sta^kn Anastasius, «alutato Episcapo eodem
dte Tarracinam redijt, sed de triremibus quochau-
dieratjjrfion inueniens, relatrs fidem dedisse aegre
ferebat. ProxiraoUamen die, dum in lteto iacena,
dormiret, ingenti tormentorttm, siue [ut nuno uo-
cantur] bombardarum strepitu, ante solis «rtum
experrectus, oontmuo surrexit, uixquei solo recepto
uestitu, ad mare properans, Carafias, pMrem sci-
-ficet chia uxoroi, ao bberis ad portnm appulsosv,
miruin mh modum laetus irraenit, atque in -Ciuitatem
stasius, Gaponio gratijs aotis rem Pontifiei texpesuit, d comitatas -est. Hic, dum lecticae, ac hunenta ue-

pettjsset/exacte, atqUe- omriirio- pierficienda fcUrapei,
"qmri'- et ad iter forsitan noridum expeditum eousqufe
nioraretur, doriec ei discedere commodum fuisset.
Td Cardmalis Burgesij , ac Praefeteli litteris slatitri
imperatum, sitnul aferaiTj Praefecto Caponio iussum,
ut de Carafiorum itibere cum Anastasio ageret, an,
scilictH;, ad eos excipiendos parari deberettt weces-
•iiaria^Tarracinaej ttel Nepttrai, uet in Gentumc^
larum oppido, hodie Ciuitas uetus ntincupato : ac qui-
dem cum Romarii littoris Oniuersa- statio [ait itte]
male sit fida caririis, marisqUe, ae uentorum uicis-
situdini, in horas non sine periculo. exponatur,
ttltra Tarracinam triremes Carafiijs uehendis assi-
griatas progredi, tutum non fesste arbitrati surit. Ana-

qui ab Anastasio • petijt, ut aduentantibus obuiam
iret, ac •salutatos , quomodb se ih urbe gcrerent
eius nomine admoneret, utque maritimo aestu con-
turbati, ac fessi , uiae molestia leuarentur, binis
lecticis praemissis> domus Praefecto iussit, ut Vi-
carium suum una cum ^decente familiae suae parte
ad teos hospitio accijjifendos , ac splendide tractandos
mittcret. u '

Itaqtte Velitras praeinit Anastasius , ubi pluribus
eum tecto, ac domo inuitantibus, ille ad sai aman-
tissimum Bonifacium GregnamD diuertit, qui rion
solura gratissimum hospitem iucunde, atque opipare
habuit, sed uir prudens, quoniam regionis iliius
caupbnulas, ac diuersoria pauperrima esse, talique

niebant, quibas mulieres eum pretiosiore supel-
lectile ueherentur [uiliorem fenim mari cemmisenat]
btduura mansere. Tertia -die sumpto ientacnk, Pri-
-uernum iuerej postridie ad oppidi Sermonetae >ra-
dices in omoH piato sub die pransi , VeUferas uersus
proficiscentes equestrem eivitatis , ac pedestrem
mititiam obu|am habuerunt, simulque Vicarium
cum Palatinis, qui nuUis sumptibus parcens , eos
magnifice recepit, uesperi • carnibus , et copia, et
aapore laudalissimis, die uero proxima, Veneris
quippe [quam uocant] piscibus, alijsque tempori
conuenientibus edulijs maxime exquisitis, uinisquc
optunis. •

Anastasius auteir , ut quae ad matrimonij solem-

Digitized by

Google

$6g COMMEKf ARIORUM LIEU VII. 970

nttatem pertinebant, opporlune, ac laute pararentur, * que uuiuersalem oinnibus communem esse debere,
ac Sponsi uoluntatum consensum, corporum quoque Principibus praesertim, obque grauissimas causas
maritah copula absque mora confirmarent, summo Gallorum, atque Hispanorum Regibus nominatim,
mane feiusdem diei Romam redijt. Hispaniensis uero veique publicae Christianae plurimum interesse orbis

Magistrum, ac Religionis caput utrumque amare ,
utrique fauere, paribns utrnmque oflicijs demereri,
ne si Pontificiae librae lances inaequales sint. pu-
blica tranquillitas perturbetur/claudicet, ac tandem
coiTuat. Fama est, GaUicanum Legatum de Regis
sui fdia nepoti tuo collocanda aliquid sperare. Caue
[Sapientissime Princeps], ne liaec tibi, ut praeseferl,
roagnifica e.xhibitio oculos perstringat, immo pro
cerlo kabeas, inde tibi, si huc descendas, rebusque
tuis, et male consullum iri, et non contemnenda
in difes instare pfericula. Elenim Hispaui, si Gallis
magna alfefeU uoluptate > ita non minimam Anasta- * aures dederis, te ab eorum amicitia discessisse, nec

est, ad portam usque Lateranensem cum copiosa
procerum ac nobilium uirorum manu sponso ob-
uiusyeum ad Pontilicem deduxit, a quo perbenigne,
summaque uultus hilaritate acceptus, ad sponsae
domum, quo primarij ciues, ac foemmae conuene-
rant, gaudio plenns prbfectus est; ubi ab Antonio
Victorio sponsae patruo, Gurionis^tuiic olhcio fun-
gente, connubiali negotio finis est impositus.

Hoc matrimonium, sicut sponsorunl amicos, con-
le caeteris

sio a Gallis , Gatlorumque fautoribus peperit in-

uidiam, pOrro- [ ut ipsi iactabant] quod eius opera

Pontifex fuisset ab feorum Rege abakenatus. Quae

utique inanis opinio suspiciosorum hominum animis

adeo insedit, irt regii*j klem Legafus ea de re cum

Pontifice eonquestus sit, qui se uahle mirari, pru-

dentem uirum eiusmodi suspicioni locum dare re-

spondit, pafi se amore Gallorum, atque Hispano-

rum Rfeges prosequi, nec tanti esse Neptem suam

Hieronymo Carafio collocatam fuisse , nt ad Hispa-

num magis, quam ad Gallum inclinare iure suspe-

ctus esse deberet. Caeterum quoad eas nuptias , se
O • • ■ • p • ■ »

«On*e flatienis' _mimtl§$ii_l >, esewplum seqttftr», a

4jtto' Regts, Hlspti_jaFtU-y affini > ac Stipendiatw» .Phr- t bus ex licito concUbitu pracreatis dotes tercen-

tibi amplius fidendum, putabunt, certe non sine,
tum dignitatis luae, ut dixj, tum potentiae magno
detrimento: quandoquidem si Rex non solummodo
religiosus, se<i islius Sanctae Sedls commodis addi-
ettssimus Sacerdotiorum, seu beneficiorum Romanas
expediliones , [Dens omen auertat] etiam ad breue
tempns suspenderet, mate nobiscum ageretur , cum

maiorem prouentuum, atque emolumentorum partem,

, ...„ „» tiitim fl^-„ » __,.„_:„_» „#• ;_„„__ n : „ i : . . „

1 4 ? c * i__hi iiurei lU.idiiuin. ci. lngens i~ui lauum

numerus sustentatur, ex Hispaniensium Regnorutn ,

ac Prouinciarum Hispano Regi subiectarum beneir-

cialibus expeditionibus pendere ueriuj' est ; quam

ui pio„auon_ inuigeai. inuu praeierea animauucr-

tendum, Gallorum Reges maiorum inslituto filia-

mensiui-* D-#i, eidemqtie Regi subieeto' Mondrago-
«io paritet Ehici biu*e pwmeptfes ttuptui tradkae
-trissettti tAft, qow-tMH»' GaHi aecos-babt, tantum
Hispani Aopstasra-o e_tolle_tjes, omnibus eum nu-
jtoeri» absohMfSsimum «__ic_tn: appeli_b--!t,t9|emque
esfe litteris «4 Regem Bcriptts probauit Legatus.
<Quod eo raagis Hispaniensi a_|ae hominem bene-
«olui-i redhfcdit, qao Gatli« Bpuriam Regis Sui fiHam
_e_enm Pontifipw nepoti «fpUii dare pogittntibttf ,
Anastatij a&uiip' rem eo perductam accfeperant, ut
«ee quie^uan postea tentatum foerit, nee uilum
de matcimomo uerbum faetura, qotppe d« Ponti-
fiois uohintate atsbigenle. GaUi, ne, seilicet, Ule
ad Hisp*n«g propen_tor ees negbgertt), ut pe-feulo
obcprra*e_i^ aun»<regia' domxv, ut dnimus, ooguatio- d
netts oflerebanb. Quae cutn in uulgus •emanassent,
Anastasius Pontaficem «ic alioquitur: '
. ■ Qw_li9 ■ erga te, tuamque gentem sit amor meue,
«quodue studium, aisi me ipsum decipio, et tu probe
neeti [Pafeer^ SaucUs-ime] et expkratius est, quam
uerbis e_prima»ur, et iure quidem, quando tp.
me semper nouis houoribus aificis, ao [quae tua
«st > kuuoanitMS ] immeritum fbues, recreas, oraas.
Quamobirem nont modo ingratus, sed plane impiug
jio, si, quod tibiy tuaeque istius tiarae Maiestati
-aliquid incOmmodi afferre posse audio , , uel «Uentio
prem»m> ueL aliquo modo «^gligam. Nqn te latet
[o ptwesidium , ao decus nostrupkj Rpmanum Poo-
tificem Ghristi uicem in terris sustiaentem, patrew-

tenis millibus scutis ampliores non conficere. Quare,
cum longe minorem dotein ab Ilenrico Rege ex

assigna

dum sit, tua magni refert, etiamsi dos maxima
foret, nullo paclo oblatam accipere, quando le in.isto
sedente Throuo [qnod faxit Deus, ut quam dititis-
sime sit ] nepotem tuum et simili, et ditiore dote
auctum iri perspicuum est, unde tu Hispanorum
indignatione declinata, de peregrinae foeniinae mo-
ribus non laborabis. Te ad nuptias a cautis homi-
nibus inuitari dixerim, ut Gallos tibi cariores esse
qnam Hispanos oranibus obtrudant. Praeterea licet
id uehementer expetere uideantur, si dum Nepos
tuus adhuc infans, aetate repugnante, mariti officio
fungi nequiret : uellent ipsi [quod diflicile non puto]
aliquo colore matrimonium , uel protrahere, uel te
erepto, etiam dissoluere, nonne te rei bene
^ccasionem amisisse posteri lui aliquando
incusabunt ? Talia uero molientibus cane putes,
fautores, etiam tibi beneficijs obstrictos, unquam
defuturos. Haeq refert, quod quis obijciat, Gallos
nempe, atque Hispanos Reges cum Summorum
Ponlificum consanguineis alias matrimonia miscuisse:
elenim praeteritis condonandum, quod tempora
nostra non ferrent. Hoc siquidem factum legimus,
cum bellis inter Hispanos, ac Gallos ardentibns,
utriusque partis amicum habere Pontificero, maxime
inter^iit. Praeterea nmiquam. Ideo multi nominis
Historicus Guicciurdinus Salluatijque , ac Taciti ae-

Digitized by

Google

97* . ANASTA(6» GEftMORll

mulus Clementis Septhni Pontificis nepotem deri- a
det, quod scilicet, priuatus Ciuis florentinus intra
frugalitatis caucellos uiuere solitus, Allobrogum Ducis
filiam uxorem ducens, immensis se tantarum nuptia-
rum sumptibus onerasset. Aures proinde, huic Gal-
lorum cantui omnino obturandae, ne maleuoli factum
uellicent, mirentur prudentes, accusent scriptores.
Quod si nepoti tuo uxor danda sit non deerunt
praestantissimae foeminae, quae tum lautissimis
dotibus, tum sanguinis claTitale tuam^expleant ,
gentisque Burgesiac omnem e.xpcclationem. Unuua,
nisi grauere, tibi proponam natatibus conspicuam ,
patrimonij amplitudinc spectatissimam, aetate ne-
poti tuo fere parcm sex quippe mensibus sexennio
minorem, quae licet, et nata sit, et praeter oppida,
seu castclla sex cum alijs bonis stabilibus aedibus, h,
praesertim exitniae magnificentiae ciuitatem unam
in Regno possideat Neapolitano, Romana tamen dici
potest, cum Vrsina familia nata, plures Romae ha-
beat gentiles, qui ei, si e uiuis absque liberis mi-
graret, in bonis succcderent, sicut et ipsa illis, nulla
relicta prole diem obeuntibus, idque Regi gratum
forc non dubito. Nec obstat quod, qua ratione
nepos tuus te Gallis susnectum faceret . si ab Hi-
spanorum imperio pendentem uxorem duceret, ea-
dcm te Uispanis diflidentein redderet, si Gallorum
Regis filiae maritus fieret; aliud est enim cum
Rcgis filia,.,aliud cum Regi subiecta matrimonium
contrahere; si quidem persona, ut exemplo inter-
dum nocet, ita suspicionem pro rei statu, uel auget,
uel miuuit, et Principes dum a periculis uacui sunt, $
nec de damnU timenl, faciles esse solent, liberales,
ac benefici, nec eorum inuident prosperitati, quo-
rum potentiam non formidant;. contra ipsis aflinita-
tibus obsistunt, quandoque duin uel sibi, uel filijs
aliquid inde jncommodi accedere posse suspicantur,
nullus enim affectus uincit patcrnum.

Anastasium attente audiuit Ponlifex, seque a Gal-
licano negolio alienum de illo amplius uerbum fieri
nolle respondit : quo uero ad Vrsinain sibi placere,
quod Anaslasius proposuerat. Sed quando de illius
commodo agebatur, qui fratris sui Joannis Baptistae
filius esset, qualc illud foret, cum eius patre con-
siderandum. Ille de ijs , quae acta fuerant ab Ana-
stasio certior factus, probe noui , inquit, quod de
regia filiola filio n.eo nuptui tradenda tentant Galli, d
uerum ego, nisi annueulc Pontifice, nihil fieri per-
mittam, non solum, quia ille natu maior mihi
fratcr est, sed et multo mngis, quia Pontifex. De
Vrsina, si quae narrantur, exitus comprobauerit ,
quemadmodum te eredere pulo, quadrigentis, sci-
licet, millibus scutis, praeter sumptuosissima aedi-
ficia- constare eius palrin onium , quod ad me atli-
net talem nurum nequaquam recusabo , alias non
item: proinde, an opinioni ueritas respondeat accu-
rate explorandum : filius namque meus, cum uuicus
ex Burgesia familia sit Pontifici nepos, ipse uero
si corporis liabitudinein spectemus, diuturnam
uitam uicturus, et similes uxores, et a tanto patruo
rerum potito alios propeinodum infinitos longissimi

Pontificatus fluclus, ac beneficia acceptuijus uide-
tur; ego illum Pontifici totum tradidi, totum di-
caui, ut totus in eius tutela sit, totus ab eius cura
pendeat. Ipse de filio suo, ul ila dicam, aeque ac
meo. cmod libuerit stutuat. Joannis ucro Banti<:La<>
coniuge Virginia, filio suo uxorem dari non probante,
licet id Ponlifici gratum fore ab Anastasio accepis-
set, quoniam ut ipsa dicebat, filius infans- erat ,
Ponlifcx uero, et robusta aetate, et integra ualelu^
dine longioris uitae spem facicbat, nullumque ex
fratrum sciuinc habebat nepotem praeter illum, ut
diximus, sexennem puerulum, ab Anastasio petijt, ut
propositas nuptias in aliud tempus a Pontifice dif-
ferri postularet.

Cui Anastasius, quae dicis , inquit , probabilia
uidenlur, nec sapientem Ponlificem praetereunt ,
is tamen, hominem se, ac mortalem agnoscens, nisi
dum uiuit, tempori consentanea nepoti uxor delur,
se extincto frustra quaesitum iri prouidet, quod se
uiuente, negligitur.

Instante ex una parte , quam Autumnale ieiu-
nium uocant, quo tempore ex Romauae Ecclesiae
instituto, non solum maiorum Ecclesiarum Praesules
in proprijs dioecesibus, ac spiritalis imperij locis,
diuinorum mistcrioruin, alque Ecclesiasticai urn fun-
ctionum administros creare, atque initiare solent,
sed et Pontificibus maximis mos est in locum de-
ficicntium Purpuratorum nouos sufficere, cum Ana-
stwius audiret, Caesanis, Regis CatfeplHii m J>wi»
J\Iautuaporum Legatos de cohwftslandis., quoa «4
dibapham commendarent, uakie urgere ip«e quoque
aliquem ex AUobrogum Ducis filijs. ad eam, dignir
tatem PonW&ci propo&uit, qui Sedis» Aposiolica*
plurimum jg eferre asserens, eum houorem Principni»
filijs couferri eorumdem Principum rogatu, ne for-
sitau parunagratum peasUficium munus uilesceret,
Auaslasium interrogauit, num id Di*»s nomine pe~
teret : magnam., inquit Anastasius ea 4e re te a
Duee initurum graUam pro certo habeta; tum. Uk,
quem ex filijs putas ad pwrpuraua & patr* designeri ?
Id plaqe igooro , respondit Auosfeasjus. Aiias de
siunmo CasteUaoi paiyimonij Meliten&is raoderatore,
seu magno Priore, PhUiberfco oruanelo eogitare ui-
dcfbatur, bodie ni lailor, ad iUins natu minorem
&aMem Mauritium iochiwt, lum, quia natu ma-
ximo, ac ualetndinario Victorio diem obennie^ Hk»
Ecclesiaitioo iu albo deseriplus, uel Principatom
amittere, uel ad puoiana negotia redire cogeretuc,
quod plane in religiosissima , Sabaudiensi familia
monsUHim ©sset, ac pene sacriiegium [lioet nou
desint ex magukbPrinaipibus , qui, et oUm, et tem-
pestato uostra, ne teirreni knperij iure deeidereais,
se CardinaUtu abdicauerint] tum quia opuiento
Sacerdotio auctus, ijs, quae ad personae diguitatem
perhonorifice sustinendam necessaria fuerint, ssmper
abuudabit. De Mamitio uero alia est ratio ; nam
cum extra patrimonium nihU hucusque habeat, unde
originis spiendorem pao eo, ac debet, tueatur, non
ett dttbium, quin potentissiini auunculi Uberalitate,
quod uatres.sui assequti sunt, ipae sit paiiter a&-

Digitized by

Google

ItqkmtS Poirtifct wqufe-attrtbtiS inuKttt' 'ifceiplWft * an non rogatns, rjuod nrgebafur , decentfer; fteferfet',

tfe 'Miurihj aetate ab ^asttttitt perclnifetath^ieUmJ-
qne intelligeret etim quintum decimum tantum «HHftVn
^ewj^pferdlfflcUe JforcJ<drrie; tafea '^ahebs 'anfibfc-W
tttttfc te/lSttc*» Geltegu* lecum fcabferc, qhandb 'Trtf-
detftitii -Qe««i^ lege cantttm erat, ut/qttaS^n
l5p»fccd pittWa* ■ ^lectlone praectpere-nthr ; , ^hfcVa j- q*e
«^'MeittlemV ^ eeT u t im in Cardmato^mquefe^e
<5tthot*ttm <«r*tttiene sertraientorv ; -•' ' 11 ■ *

> > Otti» ifchsfttaetas' leif de* : causa ■[» PaW Bealksbtte 1,
nisi libl' alWid uldeatur^ft 'Cardmahtttt MaH^tiW»
WPtt reljptes ? sjquidem doctissiroorttm hominum scn-
lewrtfc 1 , **! ego qnoqtte pltltfes »rt fc»birts mefelibetft&

ege prO ea , qua te prosequor obsernantia [inqttit
AnastaSiusJ prudentiam bro tuam, atque oKtestdrf,
-nt ad' ornandum Matiritium omnino animiim indu 4 -
cas, *e feslihes, hon soluth quo ems Ithagiianime
pareati morem gerens, sed etiam qub 'tibi obse-
quentissimi Principis, hoe quoque amoris signo dV
tntti tuae iath conciliatam Stabllias beneuolentiarn.
'Iirttt in confesso est Sumrhos Pontifices potius in->-
digehtlbu* subtlfehire pbsse, qnam atiena ope indf-
ge*C: uernrn- qnattdo ad p^ebaucnda incommfftJk
magistra efflcax est refutn uicissithdo, sicht
te tiiuente , qttaie 'ce^e^ , ifl postei'os tuos bfenb-
•*ttbscrt]f«i , irtipinm , imo • liaeretlfcuh* «st, de Bfli- ~ftf*fA nulli le^Sttht Cxposita periculb, ilfc ; L libet
<pil<ema-$h syhodaltbus constrtutiortdms Suramt Port- scdua conseientiay ! ad rite; ' coMocata 1 "fliferint,' nferfeh*-
t«^«*4«o^««i»'dttbitat«,<^o^^m0 #mm«niht4^tim,"Me->te e^'humahd WgaSttAo 1 mptb ue l Poh-

tificum sucfeessorum seueriore incVicio, uel aehWifo>-
i*hro officijs, uel alia de eatisaMalieJiib' modo ttiKora
'flan^, ufel' artqnid improuis? detrimchti 'patiatrtth*.
^Gtti Whitletn, ttel auertendo, uel supcrando Infortttriio 1 ,
cpatmiis iriter potentiores Principes ncn 'defhtmHft
^stimo^iq^luae 1 rn^-eos-J beneficenfiae menibres',
^norWft-^mV sattfceptttj^sirimrtraTn sint miigfenWath
bppurrnriW 1 admbrturt ; fticW' tKmfek' Mldbrbgtmi ilr-

<^ciRl*W'lPa*l»fcs} 'adttt ei^deW Co«tfmj^«ta
ttfl#la WOn^r^f«*6»«e W^igo^^keJd^awanfj tftWib
^tf pltfhB ^«jf jitttP-iqa^hlflra P*^flt?es»^ : qttae 1 in
0»Aci% g«rwnt»rj BCife Meiis^itoeWXh*,' hfe fctrtali
•kdiiifry* '*«'i*x 'ApWdlteae.CaWefellHri^fey' qttam
^aMl, attrtcj(W4 ; Wylo eoTtfei' dtfeVetis «dm1hat*(tt :1 d^
<^gat^"ftj«rtl' »l«nehtm*', >4ft ijS pracs^rttnil^ q«a* 'ad
-tMgnoS Priflciip^ 'pWhfeitt^ 1 iq*ib« i; Sac¥0r4nf

itt>Hu»»' in^lgWi^^s^f ersonW^ucftlta pldMfcl^t 'cmltateri^bc^hfAnav qhWfdb^timcnte ca^^ra^,

^«•^^^'«stqhW^tiitfailtftghm 'fewrpw»'i'«#l»tt^ ptfa^imhm hrdfttW¥a r hi nfemb We^abit. : Scd' raiHl-hi-
tnd*; V9«'Avlte aiebtfsaWflf' Pfmc^ps vXqlJt» vHtHQHk. Aeov Mincruitm instrucre, noctuasque Athehas feri4.

probaMi »ttl«*jrh*iq«b i «ttetc«4t^'Miiiifi!rWH<k MfettHe Vidistl [orbis'OnristiAtii Pastor uigfWfiss^C^Wcitt.

non m«ati Eiwmpla tpftteht,^ ^ ftto *e^ra,-'ttrali¥». mtllos Superionvm Pontilicum nepbtes in sublrhli

«tdtik Omittb •* wc/Hk rfeinbtterir», kpW -huniahae felicltatis gradu eonstitutos, c.ttlnctls eortim
ftcetosebOV Are«indr«m quippe Djnatiijcentim, j&lto V pOtentiac attctOribhs, prtstihae existimatibmi plrf-

Perhlt WW a nttncttpatni» >'■ S^uestrUmqwe Aidobrhndt- rimum amisisse, aci ne longius abeamusy ejcemplum

a)tm\ utwrmque «nnie ; cjuataordeoim mlhorem riatu recens exhibeat, Aldobrandinus , cuitis imperium

A S?«te Quinto ; atqhe ^JlementeOcMWo-ifl Cardi-
naliafW» Goilegluttt ■ oooptato», et parchtym- noSrro-
rttM mfebiorltt 'norme Clcmei0 "Septtthds Oarolb a
SaftMttfdijB Maiitiil^ nostri paterno ano, pro eiuS filio
-trimulp galoraw mbeum promiserat? datam fidem
aetqao Hbewtarosv nisl alium maximam natn fiimm
ihnnatqr^: mort« ipraereptum ki Hispahia athisisset.
Quod'ieg»'prae»trea a te fidentins peto, q»«i tton
eat hucu«que ex SbbaudieniBi generosa Stirpe, -tttti
httnc >sit honor eai unquam asseqtttusv At> bine [ att
Pqttfcfex ] Mtguewdua»,' toto terrarum orbe pretib-

pene pbrrtificihm uniofersa^AUla, oinnesque Prontri-
ciae ingenti stttdio, atcjue immenso concursh co-
•luCre, ac uinent% PatiUo quodammodo ueheratae
shnit. At eo uita functo, et si te eiusdem Pontificis
alumtto, beneficiarib, omntbusque charissimo rerurh
potrtb , *ion est , urtde incommodi alicptid ille sibi
atihnde metuat ». attamen quasi aliam personam
induerit, nescio quare, ac s4 idem non 1 sit, qui
autea'fuit, ttt tta dicam, ttegligitur, curaequfe 1 pa-
Storalis causa Roma absens, fere incognifus Ra-
uCnnae latere uidfetur, etiam principibus mirantibus,

•iasimimW digaiUtem apud Sabaodos Prmcipe* »«- tnter quos AtlObrogicus omnibus o(Bci)s amictmi

quaqaanv ftaati {naluisBe^ quanti ubtqo« genti«m ae- V prosecpiitur. Quod si Mauritium sponte tua in Car

<etunatiir. Purpiwam lava« -religioai - Priwcij^es [ «<- dittallum nhmerO collocabis, eo tibi nexn eius ge-

gponiUt Anastasias] in sitn subioctie, et benewljs nitotfeth, thsWqbe femitiae detAncieS, ut ih UtrAqhte

penioros Traognifooem somper , m ftlij», ao hepxftibds Ibrtttha, ttfeiri Jmtbioreta , nfec ad thoruirn feomtribda

a4' aaga ritagis , quamv ad togas propensis / oain re- paritihrem sis hetnihtem nhqham nbbiturhs, slcnt

«aotater ne^ekere. $«d Mauritias', qnasi dihrt cum GardinaJis 'Bnrgesius tuus Mauritiuni stbi orfteqhen-

mundo commune habeat , quae sut similium animos rissimttm, aC -fidfelisswhum sfemper ihtfehiet. PHi-

Obloctant, oontemnit, atque Ecctesiastioo • nabttu dentis Pototifible «st de dignioribns ad prtrph¥aih

ktdatas non eqao, ieA niuta uehi gaudens pompam
KMnjnem externam respuit, ideo» ad sptrittttem; ttitatn,
inolindtum eo magis Etcles>a$tico ministario uactwte
capedit, qaonaipas in pcofanis nagotijs aliqnam in-
dastriam postUirus nidetu», Und,e> pr» tanto bene-
fiqia Db» <gratias tibi> iaoaaaaras» eit- se4np«r. habitat^s.
; Curti awro PoAttftk ttttraan ■< dubitara '«id«r«tur,

nbteurrtque ihnestlgere , perscrntariv undectithcptfe
■dtKgehtef perqhirere> ittnehtbs, hon. sttasu, ttoh pr*-
eibas , »AOW niagnorom uirornm 'feubrfe> sfed ex ptt-
Mica eaussi honorare, ac nOmihatim Principtbrts
aYctius ettnguifle coniunctos. Negleeti nimiruni con-
siKj tteftmctoram Pohtifichm posteroe aliqwahdo
poeiww dare. Sixtus Qnintus pluries rogaius ab Ale-

Digitized by

xandroi praesertim, strenuo Parmensuun Dpce, 0- # npu ; 4espenQ[, q«*n prp tua auum pitgu^ud^ J4eu-

dpaxdum eius filium praeterijt. Grcgorius, Quartusr
deewRUS, grauem, ut uidimus,adoleBpent€im amplexu§
^st. Per Sixtum non ,stetit, qui» Perettos «l^DWir
lestis relinqueret simulutibus i*uolutps t Clein*M$ p*r
riter, OcUuus rerum ejtperientia laud^tiwimus, cum
ad Cardinalem creandum Joannis Audvaee Aurij
filium, etiam Hispaniarum Rege obsecrantp^ fl«eu'
nequiret, taudem roanus dedit, sed lerips quw*
.oporubat, ideo cpllati honoris nullaf.^^^ii^ejHe
fiege , uel graUas reportauit , ■, , uel , laeMi^ : sjgua
audiuit exhiberi- , IUque, ut mfhi uiJdetur , npn se/fr
per pro eiusmodi ben«£cio SUUt eipecUndae precefc
immo. quoad; Principe», eoruni 4e*idcr>a, ifnbu fWt
scientia praenenieuda; quo uero ad reliqups de

fltjum^ ^uj-^atrc ^io, qpamprimum Car^ujalam

inuii.u' : ")h {••j>J,iii<p xm.-i .'^Jni anp

. );n Cum^Uc*r.«t ; Pontffe*,. »eo n ||d3qulWI>j^Wft»*
jmtei&nsa^s «pnstnret, Ana^taaiuf) sm^oiffm^
jQar4u»ali negoUum coaupunicatj, ffowiffcfie ^«(t
ffjme e*pe4i.re osteod.it, Maurit<iHuiuo^e ^ ^oq»ioi
cwn uJLe at>U c^ulos |uspep6i f A|is^U..>pw»tret»
Cardinalium creatip ia aliu4 est.Umpue rife^eoU»
aagRe feremibus i 1 causamqafe dyajwuepa iguo«iati-
£u$ Prineipum , quos tiominanMfMs, Lcgatis. j i n
. ir An«staBiu«j postea d« re, UU» Piptwnaqtte: erg*
•Afeuritfum Panrificis uolunuu E|uqera ;*er^wem
Jfeeit, spaden^,„ut.-ni8i! a se: geftoiimprobar^grer
Uja aptis. Pontifici < de fihp augenoV , nrgere*. ; Dux ■,

bonjs benemarari, lucrum puUndum; cres^t f anim & AnftsU&H, diligeutia , laudaU, db idfarappipwe^qupd

jouneris merces, cnm optime coUocatur. ( : i'it
Tum Ponufex , quasi AnasUfij rationibus acqujer
acer«t, quo pacto Mauritiu» ep itempore in Saefp
Collegio partem habere, posftM s* pvorsua, iguorarp
a^rmawit, tum ad in>pl«adum septuagiu^;.,<WidV
nalium numenup a Sirtp Quintp praefixum,, qpftr
tju,pr Untum deessent, quorum loca a C«e^H*>: »i»
Hispanorpm Gallprunique j^egibus^ n#c ppu, ab ,Ma^-
tuanorum Duce personis no m in ^d i» , ; mujko ■ antea
promissa iam destinauerat Pontincis uevba» fipm
Anasusium pupugissent: A.te q^aqfp,. inquH .[k%-
manissime Pontifex] atque ex anMPP peto, m qpid
,ea de re sUtueris, ,ab ipsa, quam profiterisj ^c
seruas in pmnes tum aequitat^, tum .umperantiei

jAoni requisitus eam suscepi*et pwttinci»**, rper
4Mteras : iPontijQci significat, sibi iueunda frii&sc , q#*e
/Ucet se iucpnsulto , Anasusips «i . prpppsuisset<, iur
^pndiora futura, cum nt sperabat, eito perfioevej)-
4ur. Quo quidem ofEcio, cum gratus Uutum Dupis
j^aimus exprimeretur,, nec de Mauritie uUa fiffrpt
'meutio, quid sibi ea upllppt uerba interpogauit Poa-
Jtifyi Anasusium : uihjl [respondit Ule] pisi quod
dibapba ! filium donaro *b pmis parente rogariso
jquemadmodum ex Legati tui, Taurini commoran4s
^UUrist cpgnoscesi cumque nihil ea de re ad se
f#pribi 4ioeret Pontiiek, AnasUsius ijtterai-uaa jfascV
jaulum.eiusdew legati Burgesio Cardiuali, insciiptum
ptppsuit, quo resignato, lectisque Utterb staUm r«-

ne tantulum dissentirp permitus , ne dum summe^ «oripsit Ule se, quoad eius fieri possiJB, iustae Ducis
benignus, uni placere studes , pluribus inuitus dss- petiMoni ^ati&UcUirum, quando egregia MaurHij itt-
pUceas. At quid est [respoudif ille] qupd uec rpr dples,. ac probati mores, eunl ad suminum houe>

gantem, nec pptentem iure laedat, sed.ad querpias
.trahat? ■ i •

Komanum Pontificem [ait Anastasius] e suprpmp
totius orbis specula de rerum inconstantia prae
caeteris mundi rectoribus attentius cogitantem, fa-
tura praecauere incommoda, ac periculis pccurrere
oportet Quamuis iuter Allobrogum , ac Maatttor
norum Duces, quae modo est in,omnium ore, coeat
alfiniUs, paresque ex afliuiute futurj sint , antiquj-
tate Umen, atque imperij amplitudine eos iiiteree
iu diOerre certum est, ut cum Allobrogicus sjt
,inter Principes maximi nominis, ac Mantuauo pp-

rpm fasugium commendabant^ S*crpqne GoUegio
4ecua> atque eraamentum futurum in<ticabant.

Quibus UtUiis acceptis,Dux Pontifieise piurimum
.debere pnofessus, ad Anastastam scribit, ut per som-
uaam dUigenliam Mauritium seorsusa ab alijs Car-
diualem creari conUuderet, nec noa ut uemuK
roganU, sed ultro a Pontifioe creatus appareret ,
qui hoc non recusauit , quamnis Auhte nequaquam
ipersuasum iri pro certo se habere dioeret: quoad
.aiiud sibi JnUgrum uou esse afikwauit, uuieum
JVlauritium, ut petebatur, hoaora*re abeque Hisptl-
norula Regis iniuria, euius ooiu^sari«ua Domihioa-

tentior, in honore quoque Cardinalalus, quomodo d norum summum Moderatorem in pvoxima promp-
petitpr, obtinend.o Mantuana, sit merito praeferep- tipde, qUam uocant, Gardiaaleru faeere eius Legato
dus, cuips filium, si filip suo antpferri eontingeret, promisetaju Ijs iu se habieutibus, cum idem Legatut>
ntique iniuriam ei illatam puUtp. Quamobrem.ne Auastasio aliquando quaesiuisset, num pro abqno
Magni Principis summutu erga u studium parui ex Ducls filijs de Cardinalatu ageretur, i[
pendere uidearis, et istius SancUe Sedis, et tua io-
terest , ipsura beneuolum hahere. Tum PontUex:
quanti ego AUobrogum Ducem faciara, tu milu Ustis
es sane locupletissinius, in euius etjam gratiam,
ut urges, pgregium adolesqenUm cohonesure POu
diffcrram, nisi quod U uihil eius nemiee afierePti,
cw salva digniute consilium tuuut probem non
uideo. Quoniam ea est perfecu raupifioeutia [ r«-
spottdU Anastasius,] quae nou precum fitimUlo, setl
uirlutis instinctu, liberaliUUs ofiiei» rite eollooauUu,

negaisset, quouiam diea id erat Undem indicatora,
ufKuam ab Duce poscit amico homint paUUciendi,
quod ulterius oegalum, atque, alia uiu paUUcturit>,
eum aibi diffidentem faoile redderet, tum qata sP,
quem prubum, sincerum, iutegrum utrum, fidum
arcauorum custodem, cousilioque ualeotera Ule prae-
dicabat, mendacem easet, fictumque amicum ap--
peUatm-us, ac suspectum dmnceps habiturus, tum
quia ex Regij Legati Taurini enaUntia, Regius pa-
riter Legatua Romae agcaa litteria acceperat, Duci

Digitized by Google

972

COMMEKTARtOR.Ua' UB./YII.

97«;

ia optatis task Mauntitun fihurn ad Cardinalauim a in Romana Aula augeci Regi gratissimuin fere, qui

patrio post, quae acfa fuissent, ac perficienda pro*
penereotur, sibi cxpedive ex Legati, Ducisque lit.
tetwi tognoscens, utriusque prudentiam, eeusimant
que laudaoit, rassuras etnun,Jitin snseepta proninbia
eius auctoritate, ac nonfluae petseuerarent 7 cum rfe4
sponsum parenti e Roma tabellarius de Mnuritio ,
Regisque Confessario in: Sacraun SenatuBovcooptatis
eeftum afiert uunchun. - ;:;■■., -r, f. .•

ivenectaxftupw . Aria>.

stasius, Duce concedente, qiiaer de Mauiritio cek»
uerat, Ilispanicnsi aperit Legafo/.longis. ab.eo.pre-i
cibus, atque argumentis petens^int iam Cardinalem:
designatum Ducis filium,.ac Kesji* uepateih^ sbJum
liltat: quod, cmn ihVia potestate<sun

perducece y trim danique, quia cukn Rex de Riomani»
praeetpue rebu», nibil Legatis; ssis iucottsu^lis', irnmn
non sriadentibusi, statuerje eoleat, qui apnd Pontifi*
eem regijs praeeaset eegotijs, ia pingmoribus sacer-f
dotijs r ac pensionibus inapetraitdis plurinuun Mao>
ritsp rationibas. pcodesse: pOteratj quanmis Regis
coasanguineus jpro tnenda. mttaiinm dignitate , eo
aataas adiena opera egere uideretnr^qu^ de rioten*
tiasimi^ abque amantisshni auunduli uomntate ea sibt
pollicebatur oflicia , quae frattres suos . .Smplissimis
SacerdWfti jj . siotsseat, . iatqpe honocibus cumutassen t.
D«m littecwutDy quas.ail Dnbeia dederat t respon-
sum expectat Ar)utas'uny\eum-Hispauiensi Legatu
asat^ ;ut ad Regem Sc»uW T eh*s permagni interesse

Ma^rUium.i^beafjabu».insiigniri, ob. hano praecipue & esse nemuet,r>qgaeniaiav> oumi.primmh es&ptCardi*

nales creandi, poUicitus fuisset Ponttfeac^ .se angjj}
Corifeasarij onmino . rationem babiftnixamjf «ea*are<*
mnque.A-nasjtaskis plurtbus. ratranibuq ei persuadere^
id iRegis uoluptati maoime repugnatnrmnh respcaMas
saias faeete, se omis Barohinoneusis coaasdaan <b<f
etnm . recerdari, qni quodes noui fimreli K>pefam
sibi ooadncebat, eidem. semisndt cboditiories: pee
capitai pracscribere censueuerafe, lquorum pvimuqi
ac supremum erat boc: Non ifiuihabis^.hod eat (bu«
perdta facitd, non quae mihi a^ata futuna oarbitnli
bcrevquare oum Rex.sihi dusseiit^.ut Cbnaessarium
in Cmdinalium nuaietum.ipanta ocyaa fieri pdssetj
referri ouraret-, diucnare fiussefe .aaobigerej utrmn
piacenet . Regi ; Maurrtium Cop&ssario praeferri^, : an
sustinebant, ad ptistmiim :•: statnin - itestitntem iri c deberet iubente dominoi pbtemperane', ao.aeaaime
praeclarainobtiis.adolesceintis indoles satis indicarett
Quamabeem se, enm paula. ante Ferdinandum Mau-
niljo praeferri 6aspicare*tu>, iplus iadr Regis, quam
ad. :Ddei^ >ojom!modum attentus, i Cardinatium prof
motionem diifearl solHdite eUrassei. i ; ■):.■ . i •:. >
Quae cum uera esse, ad regiamque mentem ac-
eommodata Legato luMefentcur ,' atalim de omnibus
Regem admonet, simul asserens, si ea in re, ne
uarbo)qAidem:ulUm,i«el miainiana pactem- babuisse,
ac qnidflpiid^aetum^esset,, totnm Anastaaij indastrias
dfeberi y ; nmi i efiami saepius ! ad negotmm pertraentia
cam Legatiia eomninnieans,: «tnqiiam poscebat, oit*
qaastdo) ahiceoirexJo^casiooe opsm aociperetydicere
sobibaibf Paincipumiosandajta nesf essei semper! es*

causam i .qnad Manttutnarum, quaque . Duxi id «pna
Ferdinando fiba :.aoeVrune urgece», qui si ad Cardi-i
nalatum peruenisae»j[ilicet ea filin Austriacae Domns
beneficaarmi.saUande.spendere nen existiraaretur }
cnm lamen, esset Gaimimm .Regis .fiuj Delphini com
sobrinnS , duHum noa lesse, qnin ab ,eins gensis
homimbus,. de sernaauannquam. plns. quam Ktedio»
eriter opinantabaa, etiami bihil tale cogitahs, Galb>
caeae fadtiopis capnti constitueretar. Cai epiniarii
[qaaiiscumque iUaoesset^topportuhiasy. uel Hispa-
nonom. rhtionibus «sdiuaioeeucci posse nbn uideri ,
quapa siMaarittns |ogOm induefet pUDpuream^ qua
incljnatam iiav Romana;Aula:Hispaniensemexhtima'>
tieriem ; iSavti&jbtts gaauisamts diiis ., qui eam strenue

quo non sibi, sed ipsi. Regi id fuerat a Pontifice
promissum. Sed ueljementer imtanie Auaslasioi, ae
pene uim inferentei, shy pmcece dasH iLejaatns^
Mauritium solum . ctoeari jdte . iprima . heftnauiadais
iUnas , ■ quam . ieuraSj , , seu . Temporum nsparifc ? t dumn
modo> itertia , neli quinta eiusdem hebdomadae baia
isam Confessarths crearetnr , edeo ut de utrmaome
enSatione Res aaicumi siuutl nuncium adcqieref),
aJsas Conatssari) iocmn occupari se mrtiqaari») ipajSf
surmuv Itaqne Anastasius pro Maaritio petitri rieriotri
urgere / omn ajateodiPentifeat de Legata uobmtate *b
eo, quid baberet , sciscitaretuc, ille nec inficsari^
na ■ petaiieni saae < ■■ durwnetn < . Ipsum xrid derel -,. . ries
qiadtpuMri a&afcarei ausnsy -nei riten^acij enhmnce^
pOTtomday «W efcuecajum Mi^ Irf aetur, itaejdem cpmsdLas^lus obttalemt^ A

accunato eaumiaaindmn^ et-ubionmqae bpus mset j
Ctiai» propDni auesoninteyiqehebmmoda probnranda;
uel:pericula raro uhgbtas. aaevtenda,. <nei ex in^pror)
nisDsdamne Oe«rtirigeret>, quod de Ronaariis' scrjbit
Ltuiqsy nenjpe, . dOmailon»e oonsalebiatur i,i i 'fiiisse
Snguntfmhietpriguatim^i) m i i!. .. • ':i -.il. ■■.;<■ l in :; ;-.iJ
: DuSi, aqc^Jptis Anastasa) dittens^ cousihurii prorl
bauiSj naisdcblLegatumJsojnm mntmriy s«fd adi Regeau
qnaqrie ips^m scripaityide ajeiiipnegreaiu, ^ilentiauri
eaousaaS^i qqod y scilwet 'fH)niiihabuisset, :cnr ksmri
Kaganea, i-Uum^. ocuup^aref^ ; nac sk HisprinL ; duosisibi
GaridiralescDem-iiimpeliiaTiBdt, Oauts tottdbm peiandi
eceasmhemtdaret^ se ueroiqiro..certo hebere Hispa^
niose tPkrtentaie opnuanata ea Mauriti) Gdrdifriassau

ac Pontifice negaumyninasi nriqna^ ebdo»
ma9a pnoaiationc» fieri> epnsneuisse.y di£6«uiWt>m
oonfiomari . a^hnaduerlena ; - ipsum; > Trigat>, • uft :. qoam
fitoere deereunseti..usunie .ad i itipnijd hebnmnadatq
dhTefret, rqub inosrlm quid ueUet, .Doa e«j euisilu>
teris bosjjnQsoereb^. quod Poutife«i'se fecAuririm jpt^
misat!p assecente) etiam : -Cacdiriali Bjorgesie, .>sai)tts
Canninalirim creatioriei i antei illauL i tempuB) ; nlhU isn»
spsdaiaJ ■■■::.'. > irrou Ju-> -.'•»>. ?. •:•)•>«•'! «> t<>i :'■'.>■: •! h-Ar.^
ijjQuserentifTuem ;posto:Pemificiy:ari^Dueiig«mami
fenet- filium. satnul.eura lafijs purputri drihari^.qnehst
admddum aliorum Prinouiqmitfihji, inori' thuins tpa-f
rentibus, ddnati foerant', raspoajdit 'Subridens' /bni-»
stsdiu&v diram [ Pater Sanctissime } qriod attasi

143

Digitized by

Google

97.9

ANASTASII GERMONII

cuit idem Legatus, nempe cum absentium prae-
sertim Princlpum negotia.administrantur, non esse
diuinandum;.semper scripsk Dux, et ego illius tibi
litoteras ostendi, cupere se filium solnm ad Gardi-
nalatum promoueri, et non suis precibus, sed tua
liberalHate promotum existimari. .
, Sed pendente adhuc responso, Pontifex de Lo-
tkaringi Cardinalis excessu -nuucio accepto, ante
promissum tempus quinque.creauit Cardinales Ar-
chiepiscopum Strigoniensem, Franoiscum- Siluahe-
ctenseni Episcopum Confessarium Regis Hispania-
rum, Mauritinm a Sabaudia, ac Ferdinandum Gon-
zagam. Id aegerrime ferens Anastasius, quoniam
uerbis PoUtificis , et Cardinalis Bargesij facta hon
respondebant, cum ab Liberiano Fano, in qao, nfc
dhrimtaS, Cerdinali Binello uicariam operam prae-
Stabat, domom rediens, obuios haberet Cardinales
e coasistoriali couuentu dbcendentes, Pampbilium
praescrtim, Aquauiuium, Montisregalis, ac Paraui-
cinum, qui Mauritij promotionem ei gratularentur,
ret nouitate fere lattonitns, timehsque, ne Dux mde
potius turbaretiir, quam uoluptatetn caperet, gra-
taUmtibus, nihil se scire, suspenso atoimo respondit,
quin ignorare, an quod factum fuerat, Duci aliud
speranti gratum fbret, plurimas toihilosainus gratias
de honone -in eaimium adolescentem collato Pontifici
agere noh distuht, cui ille se humanissime exousauit,
quod illam cum alijs qnatuor Cardinalem mulcu*
pssset, non autem SeorsUm ab alijs, atque promisso
tempove, quoniam appropinquantibus Cardiualntin
creationi statntis diebus, coneursus, ac molftstia ad
eam dignitatem aspiranti&m, impedunenta candidatijS
nectentium,' alijsque» rationibusy «t argumentis pro-*
ximam electionem ambiguam nonnunquam nedden-
tictoi, uehemeBter raexatus, ut calumnijs quoque ,
eammeritisope occurresret, ac mondentium industriam
eluderet, oitius, quam uoluisset j rem expedire coa-
etus estet. Quod <uero Mauritium solum non ereasatt
Cardinalem , dicebat Pontifex non esse, cur Dux
id moleste ferret, tum quia nisi per summam in»
iutiam Regium Ccmfessarium praeterire nonlpoterat;
tum etiam , quia Mauritiurt nalto dericatus chara+
ctsre insignitum natu •maiori Ferdioando, atque in
spu-italis mititiae aibo . descripto , in nominatioac
praetolemtj, quondo ex Sanctae Sedis instihata^
aatetB} titurisqae inferior, ntsi esgcatia, uel pnblica
eause» antiquiori praeferri mon dehuisset.
ni Qua excusatsene aoeepta Anastascus Ueratie Pom
tifici gratijs, eiosque mente Duol, et Maurrtio am^
pikisimis uerbjs probata , mte u m s ja e: de Sabauda
'Giente optirae<merito Prindpi beneuoluni . reddere
omqi lofficio ooi^miitt,MsimuJ admOnerr^ H^pid ergn
tatiaios, Po»rtUicis dubiculariasi^inee non in Cavdin
nalilijnbireti'|uS!nbaJQi uoeantijiut solemni purpnrei
galeri traditione facere solerent noui Cardinales,
oontraeuisse I seiiicet'^ i taammod aqrea» mihe^ mt /igter
seleotiotpes Pontffieip(c^bjc«laarios, iquos secretosi apw
pe^aot, distribuei|en)tur^ Romam roittere, quddiqain
dem honorariuTdflranqmTi, rlisi trittm saltbm miUinm
emwmam eonficeret,' -se tanti Princij)» aoiplitudiaSj

980

a in tam magna re imparem existimare libere scnpsit,
quare priusquam bireti lator cubicuiarius Tauri-
num uenisset, tot sibi uideri esse cudenda numi-
smata, quod eum implerent numerum. Quae Dux e
uestigio percuti iussit, utqne tantae raunificentiae
decus maiore pompa extaret, quodlibet numisma
decem [ut aiunt] scutorum pondere graue eise
uoluit : bireti uero latori auream eximij operis cru-
cem dono dedit. Quopropter Ducis. generosi animunx
non minus probauit Poutifex , quam fecerint eius
fiimiliares iiberalitatem.

. Amoris pleua Anastasij ompia, ac pro llauritij
promotione labores ab eo uJtro susceptos , feliccqoe
exitu, ut diximus exantlatos, non modo Dux com-
mendauit, uerbisque perhonorificu extulit, sed cum

b nita functo Tarantasiensis Eecleme Antistite , plu-
rhnos ea administratio,<tnm doctrina, tmn gradibtts,
insignes haberet competitores ;: Anastasium prae cae-
teris eliam praemio dignum duiiL Quamobrem a
Pontifice Archiepiseopatmn ihurn ei demandari petijt,
quod, ciun Pantifex Taucinensis 'Nuncij , seu Legati
sui litteris, antequam tte Prmcipis illios desiderio
qmdqaam appareret non anhtejutrm indicinm acce-
pisset, ad se adeadtem Anastasium ab ipso oubieuK
Iimine bis uerbis salutauit: tibi'gratulor,mihi gaudeo,
[amice Ana&tasi] quo , non siue . aliquo uultus rp-
bore, quid ilie sonanet sermo, admh-ante, et taceote,
repetijt Pontifex : tibi gratulor, mihi gaudeo, quod
Ailobrogum Ducis cura de tei cnrn mea in teipro*
pensione conueniat. Costae namque Legati mei bt^

o teris oertior fio, eum te Tarantasiensi praesulatui
a me praefici maiorem im modum cupere, quod
mihi gratissimum, atqae ' acceptissimnm fiore iam
tibi denanciol non igriarrus, quentum edmmodi, atque
utilitatis prudentiae tuae Oemmittendis popuhs ilhe
doclrina, ac probkas tua aUatura sis.

'■• Epistok ad Daccm.

. ... > . . ... ' .■! .

Non quas debeo { benignissraae Prinoeps ] respon»
dit Anastasius , sed quasi possumv tmi innumeras
ago gratias, quod tne .hemiaiun miaiasaiu ■ tahto
cumulare gestias hon*»e. Sed si benigmtas tua id
mifai ortems imponat, nooiae^ ut paatore aarcnhjs
Ecclesiae, quam taneor, caeasnrsuspipiam SiA Cent
d trones usque.disoedere, hinoqne ionge tabesselnaei ne-
cessariam fuerjt? nonne ; raqnaato,! tot iiter raTtan ia>
teroapedine a te, tuisqne»idinisas, qiuam soleo ,
tibique debeo, praeBtape ouanam, ■>q«ml ipraeftem
hnpediar? Ckw Pootifea) ego >te mqnib, dn alitos ter»
ras abireiheu pateDer, nisi)kne Sbmmj, nc SaptBiii
tissimi Pontificis Pauli Tertij anctiorilas adnranecet,
faeiendura ,essey qabd me fictavuni intte^igia. Dioebat
aatem ille Praelatoe de lApostoika Stdd bencmetitos
baabnibus, ac beneficijs ■drnajidpa essey^.qt ad jaa^-
iorea' gradus «sibi uiami ( aperiant. Adoipo ighur oum
eximia dignitate, utriasque 1 gUdij > > snpnemum nw
paneis, ■eijfijrfe^nulli Itahcacy wL iGaliicahae En»
elesiae casdmhne, meram-aquidem habens Centro»
aara Archte^scopu^, ac (u* iunsprudentes Wqnun-

Digitized by

Google

gfri

COM M BNT ARl,QRLW UJfc VH.

tur] mixtum c»m sutnraa : potestate- imperium, etiamn omni impensa expediendo diplomati [Bullas uocant]

Brinceps est , quare et eo titulo etiam Allobrogum
Principum filij- ali ifau do bonorati sunt. Quo uero,
ad eam, quam erga me, meamqufe TamiUam profi-

occasiones non defuturas spero, quibus et tu lau-
dabilem industiiam tuam Burgesijs meis, ut facis,
probare pergas, et Burgesij ainorem luum, quo
mereris aiuore rependant.

tis,pedibusque Ponlificis osculo
dato, iain inquit me mea abdico uoluntate, nec abbinc
uoluntatein dicammeam, quae non tua sit. Paulo post,
quippe sextodecimo calendarum oclobris bumanae
' septimi supra millesimum, ac sexcentesi-

raum, redditae sunt Auastasio Ducis lilterae de Ta-
rantasiensi Lcclesia, quod Legalus Costa Pontifici b aiunt] Aposlolicae Clericus, Pbilibertus Beleredus

de Archiepiscopatus collalione fidem facienti neces-
saria, Anastasium eximi iussit. Sicque tertio calendas
iauuarij eiusdem anni a Cardinali Pinello in Libe-
riano Fano, Vinceutio Quirino Corcyraeorum Arcbie-
piscopo , ac Metello Bichio Soanensium Antistite ,
assislenlibus , Anastasius fiilem Catholicam iurc iu-
rando professus, solemniter inauguralus est.

ac propensio fuerit, indicauit amicorum fiequentia,
dum iniliarctur, inler quos fuere Hispanorum, atque
Allobrogum Principura Legati, Rocellensium Prin-
ceps Fabritius Carafius cum Hierooymo filio Ca-

-1 ) 1 1 1 | (1 y

nupserat, Iiieronymus Raymundus Camerae [ ut

praediverat, conurmanles , cui, cum ille eas, ut ui-
debatur, subtristis legerel; uideris, inquit Pontifex ,
ab eo, qnod libi pa r amus, commodo, atque honore
animum habere ualde alienuin. Accipe libenter, amice
Anasiasi , quod tibi 4am*s, UJbentifisirae maiora da»
turi, cum ©x datis - mavorem tui augendi causam
babebimus. Anasta«us, iterati^ gratijs, sibi Pontificis
«oluntatem ease, semperque, fore antiquissimam re-
spondit, iu sinu pk»n,e gaudens, quod, nqe : pr*ci-
bus, nec CQOisiLio, aec cuiusquam olfictys, uel opera,
sed proprfa tum Daeis magnanimitate, tvun Ponti-
ficis liberalitate eo peraenisset, quo plerique , et
ingenij dot&us, et sanguinis praerogatiua clarisskni,
mu|ta etiam adhibita industria, ac labore, non per-

Ciuis Ticinensis, et Carolus Carafius Curiales Prae-
lati, siue, [ut uocantur] utriusque signaturae

i, nempe Canonici, Beneficiarij, Clenci, nec
non omnes Sacerdotes sacris induti uestibus : ex
faeminis quoque primarijs huic solemnitati inter-
Tiaua cum Rocellensium Principe
alyta Pica ex Mirandulanorum Comitum
stirpe, ac aliae nobiles malronae. Absoluta conse-
cratione, nouns Archiepiscopus cum Praelatis assi-
stentibus, ac Raymundo, Stephanoque Burono a
consecrante Pinello Iautissimo conuiuio eicipitur.

Iude ad octo dies, septimo quippe idus ianuarij
proxiini anni pleno consistoriali coetu, Anastasius

uenerint. Quod eqwdem eo mirabilius ' fuit , quq e petente Aduocato Spada, Archiepiscopalis auctori-

Ponufex, ac Dux- in ornando Anastasio aemulas
uidentur habuisse uplunlates. Quare pridie idus
nouembris eiusdem «nni, die scilicet martyri Mar-
tino sacra, nidla de Anastasij doctrina, uel moribus
[ut fert consuetudo] facta disquisitione, Pontifex,
pleno Senatu eura Centronum, siue Tarantasiensem
pastorein proQuntyatjun admoduro laudauit, simul
asserens inte« tot, qni in proxima Venetorum causa
pro Apostolica Sede scribeudo roagn&m a se gra-
tiam inierant, conspicuum Anastasio lctcum deberi,
qui licet magni Priucipis negotijs Rouoae districtus^
Ecclesiae tamen Roraajwe Jibertatem eleganter, atque
intrepide defendere non dubitasset, aureoque suo
de Sacrorum immunitatibus Ubro falsa arrogantium
Leguleiorum dootiuua egregje refutata, petulantis-
sima quoque improborum sophismata retudisset,
addidit ex eius AnunaduersiOnnm Inculento U'actatu,
nec non ex Paratitlis ad ius canonicum rauRo stu-
diosorum commodo elaboratis, non parum lucis, ac
fructus utrique legali disciplinae accessisse. Sanctis-
simi uiri testimonio ita Sacri Senatores subscripsere,
ut, et Anastasij nomen amplissimis uerbis concele-
brauerint, et eorum nonnulli alia adiecerint, qui-
bus eruditissimum iurisconsultum maiore praemio
dignum censuerint, nee quidem , uel dissentiente ,
uel tacente Romana Aula, immo ei collatam digni-
tatem [quod paucis contingit] magna animorum
concordia gratulante. Poutificis praeconium sequta
est par munificeutia, dum applaudente Senatu ab

tatis insigne, pallium scilicet, nuncupatum a Pon J
tifice obtinuit ac quarto caleridas februarij Cardi-
nalium Praefecti Sfortiae manu accepit, ntque
indoit. Quibus ita constitutis, Pontifici signifioauit,
cum nibil iam superesset, quod cum Roraae me*a-
retur , se pastoralis officij Prouinciae suae nieoessi-
tatibus admonitum , cura bona eius renia dtscessum
adornare, cui Pontifex ne abiret, iussit. Interim,
cum se Romae esse Dtfci gratum fore odoraretur^
eum consilij sui per litteras participem feeit, quo
nibil respondente, ut de se beneroerito Principe
quodammodo consentiente sedatiore animo iter ar-
riperet, ad eum iterum scripsit, setuta conscientia
faeere nou posse, quin omnino ad sponsam suant
accederet: sed cum propterea nullum ab eo eli-
eeret responsum, sibique ea de causa aliquantispep
dtscessum differendum duceret, acciderunt, quae
inferius narrabimus.

Vita functo Lusaaensi Antistite, scripsit Dux
Anastasio, ut Marchionis Vattuillae filium ad eant
Ecclesiam Pontifici nomlnaret, quod ex Apostollco
priuilegio facere poterat. Lusanam , quae Ciuitas est
in AUobrogibus, cum Dioecesis parte ab Heluetijs
Bernensibus occupata, haeresis premit Caluiniana.
Catholica est ab alia parte , cui Fribnrgensis Pagus
dominatur. Anastasius Pontifici tunc Tusculi rusti-
canti Dpcis desiderium aperit, utque Vattuillam
admittat, per litteras rogat. Ille si nominationis ius
Ducem habere, ac nominatmu petitae dignitatifi ex

194

Digitized by

Google

ANASTASII GERMOKII

d»3

Sacrorum Canonum praescripto capacem esse con- a
staret, secnm Romam reuertisset, illum admissumm
respondit. Forte ex tempore GaHicanus Legatus ,
Tusculum profectus Regis amicum Lusanensi Epi-
scopatu cohonestari a Pontifice petierat. Regem si
id obtinuisset, operam daturum, ut pretiosissima
eiusdem Ecclesiae bona in potestate Bernensium
existentia ei restituerentur, sin minus neglecturum.
At Pontifex, ut' erat iustitiae cultor, se nisi Ducis
rationibus diligenter perpensis, an scilicet, quod
m nonnutiis ducalig ditionis Ecclesijs apostolico be-
neficio ius habebat , itidem in Lusanensi haberet ,
nihil pronunciaturum, unde amico Principi, probum
uirum proponenti, uel minima fieret iniuria. Re-
uerso in urbem Pontifici, quae ad rem faciebant,
exponit AnastasiuSj Ciuitatem nempe LusaneriBetai b
cum eius territorio a Bernensibus oecupatam fuisse,
quo tempore turpissima impiorum sentiha, Geneua
ab Atlobrogum Duce defecit, quem preinde tametn
Lusanam non possidentem, Lusahae tamen ittre
heqttaquam cecidisse quod nec Sequani Lusartensi-
bus finitimi, nec Heluetij, nec Bernenses ipsi ne-
garent, quandoquidem per dolum malum, ac frau-
dem Prouinciam illam a Bernensibus subactam
fuisse satis constat, dum Franciscus' Gallorum Rex
moleste ferens Allobrogum Ducem Carolum ad
partes Caroli Quinti Caesaris transisse , immeren-
tem uicinum Sabaudiae possessione exturbauerat, eo
nimirum praetextu, quod debitam pecuniam quon-
datn sibi non repraesentasset. Huius tamen Caroli
fiKus Emanuel Philibertos ad Lusanensem Ecclesiam c
Pastore uidnatam Episcopum nominauerat, quem-
admodum et eius fifius hodie uiuens Carolus Eina*
nuel illius proxime defunctum successorem Ducis
causa, orante, atque urgente Aiiiistasio, quamuis
Gallo acerrime repugnante, eo peruenit, ut Ponti-
fex ad Vattuillam inclinans, uon solum Duci pri-
uilegium confirmauerit, sed et de Lusanensis Epi-
6copi nominatione in futurum tempus controuersiam
sustulerit.

Hac uix 6uperata, exorta est alia maior, gra-
uiorque difficultas, nam quidam Gallus homo lit-
teras a Rege afferens commendatitias, Romae com-
paruit, magnunj se Mauritianae, siue Sancti Lazari
Militiae magistrum asserens, petensque a Sancta
sibi Sede Apostolica munus illud confirmari , cuius d
petitioni regius Legatus plusquam par erat, fauere
uidebatur, quaque Galli solent acri, ac pene ef-
frenata uiolentia, id obtinere omnibus officijs con-
tendebat. Pontifex Anastasio rem aperit, narratque,
Legatum omnibus offieijs instare, ut quomodo Rex
uoluisset homo ille cito domum remilteretur, se
uero nisi commonefacto , atque audito Duce, nihil
ea de re statuturum respondisse; quocirca suadere,
ut quae audacis Galli conatum comprimerent, ad
magnique Magisterij ius tuendum facerent, nulla
interiecta mora a Duce Romath tnitterentur. Ana-
stasius, Pontifici gratijs actis, ego inquit • [Pater
Beatissime ] de beneuolo animo tuo , quam soleo ,
Dnci fidem faciam , eumque horlabor, ne a consiliu

9*4

tuo transuersum unguem dtscedat : tu interea , ne
dum eius responsum expectamns, ex importuno
negotio molesttam capias, selectis , quos, et quot
iudicaueris , Cardinalibos rem examinandam com-
mittito. Annuit Pontifex, Tuscumque, Bubalum Pam-
philium, ac Barbarinum coire de Galli petitione,
quantum oporteret, diligenter cognoscere, sibique
cognita referre mandauit, quorum • licet duo Apo-
stolica in Gallia, alias functi legatione, Regis amici
existimarentur; Anastasius nihilominus grauissimo-
rum Procerum integritate , ac iustttiae causa sua-
dente eorum neminem suspectum dtxit, satis ha-
bens omnia Duci significasse, nec non, tam apud
Pontificera, quam apud commissarios Cardinales
magni Magisterij antiqnam possessionem , ae ius prtt
niribus tueri, minim ae fere sonmium sibi uideri
affirmans, quod in re' tam" explorata Galtus ilte
regium fauorem elicnisstet , atque ita cantaret, dum
Allobrogum Dnx usque ei' Pio Quarto Pontifice ,
successoribus quoque - approbantibns, ae nemine
nnquam reclamante, uel sftl magni Magistri auctO-
ritatem arrogante, Cxtra oranem controuerskm -, eo
titulo, atque officio frnebatnr, ac sicut monstrum
esset cdrpus unum duo habere capita , ita Sanclt
Lazari Rfeligionem bicipitem conspici, hoc est duos
habere magnos Magistros, plane absurdum uidere-
tur, atque inutile. Allatis ab Anastasio, cum Galli
non haberent quod opponerent, alia uia de concepta
malitia triumphare cogitarunt. Ea uero eiusmodi
fuit. Cum Anastasius ad Archiepiscopalem diguita-
tem euectus GalHcanum Legatum officij gratia , ut
moris est, domi salutatum iuisset, ille extra rem,
nobiliS, ait, Gallus huc profectus est, ut Lazarianae
Militiae Supremus declaretur Moderator ,- sed quo-
niam id sme causa, ac temere quaeri satis Cognoui,
etiam, ut et adessem iubente Rege," pedem retuli,
nec quantumuis roganti mei ulterius copiam feci ,
sed rem aculius indagans, et Allobrogum Ducis
rationibus consultum iri putarem, et omnem de
Magisterio tolli controuersiam, si quae magnus Ma-
gister a Sede Apostolica 'habet priuilegia, et facul-
tates ; eas omnes cum eiusdem mililiae alumnis
Gallis commUnes faceret, <|Uod eo facitius fieri posse
confido, qim Commendas [qoas-uocant] intra Gal-
licani Regni fines constitutas a Duce detnceps con-
ferri, ut antea, certum est Regem non permissu-
rum; ex Parisiensi ethtm senatusconsullo, quo pe-
tentibus eiusmodi sacerdbtia cum externis hominibus
communicari responsum est, non expedire, alios
Principes eam in Galtia habere facultatem etiam
ex priuilegijs Apostolicis, non uocato Rege conces-
sis, qua aequissitna conditione, nullum Duci afferri
dicebat detrimentum. Anastasius, etsi quid sagaci
homini respondendum essel, non ignorabat, atta-
men, ne contentioni materiara daret, quod ipse
proponebat, focilius admilti posse respondit, quam
inagni Magislerij legitimam possessionem in quae-
stionem uocari. Quae uerba, cum Legatus ad pro-
prium sensum detorqueret, Cardinales Commissarios
adit, nihilque ulterius super negotio deliberandum

Digitized by

Google

985

COMMfiNTARlORUM LIB. TIl.

986

audacter asserit, quando Attastasius iiem, quod a bens; lex, inqutt Pinderus, rerum otnnium morta-

ipse, seotiebat. Quod eutn iUe a Tuseo accepisset,
obstupuit, quasi ex eius perperam «xpltcato re-
sponso Daeis rationes in discrimen adducerentur.
Quocirca Legati opinione, siue artifieio Pontifioi
exposito, se in eius sententiam nttUo pacto iturnm
sancte affirmat, cum nec ea de re uHam haberet
a Duce potestatem. Tum Ponttfex hominem, inquit,

statim moneas necesse est, te secum aliter, aeipse sententia Pacatus Mileuitanus Imperatori Theodosjo:

Kum, atque immortalium regina, non Ula quidem,
quae scripta est, uel in aes incisa , aut insculpta
lapidibus, sed qnae insita uiuit in Principum corde,
ratio cum ipsis semper manens , semper excubnns,
et Plinius in Panegyrico ad Traianum Caesarem :
nt feKcitatis est , te posse quantum ; uelig, sic
est j -te uelle quantunv possis. In hac

perceperit loqntnm, qnaque mente sts, qnone animo
in ijs praecipue, quae ad offictum tuum spectant,
omnino, et libere doceas. Nisi id absque mora fa-
eias , ille ad me ueniens , qnae te dixisse dissemi-
nauit, meis itidera auribus intonabit GaUorura- more,
ttt diploma aliquod extorqueat : quod, cum ego,
nisi audtto Dnee, confici permissurus non sim,
quaeso te, ne eurn conuemre dttferas; aderit enim
morasns hemo hine ad paucuias horas [erat forte
is dies Principum negotijs andiehdts destinatus ]
cui, dum morem gerere non possum, eius neque
importnnis officijs uexari uellem; sed quod ego
modo fidei tuae committo, caue, ne caiqwam pan-
das. Anastasius, ut Pontifici gratum fsceret, e ue-
stigio se ad Legatnm iterum contuttt, quaeque de
se dicta audhierat, ei retufit, se simul escusans ,
qnod forsan subobscuris uerbis responsnm suom
inuoluens, quid de negotio sentiret non satis di-
stinxisset, qnippe qni Gailos Allobrogum Dncem
Lazarianae, et Mauritiaaae Militiae Magnum Ma-
gistrum agnoscentes ea censeat habere priuilegia,

tantum, ait, tibi licet, quantum per leges licebit.
Quod et optimo, ac iustissimo Begi tuo dici Iibere*
potest. Legatus hoc tantum respottdit : uidebimus ,
qutd agere oportieat. Haec ab Anastasio Pontifici
relata fecerunt, ut magni Magisterij disceptationi ,
eo inbente perpetuum sit impositum sUentium. Duk
b naro, ut dictnm est, de toto negolio commonefactns,
quoniam de insignis Collegij existimatione potias,
qnam eommodo agebatur, nt Pontofici, ac Anlae
Romanae uniuersae palam esset, quanti ipse renx
faeeret, ac quamnis Anastasius snmtna industriay
et dexteritate difficiliora, et grauiora eius negotia
Strenue semper gessisset, in urbe tamen haberet ,
qui eius nomine legationis etiam tmmere fungerethr,
Carolum Costam Polongeriae Conutem >ad Pontifi*
oem allegauit, scripsitorue ad Anastastom, ut euxn
eonsUio ac quantum ualeret, epera iuuaret, sequey
ntsolebat, de rebus omnibus, dum ftomae eonsU
steret , certiorem facereL

Per eosdem dies, cum Rex Hispaniae Legato suo
Romac agenti significasset se Anastasij uirtutibus ,

quibus Itali, Hispani, ahjque coinscunque sint na- c atque in Regiam domum suam non uuigaribus me-

tionis, iure frunntnr: contra nulla habere, uel
Gallos, uel alios, qni aliter sentiant. Id ego in
medio ponebam [respondic Legatus] ut ea , qua
Prineipes nostri se inutcem complectuntur, neces-
situdo, ae beneuolentia inter eos permaneret, om-

ritis adductum, ei anreorum septingentorum annuam
Ecctesiasticam pensionem designasse , Anastasius
aecepti beneficij memoriam ad Regem datis iitteri»
testatam uotuit, quarum exemplum hic attexere
utsum est. Cum.ex Maiestatis tuae apud Summum

nisque dissidij tolleretur occasio , quod equidem Pontificem Legato Aytonensium Regulo acceperhn,

urgere debent eornm Ministri , in quorum manibus
[ut ita dicam] sita est dominorum quies, et con-
cordia. Feci quod in me fiiit, ut utrinque pax con-
stet, atque amicitia. Verumtamen, cum tibi con-
stlium meum non arrideat, quod inssus sum, per-
ficiam : siquidem Rex in Regno suo dominus est;

quanta sit erga me humanitas, atque ttberafitas tua,
aequum est, ut quas possum , si non quas debeo,
l&bi gratias agasn, ut facio, de meo in te obsequio,
qnod idem spopondit Regulus diligentissime , atque
emni officio semper praestiturus etiam, ut benefi-
etjs, regiaque tua, ac pene diuina munificentia rae
nec patietar qnempiam externm Princtpem [ qais- in dies digniorem exbibeam , cum de ijs , quae
qais is fuerit] ubi ipse domtnatur, eius iniussu hacteous egerim, non dubitem, quin ab eodera
imperare, uel quidquam agere, quod ei in regios d Regulo, nec non a Scalonensium Duce, nnnc Sici-

subditos, eoruntque bona ios quantulumoumque
tribuat

Regis GaUiae amplissimam esse potestatem, inquit
Anastasms , nemo nescit , sed quae aiiunde pendenty
ut res sacrae, bona Deo dicata, ac sacerdotia, sen
[ut uulgo appellantur] Commendae cuiusuis, uel
Ordinis, uel Miiitiae, quamuis in Gallia sint, nisi
ex Pontificia liberalitate , extra Regis potestatem
sunt. Quod si quts eum legibus solutum dicat, re-
spondeo, Regetn, tametsi ad ciuifinm legum ob-
seruantiam cogi nequeat, diuinarum tamen, ac
naturalium nexu obstringi exploratius esse, quam
ut probatione indigeat. Quis enim hnperabit Prin-
eipi? ait Plutarcus -ed Principem ineruditum scri-

Uensium Prorege, Suessano item Duce, Comiteque
Oliuario uiris optimis, tuisque apud Apostoiicanv
Sedem Legatis, certier factus sts ad tua deinceps
commoda eo alacrior, raagisque studiosus futurus,
quo non obscuris argumenlis quanti facias, meam
in te uoluntatem, qnamque meum tibi morem ge-
rendi desiderium probes, satis ostendas. Quocirca ,
quoniam in eo totus sum , ut quae uerbis' profiteor,
ea et animo, atque opere persoluam, longior non
ero: Deumque Optimura Maximum precabor, ut re-.
ligiosissimis rotis tuis semper adsit, Regna tua pro»
tegat, te incolumem, ac felicem seruet, liberosque
tuos in auita Religione, ac pietate florere faciat.
Romae calendis Martij anno humanae salutis octauo

Digitized by

Google

9^7

supra mtllesimum, ac sexceritesimutn. Grati item
aoimi testimonium hac quoque ad Lermaeum. Du-
cem perscripta epistola Anhstasius confirmauit :
Inuictissimi , ac Potentissimi Regis nastri apud Apo-
stolrcam Sedem Legatus laudatissimus Aytonensium-
Regulus, de amplissima erga me regia libernditate:
nuncium atluKt. Quamobrem de tanto^ quo aflicior
beneficio [uir praestantissime, flt ornatisstme] post'
actas Regi , tibi pariter agendds grattas duat i quem
srimmae huius munificentiae exequtorem existimo ,
«similia, ao maiora sperans ex mea ad Regfe conl-
moda propensa uoluntate, maximoque studio, quod
sane tale est, ut Gallorum Rex [quoniam Hispa-
niensi nomini addictus essem, quod mihi gloriosum:
duco] a Clemente in me, eollati Vrsaei Prioratus
[qnem uocant] ad mille tercentorum seutorum pro-
uentttm ascendentis sacerdotij mihi possessionem
negauerit Sileritio ndn praeteribo , hanc erga me
beneuoti ahimi signifioationem , quamuis homo sim
nont magni nominis, existimationi , rebusque 'Regis
non parum utifitatis, aC fructus allaturato , siquidem
AuJici sagacbsimi optimam' de eius Maiestate sunt
opinionem concepturi, quod erga eam bene affectos,
ac studiosos tanti faciat. Qua ocoasione dieam etiam
[uir clarissime] quae saepras eidem Legato, atque
alijs, qui oiim sunt eo munere Romae functi, con-
sideraui, muttum nempe Hispaniensi Reipublieae
expedire, quod Phitippus TertiuS erga Roraanam
Aulam faciat, quae Philippus Secundus potentissi-
mus, ac prudcntissimus Princeps faciebat, nam
praeterquam quod Romae creatur, atque «ommo-
ratur religionis nostrae Gaput, ac Princeps Pontifex.
Maximus, Christique in terris Vicarius, in urbe
qhoque traclantur omnia ad Rempublicam Cliristta*
nam spectantia: ibi leges conduntur, foedera sau-
eiuntur, indicuntor bella, conciliantur paces, alia-
que omnia totius pene orbis eliam non cogitata,
maiora perficiuntur negotia. Quod animaduertentes,
qui Hispaniensis imperij laudem, ac gloriam aemu-
lantur, experientia experge&cti, omnem adhibent
ouram, ut tum sacros, tum profanos hos Prin-
eipes uiros aliquo sibi modo deuinciant. Quibu»
nisi 'obstaret Aytonensiura Reguli humanitas [quae
nbique gentium, sed Romae praesertim plurimum
ualet] benignitas morum suauitas, comitas cum
grauitate coniuncta, item prndentia, ac denique
diligentia , quarum uirtutum ope, quasi echeneis ,
eorum conatus remoratus est, maximos fecissent
progressus. Vnde rebus ueslris plurimum interdum
detrimenti, non sine aliqua regia dignitatis iactura,
fuisset illatum. Haec et similia non pauca, si grata
esse putarem, tibi aute oculos ponerem, quortira
obseruatione nascentibus incommodis occurri posset,
quae postquam creuerunt, difficillime euitantur.
Vale, diuque felix uiue. Romae, Calendis Marltj
anno salutis M.D.C.VIII.

Regia liberalitas magnam Anastasio oonflauit in-
uidiam, quasi Pontifex, Rex Catholicus atque Allo-
brogum Dux ad eum omandum, honoribusque, ac
beneficijs augendum certatim concurrerent , cumque

ANA3TA3II GERMGNII' '

g88,

a nihil male aflecti habere*)t,< quodilfi ktre ebijcerent,
disseminare coepe*r»n-t y Anastasium de regk» mu-
nere, dum absente ortfioario Legato ducatia negotia.
gereret, Duci semper suspectum futurum. $ed fru-
sitra, namque Anastasius ab huiusmodi bemuDcutis
aibi dolos metuens, de oblata pensioue Dupem op-,
portuoe admoeuerat ; nibil eiusinodi , nisi in eo con-
sehliente, alque hortanle, uhquam aoceptarom.
Cuias fidem Dux salis exploratatn haben», aoo tao-
tum> ut uenienti camtnedo ebuiatn iret, ei respondh,
sed et meliora fortuna dignues amicum si eccask>.
feitret:, ampltore se beneficio afleoturum. promisit.,
Dueis responsum ostendit Anastasius dfedita opera,
nonnuUis ex ijs quorum in&idijs petebatur, ut con-
funderentur, atque Hispaniensi Legato, ut debono-

b rei successu laetaretur, quamuis non deessent, qui
Legato Ducem suspectum reddere eonareatur, ni-
mirum, quod ab HUpanis ad Gallos, deficere eegi-
taret, filiasque etsi Regis Neptes eo inconsulio Man-
tuanorum, ao Mutineoaiuui Ducem filijs nuptui
tradidisset, UuUo ea de re cum eodem Legato, uel,
cum Proregibus Neapolitasio, ac SicUiensi per lil-
teras, uel per nuncios , uerbo fitcto ; quod tamea
Anastasius falsum esse ostendebat, tiihil inseio Rege
actum afiirmans, ut qui non roodo eas probasset
nuptias, sed nej>tibus supra paternam dolem bis-
centena millia scuta dono dedisset. Legato quoque,
et Proregibus de filiarum coliocatione scripsit Dux,
suadente Anastasio quanlum oportebat ea teaapo-
rum, ac locorum obseruatione, ut lilterae ante ipsa

c sponsalia datae uiderentur. Improberum attes a
Verruensi quoque Comite Legatum abalienauerant,
quandoquidem , [ut ipse susptcabatur ] Ducem ab
Regis Catholici amicilia abducere conabatur, nec
post eius ab urbe discessum, ullas ad eum praeter
uuam, dederat litteras, proinde memoria dignum
esse Christi axioma : Qui uon est mecum, contra
me esl. Comitem excusabat Anastasius, uhnun as-
seretis, ul ingenio florentem, rerumque peritum,
ka probum, ac Prinoipis sui exislimationem in oculis
ferentem , cui nullum esset daturus , nisi fidele ,
ac salubre consilium, nee igaorare, qnantum eius-
dem Priricipis interesset, Catholicum Regem ami-
cum habere, et quamuis, tum Gallis,tum Hispaois
finitimus utiriusque Regis beneuolentiam sibi coien-

d dam duceret, si in quaestionem ueniret, cui con-
iungi ei metius expediret, ad Hispanum procul
dubio pluribus de causis inclinaturum, inter quas
recens erat Regis iure regia liberalitas, qua eius
filios perspicuis araoris signis ita complexus fuerat,
ita stbi caros nepoles esse significauerat, ut quam-
uis amplissimis muneribus donatos^ maiora in dies
obtinendi eis non uanam spem feceril, Gallis contra
nihil tribuentibus.

Haec [uir praestantissime] ait Anastasius, et Co-
mitis .[ quem iniuste ueilioas ], et mea semper fuit
constans, ac summa sententia. Quod autem ille ad
te nihil litterarum det, ne mirere. Cautus nempe ,
ac prudeus homo rerum uicissitudines titaens, cum
Principes snspiciosos esse optinae norit, magnamque

Digitized by

Google

I

989 COMMEWTARIORUM UB. VII. 990

apud Ducem habeat aactoritatem, nec malenolorum a titulo de Summa Trinhafce, et Fide Catholica posita

ealumnijs materiam praebeat, quod scilicet sibi ere- de Fide tantum tractet, de Trinitate autem nibil

dita arcana patefaciat, et tecum, et cum tui simi- habeat. Et responsum firit; dum tempora distin-i

libus litterarum officia de industria intermittit. gnantur, id nihil referre, fuisse ehim Eugenie

Legati suspicionem Comiti Anastasins subinde indi- Qnarto antiquiqrem Benedictum., cuius coristitutkw

eabat, carnra simul amicum admdnens , ut quain nes iUico subijektntur. Caput secundnm [Laetentar

de eius sinceritate Dux opioionem coneeperat, m eoelij inserendom esse decreuerunt, demptis duobua

discrimen adduci ne permitkeret, quemadmodum paregraphis [item in azimo], ac [item definitaus }

incauti homines faciebant, qui apud magnos uiros quorum proprius locus erat prioris sub titulo de

gratia florentes per summam ignnuiam cemmoda , celebratione Missarum, posterioris sub titulo de raa-

honorem, ae uitam aliquando ipsam proijciebant, ioritate, et obedientia : caput tamen integrom cori*

Potentes enkn sunt Principes, longasque [ait ille] seraandum censebat Anastasius, sicut in priord

manns habent. Comes gratijs actis, Anastasium ro- editione reperiebatur,> cum de quacuor ageret dot

ganit, ut quam scribendi fecisset intercapedinem^ gmatibns, quibus oriehtalis ab ocoidentali Ecclesia

Legato eicusaret, de etusque in Regem plurima discordabat, quorum controuersiam Florentina su<n

obseruantia identidem fidem faceret. £ stulerat Syriodus, etsi [prob dolor] fruatia ob Grae-i

Cum de septimo epiatolarum DecretaUum libro in eorum inconstantiam. Caput [Exultate] tertium uno

hieem edendo Clemens Octauus Pontifex cogitaret, omnmnx congregatornm ore inseri debere dictoca

erodkieres. Cardinaks nonnollos elegerat, ul statis est, non solum id ApostoUcae Sedis dignitate eri-

diebus conuenientes iUum diligenler examinarent, gente, sed etiam ob Armenos, qui coneiUo ihter*

qui tamen, uel urgentibas occupationibus, uel alijs de fuerant, ac multo magis, qnoniam: nuilibi de; dm*

causis opus» imperfectumreUqueraut. Id Anastasius nibus Ecclesiae , Sacratneotis , tara methodice., ari

grauiter Jaerans , tum ob puMicum damnum, Utra distincte agitur , qaam in eadem consUtutibne, sold

eniam quianad eumdem Ubrum [quas ubcant] gleet tamen eapitis > principio posito usque adi paragra*

sas coascripserat absolntisaimas , a Pontiioe Pauk» phnm [Ttradbnus eis definitionem] qniquidem pa^

Qnmto [ ut dirimus]. post multas preces ohtinuit, ragraphus [sidut heceroximi usque>ad :paragra«

ut eius iussu PineUus, Aseanius Columnius, Blan- phum [quoaiam hactenus ipsi Armeni] quasi super^

cbettus, Arrigonins , Seraphinus , ac Pamphylius uacaaei] nequaquam septimo inserereturjAnastasios,

Cardhudes cum AnasAasio Tarantaaenskim tunc An- quod superiore in cdpite faotam fuerat, dirit .iq

tistile, Pegoa, Justo, ao, LaaceUoto rotajihus wdtT aUjs quoqae oapitibus faciendhm stbi uideri,; hoo

eibtM, rwec non Franciseo Fagnano a Secretiis Itfwri c «s* initio euiusque tituli teitum titulo connenkntem

editkmem urgerettt , qui ,nono ealendaa dectembris oollocanduan , nempe uerbi gratia materiam baptisV

die, srilioet Beata Clemeati Pontifioi saero , anno ntalem snb titulo de Baptismo, et eins «ifectur Oonfi»

sepboia supra miUeswaum, ac sexcenjtesimnm, coeuu? mationis sub titulo de Sacra nnctione^ Eueharistiaq)

tes; stnguia; quaqne hebdoma die Veneria^prandio suh titnlo de celebratione Missarum, et sic omnes

pro internriisi' > negotij expeditione coteuefliendum proposkiones , seu. deereta constituUonum iiixtja am»

esee statuerunt^ utque «nte> onmia inspieeretMr Be- ttrias sub iitulis pvoprijs aptaari deberfe. Tandam

nedIetiDuodeqiroi(tU«iu^].postremaecompiUuone8 doereuera Patres, dt in proprio conafentu dapka^

coftsUtu4io. jn>itkulo de Summa Trinitate.^ ; et iFide quinlum, sextum, septimum, atque m^tahum : exa*

Catbtdvoa i^fknum obtinens jlocMm, cUm biniajf^ niiaarentur. Ineonte asmo, seqneute iadictjis fuit

ximis tiaaitibus) ex. Florentioo , ConeiUo desutnptis , eoduentus ad tertknh ! idus iahuariasi. Sed cuaai Ti*

quTdnim (nrincipium aiteri «st :i [ Lae)tenl»r CoeU:] bedisik»gehtibus,,et conttnuis imbribps auotus, piana

alterii::i{ Kxpitate] septimo idua, decembris Candi* Vxim fiwre omnia obsedisset, dilatus est ,in>amvn

nakfs ;einoas> praeter Seraphinum! padagrai impedi4 diemi (Octauo calendas feb^ruarij Cardinalesf Piucllusj

taml^ i*erUm eaaaaneile, lenmqhe «hibijtareuur, an Blatichettus, Pampbylius, aoMjlinna paulo ante ^x

Benedicti sahetio Septimo Decrctaluu» easfc» bbro d Hkpaniensi Legatkme Romam reaersus, Patribud^

inwwftada^uariae fueront iPatrum sententiee» Um tam admnctns, kem Anaatasiusy.Pegriaj LanceUotttQ

deberi dicebant nohmuli ,.qhia de illius «ngkte>non ac Fdgcfanhs bpunehere , qnibris uBJanchettps, qn^

satis conatabat, Ucet m bibUotheca Valicaaa de ea eum Lanceliot», eamdem ia Vldtkanoi uidetaCt Cou-

fideinifaekms escempfejai msperiretur. Vieteam qnen stkutionem [BuUarai uocantj aretwiti, se pjauibeo

triam Ak^hdnaris aei Caafro^, uec non Direotorij' In- sigiUo de Imore .munitanx, aUaufe authentkiuBirepe^

qmskeram aheton eamjMekaut nohtoaaninoisimilemj ris«e,iquam aehit matricein; side [ut akmt] prigi^

li |al(jp uiwhjs ederytwr^! >awc#orib«s tanti . nemaais ualeaaip^namiautLmbm; fidem pro certo habeha^

uidenetnc ; 1 iniuria fierj: t iakf noniesse neeessariam Quaproaaer, Ueati apnd Alpaonsrim de Castro^ atqne

ansaeebainyeum de>ibmisi> qbaftieontiaeti, domhati- m Djrndrtrio, »aliquaii(fc> 1 dk>ersA legeretur, ieinbm^

hua^ BuUft iHt, hodie qoaedtia.iwter Catholicos. lu nino stahdnm iedsd Patres censuehs; tSed ^mia efierta'

sam [fcameto; itom est sentJeptiatn f ut ijiadem uejfbis esb dubitatic-y ah. >sriUeet .eangruum iin fseptkoo

wisdr4cetur, ( qaiba» est descripta Vaticanaw De wn locuin. «^setl habiturra , ^iuha jadiTbeologiam, nofaiad

dtn« iu3up«» dub*t«aun)i«st, utwm scilioet in prims* iurkcon&ulhos. «peotaniUai^ghwta icontineht^iineo

aor. ian ajav ibbri lesaefe pante , eoUocanda , ( .cum su4» amb{gaatCatho4«ri>nimas teptiaatarum knotfieutinm,

Digitized by

Google

99*

AffitSTASn tSrEKMOHII

99*

postquam peccata put gaueritrt, eliam ante uniuersale
iotfficium Diuina frui uisionc. Verum Pegna Sacrae
Rotae PracfectOj qnem Decainum uocant, cttoStantei*
asseoerante, in Magna Graeebr, siue [ ut hcwfee non-
cupatur} Cahtbria, esse Graecoe, qrii aKter feetiti-
rent, proinde cbnstitatioaexri Septhno esso neeeisario
inferendam, uentttm est ad sufiragia, sed eaai paria
essent, dubijr sdtutto itt< pleniorem cbhgrdgationem
reiecta. Caput [Apostolici] quartum omnes concon*
des rnserendum dixerunt, etiam non nfluH haesitarit©
PamphyhV, an in capitis calce posita tterba'[e»
hunc canonem] essent admAtteada, nel am oeoatdaa
De Capite [Sacrosoncta] qstinto, qubniam ad sacrb»
Kbros pertinet, ne taritulum haesitatmny qtrin bne-
rereUrr, summa taraen adhibita ttiligentia, ut eu«
iosqufi tibci nerba erim ofiginario textu in Attgelica
Aroe asseruato ad ungilem eonueriiretrt, quod et in
omttibus constitutionibuv, ae decretis ex Trideutmi
Concillj pretotypo desoftptis',-' atque ht Septinuim
relatts obseruandnm esset, hodque qtrortiarn, Iiam>
eeUotois dicebot, se in Jris orighiarij textas «er*
bss [ qoae ab ipsius Cfcristi ore] praepositionem
[ab] legisse, quae in ehisflem Concilij, codice de-
esse utderetur. -Capuc quoqne [insuper] seitmn de
Sacrorum librorum uulgatal' eidiaone : 'ageusjnqoa
aliae omnes excluduntnr, nec- aMa aihniltknr jnter-<
pretatio-praeteream, qaam SanctaCathotsea ayiprobat
Ecclesia , Aramhro iaseratnr. Quoad' capufc < septmnnn
[rit fides] et bctauuto [cnm hoc) 'dogm«ta 4e- orv*
ginalj ' pcccabo, ac de instificatidtte cont h a cnt hr, eum
ncc mnraies, nec iuchclarias materhts caroprehete 1 »
dabt, sed Theologalia sirit, dnbitanduanr est , *o
essent 1 Septiu» mdildenda , et quenidm' < de' hoo iquow
que paria fberunt snfiragia j iri frbqrteatwrern ctmn
uentum reSeruata sunC. PosteastnlUevunt Patres/ u'
eaan primnra «oirCrit, nounm, deciroutn, undectM
msrivf ac duodeciurem caput eum ! tote tituk» oo
GrtastrtuttdnihnB recenserent ■■, bisqne ' omnino conU
uenirent in saense.

Eodem ' arino ' sexta idus fcbrUarij obinibus CavdU
nalibae cnm Awastasio, Rotalmvs iadicibus, ac Fa*
gnano. cbugregritia \ riehmriJ > ■ cajtot ex dognmtibus
nori^tans , Septutrb ■ : inseri phtcrik > dum - < sriperibra
capita ad iustificartqnem perriuentia ibidem minime
insererentur, - non autem sedus. Caput [Curi» Ca.
thollca] deohnam quamuis tb pangatorJjs poenis uer-
setor nsique «ad pat-agraph<am [curent] -htserehduas;:
paragraphutu ucro [curent] subuntuio de Celebra«
tiond Missarumi cbHocaadwm oenaabre j < qdamuis
ftjterintl, qm putarfent, fccrm nom eksdU «eiirpUt ca^
pouo <parte separanaVaan<, aut si sepacatiorie < bpris
esscty locnm ei sub titolo de officiri Oudinarij, asw+
gtoalndntri. Caput [ProaiSi] undeeinmm parltersnseH
reudnm Berisere. ¥trua» 'Aubem- toeb malasrr, afl
titulo ide mreiararido snchidj ish^d expediret^ >dra
kaeshatahiy «tenim , cum bdl fidei .prbfessionem
prinbipaliter respkeret, acbessouie u«w** ad lasinw
randum, nonnulli sub priore titulo neUatmendoa*^
eneblimobant : at eukit contraria sententui^ ut soi*i
lket tiftiip» de iurdiwand* cum 'du«oWbne ««dtici-

a mum ' deolarante», et: ampliante, adscnbcretur. Hac-%
tenrns de Snnmm'Triaitate, et Fide Cathoitca: mode*
de consdtaoiontbus quid statutum frieritj uideamoa.
Caprit [dogit] prhnum tn ordine inseri Scptimo pU-
euit, ticet ex congregatis essent, qui peragraphum.
[ad haeo omoes]'snb titulo de Magistris sptandrin»
pTopOnerenb, sed diuisianem.nemo tandem londauit.
De capite [sicmti] secnttd» nulmm ftrit dnbiam, qqm>
msereiretnt. Capnt [Beaedictns} teitium, ukmquaaa
siip^eraacaneum, • reijciebatur, cusn r Ut erat iere
omnibm ojrinio ; nullibv reperirentur Romonorum
PontiOcnm ■ constkutiones, • qutbus oecumcoicorom
eonciliorum decreta confirmarentur, siqnidem ex
qtw generaiia ' Conciiia > apostaKca anetoritate iodice-'
rentor, ac celebrarentur, statib uiderentnr confir«

5 mata, neque ofia Hidigerent confirmatsone , siue
approbattone. Anastasius nihUominus constantatsime
tenuit, et disputauit, Apostoficae Sedis plnrhnntri
tnteresse Coneiliorum genecalium decreta a Suanaoi»
Ponttficibus confirmari, poaempue, ut dubitaatibaSy
utrmn Paotftex sit supra coucilium, perpetnom im-
pouatur sileritium, qnod utique ante ■ ocu|os Tri-
dentini Cencilij Palre» habuisse urgena> est eoniec^
tttra, quod acta concrtiaria a Samno 1 Ponttfice
cbnfirmsri petierint. lltnastdsium tandem seqnti sunt
omnes, ipsam constitutionem , seu Bullam mtegram
in Septimo ponendam esse ,nnanimes ' indioarant ;
deihde de totcr> litulo de rescciptis, ac de qninqne
capitibus tttali de ekctibne m prosimo cbnnentti
agendttw»'«sise' dtxere; Hucusque non eriguam boriif

o pnblirt studiosis de Septimt' edittonei spemiisieee-"
runt. At> consultationes, et «pnuentus a sextatamuri*
febroasip idH* fiigere^ eoepevnnt, mbx etiam penitua
ettarmertitttt Cai sane: haud paruo incotmmeuV, tnnx
ut^ntipros ooenpationeR,' Uwn inonnattarom ex con-
gregandi» aduersa uatetndty cousarm dederer Arriga-
nhts B^twwentaftae £oelesiae praefectus^ exr pastoraii
dficib «d g*egts sui coranv «ecattev,- Roma^abiro
eogebatas. 8terapbin«si, iac Pamphy Uus podagrd 4w*
qt t Mi mif ucit&ti , donwppadem non efibreb;aa». Pegna
Porifffleis lussri wfof nwndis Vrbis » tribuhsdibus AU
t«entm5, Step«imi«n:o' nttgorto vnteresse tiequib«ti'Cer'
ltrtflmhs ; paWtt» cOrpows habhpdirie, atqae hnbeeiU
\nm, luidt, hoqdnmoltb ipost aniosam (Slautt; qnin
«e^aettur««V :1 «aape4ieiMtiir. Fagmaus oCandriiaUunt

d Trideritini Oancilij deet^tiedttterpretrindai pradfiioto-
rwm a 6eorett»y atqtte irt i negetiorum i espe4Hnme
morosvs/itfegre sui copisro tWtebat. Itaqoe deficien^
thSus 1 ) qsri maVbrem habbbaat aoctorttatem y Septi-
tnianae ' adkforvtt* hcgotiittn unperteotum reman«H\> '..

Qfiatriobrem iA>nastasiu» iamJ nihil habbqs, qnbd
e«m Rjemae tmtpXmt imftnwKw^ ut Jsibi «d Bcokw
siam suam ^rofteisci liceae v : « 1 Pori tifice I peti jt , ' <qiti
tuum, inquit, mi Auastasi, phim proposituttt naldo
probo, sed «e Beatae ^Va^tcisoae apoiii«oel i««et«e$so
oportet, quid de «oo dtsoeasu cogitauertm poatea
responsum dpturus. De glbriosa Vidua a>d «aalitum
nomernm ladsbribenda tuhc agebatnr, quod tiere
ante octogtata supr# centutn arines tam Bogenio
Quarto, ac Nicwlao QmMtt» ; actttm fit^rst , sttlato

Digitized by

Google

99 3

uero nostra etiam cum Clemente Octauo, postremo
cum Paulo Quinto, qui cum Romanus esset, Ro-
manam Matronam uitae sanctitate, ac iniraculis
clarissimam Romanis suis sanctiore cultu ueneran-
dam exhibiturus, postquam referente in secreto
conuentu"Cardinalium [Consistorium uocant] Sacri
Collegij Decano Pinello, Cardinales sacris ritibus
praepositi Franciscam coelestibus honoribus dignam
dixere, publicum indixit consistorium , ubi, cum
per consistorialem Aduocatum instante Uomauo Po-
pulo, nec non Speculariae Turris sanctimoniaUbus,
quanun iustilutum eadem Beata Vidua fundauerat ,
narrata fuissent, quae de eius natalibus, moribus,
ac miraculis grauissimorum uirorum (eatunomo
abunde constabant; iussit Pontifex non solum Car-
dinales, uerum, et Patriarchas, Primates, Archie-
piscopos, atque Episcopos omnes in Vrbe eo tem-
pore existentes frequentiori conuentui [ quem semi-
publicum consistorium appellant] adesse, ut de
religiosae Dei ancillae meritis, quid sentirent, de-
clararent, an scilicet, quae de eius religiosis uir-
tutibus relata fuerant, ad eam in Beatorum Spirituum
albo collocandam sufficere censerent. Cui consistorio
ex ijs , qui suffragij consultiui , siue [ ut uocant ]
voti, ius habebant, interfuere Cardinales uiginti
quinque, Patriarcha Hierosolymitanus Blondus, Ar-
chiepiscopi nouem cum Lacedaemonio , qui graece
loqutus est , Episcopi circiter uiginti quinque : ex
kis uero quibus eiusmodi Conuentui interesse absque
voto permissum est, fuere Protonotarij participantes
nuncupati, Sacrae Rotae Judices, Fisci Procurator,
ac caeremoniarum Magistri. Ibi post habitam a
Pontifice in laudem Beatae Franciscae elegantem,
ac breuem orationem cum sufiragij deliberatiui ca-
paces Praelati, prout quisque dignitatb praeroga-
tiua, uel antiquitate coUegaa antecedebat sententiam

COMMENTARIORUM LIB. VII.

994

a ex ordine dicerent, Archiepiscopus Anastasius pium,
quem in Sanctam Foeminam gerebat affectum, his
uerbis expressit:

Quamquam ex Pontificiarum Constitutionum prae-
scripto ad Sanctorum apotheosim constituendam
plura requiruntur, duo tamcn esse, quibus ea prae-
cipue nititur, exploratum est, eorum nempe, quos
cum Christo in Coelo regnare credimus, uitae san-
ctimoniam, ac miracula. Quare cum Beatae Fran-
ciscae Romauae ; ,et dum uitam in terris egit, et
postquam carnis esf uinculis soluta, tum mores
probatissimi, tum supra humanas uires , ipsamque
naturam admiranda edita opera [de quibus grauis-
simi praesertim uiri sacris ritibus praefecti, Cardi-
nales amplissimam faciunt fidem] eam in aeterna

b gloria partem habere affatim testentur, tuaque san-
ctitas [ Pater Beatissime] spectatissimae matronae
coelestes virtutes summis laudibus extulerit, non
dubito, quin bona Deoque fidelis ancilla ab eodem
omnipotente Patre familias sibi dici meruerit: Quia
in pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam ,
intra in gaudium Domini tui : proinde , prudentis-
simam Viduam, cuius tota pene uita miraculum
fuit, quaeque uenienti sponso Christo cum ardente
lampade semper obuia, caste amissam uirginitatem
pudica mente, ac uirginali puritate reparauit , in
beatorum spirituum albo describendam, honoribus-
que, et cultu diuina uisione fruentibus tribui so-
lito , dignam censeo , atque pronuncio. Haec de
Beata Francisca coelilum socia, declaranda solem-

c nitas in diem incidit quartum calendarum iunij
anno octauo supra miUesimum, ac sexcentesimum,
in diem , inquam, quo recurrentibus annis Paulus
Quintus Pontifex Maximus ante triennium tiara fue-
rat Pontificia coronatus.

195

Digitized by

Google

ANASTASII GERMONII

COMMENTARIORUM

LIBER OCTAVUS

Anastasius absoluta apotheosi, atque a Pontifice a
uenia impetrata, undecimo calendas iuhj eiusdem
anni Roma discessit. Lecticam, equos, mulosque
sarcinis uehendis necessarios, terra iter facturus para-
uerat, sed rogante amico iucundissimo Gastone Mon-
cada Hispaniensi Legato,utcum eius fratre Joanne,
uiro undequaque laudatissimo in Hispaniam mari
reuersuro, Januam usque nauigaret, non recusauit,
sarcinasque ad maritimum iter componi iussit. Ipse
interea, ac Joannes cum duobus familiaribus expe-
dita quadriga, Palum Brachionensium Ducis, Virginij
Vrsini locum proficiscuntur, nimirum existimantes,
nauigium famulis, rebusque omnibus esculentis
ac poculentis uehendis conductum, uel citius quam
ipse, uel eodem tempore, quo et ipsi, illuc appul-
surum, sed spem fefellit euentus, quando nec pro- b
ximo die Palura peruenerit, nautis ac pueris uentos
accusantibus , qui reiecto Tiberi in mare exire uo-
lentes pariter reiecissent, de cuius natura Dionisius
Halicarnassaeus libro Antiquitatum Romanarum ter-
tio haec memoriae prodidit: Tiberis mari cbntiguus
longe, lateque panditur, amplosque complectitur
sinus, quales habere solent maritimi praestantiores
portus, et quod maxime mireris, non clauditur ore
obstructo arenarum aggeribus, quod multis accidit
magnis fluuijs, nec priusquam ad mare perueniat,
in paludes , aut stagna uagabundus deperditur, immo
perpetuo ubique nauibus permeabilis, unico erum-
pit natiuo alueo, dorsa sub alto assurgentia diuer-
berans , quamuis ab occidente uehemens ibi uentus

spirare soleat Itaqne longae naues etiam onerariae,
ac termiilenariae per Tiberis ostium intrantes, fu-
nibus, aut remigio pertractae, Romam usque per-
ducuntur: maiores uero ante ostium ici saluo anchoris
firmatae, fluuialibus scaphis exooerantur. Paitnibtt
inuenerunt, quod comederent, nisi panem atruao,
caepe, allium, uinumque acre, uel potius acetum,
sed urgente fame, pro cibis lautioribus uilissimos,
quasi ambrosiam, ac nectar, ita gustarunt, ut nun-
quam se melius comedisse recordarentur. A Palo
Centumcellas se se contulerunt, antiquam sane
urbem, quam Ciuitatem ueterem hodie appellant,
ob aeris tamen intemperiem parum habitatam,
licet insigni portu ab antiquis condito, atque a Sixto
Quinto, et Clemente Octauo magnifice restaurato
in infero mari satis celebrem, ubi Pontificiae tri-
remes stationem habent. Centumcellis a Domini-
cani instituti coenobitis hospitio excipiuntur, cum
autem eaedem triremes pridie eius diei Neapolim
uersus prospero uento abijssent, parumque tutum a
piratis mare uideretur eo anni tempore littora illa
infesta reddere solitis. Anastasius tamen , cui iti-
neris rationem Joannes omnem permiserat, nullum
sibi ab illis Deo protegente metuens periculum,
postridie summo mane specuiatorio iembo praemisso,
atque hospitibus ualere iussis, paralum nauigium
conscendi raandat, duobus Hispanis adinissis Ca-
pucinis , qui ex generali eorum conuentu [capilu-
lum uocant] Roraae proxime habito in patriam,
redeuntes, se Joannis famulis adiunxerunt, ac qui-

Digitized by

Google

997

ANASTASII GERMONII COMMEHTARiORUli LIB. VIII.

998

dem opporttme, magnoque aam Anastasij commodo, a specurn habehsftianiiim remotissimum a turribusque

ndn sblum ob mutuam eins cum religiosis niris
Dauidicorum canUcorttm, druinarumcfue precum
recitationem , sed ob spiritualia quoque communi-
cata colloquia, unde, et coelesti cibo animi satiati
sunt, et uiae tedium leuatum. At passuum uiginti
circiter millibus . emensis , ingens repente exorta
tempestas eo rem perduxit, ut nautis cix uehementi
remigio ad littus nauem impellere ualentibus, cnm
a cnritatibus, oppidisque longe abessent, necesse
fuerit propter tectornm inopiam , non sine naufragij
discrimine sub dio in anchoris pernoctare. Postridie
uero pristinae serenitati coelo restitnto , marique
tranquillato , data sunt nekt uentis, ac prope He-
truriae littora cum uoluptate nauigatum, multumque

speculatorijs tttissimum receptaculum, quae in litlo-
ribus per intetfaalla disposifcae, exploratorum signis
piscatores hantasy uicinasque insttlas cum altjs ma-
ritimis locis ab insidiatorum rapinis securas red-
dont. Quamobrem, nantis periculum denunciantibus,
lintrem praCmitti uisum est, qui uel hostile aliquid
ofiendens, confestim- reuerteretur, uel nihil incom-
modi instare: existimans, signum daret, quo accepto
laete , ac prospere , paacarumque horarum spatio
Lericemj primum Ligusticae orae iocum peruentum,
ubi diei reliquum, donec alia nauigia appellerent,
consumptum est, uno interea ad hospitium paran-
dum Genuam misso.

Dum ibi morabantur ad eorum hospitium acce-

uiae confectum. Cum autem sub uesperum ad Se- b dens- Sacerdos facie, ac gestu uenerabilis, Anastasio

nensis ditionis editum quemdam locum peruenissent,
ttbi ei patrijs institutis indigenae exteros noctumo
hdspitio admittere prohibentur, nec, uel oaupona,
uet alius esset extra ea moenia locus, in quo di-
uerterent, quondoquidem nulla ibi erat de latro-
nibas suspieio, lucente luna, ac quiescente salo,
nautarhwt hortatu, nocte ipsa inceptum iter perse-
qatmWtl- 1 , Anastasio aegreferente, quod eam Thusciae
oramy ttbj sttnm «st Liburnum, pVaeterHecti, quo-i
modwcttpiebat, nobiie oppidum uidere nen potuisset.

A Magho Hetruriae Duce Gosmo Medice aedifi-
cathttt esf Liburnttm, ab eiusque filijs summis uiris,
atqne m refomiliari augenda solertissimis, fYan-
cisco / aC Ferdinando egregie munitum , ■ cutnque

amanter saratato, oppidi se ilfius curam habere pa-
storalem significat , aduenasque dignitate, aut uir-
tute conspicuos, non modo inuisere , ac salutare,
sed se, suamque eis operam diferre consueuisse,
prout tunc faciebat. Deinde percontatus , num <mae
inter Pontificem, ac Venetos intercedebat, eomposita
esset controuersia , uel adhuc uigeret, ego, inquit,
aduersus Yenetos, eorumque statuta dissidij semina
aliquid scripsi, nec tamen in iucem edidi. Tunc
Joanues , adest, inquit, qui eadem de re suam in
medium attulit sententiam. Adestne Germonius ,
respondit Curio? Germonius inqJuam,qnonemo ele-
gantius, nemo doctius scripsit ac Summi Pontificis
maiestatem a calumnijs mehus uindicauil nemo,

parum salubri coelo expositum, ad hcgotiationem c cumque Ana8tastus> alium se esse simulans, ab Ulo

tameft accomodatum, habitatoribus carfer-et, uisum
est prudentibuS Principibus, tit habkaretur, in eo,
quasi asylo cttiuseumque conditionis homines ad J
mittere, mercatoribus etiam ab omhibus muneraht
uacationibus exemptis, quorum frequeritia ittsigne
est emporium efleetum, quo ex omnibusfere Chri-
stiarii orbis partibus, Britannia praecipuey Belgio,
Hispaniaj Gaflia, Italia, Sardinia, Cbrsiea 1 , nec
nen ab Orierite nattes confluentesj facfa ; «rtercinm
eomrriutatiorid; doinum ohustae redeurit. Ibi Magni
Ducis triremes ttttam' habent stationeih , mitllme 5
quidem otiosae , tttpOte" 'quae e portu ! in mare dp-
portune exeuntes, piratas acerrime ; perse'qtttotttur ,
littora Peloponhesi, ac Jdniae, tied 'ridtf Gyetadas

quaereret, unde quae dixerot hausisset, se quam-
plttrimos, ait, a* Theologis, Philosophis, Historicis,
Jurisque consultis pro Ecciesiastica libertate, cooscri-
ptos libros legisse, atque examinasse, nec inuenisse,
quem cum Germoniana lucubratione conferret, Ec-
desiasticae , scilioet iibertatis Assertione , qua per-
aeute, atque diserte iusignium uirorum Pecegrini ,
Otdlij, ac Soaitii obiectioncs diluit, tum mriscon-
sulti, et historici, tum Theologi, ac Philosophi
apposite personam induens , nihilque omittens, quod
ad eorUttl refeUehda argumenta opportunum sit,
immo ratienibus, atque exemplis primariae scholae
Magistros adeo confutat, adeo exagitat, ut nullum
eis ttlterifis dlsputahdi locUm relinquat, m hoc ma-

Insulas ^dllicitant, perCttrrrtht , depdptilahtttr;; Cmt^ d ited laudamitis, quod Ducem, Reique publicae illius

tates : qudque ipsas interdum per' sumtham ihdtt-J
Striaih capiunt, diripiont, quemadmddum 1 de €hto
eittsdem Joniae Insula proxime" fectum attdntimus ,
naues, ac : triremes- Aegyptia tributa' ab 'Ale^ahxWitt
Byzanttum ttehente^ex dccasiotie, aC «dedita^optjrrf
oppughant, spoiiantr, demerguitft, uet captittas ab J
ducunt j unde insighis apttd GhristianoS^uiWutis fiihia
ceieberrimae , Turcis" maxime odibsae ^ittferJskeqtte'
sdnt, quin et formidfelb*a«. : 1 ■>■ -> ■-

Hora circitef dtei tettf*' eum Argentarib monri
apptOpittquarent, dfe pVaedbnum declinando perifculo
consilmm irnerunt. Est Jdcus ille atl pwataruitf ih-
sidias* maxime accotnodatus m magnam surgens al-
titudinem, atque od radices , ubi mari alliiitur ,

Principes»hirds mbdesce accuset, omnem prorsus
cuipam in ebs reijciens, qui pro Venetis staotes
acrius, atqjnf inapudentius scripsissent, qaam reuera
ipsi Veneti sentiren,t, nnde contumacibus , sata*
dignitate resiplseenfii amplior uidetur locus' reti-
ctu»i Ipse, qUem modo uides, ait Joanues, Germonius
est nhperrime Archiepiscopus creatus, cuius ille ma-
htti propterea magna cum humilitate osculo dato,
se mirum in modttm laetari dkit , quod proprijs
oCnlis-mlueretttr,''quem animo ©bperuaret, ac uene-
raretur. Anastasfes pluritnas, inquit, humanissim*
amke, tibi gratrtrs ago, quod mihi tantum tribuas,
quantum egb^ hee 'agnofsco , hec postuio , proinde
ambretq tuttm, meamqtte dperairtj ubicumque rebns

126

Digitized by

Google

999

ANA8TA9II GBRMOMI

iooo

tnis profuturam intelligas, tibi Hbenter polliceor, a
plane inoertns, an idmihi nirium^sMi, ut optimae
tuae in me uoluntati ualeam , quantum . debeo res-
pondere. Vnum tantum, ait Curio , ni fallor, tibi
rainime molestum, mibi uero iucundissimum a tua
liberalitate contendo , nempe, ut quae in Venetos
elucubraui, primoribus [quod aiunt] labris degu-
stare ne graueris, ac si utilia, dignaque Juce sint,
te auspice, in lueem prodeant, quin et ad Summi
Pontificis pedes perueniant, stn minns igni tradaotur.
Quod petis [respowMt Anastasius] facile nssequeris,
sed te hoc scire oportet Pontuicem rogantibus
Venetis, huiusmodi seripta typis mandari deineeps
non permissurum, quando rebus iam constitutis,
Christianae reipublicae iecommoda potius futura
sunt, quara uliomodo necessaria. Librum tamen b
tuum, quantum ex mora nostra iicebit, haud grauate
percurram, quem cum Gapucciais praesertim flagi-
tantibus, homo obtulisset, Anastasius rudi stylo
scriptum , utilem tamen, tempore urgente cursim
legit, dignisque aoimaduersione quibusdam notatis,
se cum Romam reuerteret Pontifici eum traditurum
reoepit. Quod quidem curioso . Curiooi grattssi-.
mum fuit.

Postridie quinto, scilicet, calendas quintiles Ge-
nuam nauigarunt, portumque hora circiter deciraa
nona ingredientes obuiam habuerunt Carolum Aur
rium Genuensium triremium , Regi Cathohco mili-
tantium Praefeotum, cuius pater Joannes Andraeas
Hispaniensis Classis in Mediterraneo mari fuerat
Imperator. Is Joannem, atque Anastasium, ut apud c
se diuerterent, rogauit. Anastasius uero , quod ex
superius narratis qausis Allobrogum . Dux Aurium
suspectum haberet, modeste recusauit, iam apud
Carmelitas paratum habens Hospitium , quo sella
delatum , cum Ecclesiastici , alijque Principes uiri
ad suas quisque aedes inuitassent, alio migrare
nolenti, munera mi&erunt quamplurima, ac. uina
generosa. Dum uero ad iter necessaria parabantur,
Anastasius, etsi naturali corporis habitudine integer,
ac ualens, quandoquidem aliquot ooctes extra le-
ctum pene iosomnes exegerat, sed ut fert nauigiorum
conditio, quae quamtumuis ueientur , et. claudantur
ab nocturoi aeris iniuria defendi nequeunJt, diurno
iodumente iuuolutus, tabulis pro molli strfrto iusus,
aliaque maritima inqommoda, passus,, fuerat, ( ea d
ueotris somtione qnatuor, uel qoinque diebus ue-
xatus est, ut coenobio ped.em nunquaro extvderit,
immo nec e lectulo, surrexerit, quem .propterea tum
nobiles Ciuitatis Incolae,, tum, .pateroae dit*wn sub-
ieeti non pauei inibi domiciUum habeo|es, fre<juenter
uisitarunt, utque nauseantem, amioum diarrbpeae.
moieslia leuarent, non modo suaro ei vperam,t sed,
uarios quoque fructus» ac flores lefleirebant,, Cumque
alui profluuio liberajus , ; per Vrbem deamb^daeet,
ad suburbanas , quibus Genuenses abuodanj,, ele-.
gantissimas uil|as uisendas. inuitatqs,,, ut quo euo-
dum erat, incognitus, liberii^sque sei eonferre posset,
deposvto ampliore uestitu, siwplici Ecciesiasjifia taga,
suinpta, ac famulis amandatis, ut quocumque jr^,

uel spaoiari ueilent, irent, belle aediicata pracdiola
plurima uidit, magnamque ex magnifice construetis
domibus, hortorum amoenitate, fructnumque, et
sapore, et copia, cepit uoluptatem. Quod cum in-
teUigeret Paris PiaeUus , cognominis Cardinalis ex
germano fratre nepos, Anastasium rogauit, ut ad
uillam quoque suam in regione, ut nuncupatur,
Sancti Petri de Arena sitam inuiseret, quo lectica
uectus, praeter caeteras ieci. delicias opiparum
prandium iantissime instructum Lnuenit , sibi tamen
pene superuucaneum, cum nec cerasa, nec fraga,
quibas admadum delectatur , neque alios fructus ,
neque refrigerata niue uina absque reoidiuae flu-
xtonis periculo gustare potuerit. A prandio adiaoentes
uiiiuias nonnullas ciroumiuit, quas magno snmptu
extructas, et fructiferis ouiuscunque generis arbo-
ribus consitas, necnon fontium mira arte eiaboratis
receptaoults ornatas , plurimum laadauit, ac prae
caeteris, quod in Baronis Pauesij Sauonensis uilia
consptoitur, pulcberrimum sane, atque operum ua-
rietate undequaque spectatissimum.

Anastasius iam ab ineunte adolescentia cumMarco
Antonio Justiniano ex ea familia, quae Chtum in-
sulam incolebat, iUustri ingenio, atque industria uuro
hodie m Genuensi Republica Senatore primario ,
arctam contraierat amicitiam, quem cum a multo
tempore non uidisset, ac uel Genuae esse, uei in
non procul a Ciuitate distante praedie sno rustieari
accepisset, misit, qui charissimum amioum rogaret,
ut se domi contineret , quamdiu Aoastasius iliuc
properaas, enm coram saiutaret, atque amplecte-
retur. Mareus Aotonius boc nuncio mirum in mo-
dum laetatus, , charo pariter anaico , uicUsim frui
cupiens, a nonciante impetrauit, u.t mittenti respoo-
deret, ge Maroum, Antonium domi noo inuenisse ,
deinde paocas post horas ad ooenobium profectus,
aditum sibi ad Anastasium dari ab eius famuiis po-
poscit, illisqi)e quisnam Uie;esset, quaenentibus re-
spondit, eius. esse amicum cwiunctissimum , nec
tamen suum protnJit nomen- Quare ex ipsis fuit,
qui Anastasio referret foris esse uirum oobilem>
atque aspectu honorabilem, ad eum introduci pe-
tentem, cujus jtamen noraen quamuis quaesitnm,
ab ipso, eliqere nuoquam potuisseU Anastasius, qui
ex ,r,esopns*(.accepU) Marcain Antonium Justiniannm
esse> qui id ^urgebat coniecerat, eum statim cum
honore a4miWi-i»^sit. Qui cum piimum in conspe-
Ctup» Anastastj ,,uepjt, alacri, ac famUiari froote
illum «aluUuit ,;. quo se homioem minime nosse sU
mulanjte^ Ma^cus Antonius , sereno ,uultu ad Ana-
sj^iiun iconnecisus : we, ait ; Domine . mi , Domine
mj, «pp agooBcis? at, eodem se t jilum qognosoere
Uthilopiin»* ,o«^ate, qnQmodo, iaquit, ille fieri po-
tes^; u.t, Jus%jani «iwi sU>obhtus? Tunc Anasta-
sius eum peramanter amptaxa|tns,est,cumque multa
de recip»(Qca,uetere beneupJLa|i^a essent utrinque
dicta., eo animorum afiectu» ( ,qpaQtum uerba indica-
bant, ut qui adprant, mirareptur^ Aflastasius Mar-
cun. Antouium de eius fratne, .Vincen^io Grauinae
Antistite uiro ornaitissimp perotmctatps esl, qui, et

Digitized by

Google

IOOI

COMMEIfTARlORUM LIB. VIII.

IOOS

in EcoJesia s«a residenU > M Romae pro gregis a
sai negotijs pomraoranti apud r Eaulum Pontificem
aliquando proruerat, quemque licet a multo tem-
pore non uidisset, se tamen ab eo amari ex lit-
teris oonfidebat Officioaissimas salutationes, et. rau-
tuos compkuus sequtum est de publicis, priuatisque
rcbus quatuor, uei quinque horarum suauissimum
coUoquium, quod quidem nec meteria, nec occu-
patio alia, nec kmgi sermonis; taedinm, nec eoUo-
quentium s&fcietas, sedhora intempestiua, nox nempe
ipsa, diremk, qua aduentante, Maccus Antonius in
domosua oammodius, ac iautius habitum iri ami-
eum affirmans, ut apud se oamino diuerteret aman-
tissimis uerbis inuitauit ; sed oum ille ab alqs Prin-
cipihus oiris eadeaa de re rogatus, hospitium non
mntasset, quod • Maucus Antonius offerebat, modeste b
recusauit, qui propterea bellarijs pharimis saearo
egregie eonditis Anastasie donato, conualescentem
quocumque iret, <s*emper comitabatur, nec nisi in
Senatnm i itucus, ab eius laotre unquam discedebat.

His ita se habennbus cum quadam die patritij
nonnuUi jn Senatoram coetnm nuper cooptati, ad
Magiatratus pesSessienem oapessendam ire deberent,
[quod in ea.Ciuitate magno enm honore, magnaque
fifc pompa, eomitantibus consangumeis, amicisque
electos, qni etaun in publiearum aedinm auia ma-
xima de superiere loco pubiice laudari solent] Ana-
stasius , ut Marco Antonio morem gereret , ac ne
freqnentissimam celebritatem sperneve .uideretur,
illuc se contuKt, dumque noai < expectabantur Se-
nefaares cum Marcb Antoaio de rebus uarijs, de« c
amboiando loquebafcur: ecce tibi ex nobili Carbonea
gente non igootw Anastasio amicns, qui eum so-
nora, plenaque gaudij uoce salutauit, plurimum se
btetari dicens, qued ibi eum inueniret, ubi partes
suas- persoloere sperabat. Cui Anastasius gratias
tibi ago, nobilis uir; qued nrihi humanitatem tuam
tantopereexhibeagy sed uereor ne decipiaris, quando
ego me teoum unqwam loqutum fubse, uel te us-
quam gentium nosse, non memini , quod me sane
pudet, pigdque. Quocirca iile multo sutfinsus ru-
bore , ■ onm. Anastasium , < qui .in> • simphciore , quein
diximus, habkn, eaanibus igrintujs esse uolebat; ueste
carere Eptscopall nidewet, se deceptum credens,
atque-excusans exilio quaesiuit, num fratremRomae
haberet, olim Pontifieiae signaturae [ut uocant] d
Referendariam y hodie ueo* Tavantasiensem Antisti-
tem, Anaseasio antem se habere affirmante, mirnm
non< est, inquit, quod te Uii simiUimum, iUumesse
crediderim: iapsum <hunc mihi condenes, ©r.o>, ouna-
que multis obstrictus beneficijs,' eidem fratri tuo
pbxrimum debeam ; aliqttid &cere , quod tibi gratnm
easet, perraagni laestiawrein, ut quantum ualerenv,
nobilissimi uiri «fficia quoquomodo rependerem:
Pergratum mihi est, generese amioe, respondit Ana-
stasius, te erga fratrem menm consfcantem < conser^
uare beneueientiam , omniaque a quocumque grato
anUno expeotari possunt, non sohun ad ipsiusysed
meum quoque «ommodum hberaliter praestiturum ,
quod ego ei per litteras quHraprimum significabo.

Interim cum ego opera tua non indigeam, id iuris
te in rebus meis haberi iubeo , quod tu mihi in
tuis esse prafiteris.

Ad Vada Sabatia [hodie Sauonam] iter adornan-
tibus ounciatur, publicanos retentas eorum sarcinas
non dimissuros, nisi de euehendis uectigal accipiant.
Quod iniquo animo ferens Anastasins, Justinianum
suum summae, ut diximus, auctoritatis u.irum obse-
crat, ut uei praesens, uel per alium, sarcinarum
retentores erroris admoneat, cum non modo Cleri-
cus, sed et Archiepiscopus esset: Joannes uero Mon-
cada Sacerdos, uterque omnibus exemptus uectiga-
Ubus. Nihil profuit Marci Antonij officium, affirman-
tibus publicanis, neque Clericos a portorijs immunes
esse. Quamobrem Anastasius Theologum Francisca-
num coeoobitam pluribus a se beneficijs affectum,
suique insiituti Gennensis schoke eius opera Prae-
fectum, siue Begentem creatum, mittit, qui Cleri-
cos ad portoria non teneri pertinacibus hominibus
indicaret, ac nisi resipiscerent , Ponnficiae Bullae
[quam uooant] in Coena Domini, quotannis pro-
muigari solitae, pericuium obtruderet; Theologus
uectigalium conductores in sententia permanentes
rationibus paulatim inslillatis, ac Bullae auctoritate
inculcata, eo tandem perduxit, ut mutata uoluntate
perterriti dicerent, credibile non uideri omnia,
quorum exemptio petebatur, esse solius Archiepi-
scopi [erat ea non solum ad lectos, et mensas
sternendas, sed et ad integram domum ornandam
aptissima, atque elegans supellex, sericis constans
scorteisque cuiusque coioris pretiosis peristromatis,
uasis, lancibnsque mnltis argenteis, tapetibus, pi-
ctnris, tum pennicillo , tum phrigio, atque textili
opere elaboratis, statuis item aeneis, Capitolina
praesertim Marci Aurelij Caesaris equo insidentis
mira arte efficta , ali jsque pulcberrimis rei familiaris
instrumentis] proinde quaecumque Archiepiscopus
sna esse iurasset, ea omnia pubhcaaos euehi per<-
missuras, quo affirmante, nihil se in saroinis suis
habere, quod suum non esset, praeter paucas chi-
rotecas, de portorio. silentium impositum. Profuit
autem haec Anastasij diligentia, ehts quoque socio
Joanni, qui licet pro rebus suis centum aureos
nummos iam promisisset, cum tamen Sacerdos esset,
pinguiumque Sacerdotiorum administrator, eodeni
cnrante Theologo paota summa exoneratus est. 1

Die igitur deciino, postquam Gennam appulerant,
Sauonam nauigarunt, ubi Anastasius diu expectates,
enm plures in ea Ciuitate haberet amicos, qui etiam
prinsquam Roma discederet , alij coram , abj per
litteras ei hospitium obtulerant, netere suadente
beneuolentia, qua cum Julio Salinerio coniunctus
erat, alijsqne de cansis, cum iUe tunc Sauona abes-i
set, apud Ambrosium eius fratrem, uirum doctis-;
snnum, dinertit, a quo splendide habitus, ut nobili
hospki< gratum faceret famuKs, ac sarcmis Salas
uersus praemissis biduum Sauohae mansit; nec om-
Hino» otiosus, suburbanas namque uillas amoerritate
Geauemribus non inferiores inuisit, duas queqne
censobrinas Angustioiani Instituti m VIRGINIS

Digitized by

Google

too3

ANASTASII GERMONIl

too4

ANNUNCIATAE Coenobio Dep seruientes, alteram
octogenariam, alteram octo, et uiginti annos natam,
magna cum uoluptate uisitauit ; eas enim a multo
tempore non uidcrat, quibus propterea Sanctorum
reliquias, icunculas , siue, ut uulgo appellantur me-
tathcas, cruces item, precatoriasque coronas plnri-
mas ampUssimis pontificijs priuilegijs conseorataS
dono dedit. Deinde Joanne Moncada in Hispaniam
nauigaturo ualere iusso, quasque Ambrosio debebat,
gratijs actis, equis ab Alexandro fratre, et Joanne
Baptista nepote Sauonam adduclis, ad patrios lares
cum snis laetus properauit, Salasque paternum oppi-
dum paulo post meridiem peruenit, ubi ingenti
totius pepuli fauore, atque occursu, bombardis
quoque laetitiae signa dantibns, exceptus est. Vt
uero parentes fere centenarios ad portam arcis
primam eum praestolantes, atque atnplexantes uidit,
eo perfusus est gaudio, ea teneritate, ut infanti
similis, neo a copiosis lacrymis sibi temperare, neo
ullum potuerit uerbum proferre, statimque ad Ec-
elesiam prdfectus, immensas Deo gratias egit, quod
incolumis in patriam redijsset, quodque charos ge-
nitores in suirona senecta ualentes inuenisset.

Anastasij uero aduentu per uicina oppida diuul-
gato, principes uiri ad eum oflicij gratia confluxere,
uolatilia, uitnlos, haedos, pisces, fructus, uinaque
uaria, eaque generosa, ei afferentes. Triduo post
ad BEATISSIMAE VIRGINIS aedem a MonteregaU
parum , a SaUs uero quatuor horarum itinere di-
stantem , se contulit ', quam et finitimi populi , et
lotiginqui, non modo festis diebus, sed et quocum-
que . anni tempore semper frequentant , alij ut sa-
crificent, nonnulli, ut acceptorum beneficiorum
gratias agant, uotaque soluant, plures ut toto ter-
rarum Orbe miraculis ceieberrimam Deiparam ue-
nerentur, eiusque sibi patrocinium concilient; Ibi
Anastasios, sacro facto, Ceuam ieiunus petijt, ubi
ab Alexamirt fratris genero sumptuosa cdena acce-
ptus ,- intimis amieis salutatis, Salas reuertitur,
atque inde ad sen dies erga cognatos, et amicos,
qui a remotis quoque partibus ad eum ueuiebant,
mutuis necesskudinis signis exhibxUs , nonnulUs
kem domesticis negotijs. eius operam. postulantibus,
oppoi'turie compositis , deque breui redifcu parenti-
bu^ fide, data, Tauriaum uersus iter arripuit, ut
quam- celerrime Centrones , hodie Tarantasiensenj
Proniuciam, :petens, Dioecesis suae maidre parte
lustrata , Synodo promulgata ,. pastoralisque curae
rebus constitubis j Romam ut Pontifici obtempera-
ret, quauiprimum rediret: quod tamen, ut infra
dioemus, fieri non pottinV Doliani amicus unus
prandiumy coenam alius Ahastasio parauit. Postridie
Fossanum . ptoficisceUs , obuium habuit Episcopum ^
piiiresque.iiUvns. Ciuitatis proceres , . alios m equis ^
alios in iquadrigtj nectos, omnes desilierunt, seque
intticem ;aim.piectentes, ac suauissimis appellationi-
hus, titulisque salutantes, reliquum uiae laetkiae
pleni stmul confecerunt; eum uero paulo ante> ex
Anastasij sonore neptis , cuius iUe dotem quadrin-*
gentis auiieis nummis auxerat, primario ciut Fos-

a sanensi nupsisset, ab eius uiro, 'ac secero amantis-
sime inuitatus apud eos mtiertit, btduumque moratus
est. Sybifiani parrter, pluribus idem urgentibus ,
praesertim Ansehno Taparello iUius Prouinciae Prae-
fecto, qui Anastasio ius Ponttficium' profitenti alias
Taurini operam dederat; cum Hieronymo Muratori
se Sybiliano transeuntem, eius hospitio usurum
Romae poUicitus esset, inuitantibus fidem datam
excusauit. Postridie cum primoribus oppidanis , ac
matronis , forma aeque , atque oraatu praestantibus
apud Anselmum charissimum amieum eoenauit. Est
Sybilianum insigne in subalpinis oppidum, tum fa-
miliarum nobUitate, ac diuitijs, tum aedifioiorum
pompa, sacrarumque aedium magnificentia cum Ci-
uitatibus comparandum, Hinc Mo*etam< contendens,

b loci illius Regnhun Emanuelem [de quo aftas men-
tionem fecimus] in uia oboium habuit, qui eum
Carhnanum usque comkatus est, ubi a sororis uiro
Benetarum item Reguio magnifice . troctatus , inte-
grnm diem mansit: inde Montem Cabifium tieuiens,
in Franciscanorum coenobio Josephi Grimalij Pro-
uincialis Ministri pluribns benefieijs Aiwkgtasio ob-
stricti rogatu, gratissimum babnit hospttium, non
solura ob ciborum lautibiam , alihque accepta com-
moda, sed et ob musicos eantus, ac numeros, te-
studine praesertim pueri Hebraei manu eruditisshni
eleganter expressos, a ouius latere timens, ne ChrU
stiaous- fieret, pater nunquam discedebat
. Die proximo, nono qUippe calendas Augustt ,
amici multi, et in equis, et in rhedis Taurind

c uenientes in conspectu Montis Caierij summo mane
apparuerunt, ut Anastasium magno cum honore in
Ciuitatem deducerent. Plures quoque ad eum oflicij
gratia uenientes in uia obuios habnit, adeo ut, qni
Ciuitateaa ingredientem; deduxerant, nmnerati sUfft
piusquam centum in equi^,' praeter eos, qui in qua-
drigis triginta eum cwnitabwntnr. Ad. Praedicato-
rum coenobium ' dfueitentem consanguinei , amici ,
cuiusdumque conditionis homines^ nobUes phwimi ,
Archiscriba , Praeside» ■ Senatores , Sanotisshnae An-
nunciatae torqUati nafites ; totiusque; Arntae proceres
ad eum oonouiTewnt, Ppntificius kem, nec- flon
caeteri Princip«m> tegati. ArcinefPiecopuS Taurinen^
sis, matricis Eocksia». CatioUid , alijque ei, uei
amicitia, uei be«8ficij*iobs*ricti no» pauci , qut aii>>

d quando eius opera aliquid rebns suis commodi fuis-
sent Romae consequcti/ «t grati. animi sigha exhii
berent anrico ojficioaiisimo de prospero. aduentu
iuere gratuiatum j proindle Robme sempei- optime
audmitr, omnibuaque idempw ffliifc charos.f ' '
■ iCrari Dux grauibe(S oc««patio7ribai impeditus ,
Anustasio statim abf eius iaiAwetetu sui copiaw faoere
non posset, ut fiiiosiiiquwerEet^-peribi^t. :Es^ e*nim
in mdre positum uemonti ad Principem , cuhts ne*
goti» gesserity noh. iieere ante illum quewipiam
eonuenire. Anastasius^ Prmctpibns saiutatis; domum
reuersns, plurimis; eos Roma aliatis miuneribos do-
nanit, quorum gratissimum £uit, aenca Marci Au-
retq statua adeo, ut exorta nobiit inter fratres con-
tenuone , nnusquiBfroe eam sibi uindicare copiebat,

Digitized by

Google

ioo5

COMMENTARIORUM LIB. Vlll.

1006

ac prae caeteris nata minimus Thomas, tamquam
ut ille dicebat, sibi ab Anastasio destinatam, qui
haud mttltopost a Duce accersitus, hilarique uultu,
et perhumaniter acceptus, immortales ei gratias
egit, quod plnribus affectus beneficijs, eiuS opera
Centronum quoque euasisset Antistes. Deinde Summi
Pontificis, et Cardinalis Burgesij nomine saluere
iusso, ntriusque Toluntatem ad ipsius, ac Serenis*
simae Familiae Sabaudiensis commoda propensam
repraesentauit. Quod cum ille permagni se aesti-
mare diceret, de Poatificis, totiusque Romanae
Aulae statu plurima peccontatus est. Anastasius
quaerentl, quantum satis fuit, responso dato, simui
quod de eius fide Hispani suspicarenlur , ac disse-
mmarent, disertis uerbis exposuit, quasi fihasi, Regis
Neptes Mantuano, et Mutinensi Prineipibus, Rege
inscio [ut illi susurrabant] in matrimonium collo-
Cando Hispaniensi amicitiae nuncium quodammodo
remisisset , contra quam alij Principes facerent, qui
etsi m*Ha cum Regia domo cognatione coniuncti de
quibuscumque nuptijs, aisi Rege admonito, quid-
qaam statuere non solerent. Quapropter, si eum
uehementer hortari, ut praeter ordinarium, quem
Madriti Legatum habebat, omnino alium illuc alle-
garet, qui et filiarum nuptias maleuolorum inuidia
fiberaret, et suam in Regem obseruantiam omnibus
officijs confirmaret : quod a Verrnensi Comite ele-
gantissime perfici posse confidebat, tum quia acer-
rimo ingenio praeditus uir ad huiusmodi munus
exequendum aptisshnus uidebatur, tum etiam, quia,
dum ille Romae Legatum gerebat, Hispanorum
querelae de eo matrimonio initium sumpserant , qui
insuper [ut postea obseruatum est} quam Ducis ab
Rege alienationem accusabant , eidem Comiti , ac
quidem iniuria , constanter trifouebant.

Dux ubi multa recensnisset, quae regiorum Mini-
strorum, Fontij praesertim Insubrum Praefecti culpa,
sibi ab Regis amicitia discedendi occasionem dedis-
sent, quorum caput fuerat eos aemulis, immo apertis
aduersarijs suis imprudenter fauisse, tacite Anastasij
consilium innuens sibi probari, dabo, inquit, ope-
ram, atque enitar, ne m posterum Regi minus
charus sim, qnam hacusque fuerim. Itaque Ana-
stasius Verruensi Comiti, quid egerat cum Duce
communicat, utque eam suscipiat Prouinciam, hor-
tatur, quippe necessariam , eique praeterea aeque ,
ac ipsi Principi perutitem : etenim non te fugit ,
ait, ex ijs praesertim, quae ad te pluries Roma
scripsi, Hispanos tibi ualde iratos esse, quod in
regiarum neptium collocatione diffidentiae inter Re-
gem, ac Ducem, dissidijque te semen , ac fomitem
fiiisse existiment. Quare si ex belh occasione auxi-
lium [ut alias fecerunt] petenti Duci aliquando
missuri sint ea lege, ul te, uel missum faciat, uel
forsan quomodo ipsi praescriberent , aliqua poena
afficiat, ne male atfectorum hominum odio exposi-
tus, bene a te collocatorum apud liberalem Prin-
cipem meritorum iacturam facias, tibi iudicio meo
omnino in Hispaniam eundum est: nemo enim te
plus amat, quam tu te ipse, nemo est, qui causain,

a famamque tuam [si casus urgeat] aeque ac tu su-
stineat, ac tneatur; nemo item, qui fortioribus ar-
gumentis, ac rationibus Principis tui factum de-
fendat. Anastasij officium in magnas Comitis animum
curas coniecit : nam etsi amoris plena , ac tempori
maxime congrua existimabaty quae ab illo accepe-
rat, cum tamen, et gratia, et auctoritate apud
Principem omnes anteiret^ uerebatur, ne quem
longa sibi diligentia, et labore primatum compa-
rauerat, alterias industria absens amitteret. Quod
utique in magnorum Principum aulis est fi-equen-
tissimum , inconstantium praesertim , atque calum-
niatoribus aures praebentium.
Dux interea fidem suam Regi omnino probare cu-
piens, quod Anastasius suaserat, Comiti indicat,

b iubetque, ut se ad iter expediat, unamque ex Mau-
ritianis triremibus, qua in Hispaniam ueheretur , in
promptu esse curaret, quamuis, nisi exeunte octobri
discessurus non esset.

Aderant, et per sesquiannum commorali sunt
Taurini Aldobrandini Cardinales, Petrus Clementis
Pontificis Nepos, et Syluester Pronepos, cum Ver-
ruensis Comes in Hispaniam proficisci iussus est ,
qui a Petro , cui erat perfamiliaris , de longinqui
itineris causa interrogatus , pro arduo se negotio
ad Regem allegari respondit, eamque Prouinciam
eo libentius suscipere, quo operam suam non solum
Duci sibique, sed et Aldobrandinae domui peruti-
lem , futuram prouidebat, non ignorans, multa ea-
demque, non uulgaria a Rege Cardinaiem sperare,

e quorum caput esset, sibi maleuolorum inuidia dif-
fidentibus Hispanis fidem suam probare.

Gum Anastasius in amicos, ac beneuolos oflicio-
sus aliquando Verruensem Comitem admonuisset ,
ut ab aemulis, atque inimicis, quos habebat nou
paucos, sibi caueret-, suaque interesse putaret ad
tempus insidiatorum conspectui subduci, aliquantu-
lum haesitantem, ut in Hispaniam libenter iret ad-
modum hortabatur, quando, inquit, amice Comes,
tibi obijciunt, quod tui sis niinium amans, quod
alieni appetens, quod ambitiosus, quod ad te, tuos-
que propinquos trahas omnia, quodque non solum
maximam auctoritatem , quam tirannidem appellant ;
tibi apud Ducem uindicaueris , sed et eius filiorum
summa Praefectura donalus, natu grandiori filio tuo

d intimi cubicularij loco, nec non maiore Mauritianae
Militiae Cruee impetrata : iuniorem item Cardinalis
a Sabaudia summum cubiculi Praefectum creari ;
unicam praeterea filiam Margaritae Mantuani Prin-
cipis uxoris pritnae cubiculariae honore decorari
obtinueris; permagni insuper referre mussitant ,
Messarani Rcgulum , consobrinum tuum equitatui
praeesse, peditatui uero maioris filij tui sororium
Sancti Georgij Comitem, alium item Consobrinum
Polongheriae pariter Comitem apud Summum Pou-
tificem legatione fungi; Bernardinum quoque Ba-
retum primum a secretis tenentem locum arctis-
svma tibi esse amicitia coniunctutn, quin et ciuiles,
et militares magistratus, bellique ac pacis muuera
m tuos tantum copsangningos esse dislributa. Re-

1007

, ANA&TASII GERMONII

ioo$

prehendunt praetere» quod pro re etiam Jeui te « uit-et, quod uel *rcbiepiseopaletB idignitatwn ejiiiue-

suggerente, ac mouente, Dux extra urbem, et ruri
[quod inaudttum ferunt] Senatum conuocauerit ,
teque coram causam actam , litemque terminatam.
Item quod te pariter urgente, ac praesente, Bur-
chardus [ut querebaris ] Seuatu iniuste amotus,
causam suam in eodem Senatu dicendi a Principe
potestate impetrata plurima loco illo indigna con-
uicia in Senatoros ipsidsqme Senatus Principem
Grauetam petulantius iactando, aum non solum
uerbis acerbissimis castigari debere $ sed et ofiicio

ret, uel obedientiae, quimChristi Vicarib debent
Ecolesiastici Praelati, quidquam detraheret, Ijcet
ad iurandum paratus, quod pebebatur, uebietaefiter
urgeret, ad Gentrones e uestigio. pxofecturus, ut
peractis , quae ad ilUns Ecelesiae bonam edminir
strationem essent hecessaria , ac temporibus oppor-
tuna , ut iusserat Pontifex Romam reuerteretur : id
tamen aiite pridie nonas oetobris perficere non
potuit. Plures tantae morae causae excutiebantur.
Nonnulli Duots prudentiae, id tribuebant, quod sci-

deijct, atque in oarcerem trudi impudenter dixisset - licet de Romanis rebus, quantum cupiebat ab Ana-
Haec et alia id genus tela, haec raatedicta iu te stasio adhuc non expxessisset-v Alij quod eius con-
conijciunt, non modo imperitum uulgus, quin , et silio, atque opera indigeret: non deerant, qui eum
selectiores uiri ijqne prae caeteris, qui eam , qua detineri existimarent , quoniam fidelitetis sacramen-
nunc flores, prosperitatem iniquo animo ferunt. Quo- b tum quodammodo inuitus esset praestiturus : perspi-
circa ut tibi consulas , tuaeque famae paratas in- oaciores , quod ASSUMPTAE VIRGINIS BEATIS-

sidias, et pericula praecauerey ac declinare cures,
suadeo, moneo, obtestor, quandoquidem, tum do-
mestica , tum externa , ac uetera recentiaqne non
desunt exempla, quibus maxime fortunatos acerrimis
irifortnnijs non raro absorptos docent omnium aeta-
tum, omniumque gentium historiae , cum optime
secum agi cogitare debeat uir sapiens, dum ex prae-
teritis fulurorum iudicium focere propriae impulsu
prudentiae moneatur. Proinde odium fouente prae-
sentia, te hinc abesse expedit, atque hispaniensi
profectioni omnino animum accomodare: loci muta-
tio inuidiam panlatim minuet, ac fortasse extiuguet.
Gomes Anastasio gratijs actis, nullam se cuiquam

SIMAE festo die, ne EuangeUorum librum Duci
osculandum praeberet [ut facere soLent alij 'Episeopi]
solemnibus sacris interesse noluisset : alij alia afie^
rebant. Interim Anastasius, quo morae taedium
aliquomodo temperaret in amoeuiores Tauriooparum
distantes uillas secedere, nuncque Vicum nouum
ad Ruuerei proxime defuncti Gardinaits sonoriam
lectissimam feeminam uiseudam : nunc Altessanum
ad Gremuisi Gomitem amicum ueterem se.conferre,
Est Altessanum aestiuo praesertim tempore elftr
gantissimus locus omui fructuum genere abundans^
aquis circumcirca limpidissimis irrigatus : dulci ali-
quando murmure, leuique strepitu admodum gratus

iustam odij, uel inuidiae causam dedisse respondit : o nonnumquam sonoro, ac uehementi adeo ut loquen-

Quod autem ipse , suique filij , et consanguiuei ho-
noribus, et beneficijs essent a Principe auctij id
eius liberalitati tribuendum, cuius officia, ac mu-
nera recusare, fuisset magnanimum benefactorem
imprudentiae accusare. De Burchardo, quod uulga-
batur, non sincere referri, se namque iniuriosa

tium uerba, ne intelligantur , impediat, qua uarie-
tate* miram trauseuntibus afiert uoluptatem, eo
magis quo arborum deusissimis froudibus solarem
ardorem arceutibus ab omui molesti caloris iniuria
defendunlur. Habet quoque pulcherrima uiUa quae-
dam graphice disposita diuersoria ad quietem , stu-

uerba etTutientem, non solum reprehendisse, uerum, diumque aptissima, nec » Ciuitate abesl plus quam

et Duci dixisse , eo modo latrantem hominem , ut
caeteris exemplo esset, grauiore poena dignum
uideri, quam ut Senatu amoueretur. Caeterum se
rerum uicissitudini expositum non ignorare, quod-
que e Republica fore putauerit, quantum in se
fuerit, semper diligentissime curaturum, ac ne culpa
sua Principis gratia caderet omnem operam datu-

tribus passuum milhbus amplissimae planitiet , cuius
umbiUcnm ornat Capuccinorum Virginum Virgini
Gloriosae nuncupatum coenobium.

Quandoquidem Pontificius , aUjque Principum
Legati AUobrogum Ducem ad sacra solemnia euu-
tem deducere, domum reducere, diuinamque ce-
iebritatem praesentia sua honorare soliti , cou-

rum; si secus eueniret magnum sibi cuiuscumque d sueto officio absque causa, ut uidebatur fungi de

incommodi solatium futurum, quod non officij sui
obliuione , siue negligentia , sed maleuolorum insi-
dijs pro laude contumeliam acciperet, immeritam-
que pro praemio daret poenam.

Cum bonorum feudalium Tarantasiensi Eccle-
siae subiectorum causa percreati Prouinciae iUius
Archiepiscopi Allobrogum Duci [quam uocant] fi-
delitatem iure iureiurando profiteri soleant, pete-
rentque Ducis Ministri ab Anastasio, ut quod an-
tiquiores Antistites fecissent, ipse quoque faceret,
ille respondit, se scripturam iuramenti formam
praescribentem legere uelie, quam ut Uli assere*
bant, nisi ipso iubente Duce, non exponi solitam ,
ut exponerelur, obtinuit, cumque in ea nihil ifiue^

sierant; Anastasius id obseruans, nec ijsdem sacris
amplius interfuturos Legatos, nec Ducem ut sole-
bant comitaturos, ex Pontificio nuncio, atque Hispa-
niensi oratore expressit, quoniam et umbeUam
ad honorem SANCTISSIMI CHRISTI CORPORIS
gestantes, et Ducem comitantes ioca sibi debita ab
eiusdem filijs occupari animaduertissent. Nam quoad
solemnitatem [quam Gapeilam uocant] nuUa intereos
uertebatur coutrouersia, cum pater, et filij sub eadem
umbeUa in seliis sederent, legati uero in scamnis seor-
sum , ac sine umbeila. De thuris ceremonia discor-
dabant, primas partes post Ducem Legatis sibi tri-
buentibus, quemadmodum, et in Christi icone, quam
Pacem appellant, osculanda, unde cum Reipublicae

Digitized by

Google

IOOQj;

COMSWmJMORUIiiAlrtJU: Vlll.

tQIQ

djgnitali ftftit «ibU detrah* AntyttiUUA^ni^a.diKvtene^a,
his «erte Duoem aggredtt«r •TluiiwUos: wirbr [,iqati
gmrii»sijP#inc<jp$,] tecum Priuciputn Legartoft attter!
a$ere*>fq«»m faetum suVcuro pt^estenussim.o> Gerat-
tore **o, cniu* t* uhtuteis optime> refers, queraque
a^aodemaia $^car», j>r.o6<;i^Q«fttqm, non sokwn. aequi,
diniojsque .fnectWnifcys, quibus ipseirit<*era*,-s<»»n;
per i&te&esse soieWnt ^eed dtism tlomipieis dieUtsr
a4.S*n«tortern &ina piacularis $»«#}ificSj- «awsa se" oenri
ferentem, et deducebant, et doruuiu reducebant.
Hodie uero regias hasce aedes tuas uar*B£em eojrum,
n«m»n«Jra; uidimus, nisi pro Prineipe tftua «Ateuel;
nire Qpautuni, Qupd, fege «quidero pAurisjfaoiGL, qu»mj
ut coutewteejdttua ml ^iieniio; pra4tef^u»duro purl
te». Qutd e*rim ,i uellaraptoudi*uhuve, «elispeeta»-)
tissimae .Sab«ud»e Gentia splendoiri, roagis iiermsea^ <V,
tanenmv quatri Iteges tpsumi .Regritri, , Cre£tarero .«
Sumnmm Pte^inee* . ordinarios pip»d t« habere)
Legatos , eamque slmui tar. poffcentiaej atque /exisAin
mationis,, itbique Geatiutnj apinionem cuitinere, u*I
ijdero ma&WM rewm aiadera^ores non mimraum>
dueant » te^rartti, ojai «pud eos iLegatiobis QtTtdumJ
exerceant? q»od,Gall*rum Res parueis ab. bine aanis!
satia obtendit, cum>, nbnnjgnoi»iia> parentem, ma«
ioresque Uios alforuro Regum tempore oratofes >ir»;
GaUiam. rotttdre soiitns^ utiet tu eo aegnentB^ ideiri)
nWeJceSjie^iom PontifieisnClemenns npera aegre ob-
tjuuit. Qaamobrem cuox sapremi Priqcipes nunektf!
tuos tanti faciant, qufteUamabo, aesthnaudum ab:
ijsdenv tecreai imperij idrbitris eodem mnnere fun-
gentes ,'sumirios «4 se- uiro» aMegari ? Gerte [Doa :<*>
opttme] pbirknum 4da> refert, antiquariai: Qr&lorum,
styluin coram Guibus,, atque aulicis tuis in pristi+.
nnm lestit^i , ut cum te PopuJi tui uenarentmr,
esteri suapiciaot , Priacipes in oculis ferant> semperr
maiori appareas, ipsorumque Legatorum >ore, tum-
fama eonspicuus, tum laude digni&siraus semper:
babearis.

Vera sunt quae dicis [Anastasi nri] respondit;
Dux: at quoniam, n^c ratiOni, nec moribus oon-r;
sonuin est, fijios meos uel loco oedore, uel de loco-
cum kgotis disceptare, hocque non Piindpum nian-'
datis, sed Mtniskrorum temeriuti.tr ibuendum, nant
docent praeseniis saeculi abusos, dum ambitiosi cu-
iusdam homuris, usi suasu, ue\ eaemplo , turbas
inter Prtncipes suscttare non uerentur,, quos. ego rf>
nisi : i resipisearit ', . ■ omrimo >hinc anm4crt- > i curabo.
Qned tBom angere' potius , quam toileje difitcultatesi
uidearetur 3 si noui Legati reuocatomm ^eotentiami
probantea, resistendi anctoritatem es; apsis> Princit.
pibus expressisseot, Anastasius alia uia imtntnenU:
mconwiodo occurreadum ratus, Duce «aoueote^
<;am ipsis Legatis egit, vemque paulo, post irisce.
cooditionibus composuit, ut scilicet.ia umbeHae g^e-
Ststione , pater a deitro; latere, Victorius autenu
eiua natumaior filius, cbi Patre uila functo, ABo*
brogioum-> debetur Imperium, ,» shristro ineederenti,
ipsis Oratofes succedereut, OratoneS' Pmiibertu^
* Magnus [ut nunonpatcur] Hier<wolyBwtanae Miiittael
in Hispania Prior , ae Thomas , Dudk item fiUj.i

seqnerentor. Dcthuwe, uefo ae PiiJqij;os«ulo t HftS^;
biJitum, ut postlD(iieein ; -,.et Victorinm minores t £iJjj, J
ae .LegaAi; a duobu*/Miaistris oblatnm Umis eodfim
tpwp»re,ra(C Pacemt oscvdandam ^aoeipei-ent, sioqueii
suiuit» de Jotfe eonteeiitersiayiiCfOnueutaisttntt deiftr.
oep« oonstantef utrirtque seruata; ••• ■■' ■>. ,
iuCum AjQa^tasSus d«: pastarulis, oflicij: sui CruotH:
spUifflrius^ nuHo adhne praestitp.fidelitatis sacramento^
adiEcelesiam suam iter^ adofnaret, Duxj tandem , ;
ineantl octobri, quodara die a pr.ondio, postquami
Venetb Oratore autlito. , non n uil<»$ ' nobUes adole-i
seentes Gallos ad; manus osculum pnbljce adnriaisae. V
eoi acoersito, eanius^ inquifc, ih thaiamum meum '•
<l4decfeti;eirim AAh^epi«copali/,)^n9We(|RdgeBteroi»i':
rum coram muitiwdiaeli iurei^,; ruocatQque Auehirj
scrib* Prauana^ : VenruflBfli rODaritftv tri<btt3qne^ Aut
qoatudr, torquatis mUiUbus «ym B4rn*rdii)fjf ^srxiHi
« secretis j^raafio' ab Arias£apio Jeudalis fidei ( pra«i
auigiuodbm iuremrando firmatam aebepit.Qno factot>
posti multa beneu^lentiaiH liinc inde; prolata ierna^-
Aaastastus , • Duce , '. Cardinali fille, ekufque fina^ribrisp
ao sororibrms sabttatisy riec non »pnd> AJdobrapdi-;
nos! Gardinales : postridie ■ prtmsus, Ipsis, Priricipurq'
ocatoribus , aniicisqrie Omnibus uaiere iussis , prtdie:
nonas eiusdem .mensis sacris peractis t Taurjoo di-
scessit, Ciauasiumque^peruenit, ex itineris infbrtu-j
nio nobnihil commotus, equi licet generosi.,-. atqoe>
mansuefti, quo uehebatur uitio , e» ; namqae , dmm
riuntum quetndam trkijceret, se in aquam lene de-r
mittente, Anastasius, qui talem uectorem ab ipsol
usque Homae . egressu eo uitio btborare nesiriebaf ,]
pene tbtns demergitur, extra uitae quidem perjcuc!
lumj bum ahieris parum profundus esset, sed quo*>
niam' se expiicare nequibat, sibi nori parum Itiriieris^
ne ab- equo surgente, uet prostfatusf, 'uel concui-;
oatus, male haberetur, is tamen , quasi raUoriis ca«
pax , auiilium sessori, dominoque suo fenfe ueHet^
snauitef aurgens,cUm aqriia incodurnem edtkKitl iqub
mntatis uestibus, ipiaqne subucuia, aique> ':oicnei8>>
reiiquum uiae ex casu: pene .stupidus ' coofecit ^ efc
ad amicum Gaspariem Calderam Montanari > Praeti
posttum expectatus , diuertit, quem diseedens sefcurii
duxit, hospitemque per arinum habuit gratisslmnm';
est enim diligens uir, in omni fe aocuratus, in saT
crarumqae cerenioniaruni ministerio apprkne ueft"
satuS, ^um natara, tum Rbmaua euuditione quippe
quatuor Cafdtnaitnm olim fhriuiiaris, omnibus char
ras etiam, «qriia musicae artis peritus , uoce; praer
sertimi sonm-a, ac suaui ariimos audientium' ad sef
atttcere, mirumque ia modunx perrnukere edoctus.
Ex Cbuasie Eprirediam abijt Anastastus, >nbi ab».
Episcopd) laute exceptus, ac sesquidieni commora-
tus, Aizoniam discessit Cardinalis? Madrutijr: ffatrii
^ubiectum iocum, magnificis aedihus nobililatum ,
snmptuose ornatum, fomtium copia, ae pomariorum
ordine elegaritissimqm , ibi quoque spleudide habi-
tus, cum ipso hospite Madrutio Verraazum sesqui-
milltari» distans pedibui postridie proficisqtuf ab
loci Praeposito, qui Anastasij conuiua plures menses
Romae fuerat, libertAitar traexatus , unde surapt<r

127

Digitized by

Google

lOl f

ANASTA4U IGZMtmi ■ ' <->' >

M>13

prandlo ; aer Madrutie dotnotn reuersuro gratSjs
a^itfil/ierecta Crube>, ! A.rdhiepis*ee^lis ^iidictiohisi
symfeeto *atn^Btiitfa'itt <!^Wc^S, ^OuinciaW Buam :
intrauerat 1 }' Gasflitnim Leottiiy seu« Gasttf icttum ipetwt^
cuius lwJi d#ibtn« OtnoiuiU TCgidnts tflitls ffoefctofeA-i'
rum selectissima Matrotta, cttffl filid tali : «rtitetPdigi>#>
iflir* cum alj>crftater Ana&asjum> aoetpit, : ;<a^U»'3bi
pernoctantem y summbque v&tpe e- 'lectb sfct^eriteriv
ut' Augustami Praet»riariV ireti, wtmmisi-ptetSbJai
regat., 'rie ;iejanus a^eat, adeo OttlobUtsSHriae fcb&pitti
mosigeren^s Tuerik, quae eiiam, dum-' 'cbWaiuwr''
idstrttebatur,' plurnna ab eius tnarkb^ maief^boiqw
cotHparata/ tram 'bellicai, ltim domestica iostruw»
metitay ue;;>^peltedtifia eiposujt, 'fkmiliae attttqufei>
tatem^ spletufoBemque 'roanifestantbt. ( i <no > iw.vt
' i A rptttttdio cunj se A^gustam; uersus i* ulamlde*
dilset^ Episoapalem Giaitatis Vicariom cntaiCatoo+>
nteisr, aJiosque «iries pluriraos obuies habait^ quos>
duta benignbpalutat, MarcW AnbMuus : Albardus
Arcfcimasonus* ad' queni 'diaetBMtus > erat', met [Jiw*
quiti eptitae PraesuiJ exCusbicmbcl tibi seriusj praestd
9im, qhata ' debebam , citrus eoimled no6 «eois ,
quam Verfa? 11 Pcaepositqs ■ frater : meus : tei /xactai* :
rum eignificaurrait. iQai AnastasiuFt inanis estn Jbb»>
cusatio i, quara bulpa norir praecesserit : tu; uoro op-» t
portane'satis, : citoque ades: cumque' urbem ^ittgrev;
deretor-ji eoee tibi &equentissimus Populi': ad euta;
ooncursus, nat . qwb e^quitanti Archiepiscqpo. 'Crueem:
praeferri mungaam -. uicllsaet/Ad tmatricem ideindei
Eeclesiam : iledertus , ■aii ttniuerso .Ganonicrirum cochi'
[Gapitufaun uocantj cum : organis j> -musicisque acctt;
busj »t]cpie ir^tromentii maxim& : , aum. gratulatume;
s*tatebir,.cantic<3, cuititulus sst.pTE DEUM LAU-+!
I>AMUS sofenmiter rebitatoi qmbus Anastasius bener
precatus, ad Archidiaconi aedes sc cbntulit^ ubi et:
eoenauit , et qnieuit. Postridie marie \ sacrts . cele^
braitsy ad praestantiora.ciuitatis monmberita inspi<-
oiqndii ducitur, ipaaeiquidjem , tutn uetera, tutri re-
<;etvti*>non paucabnnt^necjcpnt^inpeadH, praeespwsi
stncus briunrphauis Rtenanis; neiquaquaui iriferioret>,[
immo et malorrei, qui riiaerite Augusto erectl $un*.
Eoclesiae uero, tunx matrir, siue Gathedralu, tum;
Beato Franciscb ,' dtquei Vrso nuncupatae, atque
Tarantasiensi Aotistiti subiertae, sieut, et Sacrarum>
"Virginum coen.obium omni uestium, diuinis functio»
nibus ;necessariarum copia, nee non aureis , atqne

argcnteis mtvae i»a,

ims etiam otiosis nasts

thecis praeterea bt eodem metallo affabre celatis,
m quibrus Sanctorum reliquiae magno oum ihoriom
aSSCroantur, adeo abundant, ut inter pares Augan:
siae Praetoriae Ginitates nulla fersitari sit>. ue) iri
Gallia, nel in Italia, tpae diumo cultui decentio-
vem, ubI prietiosiorem habeat supelleetilem , quam.
et sibi dorificere,'et simul oonseruare fecile potuit/
nullum , uel aetate nostra , uel auorum > nostrbpnn
membrm hostile : unquam perpessa detribaeutuin.
Siqptdem - ' sola inter Sabaudorum Principum Pro-.
ulnciaS \ qriae', ; et citr» ^ . et ; . ul tra Montes eis > , beb
liois ktrursiohfbus maTifias acoeperunt icalamitabes ;
Hcll» geri audiuit, bellorum tounen non srinsit in-

a > connrioda. k i Ganen fcis inaitatus epuium> > habub; ,
non qoodo «squiwtorum eibbruni '• Wpki ,'■ miaisque i
laudatissh^i^ lautwsibaufti, sed eleganti quoqua ktjua.
oratibVie j riee ■ nrin < su* uissima sacrorutni <ca«^ioorum
harmowia) optimei condi^um^ > A i ptrafttiio Rdigiovarum'
fpbmt»aPOiri> monhgterium adit, ioeique> Amistitam
aooe»rsitla«i> { Abbatissami oocant J > interregat, quo-
nmdo eriis imperiw subiectao: ^uirgWs »e habereat n
nufav tat to4ttas^oi itrrscitoti aetis iegtbbs ejbsaruancus
titubepettk>num «lui» p^raecoptiB, ac^mooiiis obtem-
]*e«*«nt!^ I*»ttl et ctatxsbo egredi soterent^ ttum'
altquariArj! eUnan'issb> aliquid memimsaet ; quoxl dioa-
taram ^eoilp^rtooaram padori, uel fiuuae macu-
hrtq qubquomodo itu^set, itetu ^uam frequenter
consoieniks ^aerls eouftssfOttibbB purgarent v toun-

$ daabqoe affeoiibtts repr^endriv Sacrosanctam adhi-:
bere«ft> tEmsharistiaml, oum oontentionibus, ei>alter-
oatkfaiibut ' silentium puMcaauue qoietem perturba-
reUt. Ad qtaguhv recle; respondentem Abbatiteam
hortatmr i Anastashis , qt> es ueaerOndiB iiflis ,daustris
eas pedem etferre -> qaauis sx causa rixmquam pa-
teretur'y> derinquentesy bt ceatwmaces graui repre-
heosiene daatigaret ,, et eafroere si opus esset coer-
oeret;. ut prebos, optimaeque fan^ae semper haberent
a :c«nfeS«onibu8 saCerdeteii, ae dminam fnensam
freqrientarent, sedulo burai^et: se rebbs Ecclesiae
suae - constitutiB >, Augustam i reusrsur um '} • > quaeque
ittais- coenobij i rattonibus^. «onduoere ' existimasset
ui perficererirur, exaete caratupum,i '. i^'..J ■<■■■ .-\
Deinde aanctimomaiibUs bepe precab», postriHi^

<*> snmmo' marie , postqwam ■: sacrii iwterfuit , AugUsta
discessity nuUoque Bumpto oibe usque ad noetem»
iri ' riicp ad ' radices MonJDis: |onu sHo , coi Tuitia
qomen est ,' apud eapponOm coenauit tUnc pri-
mupi: hospite usus merceoarie^. ab So riamqtie die,
quo Eoma exierat , nuUibi: , nisi ad , amhma , . diuer-
terat , . qoorum pbires acceptOrum beneftoiorum
memores pcr eorumi loca transiturb longe . obuidm
progredien ties ; in : ipsb ] usqUe itinere hosphium
auidisstme .oflferebanfe. Sed 'qunndo : ut rogabatur
emriibusij;e ipsd morem i gerere non poterat, inui-
tantiam • liberalitati uerbis aatisfkciebat >, unioaique
se cum illuc ; Ttsaerteretm*, tad eum liberi tissrine di-
uersurrimi, promiUent. Ima uero moutis pars ab
extremo cacumine cpainqus pasiaum mititbus utrin-

d, ejue dbtat , , euius sumaortas perinde , atqae mare,
ingentibusi pkrumque et < uehementibas exponitur
tempesbatibus , iad niuibus , quae uiginti , ae boiir
nunquam triginta cubitorum altitudinem excedunt:
quarre, siout nenlorum furor* turbato solo, se nautae
ipsi commiuere rion aodent , Ua mobtu annVaotiis
temsre aseendentes. , uel dbcendentes , manifestum
subeunt uitae idisprrmen, Vix tenkn ullns est : , qusm,
usl frigus neu opprimat, u«L niqes non svuTocent,
uel uenti nort lerige reijcian*, beo homiqes solum,
sed,' et iunienta , unde plurjmi enumarantnr non
minus risu i, quam cemmiseratiorie casus dignissimi.
PrOps wnunum montis fastigium scatet fonc paruum
btcum ccmficiens i ex <$ao dao habent origipem am-
nes', alter ftaKam uersns fioens , per totamque

Digitized by

Google

ioi 3 1

Ufnosiens uallem Augujstanflro usque ad Padumi: a, quibtts eqwta]adp usu$ fuerat * ae U*jw%>4 jruduSM,

^uta, Bautja aunQupatM*, aUeif Isfiar*per : .Ciesitrftn^s,
uique in Rhodajnp nonaen amilte«s. Ybi «j^Uiw- est,
raons, stat quasi terminus inter Ta^nMtfiensero;»
atqae Augustanam dioecesiin lapidea, atque. altai
columna Jouis noncupata, paulo iuferius ab ea
parte, quae Tasantasjensi prouinciae : subijcilur^
Xeoodochium insigitf cernitur a Bejr narditis Mo-[
naehis adroinistratum, qui e* pio loci. ipstitu.to
U?anseuntibu3 cibum > potumque liherahter largiun*,
Uuf : .pauperes ue,ro, • et triduum pascunt, et oen-
tamm , uejL niuium tra#$itu prohibitos , alijs etjani,
rebus tnecteflsarijs a.wApter> fbuent. Montem feliciter,
aaeenrtU ^nastasinSi^bsqup ^ulla , siue frigori$ , siuej
alia ^uiuswis iqconkmudi; molestia , quamuis niuhun,

«Wf» roofifeetto,, cappa,, et ^ntifcato,j^r&isole«h
uiter phaleraiun» ,ascendit equiu* , atque m Cauta-
m*nae prato ab «*dem iuuentute iterum.salutatus ,
ad alian»; cmitati», portam, ab Ece^s^ mUwstris
[ Cleruin oocaut. ] expectatos dedueU»» 1 , ubi cappa ,
ac gatero dinu$$Oi, saprisque sumpU> indumejfctis^
alba scilicet,- p*ctorali cruce^ sAoJU, ampllssimo;
latudauio» aliasi. phiolali, et pontifieia, lia** t
mitra ia eq*o cpnstiut snb umbeUa , dorietf ittma
de Consulibu*. riouo domino ciurtatis , cjauibus 4m-r
ditisj , de eiris adueniu publico «oroine «legajatejn
gcatuiaJtMxnis; . babwkrt - orationem : . dsijjide * «Hwrkia
onmibus, ,«tiam,,ri3gulnribua [qu$s uooant ] pree r
e^ujattbJuus , addroatricem^se contulit Ecclesiam. Pe*

giobos pasawo inneoket, comque ad pubjicum, d». & uia* -a4; cectaiaji passuum me^miu» dwposit»; tcium-
quo bquti )Summ^iB«rharditarum hospitiwn, pflnwq phaks .»rc«ftj soleronitatem augebant^ pueri, atque

uieus, swins-urterfnifiset , Arelriepiscopajem iocoepi*
exeroere iurisdieMouero., ioci . uicario, auctorifate.
iropertftia , , ut i rtagnpro fani illius tintinnabulumj
[caropanam' uocaiit] nuper conflatum , qupd ahsfjuej
aacris ,Archiepiscopi jprecibus in cainpanaila turri,
<JolIoo»i i Saequibat , eVus, noroane conseGrarjat. , j
i • - Eadem. . ; felicitate »■) iqufr, , ,mont»e«u wcenderat.jj . ; jp,
plantoi6m> '. descendijt , , patf teiu que . itiif erj$ : plurimafQj
pedibus lejoofecit, reliuquurtique ..c^nfecisgej,, t Qtfi
ardente gole se^lUii! me&se acisepcep^^ie, ejtiam,
ex corpmns wot» icontraqtuJ aestnp aliud, suasisse^.
Siquidem. e* montis par$ ad.orientem , t ac roe^idiftmi
porrebUv POeU) fruqnS teniperatiore, transitnm, redd^t

adoJeseentejS; qanticts ¥ ektgijs , carmipibts >: oj^tiwu-
cnlisi Ebstorjis. aui laudes pjk*osequeb*ntur ; pjer ifon
s panienflium militu» statiaa. transeuntf , et; itormetir
torum hombis, et uacibus; oomb^s iomnian feusta.,
ao Xelicia awiuati sunt ; »4 roetiorewlieropli pwtam
appvopinquafiti idem c Chaualla«<dua latiaa Q^atie^
eajwjnicabs; •CoUegi j , J#etitiaro; , beneiuolentiamy . ,obse-
quium ebtulU ^ feng>, uiMu a^rpbataa oeyisoetudjnes
illiusqtte EceieisiaeffetatntJa oonQrroajrii.^eVcins, «jw
^espondit Afaajjtasius ^ ; jd. se ilibejnlejp itwtMyM t
duromodo boriis moribu», saot?^qu3e .Tridjejntwu Gorin
cilij; decretis non adufcrsarentUr, fls$enK|ue
aiunt } jn uiiridj obaerrianAia , hoc. e$ti.$i in desuen

magis Wtoriosuin. It^que io equum as^endjt , quo4 € tm^iaem non abijssenfc, Deinde tjpuci;, ut mo^is est)
restabat.uiae minore Incopimodo £ujt..exi^imabat}

ooufecturUs; sed ,paulo post, pum. per ^Mebrosum
montis decliue equltare tutum ( non : essejt , equum
dimisit , apgu$tis enip?: , ac prae vuptif) cajlibus de-
scendentets t etiaos wuitos , capieniibus,, ; pisi pedibu*
rem sibi gerendam dunisset,, in periculum uenisseta
ne pev equi eoliuoa ad iroa praeeeps ageretur. Cum
•d monUd radices, pUires, qui, et obuiam prqeesse--
rant, oflendisset, ac npro»nfrum PhiUppuro Ch»ua(V.
larduro MeWapphtanae Ecclesiae ;Priorero ,i ,.iten>
uicariuro Arcbiepisoopaleni, noftnuUofi q*pque CaPQf
nicos, cum eiusdena Eqcjfesiae qanlore , ac Xhierrip
primae [ u^ uocant] ,instaottt»e ipdice in AUwteianp
Burgo, iosigol oppidd ab loci coosulibus, ac^yndicis

oficulo dato , ^ic thmte .flulfituB , Eeelesiam iriitratj
canucoque Te< Deui» laudawus e^hilarabu&ii, ->m<i
non popuio benepoeeatua , «u chiepiscQpale^.aedeii
multo cum gaudip deducitur , ubi a<J cperiaro a
Vicaru» parataro , nobilibus ^troicis inuitaUs> eum
Ducalium loeoorum .gubernafcore , nec »p» Hifip*-
riknsis, oohortis praefeeto, atque epdem -.YiQwiio
Uutissin^e ppenauit. .

Qua triduuin quienit; ,ad 6e intejCeia uqI p|&cij,
uel negotij gratia> adeuptibus , et^am foewiriis,, iptws
esposttus. .Qumta. die, Jqca dioeoejsis ad ■ orientem
exUa .eiuitatem speetantia ulsitaturus , d^essU »
quoroi» iocola^i rion, pauci etiam maxim« series,
fiullum se . uaquant Archiepiscopum uidissp recor?

liberali excipitur hospitio, Postridip ad Franciseum 4* dabaritur , adeoiiut homiaes plusquam nouagenajrios

Fakonium Ajrooe Cavionem aotea in roonte Jouis
inuitatns., diuertit, ubi diem integrum mansit,
proxima luce dOroiniea, scilicet , sacris celebvatis ,
prandiura Musterium ^iersus quatuor pass>uum mdli?
bus: distans iter dirigens > quacunque transibat cuitt-r
scumque- eohditiouis ,hOmio/6S , aobilesque pluriroos
sibi oocurrenteS inueniebat, nec non armataro iuf
ueututem, quae quater muUtis locis aduentantem
Pastorbro suum, antequaro ciuitatem ingrederetur^
in pubficae laetitiae sigoum, quater borobardis sa-
lutauit-

Quarto idus octobris eiusdero apui nOuvs Archicr
piscopus «frequentissimo com gratolaotium cpmitatn
ciaitatero irtgressus , .breoioribris depositis oestibus,

«aoro cbrisroate non confjnnatos inueuerit, onumque^
prae caeteris in loco , cut Piceto nomen est,, doobus
anriis centenario maiorem, roerooria taoien non
roirius , quam corpiere ualentew. Tignam ipst}$ Alj
pium faucibus positum oppidum petijt , Ouios ac T
cessus bas habet diflicultates , ut inaccesslbilis ui-
deatur , per aogustaro namque , saxosamque oiaca
aditur stirpibus. quoque ualde iuipeditam, prope
quam rapidi$9fml fliimiois Sonitus, ac uehproens
fremitus exauditur, ob aluei taoplen profunditatem
lateote aqua, ubi si pcdis lapsu fa|li semitam
coptingat, non modo labentem praeeipitem ruere
necesge $it, sed nec eius corpus proplius apparere ;
estque asperrimae illius uiae pars aspensu |onge
m

Digitized by Google

\0t&

AHASTASll GERMOIUl

xot6

difficilior, quam, si per scalain scanderetur. OppU a tioaore , a suscepta prouincia deterreri. Verum

dum ' in exigua planitie collocatum , altissimisque
montibus , ac rupibus circumseptum magni theatri-
aspectum repraesentaf, in quo prohibente trigore >
nec segetes , praeter kordeum , atque auenam , nec
alij, fructus nascuntur : incolas taraen habet roagis
peeuniosos, quam alius quiuis illius regionis po~
pulus. Quod non leue argumentum, est, loca ste-
rilia esse quandoque fructiferis Opulentiora : exem-
pium habemus in Genuensibus , qui cum omnium
Italoruro, quoad friiges , pauperrimi sint, pluribus
tamen , et Italicis, et exteris nationibus locupie-
tioresUsse eiwt*mantur-, hominum quippe industria,
qtta 'Tignenses quoque sibi dinitias icomparantv
namqoe in hyeme patrio solo, senibus , liberis y

diuino aspirante numine , nec iter facientem nix ,
nec plunia , uel remorata est , uel aliquo afiecit
kicommodo , ac quidem opportune : media namque
hyeme rupes, solitudines, pauperesque terras pera^:
grantem coeli serenitas, aerisque clementia ma-'
gnopere subleuarunt , non sine comitantinm admi-
ratione faustorumque euentuum constanti opinione.

Musteriensis dioecesis finibus appropinquanti oc-
currit Franciscus Sales, Geneuensium Afitistes, ele-
gantis ingenij homo , doctusque , ac pius diuini
uerbi pfaeco , simul et Anastasij studiosissimus
dubd eius opera a summO Potttifice Paulo QuinUy
plurima, eademque non uulgaria et sibi, et Cano~
nicis suis utilia beneficia accepisset , quem Ana-;

atque < uxoribus relictis , GaUiam , Belgram , Germa- &• stasius ad se oflicij gratia uenientem amanter , ac
ntam> petunt , magnoque ex raercatura telarum. pt-o loci angustia honorifice habuit. Is sumpto cibo'

...._.• ■ 1 '_ 1 _ * _ __. » _____ ____k __ __._J|L 1 — __. _■ U_ua . __.__. ___L _. _ . 1 1 . . I- * - ' * '* ' — * * 1 — H«l»__f__ _ _ 1 ■ . , *-i . i ■ _ ___ * ■_■_■_) 4 _- _-_ . A wti n

praesertim Belgicarum quaestu facto, aestiuo tbm
pOtfe petunijs* onusti domum >edeunt. Idem faciunt.>
Tignettdibus fioitimi, qui tumen non ex huiusmod>
industriae fonte qnod locrantur , sed ex sordidis
hauriunt ministerijs, soient homities illi ex quae-
sito, cruces , calioes j sacras uestes i, ac sacromm
instrumenta Ecclesijs liberalissime, bfferre , quae
propterea omni supeilectili ad sacras ■ functiones
necessaria mirum in modUm abundant. Octo , ac
nouem menses incolae negotij causa domo absunty
adeo ut ea anni parte -nullos y uel paucissimos
homines in tUis locis reperias ; mulieres tunc fpr-
mosissimae sunt , tunc castissimae , fidemque ma-

post inulta beneuolenliae signa uti-inque;edita Ana-
Stasium rogat, ut aliquando , et cum opportunum
duceret, Necium peteret , ubi inquit [amice Praesul]
ueri obsequij officijs quanjum tibi debeo, aptius
dslendam. In hoc Allobrogum Oppido domicilium
habent Geneuensium iEpiScopi , e.x quo asb infelicv
ciuitate post abnegatam catholicam fidem in exilium
proiecti sunt. Necium se ituruni promittit Amasta-
sittS , tum , ut inuitanti atnico gratum faceret, tum
ttt Tarantasiensi Ecclesiae subiectum coenobium;
Sancto Ghristi Sepulchro nunoupalum inuiseret ,
tum demum , ut decem , et octO passuum^millibus
Necio distantem Geneuam ex itinere uideret. Pauio;

ritis seruant inuiolatam. Viae salebrosae, atque o post , cum discessisset Episcopus Anastasius uisita-

ittneris difficultates eum m Anastasij animo meton
incusserant , ut cum praieteritorum periculorum
recordaretur , totus exhorresceret , et quodammodo
nouerit se huiusmodi aleam amplius non subiturum.

• Hac dioecesis parte lustrata , rebusque ad di-
ninum cnltum , sacrarum aedium ornamenta , aeter-
namque populorum salutem pertinentibus pro of-
ficij dignitate constitutis Muslerhtm redijt , mis-
samque Pontificalem die omnium coelitum nonrini
dicato solemniter celebrauit, ad quam audiendam
praeter omnes Tignenses, plurimi item uicini con-
currerunt , non modo quo tantae celebritati , cui
multo antea non interfuerant , interessent [bien-
nium namque Tarantasiensis Ecclesia rectore ca-

ruerat , nec proxime defuncto Antistiti permiserat d Archiepiscopo , eiusque leuiter de more maxillam

tione continuata , triduo, uel quatriduo -ante qua-'
dragesimalis ie.unij dies Musterjum repetijt, quos>
diuino cultni augendo onsnes dedit.

Non est silentio praetereundum , quod Anastasio
confirmalionis sacramentum ministrante, in magna
hominum frequentia quondatn acciderat. Cum inter
eos , qui confirmari petebant doae essent ab im-
mundis gpiritibus uexatae mnlieres, altera iam
grauis annis , iunenis altera , alque innupta haec ,
•vix auditis uerbis , in ipso confirraationis actu ab
Episcopis pronunciari soiitis [ego uidelicet] signo
te signo crucis , et> confirmo te chrismate salutis
a diabolica modestia liberatur : senior , cum diu,
ignoto laborasset morbo , eadem uerba proferente

podagra, ut solemniter unquam sacrificaret], sed
quo a summo Pontifice criminum concessam lucra-
rentur remissionem. Postridie eius diei Anastasius
pro ijs , qui in Christo uita functt diuinae iustitiae
purgatorias erratorum poenas luunt, precibus por-
rectis ad aiiam quae ad occidentem uergit dioecesis
regionem discessit , in eodemque pastorali ministerio
plusquam sesquimense consumpto , triduum , siue
quatriduum ante natalitios Christi dies Musterium
redijt, quibus elapsis ad alia se contulit uisenda
loca , admirante populo , id aetalis eo anni tem-
pore, atque in Alpibus , quasi nuncium quieti re-
misisset , nullis laboribus frangi , nullaue , siue
frigoris , siue longi itincris molestia , siue periculi

percutiente , quod antea nesciebat , tum primum a
demone se obsideri cognouit, qui ne per exorcismos
ex obsessae faeminae corpore abire cogeretur,
semper iatitauerat, donec sacrosanctae unctionis
uirtute manifestus , atque adiuratus , in suum tan-
dem omnium miseriarum baratrum detrusus est.
Longius a ciuitate distantes parochias Anastasius
quam celerrime potuerat, ut populorum expensis
parceret , omnes uisitauerat , non tamen adeo fe'
stinus , ut uelocitate utilitatem retardaret : paro-
chiarum ciuitati uiciniorum , item matricis , alia»
rumque urbanarum uisitationem , ut ex pastorali
industria caeteris egentiores fructum bcciperent
uberiorem usque ad celebrandae synodi fincm re-

Digitized by

Google

COMMRNTARIORUM LIB. VIII.

iai8

seruauerat. Musterium igitur reuersus , ad morum a
correctionem , gregisque sui profectum animum
adijciens , cum et in ciuitate , et piuribus in oppidis
utriusque haberet gladij potestatem , ad synodales
leges formandas totus conuersus , in spiritali ne-
gotio noctu uigilabat , interdiu uero in ciuilis rei-
publicae administratione conslituenda, assiduam ope-
ram ponebat.

Conuocatis postea ciuitatis Consulibus , siue [ut
uocantur] syndicis , alijsque primarijs ciuibus , de
officij sui grauitate serium habuit sermonem, suas
esse praecipuas partes ostendens , non solum curare,
quae ad animarwn sahitem pertinebant, $ed etiam
corporum conseruationi , reique pubticae utilitati
«ccuratissime studere. Quaprdpter ut familiare hel-
luonibus uitium. popinas frequentandi , quantum b
posset, euelieret., se non permissurum dixit eos ,
qui uxores , aq filias haberent , in cuuponis cor
medere, ubi praeterquam quod indecora, a bootsque
moribus absona gererentur, atqne exaudirentur t
quasi ibi quidquid libet, liceat, prohibendae etiam
essent tales commessationes , quoniam dum incon-
salti patres familias , non sine magnis sumptibus
extra proprias domos uino se, atque epulis ingur-
gitarent , eorum familiae aliquando non baberent ,
unde famem pellerent. Id prauae consuetudini as- '
suetis durum uisum est, grauem tamen poenam
imposuit Archiepiscopus, non modo ijs, qui in ui-
narijs , cibarijsque tabemis ea de causa agere de«
prehensi fuissent , sed tabernarijs ipsis , qui eius^
modi hominibus edulia , seu uinum ministrassent.' c
Deinde esculentis fere omnibus praecipue uolatilibus,
nempe phasianis, perdicibus, turdis etiam, nec no»
gallinis nostratibus , africanis , quas meleagrides ,
siue indieas appellant , alijsque uolucribus , quibus
regio illa abundat, pretium imposuit, cum ob fre-
quentes popinas, quae semper uoluptarijs homi-
hibus ) ac ganeonibus plenae erant, nullibi carius
nenjreht *. imposuit et piscibus , quos natiua produ-
cerent 'flumina, aliunde importatis, non item arbitrio
uendentium relicto, ut piscatoribus lucri spe undique
conflnentibus, piscaria merces uilius constaret panem
pro menstruo tritici pretio aestimari , undique
iussit , cum ob mensurarum , ac ponderum uarie-
tatem - nonnullorum etiam compertam falsitatem ,
ciues plurimum fraudarentur, utrisque modum prae- d
scripsit, quem excedentes non solum lelhalis criminis
in spiritali iudicio rei haberentur, sed et in mun-
danb uiolati edicti graues essent, poenas daturi, uias
publicas caeno, ac ruinis obsitas, item inaequales
ac praeruptas adeo ut transeuntibus quodammodo
inuiae essent , refici , purgari , dirigi , sternique
iussit alueolis insuper, siue canaliculis ad earum
latera apertis , quibus aqua excepta incedentibus ,
ut prius fuerat, molesta non esset. Ecclesiam ma-
tricem , et amplitudine , et structura maxime spe-
ctabilem , temporumque iniuria deformatam cum
male collocata altaria amouisset , t nec non mUrum
sacrafaoientinm aspectum feire prohibentem deiecis-
set, in meliorem formam restituit non sine ciuium

admiratione, immo, et quereJa, quandoquidem non
defuerunt initio , qui .eam sacrae aedis reformatio-
nem Hierosolymitanum excidium appelkrent, plusque
ciuitati damni inde illatum dicerent , quam passa-
esset a militibus etiam haerelicis. Verum ut altaria
congruenter disposita , murique interpositi impe->
dimento subJato, Ecclesiam quodammodo reaedifi-
catam uiderunt, operis elegantiam, pijque architecti;
mdustriam adeo extulerunt, ut nil decentius t pulr>
ehriusque fieri potuisse praedicarent, V
Episcopales aedes pene uetustate coliapsas, Issara;
magnus , ac uortico&us fluuius lambit.,1 quoniam ni-
uium accessione , aestiuo raagis , quam alio tempone:
ferocior fluit, atque. raptdior, ex magnis lapidibu&
muro excitato ad impelum suspecti uicini retun-n
dendum, aiium murum a pribre •. quatuon eirciter cu-j
bitis distantem altissimis iactis fundamentis , : coar!
stituit , in ipsoque fabricationis actu iunpidissintank
ibidemjscatenlem aquam in puteum a se, e re..nata
eonstrnotum, publicae commoditati deriuauit» Aedi-
ficium.iin tres praecipue diuisit partes : in imapor-J
ticu fundata, qua ad flumen ilur , «atis amplunt
extruxit atrium , in quo, tum sacrum , tum pron
fanum archiepiscopale erexit tribunal. Atrio buaas
coniunxit oflicinas, scribisque utriusque iurisdictiQr
nis assignauit , totidem carceribus aedificatis , cum
ueteres non solum nimis obscurae, sed etiam fri-.
gidae, atque humidae uiderentur: omnia conCamet
vata, omnia rite composita, quorum. aditus, ;su6t
longa porticu ad hypoethram oonuersa^ percommode
patescit fornicatum, spatiosumque ad flurainis aspe-j
otum aptauit ambulacrum, unde et uiiidaria, et
oppositae domus conspiciuntur. In media parte va-»
ria, cubicula, coenacula, et triciinia ita coflocauitj
ut eiusdem fluminis amoenitate aperte fruantur,
immo, et iuxta fenestram maioris coenaculi medium
locum occupante, quo ipsius fluminis,.et iucundif.
tas, et murmur melius, et longiquo excipiatur, perr
gulam ferreis, ac firmissimis cancellis circumciniit)
populeisque ex aere affictis arboribus Germoniae gen-r
tis insignia referentibus exornavit. In eodem caena-»
culo;, quod more Romano cum binis fenestrarum
ordinibus, marmorebque aifabre elaborato camino
niagnifice .excitauit, praeter Musteriensem ipsam cU
uitatom, uiUas uicos oppidaque Archiepiscopo subiecta
graphice depingi curauit una cum riuulis, amni-
busque, uel Tarantasiensis Prouinciae riatiuis, uel
exlraneis per illius territoria fluentibus: quibus eru-
diti artifieis pennicillo selectiorum Anachoretarum ,
siue Eremitarum ad uiuum expressas ' imagines ad-
didit cum Summi Pontificis Pauli Quinti , ac sere-
nissimorum Cardinalis a Sabaudia, eius genitoris
Caroli Emmanuelis Atlobrogum Ducis insignibus. E»
hoc coenaculo ao^ aliud paulo angustius, humiliusque,
ab eoque ad bina concamerata cubicula transitur,
quorum alterum meridiem, alterum aquilonem spe-
ctat: cumque ftbea. parle lumen' non accipiat: ae-
stiuo tempore omnis caloris expers , hyemaU pari-
ter omne frigus excludit. Inde ad quatuor aliai cu-
bicula uia fit, quorum tria ad Orientem solem por-

Digitized by

Google

loig

ANASTASII GERHOffll

102O

iguntur, ex ampliore uero magni coenaculi formam a eodeinque anno, et aquam inde expressit, et sac

charuin condiuit. Priinam partein latissimis distinxit
uijs, quae duos , tresue deambulantes commode
capere possent. Ex floribns, herbis, fruclicibusque
diligentia adtlita topia. Nec silentio praetereundum,
quod cum in illa quam in area solam esse arborem
diximus, uiginli qualuor pyrorum species iuseruerit,
acstiuorum quippe, autumnalium, atque hyemalium,
ne unus quidem ex insertis smculis perierit, quam-
uls maior eorum pars [prout et diuersorum pru-
norum ] sit ex Italia delala, quodque fructus, qui
non nisi ex pluribus arboribus haberi solent , ab
unica tanlum arbore, quamuis specie diuersi toto
anno habeantur.

Dornesticis rebus ab Archiepiscopo ex sententia
uit, ulmo praeterea ad locum opacandum, item pino B* conslitutis , ijsque peractis, quae ad pastorale mu-

referente per forniealam cellam ad matricem Ec-
clesiam descendi^ur. Haec in media aedificij parte
suprema, quoad longitudinem , ac laliwdinein toti-
dem habet loca, non tamen eiusdem altitudinis :
omnia ad domesticos uuiores usus aptata.

Aedes marmoreis epistylijs, spiris, uolutisjtrigliphis,
alijsque id genus elaboratis operibus circumcinctae,
omnique symmetria, ac uenustate ordinum, scilicet
Tuscani, Dorici, Ionici, atque Corinthij pro ldco-
rum dignit^te elegantissima dis^inclione, ipso archi-
tectante Archiepiscopo concinnatae^ satis amplarn
aream Orientaii aedtum fronti subiectam ruinarum
reliquijs, tumulisque informem, iuaequiletn, atque
omnino inutiiem mundauit, adhibito cylindro aequa-

lauroque siluestri simili semper uiridi inibi plantata,
ac topiario opere ex malis granatis, cotoneisque ,
aueliaxtis, mespilis contexto, undiqoe exornauitjlpu-
teum in areae umbiiico lapidibus' r «t coementis to-.
tumj oppletum purgauit, instanrauitque adfeo, ut eius
limpidissima aqua, et familiae suae, et maiori ci-
uitafis parti ad coqoendos cibos, et ad potandum
owm tisui esse possit. Spatium passuum circileu
septuaginta inter aream, ac uiridariuin interiectum,
quod coementa quisquiiiae, muitaque fceda , *ac
lutulenta materia deformabant, sordibus iiberauio,
eomphmauk , : ad ambuiatibnem peroommodUm red-;
didit, atque iucundius, atque atnoenius esset, javoua-
tam ei adinnxit pergulam generosis' uitibus ex pro-

nus pertinebant, lapidibus, scilicet, Missae sacrificio
adhibcntlis, altaribusque consecratis, pollutis eccle-
sijs noua beuedictione expiatis, atque id genus fun-
ctionibus pro temporum, ac locorum ratione op-
portune absolulis [est eniin uigilantissimus paslor],
tum in suscijiiendis, ac perferendis laboribus admo-
dum facilis, et constans, tum erga sibi subiectos
huimmissiimis, alque ofliciosissimus, a Summo Ponti-
fice potestalem oblinuit , ut niatiis in summa senecta
conslilutae uisendae gratia , sibi ad subalpinos ire
liceret, quod, uetanle concilio Tridentino, ne Me-
tropolilani ex suis Prouincijs propria auctorilale
discedant, facere non poterat. Itaque anno salulis
undaeirno supra millesimmn , ac sexcentesimura

pinquo horlo propagatis, nobilitatain, quam eodem, c exeunte quintili mense in uiam se dedit, cumque
anno uois onustam uidU. In utroque insuper latep©

e» florum, et uirgultorum uarietale, elegantia topia 1
composita. ';'.■■>,.
' Viridarinm autem, siue aream, iugeri mensuram
excddentem, ubi praeter nonnulias prunorum arbu-
scntas, nihil erat, trifariam partitus est. Primam
partein satis, plantatisque oleribus in horti usum
subegit, pretiosis insuper, diuersisqne arboribus ad.
quincuncem in ea dispositis. Huic eontiguam cqm,
eodem arborum drdine ad pratensem usum aptsiuit:
tertiam syluestribus , campestribusque pinis, iuhi-
peris, nucibws, castaneis, fraxinis, lauris, aliisque id
genus, etiam domesticis arboribus, plantamit. Viri-
darium totum pvrgula optimis uiltbus instruota cih-

Tauriiium delatus ad Praedicatorum coenobium di-

uertisset, ibi mansit, donec serenissimis Principihus,

ut debcbat, salutalis, aliorum Principum oratores,

Magrmm, quem uocant Cancellarium, primarios, et

ciuilatis, et aulae amicos, ac propinquos domi ui-

sitaret, quemadmoduui, et ipsi de prospero aduentu

ad idein coenobium iuerunt ei gratulatum, Postca

Salas paternum oppidum, ubi mater hahitabat, pi'o-

fectus est, a qua prae incredibili gaudio supra mo-

dnrn exultante araantissimis uerbis stisceptus, post

uon tnultos dies, ut materno affeotui s&Yisfaceret

Salis : exactos , cum bona illius' uenia , ad nicinas cu

1

nitales , et oppida se contulit, ut amtcos inuiseret,
quaequ» in illis locis hnbebat , saderdotia , nuw

xit, eamque adeo amplara fecit, ut qnadrtga un- d quoad diuinum cultum iuxta cuiusque fund^tionem

dique adiri possit.

Viridarij muros florum fructicurn, flexibiliumque
arbuscularum elaborata topia, miroque intexta ordine
uestinit: ubi uero horti planities decliuis est, mol-
libus fragis aspectui gratissimis eam terrae partem
impleuit Oinnia unius tantum anni eurricuto absol-
uit: non tamen sine aliqua uel Musteriensium, uel
exterorum amicorum opera, quonun plores huiusmodi
fructuosis plantis abundantes,' cum' Arcniepisfcopum
ea in re mujtam poneve indwstriam obseruarent,
etiam grandiuscnUs, curft ip6is vadicibns ei certa-
tim obtoterunt, inter quas tion defuere, quae se-
eundo anno maturum fructum ediderint. In seennda,
ac tprtia partc omnigena rosariim seminn dislribuit,

administrarentur, cognosceret; ubique hilare exce-
ptus, ubique splendide habitns, ,

Salas reuersus, in matris conspectn, attjue amplexn
totus fuit, quani annis quatuor centcnario roaiorfem
ex crure ita oflenio, ut absque incommodo incedere
nequiret, in tecto iacentcm inuenit, sauae tamen
mentis, rerumque omuium,.quas uel lectione, uet
oculis , uet auribus excepipset, adeo jneroorem , ut
uigintiquinque , uel triginta annos nata uideretur.r
Propiuquos, familiares, necessarios ad diuinorum
praeceptorum uenerationein , atque obsemantiam ad
uirtutum cultum, ad uitiorum odium, ad charila-
tem amantissime hortabatur, ad coeiestia praemia,
ad ueram gloriam, nd mnndi contemptum inuitabat,

Digitized by

Google

COMMBHUH*lORUWeiAUIB^*llI. iaia

diomiaifckam ^ jh^^ <e, qu^^ >pmnlog^bM«ty,itjaapi ; nokaittu m tkanoThn

sawtti oronntto ; bperneniBhu^l#b«*e iqmi n^tts o tp itttoA genM^ikid» ^M^^jironidegrfflu? ko ui Jho aufi^sui

rtku , (|»tif«ibinfmifiefMii<tUt»ksks«n £idtd»hcartsa>2 sij^kmimat/Qekjm

laioi) locofocomy > qoaiado, o^emj^iiMriiHchaHj eisetJ?! Saiis clwcsdcpsy Aeinpl^cni anaUn M»atsp, ^ lmy

prm>«4rilaV<*« " nonJJfuis^ctat reputarida, lokginnai ntijdisiatus ^twd»»liiiBo 1 J>feipra8i l |JecUoataim petijt^

imijimpffoenajmJui . sr perinde esse.ae fci linmiiim> uod* sacsoi ^ot^v^J^^att^n^ic^^t^^^^^

aMi:<uiomentnnfl uixissct. uqeo quomaam ancertam ibiqqe, ut pluribte a-micis satisfacerct biclonn^

es» ntdrtiS horam non ignorabat, ,a dotaratiois; pe- Beinde SvbiHisnum , au Moretam profectusi, ab i£d«*i

tebaty nt .se an^ustissiino iuicKaristlae sacvamerito, scopoi imxitatas i Sabniomt ipeeneQit), a quo lautisenae)

idoftiUem recreari tfuStoeeli p eo namque Imuinafel traetatus bidtio, nel t l»ailihi |wH Tarurrndrn delatusid

itenme sa^osarwAoiiuiatiooina^ksm uinesAn arduo! ac Mustenwm :«*lguuimf, i^lDnm.. «norem gerfenetj

itaacWe se conlitle.bat uon defecturas.- ip eo swpii*' discessum (lisLuiit , nempe qqo :ijlispai\iarutn pnO<-.

ckan^iinquit, statu sani, ut cum adesse u\debor, fcman: ximae defotrctae 'Keginae enequias lipra^aeatiau^rfaa,

lcmgSstime hino abfutura sim , pnmst) ounbgi«^rde»i eohonestaret , jqiiafei qnonaBna | ^rnaqma caanJy oaapdy

cmm oamrpjo octauo cale 0 cks..deaemlMrM U BxJmmob atque ^mla^^-Bsik^a^o^al
ctia t «nnnt^ lamrnaaltoW&TI ij (I iqamnmM aaal l c 11 , iyi ilj ■%! na ifoa^aaiioaaij^dadmaeHyiq

eanaiqus> l.-utde dignissimam cum miorte commulanit: quo - 'ipfo ' die : Archicpfecopus.' Bueri nuin JjfiUpnffirime

immo Jfi dcbitam pracstantissimac malronac .roebccl-: cipuruniefataribus,. ac magiifratifeas , < tbtaqfMDoaauq

dem px eius, opcL-ibus ; aestAmemuR a terreno. "erga- ad fimus pTofHiscenti afeeimdi nccessilate sijniqfidiMiA

stsde ad coelesies dmilias uolas.se cvedcndum: quod' al!que.ab'iHo probata* pbfetridieiaumnro m»inuan)mii

eum ,illa animo praesagiret', niorfcein tscilicet sibi ingrucute niue, uiam uigressus, sexto dic MnsterianAl

iuuqin£tre 7 discedentii Arcbiepieco^o^i e.um , se non intraiiit , sicque.. PasJJoris sui: cjupida ciunasa aanb
amplhts in hoc saeculo uisuram praediart^ proinde c^nifoatembaielaibjataestituUim: laetata liaotlpiqdu

Deum suppiiciter rogare.y ut .quem obaifisiimum) Bommihacidttam.' Natktitatis i, tum i Circunihisiaaik}^

semper habucra*, cum.lsinj, wsifltBrttibuHJm^aerinTrE a^ue Epiphamae diebus missa solemniten oelebhcta^

gaucbj felicitate pcasstj.coiiqpldotiii iJlnm ieJsnniJ ii-p rehusqaie itempob congruentibus cnar^tujmxaaepdus)

< Nepotes er alio lilio Rodomonle pliuamum idtii- februarij es causa imertus explicauda , : jamiariannl

gebat , ac prae . caeteris Joauncm Baptistam , sive Allobrogum ciuitatera , Caruheriijm SBiidantifiiti^Jllhi)
quc*d. niri sui uomeu pcjferrefc, tine :.qvlod> uigenio ^euatusl afqque ciuiles Magistratus cumj toJan{> Jj?tna

morhmque. suiuitate ifratribds ^ pEaestaro.isjbi ujdek» uik^ejPiraefeciiij conmiojiMiaiir^RntliJiijib oiJiui o/lup
retur» Uunc.rArcbiepiwqpft icomeftendpujl «umiptSicn -o-Famapesfcj ftquoainaemiAikaaiDageaiaommr^

precibots -oiens * utjeum. r ,cjkwor«m maaipje pogieb enomcim qitoienacfl i^cn^

fouerej;,^ orwcet, APgBret>i a^qiw sarf »delslii aiiqus» piactqpa i iii qjrofirinan#ftip ab jc^emiii*eitermido 'Amty

cdoOsertari.; digoUite jwvfyl iQnanniensii mialHs tet*e >i«tiJ*^

CQrauwndaUo^ fifipjoeiiiu^treniijab^ nuit»m> wrgeo» > selet ianpQpan(jpemnrk>J ancnalidsi j mai pmsptn

nadnere^ut.nibia;illfa dfiineeps aus^i»>fixum iptisiiimb: sihsa eoi panlwpceHbbj,!uuaSn

iMJ^p^it^ ;9»hU( ; amtiqii^n« , r^knmi JannnisfBa^tiisn«e3 ad anaudaudnm . vneaiapic^ isq i&inreti r, >Qn»4 ^miq

adi Eoc^utptifoij^nssps); uiemi. afwtii^. iiirwigi^^ pinmi t^s t afeeijnajgnode inainnni nkitinnalqm ajnesji

sac^B^iujn»,, so.idigtn^ ««* Tsu^nentsdiijJ iJoiMnidjBp ae.juieinil pan»i«; y irMKKldisunnn ioiri jin^tiiiHto sagcsanj)

cbnaitus^ ibabstji eitim :»■ «exdecijm Awbiepis^o^ tosntmi,;nicjtmnqu8i cnnatsmi^amkktt^ibisi cUunjclcM

um:8|Ubie^M ctftpiiiis; n^ bebat, id nobilibus , diuitibus, ac quibilqniirainm

quihojj jcaiuse appBlUntium i s .sentontqaj iMoVanmr, sttam.jinm legeuJibds y ' an^

eer^mdiem joi^^TOm j»dlArc^idiac#^^ sexns *jauquam pourp«Dmnj,i(miigandum este eaiatbi

efti o^rios^iwtar,, H*c aqc^s wmfaip'&<k>rem<ta&fMbc nto k iv^ nbnnuUiiirttti^

Jiificw Grfegotiji Xiii Jb^ij#fieM>i A4eM<Ui)tSj i ^ejlmnn Hmti ^rnpcpnjaa^

pjusj , , earo, , pjgo , , sjjp, jsijipytoHn jn untji fag t oi i ycc^rctotwh 4, uami , recjuiareniti ^ ncque od idamteouiit» Gcpqiesioy

anr«nii|«e,iwt»iin^ r*dilwin>j cpu:ssk\ij)b?imujn^ innlb

|M^ ».j^ct.pM»l^,. lettidtHB j istf ^ n m g ejil j^iAump Bie.efc fcesi^u.gsamete

magnis pff§eiba»<)i> *^u» .utficatf , ^ct^m> Jjdfid mfh eaia^t«£tci»ntenaH^, «movb, patns, i ac pap tw^mu^:

espieriefl saqecdeli^ flidjfjmi jrwtjtute» iA^btdn^opq tooil mas, im n V i rra ; bsnm ^racwtpjae , «x pagpp I einka^l finM

in Joannem Baptistam transferri impetrjnitjti» .tjBb t«mi^ t E^C|uei .«nb^sfkls «sSc«A,<j§ui>BdIelj^osnnan5

bo«KW^t«a,, ;Sci,, pittgai .«rnstus digujtatfl^ jwtuula- sjMnp^ eeiiiciuiw^ iSo^

i^remj &atr«jp Hientiuym^ J^asi^pjrum iRctgnia^

pofrtiene .denauit , pettvQi i «tism icl «pajdjiaitieilAjjjftri uti^steiinm, mk^rcfrie^ Jn^gisti»t*bns<, ^i t «iww*iJ)vi

stwiq^ cfjui.bons.pmcci,pa^.st^y|j#j»^ fiwjjjj c^endjtis. «imtatos uiomc^mcp<jie^joj>p^

eoeBcfuwe e«8tiuJ4»w, dummedo )k»J^; pjnVctaifiui^, sk)J}jbjis c ,;jM«:.n^

ceMQrcfg noto. dmic^wmr, pedf t<»Mk io .jjn^^pc^ueej tultcnwt^et cjausa, <jua4 oam :i»tcmdj¥renti, si^idtffi)

nenisnt potestatem; qnewjpd^o^iruj^ m ctW^iipsi^.c^ ew»insta^ (l de i^e-re«p<tur;

gnm» eti.Pmnicipum 4mt^.fi#fi ttidemps., lotmw, tey >> i^tifJAcpwpj^nJ^an^

BailtistJie J jbei:aijbatct TO , rt^m iu .<Wau» i <j>i^BWb: N»; 4« : *v»pWs Aiiob^uer^ivt uw*»t jjjgn et;aJw,«d*i*: ,

Digitized by

Google

./13 AMASfKAStl; GB*MO*W:r ko;»

cartmn , cuiua dficbtoi , qaeraajomdum^ «A itn GaUia. a , sJacMfeinp ertiBtoitjbw JdgckB; iia^p«flix( mjeaisisuajaU,

A»dfiepi»ci8^«iai!TTei' espNidiwyluriiiin ;iudiei»iBh<x»i)auv
Smjttttj detiuirtaneiii» *eirilen^')ifinep'<l»»hi5jw^,
litfed» piesfessiiQiBenteiroto^

instaptiai petitiod ji uocanrfcy * / Romanjc ftot^shbiadej
ongbonreretuir,,. «nde,!>ietroc£tBtty etiimehasoxqmnes:
tnikhrennir katimjBegotij fliffitoellates. It»dpwrisei£an**;
betmnhiJeaaranik;, , »»t')min]c(Sooi*un^;llc^'itand«iib
corJtronersia obimeo^jSi^ii^efei^iiieaqiJ» etiain
Baariaxl ocnndcm < scrjpaenattrrii enetow^i qne&JpfB»
legfeau lioeEeby; a^Otpem nutb^idextimmdbT,^am'-. s/tt
liiigahtcs) qioad eiusi fieniof oaset ^ ad coneordiam.
iaatfcfceTetl >IQaihu9 kamen audiheaSeJaatus^ [noniin-b
tetbiltteoidam) cisiitSHjt .eioeinoBitnim, daridc^tois^fim-i
damcnue' attedJaae jmtra^ieeB3,oex)aenali9inbus <Mri*

magnae est in ea Pttrarifaia dignitatis, efc aucboci-'
taeisclfr ^ltrfistai^Baio^ andrtieque
coosaiibos ^tmtrdwiiraWi rcspbndeedx* proooiaciauitV;
ipsamet < luefcbri \y> quae in i -tihnsacuebisif peWKaatnser
decloTatwuM'*c£ai:sn^^^

cmcs nmecvex: UsulB ^ neaiesnpantdrullo qmdannudi
habere'y <anu«iQffcechiepis*ripum adrraflqduL sbuudel
caasa: erogandum ^bgere poaseh1^ncUB»Jeam!id«Jn>e
batiedem ab ipeiris liberaiitbtej, lao piamtd aamnsaaJ
pendere amramrehfciC ! Pl»iuctHn*aiiainn rofet^oi; :Nteur>
inecntalaBr^e^me^ilfk^ BMCHmnui
B««fflsasiMroe y; opiaaiffopieBmi fanHtrioJ afaetfcumqne:
adr.eam eleaaao inamihpcrita>fit c idsejtutas-libefe* de->
Un^eban»vdeoJannb^^

pj^baarirnoplbus jiafflo^tee^ ? nehaxopdtricaenio^yiiael» M sterium ^iegeirety qmf;ihspepto lood /niel xpiodi |«peiv
enitbinuetHia rninenerinalenMs iaj ^dupamsslarrgitione
partetB;> ufii; caasam/riuIaBxuhaber^f cnm quidquid
Arekiepiscepd .eregare plsxnrisfaef Jrnoii diuitibus, scd
inopibu* ; resarmmdami !pf*£ter^UtadV) , ac censerent.
H«eo : tuhltbmmnt^ aefe ecasUttJB anieussione , et iu-
dkas) seertiariUarijwpijTUBtt». deeauaftia tanUun abcst,
utjuqlttbiliolo^-itbnriiuimlJtemeHwtaji obtmleriL, ut
patins abusoni) nsaidrem^nJaJbqutf! iaccueia^iiionemi
fjecBritblBmo^JeeriWoadn p a ri om f aife yacnaB» a jj jfconp»«
omnqoeiJmtaeyiuap eseinanpe^mmeiospbnaoacncaVT
bantif .s«d;ibiclensoek{» nooaamn«?oboreae[imieva>t
dBUter* Qdoebae^uinpiTfl4cBaiae s^itaanntnrncontileA
nac^ qomietfinegotid^Uk^

quae initio diuitibus,m6bsUboevne iufci8y>ac f laemjaB8i

teret , adioSeriaUmiiaoeferntt^ r rieiiFoataae 'scndinm
adhib«rety;;utiabeqtteJii»reu»i^ et <ami<->

citia i n Ler> dtesideatev ^cefae*;: ^ndri enira .de panti>
tantuim dbne&utione !diseeptabatar, sedr> de; ibcte
quoque ,ilri»c uoftrrde einsdqm panis portioae, ;sen>
pondere , xnaque^berai j diitributionis , icum de pns-
sessione pfbriuafciqtoia senatoribus decreto petitorij:
cauecriiaBiomanae: ^olae Eeseraatam inoeiBam esseti
SKqde-inuttftBn^iJseuatiae quidaao CbrJypiuus faoaqne,
qui tametsi multa Anrohiqpisct>pam b^ eneuolentia^ pro^.
9eqiu (peaeseferebat ^i^taiieni -qaahdo > mirnm in
modupnad cluttatem inebaarernuus, io quspicicmem
ueneeety ea^fide non esse negotiaan traataturum, Ar^
ehibpiseo pu* , > qnee fublebat , dissimulans simtdquer
aaTid&tribotioais j^Muri:/auiantieandirj afc rqaaBs^e- «a^qutore Ce> tiempore assequttiqorii eonjidei»» 1 , qood

oceauariisiarfloj, paaem aecrp^JS ^anaaal prtebaerep
Qaie orbuniqAroebiepiseopo' ; Geitaoaro nuiieiaremar^
aroniahorpi^ yipromme^imm, esntmmbne v atac Jatas»
imqpeorum iastttamealarm» apusii:, qaem edicso u» H
teaCp aid n btaniae 1 , ad dnrinas lacdceyad sacuas ahasi
preoes \ atei>caOeasb<i > uei sabmisaa uode i rboitaa dis;
4e pwropere rinde meriree hortatus eit, qni bcet
poenae onetu, quoad netitos couigcessns edicto; pa*;
rereat^!> anV paneaa •tamen cepiendum , »t ' anteaJ

i ideurco , (qabn^eriiT crueowdv - hddtmum •■ unportri*»
mtate^ boaotnun: ehrinm.mddestjiaei iudiqisque senv.
tearuae iniunai fiebat, Arcbiepesoopas se coatitierer
nau potiait, quiri rapnd Geristtles > CiuBsque ptimaw

ttmis"as$equi' non spei^baL^tempbrarfUffi^uamdain; -
oum aduersiirtp noUirecusaoic ^tPapiaottoiiem'-'
' Eederrt aaneiouai legrtiooem DucisbjonMrie obTre»
ooabtuf [u< jnferius edpucabimus ] quudrieniiium
abtuerit; toto eo «eaipore nihil fere aeUun est ,
unde'pa«1s ; eenbooers;ia - sopiu appareret,' popuio
m eadim 'centpmacra y atqae abutu , praesertim ,
qaoad diitrmutiotiis temp^jfasipudentet-perseueranter
etenim euht antea eit coneentione ipsa dntinnabuli
sigrio {'<»mpauaui nuocypattt } hqi-a dtei septima
popuJ«i utibcrttur, ejtnewosc tecp , bem decimey
netno' dieiooepc, illib adsWteretur, nrx hora ips>»
de^ima iSAarare ihcipientv, ptinW post meridiem i»->
trawdi^em &ciebAt magna'p4np <f'un>' Aroitiepiscopi

cio* do .pattbrum xnelatibne oqn^crferetnr^ cum si & aatfseri , «paio Jtmofam lautrs^^f petulaotiam , ac per-
etlam ewm inqcigentibus panic 1 danoas eiset,.ea nbq tfcsaeiawj nihU prope m*giB*n^mo «gitabat, quam ut
t\h*y s«d ^punis prodigaUtaS; tappettari idebuis* pifttea [(^>^«udb *Uq«rf> modo- abMeretjur y quodqnef

sety-quae prpptereei «eeipieoscs letaue oHmxrrie rcoe
(metet, quodque taocepisspntj ad reititeend^m eo^i
geret : preibde lowge^melias fere>, «e 'mjpensu, qu*e
peui ee modo proi jcieTido» fiebbt , uel i» «rigen;do ,
ed sustentando cterioerum ^minarb/iuta' ciaitati,
tutri unbieTSae dibboesi nebessarlo ubret uel iriialiud'
piMen , reique pubtihjae utiliuB' opns conuertoreour/
A^cbiepieeopi onfties tonsiliutn ; probabattt., mhil
tanicrt^fe irdaoterata oorroptela reimss>tfm.j%ta¥neb-
reiB^cmiiMrWc pagani , nec ciues et partia oapiendi
poetesswrie deijei possent, seeatusqtte' Attomogictts
de eausis »d pessessoriam aetionem enam eceiesia^

eius sub|!ta<Mij8 e>c 5 ioiutjiesft; ioentribtitione adime*
batdr f ad mehoretri' usum treosferrfetur. Be hoc
tiefo eltas. '

Incereb ctttn Ardhiepisoopas «ibil aliud eogitaretv
quiirt uerac ujtae pabulam, «en aiieua [qaod non
rsfpo fit] sed propria mauu popolis sois ministrere^.
dum ainchiepisoepali paiatio uUimem iinpositurus
manum ide nWnore pingendo ^ceeiwtoulo cum tribus
pietoribas eOttuenisset , nt 1 Mueteriensis oiuitatis
eiqae [ut dkimus] subiecborum Sfib utroque gladle-
uicoram , et oppidomh schemata Occutate desct-ibe^
rewtor, Pueis AttobroguM hiteris «oeersitur in IJi^

Digitized by

Google

loa5

COH H ENT ARIORUM LIB. VIII.

1026

spaniam profecturus, eius nomine summo concedente a
Pontifice, apud Regem legati nomine functorus.
Archiepiscopus iectis litteris, ac prudenter disposi-
tis, quae ad utramque iurisdictionem bene admini-
strandam pertinebant, ne sciiicet ex illius absentia
ullum Tarantasiensis respublica sentiret incommo-
dum , ad iter necessaria paraii iussit. Verum unum
restabat , quo maxime angebatur , Vicarij nempe
generalis constitutio , paucis ante diebus mortuo ,
qui ei muneri egjre^je praefuerat , A^gystiqp Cu$b '
summe docto homiijp / item jeljgiosf , njec ngn in
iuris scientia consultissimo aeque ac prudentissimo,
quem Archiepiscopus Musterium Roma acciuerat,
ubi piures annos aduocati personam jelegan^r, .tnar
gnaque cum lautte sustinuerat, cui non habens,
quem subrogaret, quandoquidem inter AUobroges, b
iicet in iegum ciuilium doctrina absolutissimos, non
erat , qui iuri Pontificio Romanorumque tribuna-
lium praxi operam nauasset, praeter Phiiippum
Chauallardum , eruditum sane hominem , et in Vi-
cariatus administratione satis uersatum, ad quem
tamen Archiepiscopus ex causis inferius recensendis
minime inclinabat.

Eumdem uicariatum trium Archiepiscoporum tem-
pore exercuerat Chauallardus, fueratque simui Mu-
steriensis Ecclesiae Decanus, cum nescio qua hono-
rum opinioue in numerum familiarinm Cardinalis
a Sabaudia adscribi uehementer cupiens, Vicariatu,
ac Decanatu relicto [non tamen sine annua, eaque
non parua nummaria pensione] ut sui copiam face-
ret, speratumque locUm facilius assequeretur, Tau- c
rinum petijt, ubi cum multos post dies, ac menses
operam se , atque oleum perdere animaduerteret }
omni famiiiaritatis spe deiectus, Musterium redijt.
Quare uicariatu quoque , et decanalu spoliatus ,
in contemptuin ciuitatis uenieas, passimque irrisus
quod, sicut est in Aesopo de cane, qni pro umbra

carnem amiserat, certa pro incertis reliquisset,
cum acris ingenij homo , nec uulgi morsus, dicte-
riaue ferre posset , nec inueniret , qua ratione iu
pristinam restitueretur existimationem, nisi recepto
uicariatu in eo totus erat , ut quod inconsulto ami-
serat, melius consultus recuperaret. Quod tamen
sine Cuffi Vicarij iniuria, quem Archiepiscopus
multis nominibus inter charissimos habebat , fieri
nequire non ignorabat. Sed ut quo tendebat quo-
gufpnodo peDUfniuet, cjlam primum carpere Cuffum,
cjalnanyut, m^dtre #ox, palam quoque maledictis
insectari, adeo ut Archiepiscopus stomachatus , nec
eum consuetis beneuolentiae signis, nec uultu , ut
aptea femijHarf pdfiittebat , eo magis quo uicaria-
tum , nec recte , nec decenter administrasse dice-
retur, praesertim proxime defuncti Berillicti Ar-
chiepiscopi tempore , qui ' ab uxoris , ciuiliumque
Magistrajtuum consuetudine ad pastoraiem curam
transiens, perpetuaque podagra detentus omnem
tribunalis auctoritatem in unum Chauaiiardum
contulerat. Quae quidem, cum ab eo non parum
Archiepiscopum abalienassent, non erat cur ex pu-
blica etiam causa alias industrius homo ad quodam-
modo contemptum ministerium reuocaretur. Sed
idoneorum ministrorum quibus id oneris digue im-
poneretur , cogente penuria , nec non discedendi
proxima urgente necessitate , quam frequentiores
Ducis litterae maiorem faciebant, Archiepiscopus, ut
quantum temporis angustia permittebat , Ecciesiae
suae disciplinam, sartam tectam, etiam absens con-
seruaret , facere non potuit, quin Chauallardi opera
uteretur , quibusdam tamen adiectis condkionibus ;
unde et officij dignitati consultum esset, et popufis
querelarum occasio auferretur, inter quas condi-
tiones praecipua fuit, ne ipsi uilum qualecunque,
ac quauis dc causa, inscio Archiepiscopo , conferret
sacerdotium.

12*1

Digitized by

Google

ANASTASII GERMONII

COMMENTARIORUM

LIBER NONUS

Creato uicario, ciuilibusque magistratibus nouo a
diplomate confirmatis , nempe Bailiuo ordirtario iu-
dice, appellationum item iudice, ac fiscali procu-
ratore cum inferioribus ministris populo bene pre-
catus, octauo calendas sextilis die Beato Jacobo
apostolo sacra, Musterio discedens., pridie earum-
dem calendarum Taurinum peruenit, uixque mu-
tatis uestibus, ad Ducem accitus adijt, a quo uerbis
perhonorificis, ac amantissimis susceptus , gratias ,
inquit, quamplurimas ago tibi [Princeps serenis-
sime] quod exilitatem meam tanti facias, ut me
Legati tui praerogatiua dignum censeas, sed quando
ego is non sum , qui huiusmodi tuae de uiribus
meis expectationi respondere confidam, ad grauis-
sima hispaniensia negotia tua sapienter gerenda
mihi uideor inutilis futurus, quorum exitum plau- b
sibiliorem, tibique gratiorem fore existimo, si ab
exercitatis , prudentibusque uiris, quos habes in
Hispania administrentur, nempe a generoso Prin-
cipe Victorio filio tuo , a Garesiensium Regulo ,
a Praeside Galleano, ab Isidoro, ac demum, a
Bernardino Bareto usquequaque ornatissimo mini-
stro tuo, rerumque Hispanicarum experientia insigni,
nec non ad ea, quae hodie nomine suo in aula
catholica diligenter tractari, tua maxime interest,
ualde idoneo. Archiepiscopo Duz, ut solet, sic hu-
manissime respondit : Multa sunt [ amice Praesul ]
a quibus Yictorius, tametsi ad magna negotia mi-
nime ineptus, cum sit fere alter ego, Regique Hi-
spaniarum, quo non ignoras, sanguinis uinculo con-

iunctus, abstinere debeat : Garesiensium Regulum
excusant iuuentus, atque ut ita dicam in arduis
rebus tyrocinium -. uir utique bonus est Galieanus,
sed qui facilius ciuilium legum nodos explicare norit,
quam iudustriae tuae committenda arcana mea,
quantum mea refert , et expedit recte administrare :
de Isidoro idem accipe, artis namque concionandi
confessionumque audiendarum bene peritus homo,
in publicis autem tractationibus extra monasticae
disciplinae claustra parum uersatus, quam sit mihi
profuturus, quodue consilijs meis auxilium afferre
possit, plane ignoro: Baretum Regi, Regisque mini-
stris, et magistratibus parum gratum esse multo-
rum consensu obseruaui. Quare [optime Antistes]
id oneris fidei, ac prudentiae tuae mihi omnino
imponendum fuit, ut cum tu rerum magistrae Ro-
mae moribus exploratis, tum priuatim", tum publice
operam tuam grauis, ac tibi constans, et curiosae
aulae, et mihi semper probaueris, quam officiorum
tuorum canente, ac referente me, laudem retulisti,
eamdem ex fiducia mea, qua te inter selectiores
amicos meos collocatum uolo, non modo nouis
operibus cumules, sed tuae quoque in me egregiae
uoluntatis, quem mereris, fructum aliquando, prae-
miumque percipias. Quod et aeque libens facio te
Hispanis ualde acceptum esse persuasum habens,
trito suadente adagio : si uis grata , mitte gratum.

Cui Archiepiscopus , uox haec [Princeps prae-
stantissime] utrum ab amicis, an aliunde ueniat,
non quaerendum modo puto : tautum dicam , quod

Digitized by

Google

ANASTASII GERMONII GOMMENTARIORUM LIB. IX.

io3o

mea in te obseruantia, amori in me tuo teclum esse a iudicio, ac bcoeficio deleta. Haec in me Oucis

non patitur : est enim genus amicorum , qui beue-
nolis uerbis, animo tamen alieno ita amicos laudant,
ut lacerent, ita liogunt, ut mordeant. Ego certe
quodcunque gratiae, uel aurae apud Hispanos snm
fortasse assequtus, id totum tibi, lectissimae uxori
toae Gatbarinae Austriacae acceptum refero. VoS
me cum eximio uiro Antistite Taurinensi, ac post-
modum Cardinali Ruuereo, Romam proficiscentem
Comiti Olinario tunc apud Summum Pohtificem
Hispaniensi legatione fungenti de meiiore nota com-
mendastis, unde ille deinceps me inter chariores
habuit, omnibus officijs nestro fauore dignum osten-
dit , ac tandem Siciliensium Prorex declaratus ,
Roma abiens successori suo Suessanorum Duci me

mirifica uolurrtas cum percrebuisset, Hispanos om-
nes, quorum Romae maxima semper est copia ,
mihi adeo beneuoios reddidit, ut tamquam hominis
illius nationis stndiosissimi, doinum meam semper
frequentarent.

Suessanorum Dhci in legatione successit Vilie-
nensium Marchio. Is non uulgi rumoribus, sed
ipsorum Hispaniensiunt Cardinalium constanti atte-
statione de meo in Regem , ' uniuersamque gentem
. Hispanicam propensissimo animo certior factus, me
semper unice dilexit, quodque Suessanorum Dux
inchoauerat, neo in Hispaniam redire coactus ad
finem perduxerat, traetauit ipse, perfecitque, ut,
scilicet curanle Rege Ecclesiastica septingentorum ,

pariter ita commehdauit, ut ornatissimo uiro ad- b ut uocant ducatorum pensione donaret ; licet [eo-

modum semper fuerim fanriliaris, ac mutto gratior,
postquam me Ducis Vrbinatum publicis negotijs
apud apostolicatn Sedem praeesse, glossisque, ut
uocantttr, ad septiraum Decretalium librum confi-
ciendis a piemente Octauo praefectum, intellexit.
Quapropter aeque ac Oliuarius existimationis meae
studiosUsimus , toto legationis tempore nihil omisit,
quod egregiam illius in me uoluntatem significare
posset. Eam oero non uulgarem Ducis propensio-
nem mirum in modom auxit, quam modo subij-
ciam ex eadein glossarum materia e re nata oc-
casio : nam cum ego Alexandri Sexti consutotio-
nemde noui orbis diuisione accurate perpendens,
a Castellae Regibus plns insukrura, et continentis,

dem Marchione pauio post in Siciliam discedente]
usque ad eius successionis Aitonensium Marchio-
nis tempora rei summa dilata fuerit, qui mei quam
studiosus fiierit non sine admiratione uniuersa aula,
cum non solum quodcunque de negotijs domesticis
ageretur, uel agendum esset, mecum familiarisSime
communicaret, uerum et regia ipsa grauiofa arcana
ea cum fiducia conferret, ut, si quid in gerendis,
uel perficiendis publicis negotijs difficultabs emer-
geret, me adiutorem adhiberet, officijs meis tribuehs,
quantum cuiusque, uel fidei, uel auctorilati tribui
res etiam magni momenti postularent, etiam in ijs
quae cum summo ipso Pontifice Paulo eiusque ne-
pote Cardinale Bnrgesio pro Rege suo ex occasione

quam • ex Pontificia sententia , liceret, occupatum c agi oporteret ; ac quandoque ad me conuersus ,

animaduerterem, abtataque propterea fuisse Lusir-
tanorum Regibus restituenda ; qoandoquidem iuste
possidere dicitur, qui, ut est in iure, auctore Prae-
tore, hoc est legnm auetoritate possidet, cum Duce
ex ipsius constitutionis tenore curiose examinato
rem communicaui, qui idem senUens, mathematicos,
ac cosmographos [quod ego quoque non omiseram]
de noui orbis situ eonsutendos duxit, petfens interea,
ne in ea scriptionis parte njterias pergerem. Con-
solti periti utrrasque Regis portione, ae Kraitibns
exacte dimeosis, qupdqne a ttie obijciebatnr, totam
probantes, in Aletandrini dipknqatts co**po9rtores
culpam ceotuterunt, qui rnm de noua «errarnm
parte ageretnr, mirnra n0n erat, si in locorum ,

haud raro euenit [ mi Germoni dicebat ] ut per
alium tractata magis ex sententia suecedant, quam,
si ab ipsomet, cuius ea perfici interest, tractentur.
Quare me in regijs negotijs per te agere lioet ,
quae, si ipse Regius Minister tentarem, Pontifici
forsitan molestus, atqne odi.es us essem, quod in te
easurum mirtime suspicor, qui proponens, quomodo
cum Rege catholicae fidei firmissimo propugnaculo
agendum sit, quaue uia singulari eius in Sedem
Apostolicam pietati ocCurrendum, quasi de bono
publico consilium aflerens amicus, et gratns pru-
denti Pontifici, ni fallor ralurus «tideris, cui maio-
rem in modum expesdit, tantnm Principera ad ea
efficia paratura habere, quibns cum Orthodoxae reli-

• aeftnkimpanloanteincOgnitornm corographia essent d gionis honore potentiorum contumacia obtundatur.

ballttcinati, qtram partem postea nauigantium, merca-
torum- Burdpaeorum praesertim, atqoe aduenarmn
frequpnthi latis9tme aperuit^ ae noh mjnns qaant
sit apnd-nes Europa caetfcraeque ahriqoidris orbis
pertesi, 'ttotissiniam fecuY'V« dici potest, quantnm
es ea d*r/getitia Dux' ceperit uoluptafjs. IJoc certe
nVeura' ejrga ltegem-9tnin>'{nt : ipse dictftabpt} msigne-
araoris- ^gumeTrtum 1 ^ eias ttnirfco W* tosecHt, ut
in HispHnram 1 plurima de me awian^ei" scripserit ,
quaequeJfecissem, et Regi ^et-Indioi cenwentas eon-
stftari}^'«(mp1^s4nits ^evbis sigmficauerit., phuieanm
mih* debeW- ipSmn >Regtem- .affirraans , quod ittiH
citae e«t<t|patidnis>, 4un*Casfcllae : , ta«'Hispaniarum
Re^ibUs! 'qW6»dattim#dol'lni»isla macula , meo ftterit

Longiorem, quam fortasse par erat [Princeps in-
uictissUne] tua me fecit humanitas r cnm etiam f dt
de mea cum Hisponis amiciriat^ s\ quae in aniinum
tuum irvepserity susptcionem deponas, eos namqne
beneuolos habere semper opportunura, semperque
conxmodum duxi, liei ob id nnum, ut ex ea opera
quara in rerom tuarum admiratkme Romae pone-
bam , vberiovem fructuua caperes, dnm potentissimi
Regis ministris cher«s, quae gerere», e re .tua fore
existimabam, nam •quod.adnme atrinet r nthil.asti-
quius habaiy habiturasoe sum, quam tibi'morem
gerere, tnea«i(]be im: te lopthnam. uohintaten» re

ipsa patefacete ; quare, et raihi obiatam pensitonem,
te inconsnlt»'.accipiendara nom putaui, quod tn

130

Digitized by

Goo

io3 1

ANASTASII GERHONIl

io3a

[magnanime heros] ita probasti, ut eo tibi gratio- a
rem pensionem futuram amantissimis nerbis dixeris,
quo pinguiorem : sed et addideris ubi me Hispanos
parcius remunerasse cognoueris, te, quod deesset,
large suppleturum , ut breui, et cumulate fecisti ,
uiam, scilicet apud summum Pontificem ad Taran-
tasiensem Praesulatum mihi liberaliter sternens,
cuius censu auctus [cum et aliunde statui meo sub-
sidij non nihil comparassem] non erat, cur de Hi-
spaniensi pensione aliquid cogitarem, cui plane
aures nunquam pracbuissem, si qune te Duce, at-
que auspice nuper assequtus sum, dum Romanam
aulam sequebar, habuissem, quare tuis in Germo-
nianos amplissimis beneficijs ita me addictum, ita
deditum, obstrictumque me putato [ Princeps opti-
me] ut quamuis erga Hispanos bene affectus , de b
beneuolentia tua nihilominus tuarumque rerum fe-
lici successu summe sollicitus, atque anxius, si inter
ipsos, et te aliquid disceptari contingat, ut, quan-
tum ad me pertineret, conditionem tuam meliorem
redderem, nihil reliqui facturus sim.

Cui Dux, qua solet uultus, ac uerborum huma-
nitate : Quando id mihi perspectum , et exploratum
est, nec dubito, quin tu [amice Germoni] omnia
mea causa uelis, te propterea ex chariorum numero
selegi, cui summa negotia, arcanaque mea com-
mendarem. Proinde, quae grauissimo suscipiendo,
atque obeundo muneri, cuius pondus fidei tuae
solum concredidi , conuenire duxeris , u*. absque
mora expediantur, eo magis curare ne differas,
quo ego ne tempus incassum teras, sed, ut quam c
primum uiam capessas, sedulo enitar. Interea, dum
ad iter necessaria parantur, ut plusquam semel de
rei statu colloquamur operae pretium fuerit; nempe,
quo, non tyro, uel nouus homo discedas, sed ijs
quae gesturus es, quantum tempora postulant, eru-
ditus, officio tuo, quoad eius fieri poterit, ex sen-
tentia satisfacias. Et uero ita factum est, toto enim
tempore ab illo die Taurini Archiepiscopus con-
stitit, hoc est, usque ad lertium nonas decembris,
fere quolidie non ad priuata modo colloquia Ducis
nomine accersitus, sed intimorum quoque, ac se-
eretiorum consifiorum particeps factus est adeo ,
ut perpauca eademque minutissima fuerint, quae
eo ignaro, atque inconsulto, acta sint, cui [ut be-
nignus Princeps existimare uidebatur] consiliarij d
partibus egregie perfnngenti, quas quinque esse
dicebat pietatem, scilicet, libertatem, constahtiam,
modestiam, ac silentium, mirum in modum confide-
bat, praesertim ob silentium cuius acerrimam custo-
diam in rebus magnis ualde necessariam esse ex
diuturna rerum gestarum experientia perdidicerat,
quippe taciturnitas ad ardua negotia perficienda
plurimum confert, unde ubique terrarum laudata,
imperata, in summo honore, atque usu, sed apud
Persas etiam inter numina habita.

Tandem, cum Archiepiscopum, et ad Legationem
recte administrandam idoneum, et ad discessum
uideret expeditum, nummorum aureorum quater
millhim uiatico donatum, totidemque pro annua

Legationis pensione ex Ocratensis sacerdotij censu a
Philiberto filio ei repraesentandis liberalissime im-
peratis, tertio nonas, ut praedixi mensis decembris
eiusdem anni abire iussit, qui absque mora Niciam
praemisso uiro nobili Hieronymo Capoblanco domus
praefecto cum copiosa supellectili, ac parte fami-
Uae ut hospitium pararet, ubi si hyemis inclemen-
tia nauigatio prohiberetur , quemadmodum anni
tempus exigere uidebatur, haberet Archiepiscopus,
quomodo maris tranquillitatem non incommode ex-
pectaret, ipse cum reliquis familiaribus , quadrigam
Mauritio Cardinaii Sabaudo accommodante , Cari-
nianum peruenit, ac postridie eius diei Sybilianum,
ubi a Hieronymo Muratore, fratribusque diuitibus,
ac splendidis uiris lauto, ac magnifico hospitio ex-
ceptus est, quemadmodum, et die proximo in oppido
Cunei a Balthassare Mocchia. Postera luce remissa
Taurinum quadriga, ut cuius, ob locorum inaequa-
iitates, nullus ultra esset usus, Limonum sereno
coelo superauit, cttraque tota mutata coeli facie per
Tendae montem, Italicorum omnium asperrimum,
imbribus, nempe niuibus, ac uentis infestissimum
iter continuandum esset, deliberabundus subsistit, an
scilicet, luto transire posset, donec locorum incolis
nullum instare periculum affirmantibus montem
ascendit, sed uix uno, aut duobus passuum. milti-
bus confectis, ecce tibi imporluna nix, simulque
uehementes uenti, qui equos, mulos, iumentaque
clitellaria prosternentes, ac disturbantes, uiatores
progredi non sinebant : sed et niuibus, quibus mons
semper abundat, pene sepeliebanl adeo, ut nisi
pagani malehabitis opem tulissent, plures inter
angustias, maximaque pericula procul dubio perijs-
sent. Archiepiscopus quoque licet eorumdem paga-
norum lacertis sustentaretur, immenso tamen uen-
torum impetu, niueque ac frigoris ui pene absorptus»
pendentibus undequaque a barba, capiUis, galero
ipsoque penulae capilio prae glacie concretis, plu-
ribus [ut ita dicam] candelis, in cauponulam pror
ximi montis uertici impositam se reeepit, ubi cale-
factus, madidis item siccatis uestibus, sellaque ite-
rum in Tendam delatus, ibi pernectauit Deinde
summo mane sequentis diei , post sacra peracta ,
Suspellum uersus mouens in oppido Surcij de uia
praudium sumpsit, idque ppaeter cousuetudinem :
nam quamuis Archiepiscopus , dum iter facit, ante
uesperam comedere non soleat, nihilominus, cum
mensam familiaribus suis, non carnibus tantura, ac
uolatUibus, sed piscibus etiam laudatissimis, quibus
fluuius ad oppidi radices praeterlabens, ualdc abun-
dat, instructam cpnspiceret, se continere nequiuit,
quin et ipse de piscibus abquid sumeret. Venit ergq
non priusquam uesperi SuspeUum, ubi a pluribus
amicis inuitatus, adhuc ad, quem diuerteret, animi
pendens, tulit casus, quae modo subijciam, non
minus admiratione, quam risu digna. Praeuenerat
Archiepiscopum etiam in moote Tendae existenlem
quidam sacerdos, atque enixe rogauerat, ut apud
se Suspelii diuerteret. IUe se excusare, quod aote-
quam Taurino discederet, plura sibi essent oblata

Digitized by

Google

io33

COMMEUTARIORUM LIB. IX.

bospitia. Cui sacerdos : cgo, inquit omnibus Suspel- a ascendit, cum lamen comitantes aegre ab Archiepi-

lanis praeferri debeo , quandoquidem non pauca ,
te auctore, Romae commoda assequtus, dignus sam,
qui prae caeteris istud abs te omnino impetrem.
Plura insuper addidit ea uerborum , uultusque con-
stantia, ut ad oblata suscipienda tandem Archiepi-
scopum flexerit, licet non defuerint alij, atque alij
smnmis ab eo precibus idem petentes, quibus ipse
respondebat, se facere non potuisse, quin grati
amici, qualem de hospitio acriter urgentem rehatur,
Hberalitati morem gereret, quaue ratione dictam
fidem falleret, prorsus nescire. Qni autem Archie-
piscopum inuitauerant, scientes, hominem illum
non habere, ubi, aut quomodo tantum hospitem
decenler collocoret, fere stupidi rei finem, taciti-

scopo diuetli paterentur, uixque redeundi consilium
caperent, praesertim Prior, qni plures annos Romae
moratus, illic transacta, uisa, et obseruata summa
cum uoluptate narrabat, subinde obsecrato Archie-
piscopo, ut ex Hispania renertens, ad aedes suas
recta proficisceretur, alioquin, se, pntremque, ac
Riccios omnes gentiles suos ab eius memoria, ac be-
neuolentia omnino excidisse existimaturum, quando
etiam serenissimus Allobrogum Dux, ac filij Suspello
transeuntes, non alibi, quam in domum suam di-
uertere solerent. Cui Archiepiscopus gratijs actis,
ita se facturum recepit, utque alias dicturi sumus,
etiam praestitit. Scalenae, quod inter Suspellum,
Niciamque oppidum interiectum est , prandium

que expectabant. Interim is praecurrens Suspellum, b sumpsere eius familiares, ubi pyra mirae n.agnitu-
ttt uidebatur, excipiendo Archiepiscopo necessaria dinis, ac saporis, uulgo Bergamota nuncupata, qui-
paraturus, appropinquanti obuiam factus, non in bus donatus fuerat, Niciam deferri iussit, quam
domum suam , qnando nec tugurium habebat , sed quinto idos eiusdem mensis ingressus, cum ciuitatis
ad sororis humillimam cauponam sub uespernm eum Antistite Francisco Martinengo, obuium babuit uni-
deduxit , temeritntem inuitantis loci incolis stoma- uersum Canonicorum Collegium , nec non plurimos

chantibus , atque irridentibus : quandoquidem rusti-
canorum tantum hominum, mulionumque illud erat
diuersorium. At uix casulam ingresso Archiepiscopb
allata sunt magno amicorum concursu perdicuin ,
turdorum , coturnicum , pullorum , gallinaceorum ,
atque id genus uolatilium, nec uulgaria, nec pauca
esculenta, ac generosissima poculenta cum magna
suauissimorum fructuum oopia, totque aKa pretiosa
cibaria ; quae ingenli hominum numero pascendo

ex primarijs ciuibus, ipsosque Consules, qui adre-
ligiosorum Praedicatorum Coenobium diuersurum
deduxerunt, locum sane, non minus situ, aerisque
temperie, quam arte, ac cultura laudabilem, quemad-
modum ipse hospitij amoenitate delectatus, Taran->
tasiensibus suis per litteras significauit.

At dum discessum adornat, atque ut ita dicam,'
intra pauculas ^pras se iu uiam dare cogitat, plu-
rima cum animi molestia nuncium accepit, Catho-

sufficerent Coenauit hilare Archiepiscopus , mensa- c lici Regis oratorem eodem die, quo ipse Niciam ue-

que sublata, loci prior Riccius una cum patre no-
bili, summaeque dignitatis uiro enm impense oraf,
ut quando apud se coenare noraisset, in domo sua
saltem dormitum iret, ubi meiius, et commodiuS
noctem esset exacturus, quam ubi coenauerat. Non
recusauit Archiepiscopus, siout nec coenam recu-
sasset, si in uaferrimi sacerdotis animutn aliquan-
tulum penetrasset, cuius .calliditatem eo minus su-
speetam habere debueratj quo magis amieorum
muueribns.se non solum aequaturuinj sed cum multo
hospitum quaestu ooenae jmpensatn longissime
superatunun , non dubitabat. At ( mirabile , dictu ]
eutn postridie discessisset, sine sacerdote, sjue eiua
soTore tabernae domina hesternae coenae pretium

nerat, triremibus Hispaniensi eius nauigationi de-
stinatis e Niciensi portu Sauonam uersus soluisse,
ttt apud Allobrogum Ducem Legatum acturus, com-
modiore inde nia Taurinem peteret. Quo utique in-
commodo eo magis affectus est, quo non modo tri-
remium reditum oportuit eum multos dies praesto-
lari, sed etiam reuersurum, quem res postulabat,
usum habere non potuit. Nam Villae-Francae por-
tum ingressas uehemens repenle cohorta in mari tem-
pestas ita detinuit, ut ultra propinquum Januarium,
quo. teropore mitiore coeli slatu, ac minore peri-
culo nautae uela pandere solent, plures menses
Nieiae coosumpserit absque ulla spe discedendi, uel
tnto nauigandi. Interea, tum ciuium, tum aliorum

petentibas, plus solutum est, quam in qnanis insi-» ^ amkornm consuetudine fruebatur , inter quos Ni-

gni caupona soluendnm fuisset. Id Archiepiscopo a
domu» dispensatore in itioerte nunciartum talem com-
Bftoutt cachinnnm , ut, qat aderant in risnin panter
efiusi ualde aairarentur tantum hominem ab homun-
cietw Samm ita deiusum , unde Bocoatins, ••aot Strapa-
rohi, au* Joannes Baptista Gynthius festiuae fabulae
componendae materiam sutnere potuissent.

Postridie, cum audita Missa, pedibus iter ingres-
Mun Niciam uersus Riccij alijque oppidi primores
comitarentur, ipseque post- aliqaankun niae, emen-
snm ut domnm redjrent, tum uultu urgeret, tum
nerbis amantissimis pluries hortaretar, neo propterea
quidquam proficeret, ne honestissknovum cmium
officiosa hnmanitate -abnti mderetur 5 tn equum

ciensibus finitimi Genuenses statim ab eius ad-
uentu perdicum, pullorum, pipionum, turturum ,
optimi cAsei, fructmimque sapore, ac forma exquisi-'
tifibiBJOrnm muneribus onusti, dulcique oleo uirgi-
neo mmetipalo , uinis insuper generosis Taigensibus
praecipue, non mmus pretio, quam snauitate, ma-
gni in Italia nominis, nec non uarijs selectioribus
piscibtts massyiicisqne , medicis, ac ingentis cras- 1
situdinis citreis malis, pompeiana item, seu cypris
a floribus uulgo nuncupata brassica , quanti ettm
facerent, demonstrabant. Eaque fuit talium amicorum
Kberalitas, ea in Archiepiscopum charitas , atque
prOpensio, ut qttinque menses Niciae commoranti,
non soiitm nihil obsonij emendum fuerit, sed abun-

Digitized by

Google

io35

ANASTASII GERMONII

io36

dante penu, ex his quae in dies residua erant,
plurima in sacrarum pirginum, pauperumque reU-
giosorum coenobijs distribuerenlur. Consules iti-
dem, quale erga nobilem hospitem esset ciuitatis
studium laudatissimis uinis , magnaque uolatilium
copia largissime ostenderunt.

De Niciensibus antea audiuerat Archiepiscopus ,
ct Romae, et in Subalpinis agens, quod hilarem,
iucundamque ducerent uitam, quod inter iuuenes, et
innuptas uirgines multa absque probro intereederet
familiaritas, quod ciuitas uoluptatibus, ac delitijs
afllueret, quodque taudem riderent omnia. Sed cum
res aliter se haberet tum temporis , quo Ule Niciae
morabatur, essetque populus totus in squalore, et
luctu, nihilque fere aliud, quam lamenta, ac la-
crymae ubique exaudirentur , quaerenti tristitiae
causam, responsum est, paucis ante diebus moerori
publico materiam dedisse ciuium perditissimos, qui
personati cum barbulis, tintinnabulis, otiosorumque
hominum [mirabile dictu] circiter sex millium gregi-
bus eos sequenlium, quoue irent, aut quid face-
rent penitus nescientium per urbem usque ad no-
ctem petulautissime excurrentes, ad cuiusdam tabel-
lionis domum cum perueoissent, effractis foribus,
priuatisque ac publicis actis, inslruuoentis aduersa-
rijs commentarijs, scripturisque omnibus ahlatis in
puteum ante eamdem domum in uia positum abie-
•cerant. Quo sane facinore, quoniam Priucipis con-
tumeliam, atque adeo rebellionem spectare uideba-
tur, Dux maiorem in modum perturbatus nulla in-
terposita mora, Niciam misit, qui suprema cnm po-
teslate de re tola diligenti quaestione habita , atque
in ius uocatis tanti sceleris suspectis per tormenta,
aliaque eruendae ueritatis instrumenta, quos uel
contumaces, uel delicti conuictos reperiret , meritis
afficeret poenis. Verum Iudice recti ministerij can-
cellos identidem egrediente, immo acrius quam par
uidebatur, reos urgente, adeo ut etiam qui in nuUam
criminis suspicionem caderent, in GaUiam Narbo-
nensem , aut in Liguriam abierint, tercentique ,
ex ea iuuentute numerarentur, qui ad effugiendam,
quam uocabant, duri hominis pertinaciam, exilium
sibi elegerint uoluntarium, nec erat quodammodo
inter Nicienses famiUas, quae ex filiorum, fratrum,
nepotum, aliorumque charissimorum absentia gra-
uissimam molestiam, atque incommodum non sen-
tiret, quodque peius erat non sine sapientiorumdu-
bio, quod ciuitatis fides, tametsi satis probata, ex
ep casu a Principe in crimen reuocaretur. Goosuks,
atque Episcopus rem totam cum Tarantasiensi Ar-
chiepiscopo communicarunt, consilium, atque auxi-
Uum petentes, unde contaminatae publicae innoceu-
tiae scrupulus [si quis iniectns appareret] e Prin-
cipis animo euelleretur. Quibus ille, ne animum
desponderent , fiduciae plenus, iussis se pro uirili
parte afflictis adfuturum promisit, statimque re ipsa
praestitit.

Litteris enim ad Serenissimum , ClementUssSr 1
piumque Ducem datis, magno se ui angore, ao sor-
dibus iacentem, alias iucunditate, ac laetitia bftjuen-

a tem Niciam olfendisse siguificauit , ciuium nempe
nequissimorum proteruia, qui citra omnem populi
culpam, publicam quietem misere perturbassent, non
Ut in Principem peccarent, sed utodiosum, priua-
tisque inimicitijs infamem hominem ulciscerentur.
Quem tamen improbum conatum profecto repres-
sissent Magistratus, si in omni memoria inauditi, ac
forsitau a nemine cogitati sceleris ullam, uel mi-
nimam suspicionem habuissent, immo et facinoro-
sos, quos potuissent in potestate habere, uita igno-
miniosa priuassent. Proinde quando uniuersam ci-
uitatem paucorum audacia uexari, alieniue delicti ab
innocentibus poenam exigi aequum non erat, Ni-
cienses Ducem supphces orabant, ut rigidoreuo-
cato ministro , si quam contra eorum fidem conce-

b pisset, opinionem deponeret, quo iuuenibus in pa-
triam redire liceret, ne spe ueniae frustrati, immo
diffidentiae imminentiumque periculorum metu con-
tra propriam conscientiam, uinculumque obedien-
tiae, quo erga naturalem Principem obstricti erant,
arma sumerent, ea scUicet arma, quibus aduersus
Sabaudiensis domus hostes eorum maiores ciuitatis
muros magna cum laude pluries defenderant, quo-
rumque armorum usus Ducis arbitrio totus iure re-
seruatus, plane portentum fuisset, si ex longissime
remota causa, uia ad patriae perniciem hostibus
patefacta, alio quam deberet, conuerteretur. Lenitate
opus esse, Ducemque se cum sibi subiectis gerere,
quasi parentem cum liberis, oportere. NibU Pria-
cipi utilius, quam matura ad ignoscendum pro-

c pensio. Clementia [ ait Seneca ] in quamcumque
domum peruenerit, eam felicem, tranquillamque
praestabit, sed iu regia quo maior, eo mirabilior.
Et alibi: Clementia non tantum honestiores, sed
tutiores Principes praestat, ornamentumque impe-
riorum est simul certissima salus. Si tumultus au-
ctor apparuisset, coercendus, excutiendus, punien-
dus, ut sui similibus exemplum esset Dum iu pau-
cos enim animaduertitur, in metu, atque officio
omnes continentur, uniusque improbi suppiicio,
multorum reprimitur improbitas, tum poenae pe-
riculo, tum etiam quia multitudo leuitate sae-
pius, quam iudieio, pecudum more, etiam latente
causa, praeeuntes, utcumque id cadat; facile se—
quitur, unde eonsilium, rationemque casu, alque

d opinione uinci plerumque contingit. Humanissimo
hoc officio obtinuit Archiepiscopus, ut per senato-
rem Gromum a sapientissimo Principe Niciam mifl-
sum pubUea fides , quetBadmQdum ees ipaa postu-
labat, afiUqto populo oonstaret, exceptaque facinoris
auctori [si aliquando detegeretur] irroganda poena^
omnis pubUcae offensae memoria, omnisque suspi-
cionis materia prorsus deleretur.

Hoc aecepto nuncie, mirum. quantum uniuersa
ciuitas ceperit laetitiae^ quanta exultauerit alatrita**
quibusue summi gaudij uocibus, et gr.aujs interces-i
sorem sit suum prosequta, quem propterea «ibi
perpetuum protectorem designauit. HUaritatem a«e
xit iu Dominioae Epiphaniae festo die. Serenissimi
Dueis aduentus, qui cum adsacram se se BeaWsi-

Digitized by

Google

COMMENTARIORUM LIB. IX.

io38

mae Virginis Montis Regalis aedem conferre uelle, a
citoque Taurinum reuersurum, dixisset, cum pau-
cis aulicis ijsque [ quoniam se non iongius ituros
crediderant ] rebus quotidiani usus non bene instru-
ctts, Niciae improuisus apparuit, suis tamen stipa-
tus utriusque militiae praetorianis , septingentisque
Hcluetijsffere omnibus ueteranis, nec non sexcentis
Subalpinis militibus, quos in inferiore arcis parte
in statione collocauit. Posfcero die Dux cum Ar-
chiepiscopo deliberauit, iram eum in Hispaniam il-
lico discedere , an Principem Victorium Ducis filium
ab Hispaniensi aula Niciam proxime appUlsurum op-
periri expediret. Quod Archiepiscopus cito abiret,
suadebat regij legati, quem diximus Sauonam na-
uigasse, nuperrimus aduentus : quod autem Victo-
rium expectaret, neeessarium uidebatur, nt, quae b
ab itlo cum Rege aeta, quoue loco negotia reliquis-
set, edoceretor. Sed rem altius repetamus.

Gum • Altobrogum Duces in Montisferratensi du-
catu ius habere a tmdto iam tempore uiderentur,
Palaeologis praesertim antiqnissimis illius Ituliae par-
tis dominis extinctis, quam quidem partem orca-
sione matfimonij inter Federicum Gonzagam pri-
mum Mantunnorum Ducem , ac Bonifacij Palaeologo-
rum postremi sororem Margaritam contracti Man-
tuani possidebant, orta controuersia inter eamdem
Margaritam, AHobrogumque Ducem Carolum ho-
die dominantis Garoli Emanuelis paternum auum de
eiusdem Ducatus dominatione, Carotus Quintus Cae-
sar, siue iudices ad huius causae decisionem ab illo
delegati, praetermissa proprietatis quaestione, quam c
petitorium uocant, de ea quae possessionem spectat
pro Margarita sententiam tulere petitorij cognitione,
qua ius possessorium absorberi , et extingui , aiunt
iurisperiti, in sequentem annum reiecta, quod ta-
men, nec factum est; seu quia eiusmodi titibus
finis uix imponi soteat, seu quia Carolus auctor
eodem fere tempore a Francisco Galliarum Rege,
quamuis ex sorore nepote, uniuersa prope Sabau-
dica possessione spoliatus, atque in Subalpina tuenda
prouincia molestissimis bellorum procellis diu iacla-
tus, quia in sororij Caesaris partibus permansisset
de rerum summa potius quam de prosequenda lite,
necesse habuerit cogitaf e. Carolo Duce uita functo ,
unicus eius filius Emanuel Philibertus, recuperatis, .
quae temporum iniuria pater amiserat, suisque po- d
putis tranquillitate restituta,nihil potius habuit,quam
curare, ut pendens de Monteferrato disceptatio, uel
transactione, uel atiquo concordiae genere, uel etiam
iudiciaria decisione, quam primum definiretur [ut
ehis ad Guiltelmum Mantuanorum Ducem, et ad
Maximilianum Caesarem datae - litterae clare testan-
tur], nec non quod Caesarei iudices unius anni
spatio se facturos promiserant, post fere quadra-
ginta tandem praestarent, quandoquidem nec Ita-
liae pacis otia sua causa perturbari Princeps pru-
dentissimus, nec proprijs armis sibimet ipsi ius fa-
cere volebat: quod tandem facere coactus uideba-
lur, nisi de rei statu attentissime deliberantem uita
defecisset. Eo mortuo, Garohis Emaunel filius, pa-

ternorumque, lum iurium, tum uirlutum haeres,
nunc regens, cum ad causae progressum, quantum
oportebat, animum sedulo adiecisset, a Mantua-
nis Principibus saepius per litteras contendit , ut
uet iudicum calculo , uel quod facile existimabat ,
iuri consentaneis, et aequis condilionibus Montisfer-
ratensis quaestio ad finem perduceretur. Quem licet
tlli pariter cupere uiderenlur, inler eos lamen ni-
hil unquam conuenit, nihil itera, unde dimcultntes
explicarentur, unquam intercessit. At lite, ut diximus,
hoc modo suspensa de concordia intcr discordes per
nuptias concilianda inito consilio, fuit Allobrogum
Ducis filia natu grandior Margarita Francisco Man-
tuani item Ducis filio in matrimonium collocata,
quo quidem nihil ad bonum rei exitum opportunius,
nihilue ad impendentium malorum iliadem auerten-
dam, aptius forsitan accedere poterat, quando af-
finitatis nexu, dotalibusque pactis terminum dissen-
sioni constitutum iri sperandum erat, cui ipsa afli-
nitas, dotalesque ipsae conuentiones alias primam
dissentiendi occasionem dederant. Quod si adbuc
emergeret, unde exoptatam trauquillitatem diferri
contingeret, non tamen diflidendum, qnin inter
eiosmodi arc^issimo sanguinis uinculo coniunctos ,
uel aliqua transactione, uel quietis sludio, uel liti-
gandi satietate, uel etiam bonae famae cura, pax
ulrinque ualde neccssaria, tandem conslaret. Sed
prudentum spem fefetlit inde ad paucos dies pii-
mum matris, tleinde paulopost patris quoque Fran-
cisci improuisus interitus, qui et nuptiarum filio
axictor fuerat , et dotales conditiones , unde omnis
quaestionis materiam tolli certum erat , prudens
subscripserat. Quin, et, uix parentum funeri iuslis
solutis, sponsus ipse e uiuis ereptus, unicam tan-
tum filiam anniculam reliquit. Hinc nouus dissidij
fomes, hinc nouarum iniuriarum, querelarum, per-
turbationum copiosa seges, hinc tandem noua, ac
netere deterior animorum alienatio , dum Ferdinan-
dus Cardinalis Francisci fratris successor iiix Mar-
garitae uiro orbatae ad patrem reuerti permissae,
non mbdo dotem non reddidit, sed retenta apud
se Maria nepte, quasi eius educalio non ad auum
Ducem Allobrogum , quemadmodum legibus cautum
erat, sed ad se pertineret, dotem uiduae, matri
filiam, auo neptem negauerat : sicque tantum abe-
rat, ut de Monteferrato restituendo , uel de contro-
uersia componenda , uel de conucntionum ciun Duce
Vincentio initarum aliqua obserualione quidquam
tractari, aut sperari posset,' quod polius nullum
amplius ad reconciliationcm remedium superesse
uideretur. Duci nihilominus Allobrogum, etsi bellicoso,
ac Cardinalis asperitate lacessito, neque ui experiri ,*
neque hostile aliquid mofiri uisum [quod posl tot annos
frustra expectatam, deploratamque concordiam uix
quisquam atius fecisset ] immo qua solet, pruden-
tia, et magnanimitate, per litteras , per legatos ,
per proprium natu maiorem filium Victorium plu-
ries Cardinalem monuit , excilauit , rogauit , ut Mar-
garitac dotem restitueret, filiamque habere permil-
teret, quo Monlisferratensi negotio opporlunius

Digitized by

io39

ANASTASII GERMONU

io4<>

deinde Gnis imponi posset. Id cum se facturum a qui eum in Italiam cito redire uehementer suade-

Mantuanus Dux promisisset, mox negasset, uariusque,
et inconstans subinde in omnibus inueniretur, Al-
lobrogum Dux nouis, nec non grauissimis iniurijs
irritatus, prorsusque concordiae, ac transactionis
desperatis conditionibus, in eas se impulsum angu-
stias animaduerlit, ut quando nec deliberationi lo-
cum fere ullum sibi relictum uideret, lite sajua,
litisque reuerentia, ad arma necessario confugien-
dum esset. Quod Joanni Mendozae tunc temporis
Insubrum praefecto Princeps Victorius significauit,
quo Vercellis reuerso, pater/Cardinalis mobilitatem
stomachatus cum exercitu Montemferratum ingresr
sus, illico Tridinum, Albam Porapeiam, Montem-
que Galuum munitissima oppida, atque arces, prae-

bant ; prudentissimus tamen adolescens longioreiB
patientiam causae suae summopere projfuturaro per-
suasum habens , meliusque paternis rationibus, annn-
culi iussionibus obtemperando , quam discedendo ,
consultum iri existimans, noluit discedere. Guraqne
a publicis curis uacaret, ad pias exercitationos
conuersus, ut cum sacro negotio profanuro otiuro,
quo abundabat, commutaret , ad BEATISSIMAE
VIRGJNIS MONTISFERRATI delubrum se se
contulit, ubi quasi unus ex monastici instituti
alumnis , qui coenobium illud incolebant , quam-
cumque ipsi, uel diurnam, uei nocturnam in di-
uinis laudibus operam impendebant , eamdem egre-
gius Princeps , et imitabatur , et magna cum pie-

ter alias nonnullas, non prius quodammodo oppu- b tate, ac dihgentia, Eremitarumque adroiratione ,

gnauit, quam expugnauerit : unde, quam breui
reliquas ipsuraque uniuersum Ducatum in suam po-
luisset redigere potestatem, rei exitus demonstra-
uerat. Quod et modico negotio fecisset, nisi poten-
tissimi Hispaniarum Regis auctoritati maioribus
repressis conatibus , iam partae uictoriae , non equi-
Jem gloriam, sed uberem fructum eximia animi
constantia concessissel, aut , \\\%\ in ipso operis fe-
liciore progressu eam sib» praespripsisset Jegero , ap
inoderationem, ut ab armis prius discedendum esset,
quam Italiae [quod consequens erat] forsitan et Eu-
rspae tranquillitatem turbasse utrumque crederetur,
si qnotnodo uicerat, pro iure suo uictoria uti uo-
luisset.

peragebat , caoonicarum , ut uocantur , horarum
precibus, cum ipsis semper in choro assistens,
semperque attentus , ac si quod sponte , et reli-
gionis ergo faciebat, ex christiani praecepti neces-
sitate facere cogeretur.

Interea dum ipse coeiesti pascebatur cibo , in
Hispania de locorum restitutione , aut difipositione
in Italia agebatur , haudquaquam Allobrogum Duce
renitente , dum tamen nihil restitueretur , prius-
quam institutae disceptationis dubia omnino sol-
uerentur , ut si pro eo sententiam cadere contin^
geret , perpetuum Mantuanorum Duci silentium
imponeretur; prudenlissimo sane, laudabiiique con-
silio, si Aiiobrogum Ducem sincero animo certum

Dum haec gerebantur , Paulus summus Pontifex, c iucrum inccrtis casibus exponentem , siue publica

per Referendarium , quem uocant , de Maximis
quasdam concordiae conditiones Duci proposuit ,
quibus ipse auditis , atque examinatis , se ad pacem
propensum disertis uerbis professus est , praecipue,
ut Sanctissimo Christi Vicario , quam debebat re-
uerentiam , re ipsa probaret. His ita se habentibus,
Victorium in Hispaniam misit , ut in quo statu res
essent , ac quam inuitus arma sumpsisset , soro-
rium Regem doceret , quodque fecisset, se , pec
temere, nec inconsulto fecisse aulae quoque regiae
proceribus politici praesertim conuentus , de statu
uulgo nuncupatis, consiiiarijs ostenderet. Verum
quoniam Regis regiorumque ministrorum ammos
aduersarij contra Allobrogum Ducem summa indu-

[ quod uix credibile est ] siue priuata depositarij
fides minime fefellisset. Namque Praefiectus Men-
doza , uel proprio marte , uel regio iussu acceptis
locis nulla conditionum , quibus ea deposita fuerant,
habita ratione, proximo a depositione die bonis ad-
mirantibus Mantuano Duci eas ipsas arces tradere
non erubuit. Quo plane factum est, ut sibi libe-
randae fidei , ac rei depositae restituendae facultate
praecepta eidem Duci concordiam quaerendi, et
de controuersia aliquo modo sedanda, necessitatem
simul eripuerit. Quam tamen potius destitutionem ,
ne dicam perfidiam , quam restitutionem sapienter
factam iactare Hispani homines , ut scilicet [ quo-
modo ipsi iudicabant ] belium ab Italia auerteretur,
stria occupauerant , iamque Mendozae mandatum d diuturnique dissidij extra armorum periculum finis

fuerat , ut nulla Ducis accepta excusatione , ei
statim bellum indiceret, nisi iile pedem referref.,
ac nedum arma deponeret, sed etiam nisi arces,
locaque alia occupata Duci Mantuano absque mora
restitueret , uel penes ipsum Mendozam deponeret,
quo postea meliora iura habenti , non militari stre-
pitu , nec apparitoris opera , sed ab ipso deposi-
tario , nulla interposita difficultate , pacifice , trade-
rentur. Simul Victorio statim atque Barcinonem
appuiit, Regis nomine interdictum est, ne prius
Madritum uersus iter aggrederetur, quam de resti-
tutione , aut deposilo facto , constaret. Quod tametsi
durum, ab omnique ratione alienum Regis ex so-
rore nepoti uidebatur , erantque ex eius fainiliaribus,

tandem inueniretur, quasi omnium saecuiorum inau-
dito miraculo ; < offensione beneuoientiam , fraude
fiduciam , insidijs securitatem conciliari exploratum
esset. Quin etiam Praefeetus Mendoza , quasi Man-
tuanorum Ducis consilium explorasset , ad AUobro-
gum Ducem scripsit , illum , non modo probaturom
arbitros , ac de arbitrio Medtolani constituendo
nthil refragaturum , uerum, et missurum iegatos
cum Aliobrogicos quoque ad causam definiendam
iiluc missos fuisse inteiligeret. Dux, acceptis litteris,
quamuis minime ignoraret , non minus pericuiosum,
esse cognitam perfidiam experiri , quam ignotam
fidem tentare, tanta nihilominus Catholicum Regem
colebat obseruantia , eoque erga bonum publicum

Digitized by

Google

ro4>

COMHKNTARtORUM LIB. IX.

swdio flagrabat , ul quae< a Prae&cto afiferehantur, a
tamcpmm ex, ipsiua- Regis ore proficiscerentur , ut
uera rion saianta Minerua, probaret. Regis inquam,
eui nihil saactiha , nibilue religtosius , aut magis
regtua» setnper fnit , quam datam fidem seruare ,
eb censtanlissime liberare, a suisque nec uiolari ,
nec.inegKgi uUoimodo permittere. Quocirca ne ex
mora de; iiratidnum suarum iniquitate suspicio in-
terdederet , wtque , et in ItaUa, et ubkrae gentinm
testatum esset per se minquam stetisse , quin de
Montisfiercati: dommattone, ael trausactione , uel
etiam iadiciario calcuia r lis abscrae armis termina-
netnr , aon aolum arbitrio libens aures praebait,
sed euam de eUgenchs, quos Mediolanam mitteret,
tam htterarum mdustria , tmn rerum experientia
pcobaAis. liiris , qntbns tantae causae • pondns tuto b
committeretur ., sedulo cogLtans; non . conteatus in-
signibus Subalpiai Senatus iurisconsultis, Augnstae
Taurinorum tunc temporis uitam degentibus, ettam
Aliobcogini primarium P.raesidem Antonium Fabrum
amoibms numeris absalutiasimuxu nirum, Taurinum
aocecsiuit , cuies uirtutes silentio praetereo , ne
laudes, quas aetate nostra iUe, ut tta dicam ,
iurisperiternm phenbx, eximia tibi doctrina compa-
rauit, laudatione mea minuantar. Iamque dum
Faber. cum collegis ab Duoe selectis Mediolanum
profectucus , iter adornabat , ecce tibi nnncins affe-
rens, Mantuanos suspectum declarare locum ar-
bitrq , suspectos arbitros , suspectum tempus , su-
specta denique omnia. Ynde , cum pene sopitas
difficultates reuiuiscere , remque ad arma spectare, c
inopinatas casus iudicaret , eruditissimus Faber ,
quod luerbis coram arhitris, nt constitutum fuerat,
conficere nequiuit , feUcisstmo perfecit calamo , acer-
rima edita disputatione , qua , tum solida doctrina,
sententiarumque grauitate , tum mira methodo, ac
stilt etegantia , legum , ac dissentientium inter-
pvetum opinionibus conciUatis , dnbijsque solutis ,
Principem suum uerum Montisferrati Dominum
urgentissimis argumentis adeo probauit, ut non
minus arguentis industria commendatione digna
sit, quam tanti uiri patrocinio bona Ducis causa
indigeret, qui Hispanorum armis lacessitus, quod
Faber scriptis, ipse armis , ac fortitudine compro-
bauit^ non modo enim se ab eorum ualidissimo
exercitu inuictum praestitit , sed eo etiam spectante d
antea Montisferrati loca subacta penes Mendozam
depostta , Mantuanorumque Duci , ut diximus resti-
tuta, qua felicitate ea ceperat, breui recepit,
nonnullaque alia incendit , et solo aequauit.

Sed iam ad id , unde digressi sumus, reuertamur.
Instante ab Hispaniensi aula Yictorij Principis re-
ditu , Dux Archiepiscopum nunquam fere a latere
suo discedere, uel diu abesse patiebatur, absentem
ad.intima consilia uocari iubebat , ac grauissima
quaeque cnm eo communicabat. Sane optimum
Principem minime iatebat, eum sapientissimum
dici, qui ex proprij ingenij fonte sibi necessaria
haurire possit; simul tamen non ignorabat pruden-
tum consilio formari , atque augeri sapientiam , si

quidem sapiens consilia audiens [ait Salomon in
Prouerbijs } fit sapientior , omniaque scire non
posse Principem Ucet summe uigilantem , huma-
numqne intellectum , magnarum rernm sme adiu-
tore capacem non esse, certins est, quam ut km-
giore oratione indigeat. Magna negotia [inquit
Patereulns] magnis adiutoribns egent, atque ideo
raro eminentes niros non magnis adratoribos ad
gubernandam fortunam suam usos comperimus.
Fama per eos dies percrebuerat , Gondaeum Prin-
cipem non parum a GaUiarum Rege Ludoaico ab-
aUenatnm, omnesque pene Regni proceres et se
specie recti adiunxisse , ut cum nec Regno nec
Regi [ qnemadmodum ipst arbitrahantur ] GatheUci
Regis filiam uxorem ducere expediret , toto conatu
fere iam conciUatas nnptias distnrbarent , omnibus
propterea officijs Allobrogum Ducis auxiUo implo-
f ato , quo finitimorum incommodis , ac pericuUs
expensis, tpse quoque ad inauspicatum connubium
enertendnm accederet Quamobrem Regina, quontam
regi filto , qnem tunc in potestate habebat , plari-
mum damni inferri promdebat, si tantus Princeps
in eiusmodi foedere nomen dedisset, eum ad Regis
partes , et suscipieadas , et tuendas magnopere in-
uitabat. Proinde quando rem in aneipiti, uersari
apparebat , ad quam partem inclinarent Ducis con-
siliarij, ignorabant. Etenim Regina mulierum per»
spicacissima , ut fere sunt omnes Mediceae gentas
foeminae , regnare cupiens , nihil sibi ad domina-
tum magis conducere existimabat, qnam Hispados
beneuolos habere, quos sobs , fiho Regis adhuc
puero , Regnum GaUicanam perturhare , et scin-
dere posse, persuasum habebat, reique puhUoae
propterea phirimum interesse in Hispanoram ami-
citia permanere: quin et affinitatis nexu beneuolen-
tiam cuui Rege , regiaque domo stabiUre , ut eo
insuper accedente uinculo , nuUum sibi Gallia
deinceps ab ea parte metueret nouitatis periculum,
quo se alias , et dici, et non parum laborasse non
sine animi molestia recordabatur. At quoniam sicut
maris tranquillitas , uentis agitata in tempestates
erumpit turbulentissimas , ita , et inconstantium
ciuium priuatae tantum commoditati studentium
malis artibus fit , ut modo hoc , tnodo illo publici
boni colore , publicaeue, aut salutis, aut digni-
tatis praetextu, sub charitatis clipeo populi quies
concussa , in perniciosas tandem desinat seditiones,
monstrosas calamitates, ac quandoque nanfragia,
ipsaque reipublicae funera. Hinc ipsos Hispanos,
immo ipsam Reginam, ut uiro e uiuis snblato, Ca-
tholico Regi nuberet, in eius nece partem habuisse
suspicio fuit, immo atrocissimi facinoris utrosque
auetores extitisse [quod utique incredibile uideretur]
Hispani praesertim Regis coniuge tunc uiuente, licet
illa postea mortua, haec ad nuptias illas uehe-
menter aspirans , multum industriae posuerit , ut
quem cupiebat, exitum baberent. Sed frustra : aliter
enim Hispanis uisum. Non tamen abnuerim, cum
Rex Henricus natu grandiorem filiam AUobrogum
Ducis item filio Victorio uxorem destinasset, ipsas-

131

Digitized by

Google

io43

ANASTASII GERMONII

1044

que conuentiones nuptiales subscripsisset , ipsam a
uiduam mariti uoluntati non esse obsequtam ; eo
namque moriente , nec pacta seruata sunt , nec
Regina, ut seruarentur, operam dedit, forsan [ut
curiosi interpretantnr ] erga Allobrogum Oucem
male affecta , quod alias ei a patre magno Hetru-
riae Duce cum ingenti auri ui in matrimonium
oblata, repulsam tulisset [est haec muliebri sexui
iniuriarum ommum culmen] unde quasi contempta,
contemptoris sui fitium, sibi generum obtrudi no-
luerit. Alia etiam de causa Henrici promissa , ab
ipsa neglecta fuisse putant atij , quod scilicet pa-
trem habuerit , cni cum Allobrogioo Principe , ex
salis cognitis causis , quas silentio praetereo , non
optime conueniret Tantum addam , hunc quamuis
inter Italicos Principes amplissimi imperij , ac Po- b
tentiae existimatione apud maximos Reges , sum-
mumque ipsum Pontificem antiquissimi generis
splendore, ac praerogatiua locum ubique terrarum
sibi debitum leneat, simplici nihilominus Ducis
nomine contentum, subtimiores titulos non affectare,
ut qui potius habeat ditionis felicitate, et diuitiarum
copia , quod alijs det , quam sibi ab alijs dari
quaerat, quod nonnulli falso putant eum non ha-
bere. Praeterea cum iunioris Cosmi Gallicanae
Reginae nepotis uxor Hispaniensis item Reginae
soror esset , illam aiunt , omne studium adhibuisse,
etiam Lermaei Ducis opportunis officijs , ut Ailo-
brogici Principes , quamuis Regis nepotes , non
solum procul ab Hispania, ubi unice amantur,
utque regiae stirpis surculi, maiorem in modum c
coluntur, et amandarentur , et quantum fieri posset
aroerentur, sed etiam ut suspecti, ac pene inuisi,
apud auunculum maie audirent. Contra uero Me-
dicaei inter chariores haberentur.

Haec fere, aliaque eiusmodi uiduae Reginae obiecta
effecerunt, ut pene inter omnes consiliarios conue-
niret, Condaeo petitum auxilium non esse denegan-
dum. At Archiepiscopus noster de ferendo suffragio
rogatus, non ut sententijs aliorum, ut saepe fit in
Principum consultationibus , aliquo pacto contradi-
ceret, nec ut aduersus maturos uiros, uel pertinax,
uel alijs sapientior haberetur , sed ut Christianum
hominem decet, Ecclesiae alumnum, attento animo
Principis rationes intuentem, nulioque, uel priuati
amoris, uel odij affectu , iactatum ad Ducem con- d
uersus ita loqutus est: Galliae naturam, conditionem,
temperamentum optime nosti [serenissime Princeps]
mores item gentis , atque inclinationes , nec non
totius rei Galliae statum , arcanaque omnia ex lo-
corum peragratione, negotiorum tractatu, rerumque
successu magis didicisti, quam ex librorum lectione;
simul non ignoras , querulos esse . omnes populos ,
ac quadam insita malitia aliquid persaepe proprijs
Principibus, quamquam etiam beneficis, objicere,
cumque, ut plurimum desit, unde eos merito re-
darguant,non tamen deesse, qui innocentes oderint,
mordeant, lacerent. Quid egerit Regina cum Condaeo,
ac socijs me plaue fugit. Quod autem Rex Catholi-
cus, atque optimus , de Henrici Quarti caede iure

accusari possit, sane ab omni ratione atienum puto.
Siquidem Principes in Principes etiam de imperio,
beUo decertantes, capitales insidtas motiri non so-
lent, ac ne quidem cogitare. Non fraudibus, neque
occulte, sed palam, et armis Principem hostes suos
ulcisci oportere ait Tacitus lib. II, Annalittm. Grae-
cos item, etsi fallaces testatur Polybius, a machi-
nationibus, dolisque struendis ita abhoxruisse , ut
nec hostes ueUent per fraudem uinoere, nec splen-
didam , aut firmam uictoriam iUam existimasse ,
quam quis palam, et pugnando, non obtinuisset.
Eam [ inquit Flor lib. I , cap. i a ] uir sanctns ,
et sapiens sciet ueram esse nictoriam, qoae salua
fide, et integra dignitate parabitur. Quod si haec
locum habent in aperto hoste, in bello, in ipsa
acie, quem habere dicemus in sola aemuiabone, uel
ubi nuilae sunt inimicitiae? etsi ingens inter Fran-
cum, et Hispanum Regem extitit aemulatio. Non
tamen reprehendimus Virgilianum illud : dolus , an
uirtus, quis in hoste requirat? dum de iusto beilo
ageretur. Quod est in Thucidide lib. V, eadem con-
ditione probamus, ubi Ula belli furta pulcherrimam
habere laudem asserit, qnibus hostes decipiantur,
et amici plurimum iuuentur : artes enim beUicae
ex causis belligerandi pensandae. Theologornm
coryphaeus Augustinus super Iosue Quaest. X: cum
iustum , inquit , suscipitur bellum , aperte pugnet
quis, aut ex insidijs, nihil ad iustitiam interest.
Etenim si Principi a Principe, etiam extra castra,
immineat eiusmodi periculum , quis tutus , siue
domi, siue foris, quamuis piurimo stipatus mitite,
quamuis potentissimi exercitus praesidio munitus?
Non desunt sicarij, non desunt audacissimi carni-
fices , qui , contempto quouis uita discrimine , uel
ut dominis rem gratam faciant, uel praemiorum
spe, uei inanis gloriae furore ducti, maximos Re-
ges, ipsumque si adesset, totius orbis Monarcham,
quamuis fortissimorum custodum falange circumda-
tum inuadere audeant, ac trucidare. Quamobrem
religiosissimum Regem tanti flagitij reum facere,
uel de eo talia suspicari , profecto sine crimine esse
non potest. Regina pariter, quod marito sit machi-
nata pene piaculum ducimus. Calumnia mera est,
turpe mendacium, techna infame insidiatorum in-
uentum. Nec aliter suadet ratio. Quam enim habnit
Regina causam huiusmodi immane scelus perpe-
trandi ? Cur iiiustrem foeminam de fbrtissimo , et
ubique terrarum celeberrimo Martis alumno, de ma-
rito, inquam, optimo, optimeque de se merito, cru-
delissime, ac plusquam barbare extinguendo consi-
lium inijsse putemus? Quod autem a te [Dux prae-
stantissime] animum habeat alienum non ■ inficior.
At mariti promissa non impieuit. Alij fortasse in causa
fuerunt, ne implerentur ; sed esto ipsa fuerit. Quid
mirum? Matribus aeque, ac palribus, pro filiorum
commodis consilium capere natura insitum. Quin
immo illae ionge ambitiosiores. Idcirco quando pru-
dens Regina , haud temere existimauerit, famiiiae
fiiiae sibique utilius , et gloriosius fore , si reliclo
Victorio , cum Hispaniarum Principe de nuplijs con-

io45

uenire* , ut aliquando Regina potiusquam Ducis, etsi
potentbsimi , uxor fieret, non est uttque, quod ab
hominum more abhorreat, aut nouum ullo pacto
uideatur, aut tibi iniariosum sit, aut doraus AUo-
brogicae miuuat dtgnitatem. Gaeterum, an Gondaeo
opem ferre rebus tuis expediat, quoniam pessimi
esempli res est, ego in ea sum sententia, ut eius
uanissoBos couatns, si reprimere non potes, saltem
minime foueas; ne si pr» rebeUibus, ac seditiosts
arma sumas, tibi subieotis populis eadem aduersum
te moiiendi materiam quodammodo praebeas. Immo,
ut te iuri oaturae , atque rationi obsequentem, omnes
dUaudent, quod tibi non uis fieri, caue ne alijs
facias. Quandoquidem ciuilium beUorum auctoribus
nunquam iaudabile fuit auxilinm praestare, ob id
praecipue, quod milites uenales, atque ut plurimum,
impij , contra fas , et sacris , et profanis rebus
inhiantes , sibi praesertim in ciuUibus discordijs
plus licere antumant, quam ipsis ducibus, unde
nec aetate , nec dignitate , nec loco quispiam ita
satis protegitur , ut ab iUis tutus sit, nec [ut ita
dicam] fieri potest, ubicumque bellum geratur,
qnin stupra caedibus, rapinis incendia, saciilegjjs
proditiones, ac scelera sceleribus misceantur: cum-
que omnia in ciuium dissidijs miserrima sint, nihil
tamen ( uictoria magis miserum. GaUt natura irae
locum facile dant, tumultuantur, confundunt, per-
uertunt. omnia. Attamen , quantum ad commotiones
propensi , ac lubrici, tantum ad concordiam, pri-
stinamque beneuolentiam redintegrandam faciles esse
solent, turbssque ciere, non fere, ut ipsi iactant ,
publici semper boni causa, sed non raro ut priuata
commoda, atque utiUtates assequantur, non uerentes
ad arma contra Regem capienda sui sinaUes inui-
tare, ut quod per quietem non obtinent, pertur-
bato regno, extorqueant, et quo recta uia perue-
nire desperant , eo perneniant per tramites } quin
~et exteris., supremisque Principibus ad patriae damna
exeitatis, contumaces esse pergunt, donec pecunia,
ac uiribus dcstitutis amissam Regis gratiam per
iUustriores fbemiaas ultro, citroque cursantes, sedi-
tionis uenia petita, deprecari coguntur: qua aooepta
ab ipso etiam Rege, iam offensarum, atque aerumna-
rum oblito, et pecunia donantur, et immeritis ho-
noribus, ac praefecturis augentur. Principes uero,
qui pro eis arma sumpserint, auxilij, uel auro, uel
militibus dati, eam referunt mercedem, ut a populis
pro hostibus habeantur. Has ego propterea leuissi-
morum hominnm defectkmes, atque impetus, cum
ea sokant facilitale sedari, qua commouentur, paleae
ignem ux>co,<qui momento temporis ita extinguitur,
ut aecenditur, nisi longo tempore altissimas agant
radices: quod, si eueniat Regum tandem auctoritate,
ac potentia comprimuntur. Vetera non desunt exem-
pla, sed ex recentioribus operae pretium fuerit
aliquid in medium afferre. Henricus Tertius Rex.,
cUm se in factiosorum potestate futurum suspica-
retur, ipsum Regni caput, Lutetiam Parisiorum ,
ipsam, inquam, regiam sibi omuino diflidens, ac fu-
gienti similis, alias rebquit, cum tamen nisi teme-

COMMEHTARIORUM LIB. IX.

1046

a rarij fraterculi manu uitam misere amisisset, de re-
belUbus, et rebellium sequacibus uictoria reportata,
seditionis anctores meritas poenas breui sumpturum
fore, quinquagixHta equitum , peditumque millia pau-
corum dierum spatio ab eo sub signis coacta faoile
indicubant, qui Guisianis, eornmque fautoribus re-
Uctis, omnes fere nobiles, se quam cderrime Regi
adinnxerant. Quo e uiuis erept», cum Gardinalis
quoque Borbonius in custodia paulopost diem obijs-
set; GaUi omses foederis obUti, quod de Henrico,
tunc Nauarraeo nuncupato, ab regni possessione ar-
cendo mnlto antea fecerant, sumptnque ingenti phtres
annos sustentanerant, ad eum paucos post dies defi-
cientes, quem ut communem hostem, od» maximo,
et armis persequti fuerant, legitimum tamen, ue-

b rumque Regem dedarauerunt, omne simul studiura,
tum sacris, tum profants hominibus, omnemque
industriam adhibentibus , ut Galuiniana, omnium
haeresum perntciosissima lue poUutns, et cathoUcae
ueritatis lumine orbatns, satanicis damnatis errori-
bus, Christi Vicarij Beattssimi beneficio in sauctae
Matris Ecclestae gremium reciperetur, tituloque chri-
stianissimi digne frueretur. Quod iUe iam falsorum
dogmatum pertaesus, ad puramque doctrmam in-
ciinatus, pro foribus tempU Apostolorum Principi
consecrati, ut moris est, per internuncios solemntter
professus est, ac spectante Archiepiscopo religtose
hnpleuit GaUicani nomints summa existimatio ex
Salicae, quamquam imaginariae, iegis praescripto
concipitur, qua exclusis fbeminis , uirilis tantum

c sexus regij diadematis capax habetur. Sed quis sum
ego , ut haec te cnram, tibique commemorem ,
noctuasque Athenas mittam? quasi tu ex Ula etiaan
progenie procreatus non sis, aut in hictoria non
uersatus? nec, quae aUos forsan latent, expertus ,
immo et in illo ipso foedere non comprehensus ?
Quis enim te acutius taiium hominum animos, in-
constantiam, uolubUitatem, uel perscrutatus est, uel
intime nouit? Quis nescit, te tua procurantem, castrts
ad Geneuara positis, ut miseram ciuitatem in coeno,
atque infidelitatis tenebris iacentem, ad htcem re-
uocares, sanctaeque Apostolicae Sedi obsequentem
redderes, a Narbonensu GaUiae populis enixe ro-
gatum, repetitts legationibus aceersitum, importunts
tandem precibus fatigatum fhisse, ut illis auxUium

d mitteres, quando se, sua, omnesque Ulius Prouhi-
cime arces, ac ciuitates essent tibi ut iactabant,
confestim tradituri. Iuistt quo uocabaris, ingentes
sumptus fecisti, plurima oppida post crebras eruptio-
nes, et bellicos congressus, arciumque expugnatio-
nes, praesertim Aquensem, Arelatensis proninciac
caput strenue subegisti. At cum turbidi , auidique
homines ad munera intenti, quae cupiebant spe
habendt deiectos se uiderent, non modo beneficio-
rum obliti te deserere nihili fecerunt, sed ut ca-
perent , ad Regemque captum mitterent [ prbh
soelus ] operam dederunt. Officio meo me defuisse
uiderer, si quae modo tibi considerani, silentio
inuoluissem. Omitto { Princeps sapientissime ] iibi
metsque istis laudatissimis collegis non incognita,

139

Digitized by

Google

1047

nihilque rei AUobrogicae, uel utilius, uel honorifi-
centius, censeo, quam te, uel pupilli Regis tutelam
generose suscipere, nel ad neutram partem incli-
nare, causam ita faciendi instam habes, litem sci-
licet, iam de Montisferrati possessione institutam ,
• cuius fortasse finem , nisi Marte iudice uisurus non
sis. Interea quae modo latent, dies aperiet quidque
tandem expediat, abunde docebit, sed omnino fu-
turum puto, quod dudum uaticinatus sum, nempe
intra pancos dies perturbatores, dimissis copijs, ad
Regis gratiam aspiraturos, ab ipsoque certam pa-
cem ambiguae uictoriae praeferente criminum re-
missionem facile impetraturos. Archiepiscopo pero-
rante, postea quam de rei statu, quantum oportuit,
deliberatum est , Dux et Consiliarij in eam deuenere
sententiam, ut eius nomine Reginae antea acceptis
litteris ita rescriberetur: Cum ineunte ianuario Tau-
rino Niciam nenissem, aliquot post dies ingens ni-
nium uis montes a Liguria, GaUiaqu^- Narbonensi,
Subalpinorum regionem diuidentes, quibus ad nos
transitur, ita cooperuit, atque obsedit, ut non modo
iumentis ultro, citroque cum sale, alijsque mercibus
quotidie commeantibus, sed et hominibus uiam prae-
cluserint. Quamobrem serius quam debuissent, red-
ditae mihi sunt litterae Maiestatis uestrae, quibus
certior factus, quod Condaeus Princeps , alijque
istius regni Primarij uiri aduersus Regem arma
sumpserint, eo maiore sum inde affectus animi mo-
lestia, quo curis domesticis admodum implicitus,
non sine suspicione , quod mihi in aciem iterum
discedendum sit, quam uobis opem afferam, quod-
que de rebus uestris consilium capiam, piane mi-
nime uideo, missurus alias quantas possem, equitum,
peditumque suppetias, immo, et libentissime, quas
coegissem copias , ipse ducturus. Quod cum hoc
tempore mibi integrum non sit apud contumaces,
ut ab inceptis desistant, Regemque suum debitis pro-
sequantur officijs, enitar pro uiribus, ac diligentis-
sime contendam.

Philippus Scalia Verruensium Comes, cum apud
Clementem Octauum Allobrogica fnngens legatione
Cardinalem Aldobrandinum Pontificis nepotem ,
omnibus prudentis uiri officijs arctissima sibi bene-
uolentia deuinctum , etiam mortuo Clemente , et
coleret, et. obseruaret, accidit, ut idem Cardinalis
[quamuis Pauli item Pontificis creatione non par-
nam partem habuisset] uel maleuolorum insidijs ap-
petitns uel alta de causa , urbem relinquere , Ra-
uennamque , cuius - pastoralem gerebat curam , de-
creuerit proficisci , ac postea eodem curante Comite,
cum Cardinali Sancti Caesarij Taurinum se se re-
ceperit, ubi a liberalissimo Duce perbonorifice tra-
«tatus, annum consumpsit. Quo tempore, quoniam
Cardinalis Burgesius Pauli Quinti nepos, ab Aldo-
brandino er causis satis cognitis animum habens
alienum , Verruensium quoque Comitem , quasi in
eius contumeliam se totum , cui ipse diflidebat,
tradidisset; suspectum habebat adeo, ut Paulo.Pon-
tifice, ille nihil uel impetrare, uel sperare . posse
uideretur, et quidera non sine animi molestia» Nam

ANASTASII GERMOMI

1048

a cum alteri ex duobus filijs, quos habebat nobilis-
simam aeque , ac ditissimam uxorem dedisset ,
alterum pinguissimis sacerdotijs auctum ad Eccle-
siasticae reipublicae honores prouehere sperans ,
quod, nisi per Romanam Legationem assequi posse
non uidebat, totus erat in eo , ut a Duce ad Sum-
mum Pontificem legatus designaretur. Sed, legatos
Principibus ad quos mittuntur, gratos esse oportere,
seque Burgesio infensum , non ignorans , quod et
ipsum Ducem minime latebat, quomodo in Pon-
tificis, ac nepotis amissam gratiam restitueretur ,
dies, noctesque cogitabat, simul quaerens, cuius
opera aliquo pacto Burgesio praecipue reconciliari
posset, tandemque ex ijs, quorum industriam pro-
babat , Archiepiscopum Germonium elegit , utpote

b officiosum amicum , de Burgesia domo beneme-
ritum , atque erga se optime affectum , cui id
oneris imponeret. Itaque , re cum illo communicata,
pridie quam in Hispaniam profecturus, Taurino
. discederet, ad iuuandum paratum enixe rogat, ut
eam suscipiat prouinciam, qua se domumque suam
perpetuo obligationis nexu esset obstricturus. Cui
Archiepiscopus morem gerere cupiens, ad Burge-
sium Nicia huius tenoris litteras dedit:

Cum in Hispapiam discessurus [Cardinalis Ulu-
strissime] Verruensium Comilem , ut moris est ,
domi salutassem , ex sermone de te inter nos insti-
tuto, nihii eum antiquius habere cognoui , nihilue
magis optare, quam sanctissimi patrui tui, tuamque
[ut ipse existimat] deperditam beneuolentiam re-

c cuperare, quam quidem absque culpa , sed potius
improborum hominum malitia sibi interdictam , et
plurimum dolet, et sibi restitui obsecrat, urget, a
uestraque liberalitate summis precibus contendit.
Id ego tibi indicare opportunum duxi, non ea tan-
tum de causa , ut innocenti amico rem gratam fa-
cerem , sed etiam ac multo magis , ne quod tibi
non iniucundum spero, immo e re tua fore intel-
ligo, me aliquando tacuisse poeniteat. Est Comes
AUobrogum Duci charissimus , est Ducis filijs, to-
tique domui ualde gratus, est in toto Allobrogico
imperio summae existimationis , atque auctoritatis
uir, cuius propterea amicitiam habere tibi expedit
maxime. Tria in " Snbalpinis possides sacerdotia ,
eademque et titulo, et commodo priroaria, quorum

d redditus , si Comitem aduersarium habere perges ,
ita minuentur, ut magnam census tui in dies iactu-
ram sentire te oporteat, hoc praesertim tempore,
quo ius in armis esse qnotidie malo nostro expe-
rimur. Nec tamen Comitem iure accusare potes ,
quod contractam cum Aldobrandino amicitiam ,
quemadmodum probum uirum decet, eius etiam
patruo uita functo , constanter colat. Id siquidem
laudabile est , atque inclinata fortuna , in amore
perseueranti pene gloriosum. Rarum prorsus genus
hoc amicorum, sicut rarum sereno tempore ita de
hominibus benemereri , ut turbido quoque in fide
permaneant. Obseruatum est non defuisse , qui
-mortuis Pontificibus charissimos , non solum parui
feeerint, sed ut mortuomm successoribus, eorumque

Digitized by

Google

COMMENTARIORUM LIB. IX.

io4g

nepotibus gratificarentur etiam innocentes calnmnijs , a
et maledictis insectati sint. Qiiod tu naturae ordine
beatissimo Auunculo tuo superstes futurus [Deus
omen auertat] fortasse nou sine multa animi per-
turbatione aliquando experieris. Siquidem illo im-
perante , omnia prospera , omnia secunda , omnia
ex sententia, licet, ut plurimum, assentationis plena,
tibi successura aulicorum morum ratio demonstrat
At, eo extincto, non modo, quos ille ob uitae tur-
pitndinem iure ab honoribus reiecerit , uerum et ij
quos opibus, amplissimisque titulis beauerit ad su-
premaeque fetkitatis culmen euectos Regibus pares
fecerit [absit uerbo inuidia], ut ad summi sacerdotij
infulas sibi uiam sternant tanti benefactoris opera,
merita, ipsamque uitam conuicijs, probris, ludibrio
etiam forsan petere, non erubescent. Insuper [quod b
admiratione non caret] ita se res habet , ut magnis
quoque beneficijs astricti, quamquam probi, modesti,
Pohtificisque liberalitatem perpetuo praeconio cele-
brantes, ei, uet eius nepotibus obloquentes, nec repre-
hendere , ' nec obiurgare j nec ingratitudinis audeant
nonnumquam admonCre. Testis esto locupletissimus
ipse Aldobrandinus , qui cnin maxiina auctoritate',
et gratia , quomodo tu hodie apud Paulum , ter-
decim annos apudClementem felicissimo cursu fl6-
raerit, ac plurimos , qui sine ipsius auxilio in te-
nebris iacerent , nulloue numero haberehtur , ad
ampKssima sacerdotia , supremosque honbres , ut
ita dioam , diuinitati proximos extulerit , cum tot
officiorum aliquam debuisset sperare mercedem ,
ita ab omnibus desertus est, ut dum tibi plusquam c
par est pladere student, ne unus quidem fuerit ,
qui eius partes susceperit , uel pro acceptis bene-
ficijs aliquam ei gratiam retulerit. Solus Verruen-
sium Comes ab ingratis beneficiarijs derehctum in
pristino amoris habuit loco, laudibus extutit, omni-
busque singularis amici officijs semper est pro ui-
ribus prosequtus. Huic similes in amicitiam trahere,
tractos eonseruare, amare, honore afficere sapientis
est , rerumque uicissitudines attentius expendentis.
Hucusqne, ni fallor, nori habes, quod contra te
factum Gomiti iure obijcias. At Aldobrandinum in
oculis habet, eiusque res permagni aestimat, cu-
ratque. Esto. Verumtamen dum ex hoc tanti uiri
cultu, nihil tibi damni hactenus euenisse uides,
nihilue incommodi, hon est profecto cur sincerum d
hotninem ideo a te alienum putes tanto minus ,
quan^o si de re tua , simulque de re Aldobrandini
easus ferat, agendum esse, dubitare non debes, quin
Cotoes quantum iure ei liceret, pro te ornnino stans,
tuorum negotiorum felicem exitum esset diligentis-
sime procuratnrus. Quanti enim sis , quoue in
pretio apud «um , quamque ab eo obserueris, ac
diligaris , iamdudum puto te hinc cognoscere, quod
cum Anunculo tuo statim ac Pontifex renunciatns
estv»Comes r de te tunc Peimsij legibus operam
dante, ad Gardiualatum cooptando egit persaepe, ae
sollicite . solidas afFerens rationes, quare absque
toora' purpura donandus psses, nempe quia magna
negotia , magnis indigent adiutOribus , solentque

io5o

potentes uiri ad suam sustinendam fortunam in-
dustrios adhibere administros , cum perdifficile sit
magnum Principem, praesertim Ecciesiasticum, om-
nia solum peragere, immensaeque molis grauitatem
sine oneris participe ferre posse. Quod propterea
eo citius fieri debere considerauit Comes , quo le-
gati de Principum suorum negotijs, cum summo-
rum Pontificum consanguineis libentius agunt, ac
maiore fiducia, quam cum extraneis ob id praecipue
quod arcana non nisi cum ipsis Pontificibus com-
mnnicari certo sciunt. Haec te [amplissime Cardi-
nalis] celatum nolui, ut praeter ea, qnae te scire,
tua interest, tibi quoque addictissimi Comitis con-
stantem in te uoluntatem agnoscas , tuaque bene-
uolentia dignissimo , tuum etiam sanctissimum
Auunculum beneuolum facias. Vale.

Qoibus acceptis litteris humanissimus Burgesius,
iniuriarum [si nusquam illatae hoc nomine censeri
possunt] uel potius indignationis , aut quoquomodo
conceptae suspicionis oblitus, Comitisque uirtute,
ac meritis ad memoriam reuocatis respondens, pri-
mum gratias egit innumeras Archiepiscopo , quod
sibi semper amicos conciliare studeret, deinde ab
eo petijt, ut Comiti significaret, se illum diligere,
illiusque beneuolentiae esse cupidissimum , quod
experientia esset in dies indicalura. Postea scripta-
rum aliena manu littetarum propria manu in calce
addidit: mihi rem gratam feceris, si Gomitem no-
mine meo admonueris , ne aliter referenti , quam
tu meis uerbis ei scripseiis, ullam unquam fidem
praestet , quam et ego nemini pariter praestiturus,
quam in eum propensus sim, ex occasione re ipsa
abunde patefaciam. Epistblam hanc cum exempk)
litterarum , quas ad Burgesium dederat, statim Ar-
chiepiscopus Comiti Taurinum misit , qui de rei
exitu admodum laetus , in magnam spem uenit,
quod tantopere optabat , facile consequendi ; sed
quoniam oleum , et operam se perditurum existi-
mabat, nisi quaecumque gesta fuissent, Duci indi-
carentur , epistolis Archiepiscopo remissis , ■ eum
orat, ut Duci utramque opportune ostendat, ac si
commodum uidebitur etiam legat, quod ille appo-
site fecit , consitium probante Duce , utque earum
evemplum ad Comitem mitteretur iubente, cumque
Archiepiscopus dixisset , ipsas se litteras missurum,
minime , inqujt Dux , dignae enim sunt, quae apud
te asseruentur. Hoc Archiepiscopi officio factum
est , ut inde ad paucos menses Romana legatio ,
quamuis Comiti Motae prius assignata, Abbati Ver-
ruensium Comitis filio, non sine aulae admiratione
assignaretur , cum hic iuuenis admodum non esset
cum ilio comparandus: ille siquidem aetate pro-
uectus erat , atque in legationibus optime uersatus,
ac, ut quam se gesturus personam putabat, digne
sustineret, omnia tanto muncri nccessaria ingenti
sumptu parauerat , acceptaque a Principe , qnam
uocant , instructione , cum arcanis administrationis
legibus ad tegationem pertinentibus , ac mandatis
omnibus , cum uxore , filiaque formosissima iter
facturus, quadrigas etiam Romam usque conduxerat

Digitized by

Google

io5i

ANASTASII GERMOHII

io52

datis arrhis pro totius uiae uectura, quas perdidit.
Abbas nihUominus, ob aetatem non est oratoris ti-
tulo cohonestatus , sed residentis , ut uulgus lo-
quitur , nuncupatione missus. Est residens Principis
minister, quoad negotia, oi*atore non inferior, sed
dignatione, ac primlegijs nequaquam par. Oratoris
tamen locum , et praerogatiuam apud Summum
Pootificem, Romanamque aulam , triennio post,
curante Archiepiscopo , Abbas etiam multo cum
honore obtinuit.

Uabebat Archiepiscopus in oppido Sancti Remi
triginta miUibus passuum maritimo traiectu a Ni-
ciensi portu distante , non paucos amicos, ac be-
neuolos, quibus , ut eo se conferret, eum inuitan-
tibus, ipse, et sui cupidos amplecti pariter cupiens,
et multarum deliciarum locum uidere , quo pul-
chriorem indigenae nullum ubiuis gentium inueniri
putant, cum paucis familiaribus unica prospera ue-
lificatione iiiuc nauigauit, ubi inuitantes, eorumque
amicos, ac propinquos eius aduentum praestolantes
offendit, qui summa cum laetitia exceptum ad ho-
spitium , toto concurrente populo , faustis amoris
uocibus deduxerunt» Postridie quarto nonas februarij
in loci Ulius fano , ut nuncupatur , collegiato sa-
cris peractis, rogantibus eiusdem sacri coetus alu-
nuiis [canontcos uocant] cum esset festus dies BEA-
TISSIMAE VIRGINIS PURIFICATIONI dicatus,
frequentissimo, tumuirilis, tummuhebris sexus populo
candelas de more distribuit. Visendis deinde hortis,
uiridarijs, uallibus amoenissimis, collibus item cam-
pisque magna cum uoluptate triduum impendit, ubi
nihil prope inuenias , praeter crassissimas arbores,
easque frondosas late patentes, qnarum rami citreis
medicis, massylicisque malis, ac foetibus adeo onusti
sunt, ut grauante pondere ad terram inclinati,
ueluti eos decerpere uolentibus se se porrigant li-
beraliter. Exurgunt praeterea nodosae undique , et
procerae aliae arbores perpaucos ad maturitatem
fructus ducentes, quod utiliores sint rami quam
fructus , quinto enim , uei ad summum ab ipso
palmarum ortu anno septimo earum rami atiquo
temporis spatio inuicem connexi, candicantes prae-
bent frondes, quae Romam , per uniuersam Italiam,
raaioremque Galliae partem missae magnum Sancti
Remi incoiis lucrum afferunt. Emuntur siquidem
ab Ecclesiarum rectoribus, postremoque quadragesi-
malis jeiunij Dominico die , Palmarum nuncupato ,
populis distribuuntur ad memoriam illius diei inter
Christianos repetendam, quo Hebraei cum palmarum
ramis asino insidenti, sanctamque ciuitatem ingres-
suro DEI FDL.IO obuiam iuere. Quid dicam de ci-
treis, seu medicis massylicisque malis, quorum ibi
tanta est copia , ut non solum Italiam, sed et
Galliam, Germaniam, Poloniam, Pannoniam, pro-
uincias septentrionaies , Africam quoque eiusmodi
abundare faciaot? Hebraei namque innumera citrea
mala maculis carentia magno etiam pretio empta,
nauibusque in Afrieam; uecta, ad solemnitates , ac
superstitiones traducunU Eius autem mercis com-
pendium ad annuos centum quinquaginta millia

a nummos aureos ascendere creditum t unde loci ha-
bitatores omnes pro laborum ratione, plus, minusque
commodi accipiunt, atque utilitatis; pauperes eaim
nullum habentes agrum , uel hortum , uel alium
fundum, cuius cultu sibi uictum parent, etiam kv
fantes ipsi triennio maiores in coUigendis , et ad
mare portandis frondibus quotidie operas locando,
ex eiusmodi mercede alunlur adeo , ut inter eos
non sit , qui uel ostiatim mendicando, uel in tem-
plis stipem petat, quamuis oppidani ierdecim mU-
lium utriusque sexus numerum conficiant. Habet
oppidulum Ulud mediocris ciuitatis faciem, paretque
Genuensibns , a quibus tamen , Praetore tantum
accepto , qui ex legum praescripto de incolarum
controuersijs , ac iitibus cognoscat, et- quotannis

b centum aureis nummis reipublicae solutis ab omnibus
alijs oneribns liberum sit, atque immune. Abundat
piscibus, maritimisque omnibus delicijs, et com-
modis, quorum nonnulla, cum degustaret Archie-
piscopus , quantum tridui breuitas permittebat ,
iUuc se contulisse magnopere laetabatur , cuu» et
omnes quanli eum facerent, tum plurimo honore,
tum munerum copia large testarentur , cymba qua
Niciam renersurus erat, optimis, ac generosis uinis
Tabiensibus praesertim nuUi secundis, omniumque
aquarum fragrantissimis ex cilreis floribus confectis
aquis, liberatissime onerata, quarum quidem arbo-
rum foetus a terra Uia crassissimi cum massylicis
procreantur , felicique successu aluntur , miris inr
super, suffragante natura, diuersarum figuraram

c typis. Pullulant item ex palmarum radicibus prope
truncum plures pahnites ; longe palato gratiores ,
quam cardui, nec non stomacho utUiores, Princi-
pumque mensis nobilitati, rari nempe saporis com-
mendatione pretiosissimi , qui quidem sine paiutis
nequeunt, nec tamen nascuntur ubicumque paimae
sunt. Romae namque plures uidi palmas ; palmites
nec uidi , nec gustaui , nec alios gustasse unquam
accepi. . Praeter uina , et aquas suauissimas , ci-
treorum quoque florum, cariophylorum , uioiarumque
canistra plurima Archiepiscopo douo dala snnt me-
dia hyeme , aprUem , maiumque mensem reprae-
sentantia. Qua amici populi humanitate , ac sinr
gularis amoris signis maxime deuioctus , solueos
optimus Praelatus Niciam uersns ad Monoechi por-

d tum [Monachum uocant] a Nicia decem passuum
mUIibus distantem , propitio NepUano, appuiit, ar-
cem Hispanico praesidio munitam uidere cupiens,
cuius Praefectus statim atque eum , quem optime
norat [fuerat enim in Centronibus alias mditum
ductor] Uluc uenisse accepit , ad portom cum ma-
gna militum manu festinus aduolauit, propiusque
ad hominem accedens , ac sibi ab eo benedici pe-
tens, ad uidendum magnifice extructum paiatium id
summopere auentem, ut arcis statum Duci indicaret
uerbis amantissimis inuitauit , qui tamen noo ex
animo recusans quasi Niciam cito rediturus, Praer
fecto tandem morem gerens , nautis quoque idera
poscentibus satisfecit, qui quod Nicienses essent
loci illius seilicet, uectigalibus , seu portorijs mi-

Digitized by

Google

io53

COMMBNTARIGRCM LIB. IX.

nime expositi , quemadmodom , et caeteri Allobro- a
gum Duci subiecti , priuilegij , quo muniebantur ,
praerogatiua omni inde onere leuabantur. Itaque
tandem summe rogatus in arcem proficiscens, omnia
|>erlustrauit , ac pro temporis breuitate diligenter
obseruauit, non tamen Praefecto prandium libera-
Hssime offerenti obsequtus, ijsdemnautis tempestatis
periculom obijcientibus, quo coeptum iter retardari
potnisset. Quamobrem, cum Praefectus, quod pe-
tebat , non obtineret , oculosque in quibusdam
malis citreis immensae magnitudinis Archiepiscopum
figere animaduerteret , iussit, non modo ad eius
cymbam delata nautis tradi , sed alia praeterea
eiusdem crassitudinis, ac si reperirentur, pulcbriora
etiam Arehiepiscopo donanda aliunde curarentur,
quod summa cum ipsius uoluptate e uestigio factum b
est, quem Praefectus usque ad portum comitatus,
ab eiiis nunquam latere discessit, etsi pluries ro-
gatus , donec nauem conscenderet , sibique iterum
benediceret, eodem die Archiepiscopus felici naui-
gatione ante solis occasum Niciam reuersus, ac sine
mora ex ijs , quae attulerat elegantiora , ac sua-
uiora ad Ducem misit, cui sane eo chariora fuere,
quoad lautissimum paratum , eademque nocte no-
bilibus ciuitatis matronis, uirginibusque exhibendum
conuiuium, maxime uisa sunt opportuna. Quae su-
pererant, Taurinum misit , inter plures amicos di-
uidenda. Pulcherrima data sunt Cardinali Ducis filio,
qui pro sororum numero deceptem portionem cum
ipsis communicauit. Apostolicus Nuncias partem non
paruam habuit , sicut et Verruensium Comes : ha- c
buerunt et alij pro cuiusque couditione praestan-
tiores auhci, atque amici. Multa item Archiepiscopus
cum sibi alijs beneuolis Niciae partitus fuerat, inter
quos Joannes Michael Crottus a Principis secretis
primarius fere quotidie nouis eiusmodi muneribus,
ut ita dicam locupletatus est, non sine admiratione,
quod Archiepiscopus non Niciensis, pretiosarum
rerum esset ita copiosus, ut semper haberet, quod
inter amicos distribueret ; Niciensis autem Antistes ,
quem longe pluribus abundare sibi persuadebat,
nihil ei unquam dedisset. At excludit admirationem
humanorum affectuum uarietas : sicut enim membra
non eumdem habent actum in corpore, ita multos
mortales eadem dignitate, ac rerum copia florere,
non tamen easdem concipere cogitationes uidemus. d
Est ille grauis, sedatus, piger , sibimet negligens,
suique quodammodo oblitus. Est hic facilis , ingenio
uelox, in negotijs uehemens, atque accuratus , est
officiosus domi , et foris sibi constans , a se ipso
pendens. Proinde aliam esse Episcopi Niciensis men-
tem, alios mores, alios Archiepiscopi , quiuis exi-
stimet. IUe forsan totus domi sibi attentus : hic certe,
et domi, et foris omnibus communis. Nec mirum,
quod idem talia, et haberet, et copiose largiretur,
cum fere ubique gentium multos sibi conciliauerit
amicos, non minus fortunae bonis conspicuos, quam
ad gratiam referendam paratos : tres namque , et
uiginti anhos in Romana orbis terrarum luce ma-
goa cum existimatione uersatus, uir natura officiosis-

simus : multos eius opera indigentes fouit, protexit,
beneficijs auxit , sibique perpetuo amoris nexu de-
uinxit, quorum fama, com in longinquas orbis oras
peruaserit, Niciam uenienti auidissime occurrerunt,
tum uicini amici, ac beneficiarij exquisita munera
offerentes , tum longius absentes , qui etiam saepe
aliquid mittebant adeo, ut pro anni tempore semper
haberet , quod et ipse ad Ducem mitteret : pyra
praesertim, poma, tubera, uuas, citrea, massilicaque
mala ingenti magnitudine conspicua , et palmites ,
quos Dux in delicijs habebat: pisces quoque, uel
corporum uastitate insignes, uel admirandae figurae:
unde humanissimus Princeps coram aulicis , atque
eminentioribus amicis ex occasione dicere solebat,
Archiepiscopum rebus eximijs , rarisque semper
abundare, qui cum multo ante Taurini nescio quid
misisset , ad Victorium filium conuersus , dixit , o
quam pulchra, quamque pretiosa sunt, quae nobis
impartitur Germonius noster, a quo cum essem
Niciae persaepe similia accipiebam , equidem ra-
rissima, ut pyra uulgo bergamota nuncupata, quibus
crassitudine , ac sapore nullibi paria me uidisse
memini. *

Intemelium Ligurum ciuitas [Vintimiliam uocant]
licet quoad profana sit in Genuensium dilione
positum , maiorem tamen Ecclesiasticae iurisdictio-
nis, et census partem in Comitatu habet Niciensi,
ubi est, et Suspellum opibus fama, ac frequentia
Intemelio ipso longe nobilius oppidum. Intemelij Epi-
scopo per eos dies uita functo, Consules, ac Suspel-
lenses omnes Episcopali rectore insigniri maiorem
in modum cupientes, Archiepiscopum rogarunt, ut
Ducis officium interponi apud Summum Pontificem
curaret, quo diu optatum honorem impetrarent.
Archiepiscopus operam suam large pollicitus, quibus
simul impedimentis speratus exitus retardari posset,
rem urgentibus aperuit, qui nihilominus animum
nequaquam despondentes , omnia se experiri uelle
dixerunt, quo pij uoti compotes faoti, municipibus
suis, de spiritafis etiam dignitatis exoptata, atque
obtenta praerogatiua, ul par erat, gratularentur.

Qua constantissimae uoluntatis perspecta signifi-
catione Archiepiscopus Suspellenses hortari, ut quod
eum agere suadebant, agerent ipsi cum Duce, qui,
si, ut credibiie uidebatur, eam suscepisset prouin-
ciam, dubium non erat, quin non modo rem secum
communicaret, sed forsan etiam, quod totam ei
tractandam relinqueret, unde ipse occasionem ha-
beret longe melius, quod quaerebant assequendi ,
quam si de eorum desiderio cum Duce prior egis-
set. Vt dictum factum. Suspellenses enim Archiepi-
scopi consilio probato, magna uirtute, atque ingenio
praestantem ciuem, ad Ducem allegarunt, qui in-
comparabili uerborum , orisque elegantia , oppida-
norum precibus expositis, quod petijt, facile im-
petrauit. Is praeter quam, quod de medicinae in-
dustria optime audiebal, litterarum etiam interiorum,
ac reconditarum doctrina maxime eruditus habebatur,
in omni historia uersatissimus , sermone potens di-
serlus, copiosus, sentcntijs grauissimus, optima-

Digitized by

Google

io55

ANASTASII GEBMOWH

io56

ramque artium studijs adeo excultus, ut Dux, qui
et litteras nouit, et de litteratis sapienter iudicat,
multa cum admiralione, uultusque hilaritate eximium
oralorem attentissime audierit, quodque Suspellen-
sium nomine poscebatur, se pro uiribus facturum,
haud inuitus promiserit : nec mora accersito Archie-
piscopo , Medicique officio summopere commeridato,
unde scihcet, non paruam percepisset uoluptatem,
quid facto opus esset, perquirit. IUe in medium
allatis, quae omnem diUgentiam eludere posse ui-
derentur, insuperabile in primis Ulud se existimare
dicebat, quod Januenses Komae potentissimi Car-
dinalium praesertim numero, quo omnes Prouincias,
Regnaque ipsa, etsi amplissima, anteibant, Inte-
meUum aUqua territorij parte priuari, uel Episco-
palem ciuitatis censum minui, permitterent , quos
omnem moturos lapidem non dubitabat, ut Suspel-
lenses reijcerentur a Pontifice, cum utique si exau-
direntur, essetque nouo alendo Episcopo, ut moris
est, mensa constituenda , oppidorum, ac uicorum
AUobrogicae ditionis contributiones ab IntemeUj
Antistite ad Suspellensem transferendae fuissent, adeo
tenues, atque exiguae futurae, ut qui illi Ecclesiae
praeficeretur, oneratus potius, quam honoratus,
quodammodo cogeretur mendicare. Attamen, urgente
Medici inexhausta facundia, Dux tandem dedit manus,
utque ab Archiepiscopo ad gratiam impetrandam
facientia in ordinem redacta Romam mitterentur,
etiam libenter permisit. Haec in uulgus cum ema-
nassent, episcopali honore municipium suum pariter
decorari petierunt, tum forte Taurini existentes
Ceuensium Nuncij.

Est Ceua Marchionatus litulo insigne oppidum sex
et uiginti castrorum iurisdictione nobilitatum, prae-
ter alia non pauca loca, quibus extra Marchionatus
fines dominatur. Dux rem ad Episcopum detulit,
qui etsi id obtineri maxime cupiebat, cum ibi natus
esset, unusque ex Ceuensibus Marchionibus, Salas,
Prierium, Castrumque Nouum, cum fratre , ac
nepotibus ex maiori parte possideret, Duci, ac Nun-
cijs negotij difficultatibus expositis, de petitionis
exitu nihil tamen certe sibi habere uidebatur, quam-
uis Ceuensium causam meliorem esse, quam Suspel-
lensium, res ipsa facUe indicaret, eo maxime tem-
pore, quo AUobrogum Duce de Montisferrati pos-
sessione cum Mantuanorum item Duce armis disce-
plante, Alba Pompeia, cuius Episcopus pastoralem
in Ceuenses habebat potestatem, capta fuerat, ac
pene direpta adeo, ut aperta inter Albanos, et
AUobroges intercedente discordia , Episcopus officio
suo libere fungi nequiret. Ceuensis insuper Mar-
chionatus locis unius, ac remotioribus duorum die-
i-um itinere ab Albana ciuitate distantibus. Est ea
praeterea satis ampla Dioecesis, ut quae non solum
Marchionatum , pluraque alia AUobrogum Duci sub-
iecta, uerum et nonnuUa Montisferratensis , ac Me-
diolanensis ditionis oppida complectitur, unde ,
quando Albanae Ecclesiae, cui modo unus tantum
praeest rector, administrationem in duos etiam di-
uidi contingat, eius Praesulem pastorali onere leua-

a tum iri, sunulque Ceuensium desiderio, absque pij
muneris detrimento, rite satisfieri posse certum est~
Utque nouus Episcopus, quem sibi creari boni uiri
urgebant tantopere, saluo Albanae Ecclesiae censu,
habeat, unde alatur decenter, Guaschiana praepo-
situra [quam uocant] maxime opportuna fuerit, ut
quemadmodum ea de re cum Sixto Quarto Pon-
tifice alias actum est, simul cum aUo rusticano
annui trecentomm scutorum reditus in Ceuensi agro
constituto, Sacerdotio EpiscopaU Mensae assignetur.
Censui quandocumque creando Antistiti statuendo,
respondebunt , quae tanto Pastori, ac muneri fuerint
necessaria, populo scilicet uestes, tiaram, pedum,
cathedram Pontificiam, aliaque solemnium, prae-
scrtim sacrarum functionum instrumenta omnia,

b liberahter offerente, quodque in omni ciuitate per-
petuum est, magisque spectabUe, aedes ipsas ma-
gnifice constrttctas, atque Episcopali dignitate offi-
cioque congruentes. Est praeterea Ceuensis Ecclesia
unius Archipresbytein , et octo Canonicorum collegio
cohonestata, quibus si ex simplicium [ut uocantur]
Sacerdotiorum item Ceuensium annuo. censu tres,
aut quatuor alij aggregentur, uel si ipsa saoerdotia
canonicali honore decorentur, eadem Ecclesia diui-
narum laudum multiplicatis aucta praeconibus, ca-
tbedralis tituli usum decentius sustinebit, et noua
ciuitas ex ampliore sacrorum Ministrorum numero
animarum rationibus largius consultum iri oppor-
tune gaudebit. Ex instituto de nouis Episcopis ser-
mone Archiepiscopus sumpta materia, attentius ad

c Ducem conuersus , dum inquit de SuspeUo, ac Ceua
Episcopali titulo nobilitandis agimus, plurima [Prin-
ceps Serenissime]se se mihi offerunt, tum subalpinae,
tum transalpinae ditionis tuae alia insignia oppida
incoiarum frequentia, diuitijs, aedificiorum decore,
uiarum amplitudine, sacrarumque tandem aedium
numero longe plus quam Suspellum, ac Ceua, epi-
scopali digna praerogatiua , quam plane a quocun-
que ad tuas uirtutes inclinato maximo Pontifice, te
semper impetraturum confido. Camberium AUobro-
gum caput cum magnis urbibus comparandum ;
quod adhuc cathedrali careat Ecclesia pene mirum
uidetur. In Subalpinis Bugella, Segusium, Gherium,
Carmagnola, Pinarolium, Cunium, Cherascum, Mon-
calerium, ac Reconisium cum triginta sex alijs tocis

d Albingaunensi Antistiti subiecta, utique Episcopa-
Uum ciuitatum faciem habent, atque usum in Ni-
ciensi Comitatu, praeter SuspeUum, Onilia, Bar-
chinonetta Ebredunensis Dioecesis id sibi nominis
compararunt, ut eum honorem censeantur, et iure
posse accipere, et digne sustinere. Dux quamuis,
ut est uerisimile, non ignoraret, immo et probaret,
quae proponebantur, pro Suspello tamen, et Ceua
Romam scribi uoluit Scripsit Archiepiscopus , ac
quidem accuratissime in medium allatis, quae ad
rem maxime conducerent, quaeque, tum Summum
Pontificem, tum sacrum Purpuratorum coetum ad
petentium preces exaudiendas allicerent.

Verum quoniam, quam quiuis arduam susceperit
prouinciam, ad optatum finem perducere nequit,

Digitized by

Google

lob

COMMKNTARIORUM LIB. IX.

io58

nisi frequentibus officijs, longa consultatione, sura-
maque tandem industria, et Dux, dutn haec age-
bantur, improuisis Hispanorum arrais perturbatus,
consilium, uiresque omnes ad rerum suarum defen-
sionem conuertere necesse habuit, in aliud tempus
reiecta est negotij conclusio. Duci , dum Niciae mo-
rabatur, secreto nunciatum est, quosdara Gallos
successionis ius in bonis Comitis Monoeci, tum
pueri , si absque liberis decederet, se habere iactan-
tes, cum nonnullis oppidi illius incolis ab Hispa-
norum moribus admodum alienis occulta inirC con-
silia de Hispanico trucidando praesidio , ipsisque
Gallis cum nauigijs, scalis, bellicisque inslrumentis,
ad facinoris difficultates submouendas haud procul
praesto futuris, arce tradenda. Guius pi*oditionis
periculum adeo exploratum esse nuncians assere-
bat, ut se ipsum in custodia constituerit capitis
supplicio plectendus, nisi quae nunciaSset, uera in-
uenirentur. Dux e uestigio rem omnem pandit Archie-
piscopo, eumque orat, ut ad Monoeci Praefectum,
quem a Sancto Remo reuersus, sibi amicissimum
•praedicauerat, nulla interposita mora scribat, quod
de Gallicanis insidijs cum eo communicauerat, hor-
telurque, ut Niciam statim aduolaret, uel si arcis
custodia retineretur, quin ueniret, sibi fidum, ac
prudentem uirum mitteret , cui res grauissima,
maximique momenti tuto concredi posset, qui-
que apud Archiepiscopum diuertens , litterarum
in Hispaniam mittendarum causa, se id itineris su-
scepisse, simularet, uel ut ab eo ad Lermaeum
Ducem commendatitias acciperet litteras, quo eius
auctoritate arduis negotijs nomine suo in Catholica
aula tractandis, quem cupiebat, finem imponeret.
Praefectus lectis litteris, signiferum suum probum
hominem , rebusque gerendis maxime idoneum ,
ilKco Niciam ire iubet, ubi ab humanissimo Prin-
cipe amanter exceptus, cur illuc missus fuisset,
inteUigit Signifer de ea erga Hispaniarum Regem
uigiianlia , ac studio Praefecti nomine Duci immor-
tales agit gratias, quas ut ei ab ipso quoque Rege
agerentur, Praefectum summa fide non dubitabat,
curaturum, deinde quamuis, inquit [Princeps Se-
renissime] quod de Gallis accepisti, uerum esse
possit, nos tamen haec hisque similia, ac maiora
stratagemata nihili facimus. Monoeci namque habi-
tatore9, qui etiam perpauci sunt, uix labia mouent,
quin quod dixerint, uel dicere uoluerint, excipia-
mus, ut qoi eorum nerba, consiiia, nutus, cogita-
tiones, somniaque ipsa [nt ita dicam] et obserua-
mas, et cognoscimus. Nostri ubique gentium, ac
Monoeci praecipue per diiurnas, nocturnasque con-
tinuas excubias omnem industriam impendunt, om-
nemqne operam, ut Principis, cui militant muni-
tionibus, «el ab incolrs, uel ab exteris, nullum
creetur periculum; loci quoque situs custodiae no-
stfae ita opportunus est, ita natura munitus, ut
nisi longissima obsidione, capi, uel occupari non
possit, quae etiam obsidio obsidentis conatum fa-
cile fefellerit, cum non tonge inde absit, qui labo-
ranti opportuna auxitia , et soppetias ferat. De

a repentinis pariter casibus non est, cur, uel lantu-
lum timeamus, latentibus in aqua circumquaque
pluribus impedimentb, scopulis praesertim, quibus
scaphae, cymbae, lembi, aphractae, aliaue huiusmodi
nauigia a Monoeci finibus arcentur, ab eaque parte
arx inexpugnabUis redditur, uec si etiam desint
talia offendicula, uel suffodi potest igne , ferro, aut
cuniculis, uel uallo, fossa, aut aggere cingi, uel
arietibus, aut bombardis, quamuis maximis, mini-
mum quassari, non est enim murus, hoc est lapi-
dum strues calce conglutinata, sed unicus tantum
lapis, unicum, idemque durissimum saxum, nec
pilarum ictus, nec continuos maris fluctus refor-
midans, adeo ut, si omnes in utramque aurem dor-
miremus, nullique adessent custodes, nullaeque

b excubiae, nuUum item a scalis imminere nobis
damnum uereremur, cum non sit, ubi quis eas tuto
locare possit. De nauigijs pariter non est, cnr ali-
quid suspicemur, quandoquidem mare natura seinper
inquietum, ac fluctuans, loci radices semper uer-
berat. Sed fac esse quietum, quae securitas scalas
scandentium, cum nauigia perpetua undarum agi-
tatione impulsa ; qualiscumque ea sit, necessario
moueantur, nec ulla possint fanium ope ita iuuari,
ut tutum praebeant scalarum usum ? ibique multo
minus. Non tamen [praestanlissirae Princeps] quae
tn summa humanitate proponis, ullo pacto contem-
nenda, ne si uigilantiam nostram quamuis eximiara,
inopinato aiiquo casu, ut fit eludi contingat, ne-
glecti consilij poenitentes, periculisque improuisis

c expositi, illud aliquando nobis obtrudi audiamus,
quod de Troianis legimus : sero sapiunt Phryges.
Equidem, ait Dux, non sunt negligenda pericula,
proinde ex-indicijs inquirat Praefectus, num aliquid
tentatum sit, quod eius diligentiam aliquando elu-
dere possit : ego idem faciam , posito etiam ad
quaestionem deiatore.

His ita se habentibus, cum Dax de filij Victorij
reditu incertos se Taurinum cogilare Archiepiscopo
indicasset, ille pro temporis ratione, iam aditer
expeditum , ut discessum parumper suspendcret
hortatnr : sperandum siquidem illum breui affutu-
rum. Cui Dux plura sunt, inquit, quae me Tau-
rinum uocant : nihil, quod Niciae retineat. At spem
res ipsa cito comprobauit. Etenim Duce nihilominus

d ad eundum parato, ecce tibi Victorius quartode-
cimo 'calendas maias cum quatuor hisponicis trire-
mibus Niciam appulsus, maxima cum patris ciuitatis
atque auhcorum laetitia , Archiepiscopo imprimis
quodammodo de uaticinio exultante, cuius pruden-
tiam prudens item Princeps antea cognitam regu-
stans, lum loogis, seoretisque congressionibus , tum
alijs non uulgaris fiduciae signis eum sibi charissi-
mum haud obscure significauit. Dux regio filij
aspectu, coUoquio, rerumque notitia cum miro, et
ingenij, et morum lepore contuncta, maiorem in
niodum recreatus, nec non in ijs, quae ad negotia
pertinebant, quod reipublicae intererat, assequtus,
discessum tandem adornauit. Venerant cum Victorio
in Italiam quatuor Hispani proceres, quorum unum
133

Digitized by

Google

io5g

iussit Dux, ut Brolij Comes urbis praetor hospitio
acceptum lautissime tractaret : alium Dulcis aquae
item Comes ; tertium nescio quis alius ; quartum
Franciscum, uidelicet, ex nobilissima Cordubaea
gcnte prognatum , militumque Praetorianorum Prin-
cipis Philiberti marilimae Hispaniensis Classis im-
peratoris, ac triremium quatuor Praefectum Taran-
tasiensis Archiepiscopi liberalitati commendauit, qui
quoniam Niciae peregrinus, quomodo erga talem
uirum sine reprehensione se decenter gereret, non
uidebat, id sibi oncris imponi recusabat. Sed Duce
argentea uasa plurima, pulcherrimamque esse Ar-
chiepiscopo supellectilem minime ignorante , qua
Dominicanorum coenobitarum fanum solemnium
dierum occasione plusquam semel ornauerat, excu-
sationem non accepit, simul ei gratulatus, quod
preliosis eiusmodi domesticis instrumentis abundaret.
Cui Archiepiscopus utinam [Serenissime Princeps]
et copiosior, et elegantior esset haec mea supel-
lex, maiore enim cum dignitate, ac splendore,
munus, cui me praeposuisti, exequi daretur, cum-
que urgeret Dux , oblatum hospitem hilari fronte
omnibus officijs sibi promerendum, suscepit, ac in
prima mensa praeter Cordubaeum, duodecim habuit
alios accumbentes, quatuor scilicet trierarchos, to-
tidem classiariorum militum ductores, reliquos nobi-
les quosdam uiros. Ac quidem opportune, postea ut
uidebimus : prius enim dicendum est, quod Archie-
piscopo ab eodem Cordubaeo obiectum, antequam
ad eum diuerteret, in laudem optimi Praesulis , at-
que honore redundauit.

Id uero tale est. Cordubaeus, cam ex triremi
in terram descendens, ad Ducem introductus esset,
nihil tale cogitantem pluriinum hortatus est, ut si
Regem amicum suum habere uellet, Bareto reuocato
[ad quem alias diximus aulam calholicam nequaquam
inclinare], gratiorem mitteret, non tamen Taran-
tasiensem Archiepiscopum , de quo cum Verruen-
sium Comitem in oculis ferret periculum erat, ne
ab eo totus penderet. Ad hoc subridens Dux, nihil
est utique respondit, quod de Tarantasiensi Antir
stite quis iure siispicctur, probum enim, ac spe-
ctatae (idei uirum ex pluribus ad Hispaniensem lega-
tionem ideo mihi seposui, quia et Regi, et Hispanis
gratum, et acceptum fore pro certo habui. Quod
autem comitis Verruensis amicus esse possit, non
inficior, quandoquidem in aula romana plures'annos
fere simul uixerint. Sed , quod animi adeo pusilli
sit, atque ita inconstans, immo et contumax, ut
aliunde, quam a me pendere uelit, id nullo pacto
constare pos.se crediderim. Haec, cum Dux postea
Archiepiscopo retulisset, addidit debere eum occa-
sione hospicij omnino CordubaeO uarrare, quae, et
quanta pro Rege Hispaniarum ,Hispanisque homi-
nibus, Romae fecisset, nec non qunntum a Ver-
ruensi alienus esset , stathnque ; subiunxit. Caue
tamen, ne haec pandas, donec ego eadem de re
tecum iterum sermonem habeam. Interea Archie-
piscopus, et in mensa, et quandocunque opportu-
num uidebatur, quae triuin, et uiginti annorum

ANASTASI! GERMONII

1060

a spatio, dum Romae domicilium habuerat, pro Rege
Catholico, atque Hispaniensi natione gessisset, quan-
tum ei tribuissent regii legati, Comes nempe Oliua-
rius Suessanorum Dux, nec non Vilienae, atque
Aitonae Marchiones , quanti eius industriam, ac
dexteritatem semper fecissent, quotque denique com-
moda ex eius ofiicijs, et consilijs percepissent, ea
tum uerborum grauitate, tum rerum ipsarum or-
dine copiosissime recensebat, ut Cordubaeus ad-
modum miraretur, eumque poeniterel, et puderet
aduersus Arohiepiscopum Duci dixisse , quae dixerat,
timens propterea, ne leuis, uanusque homo uide-
retur. Quibus iactis fundameotis, cum aliquando
in sermonem de Principibns, ac Legatis incidissent,
quod scilicet illi caute agere, et loqui, hi uero

b adeo sincere se gerere debeant, ut nullam de se in
animis hominum pariant suspicionem , dixit Cor-
-dubaeo Archiepiscopus : quod nos modo loquimur,
proxime accidit [mi hospes ornatissime]: fuit enim
nescio quis de me', meisque moribus perperam
sentiens, ac quidem iniuria, qui cum Duce meo
prudentissimo serio egit, ne me in Hispaniam mit-
tat, si Regi, regijsque Ministris gratum facere uelit,
ob id solum, quod Verruensium Comitis amicus
sim, totus ab eo [ut iile asseruit] pendere existi-
mer. Tunc ego is sum, statim respondit Cordubaeus,
qui grauissimis, ut mihi uisi sunt, uiris fidem fa-
cientibus, quod de te acceperam, libere Duci si-
gnificaui. At magna hominibus ab ipsorum hominum
xnaiitia imminere pericula, aperte cognosco.

e Cum Taurini Principem Victorium Niciam appu-
lisse nunciatum esset, eius nalu minor frater Tho-
mas, nulla interposita mora, per disposilos equos
illuc aduolauit, charissimo fratre de felici reditu
gratulaturus. Aduentanti obuiam processit festinus
Victorius cum Archiepiscopo ab eius latere nun-
quam discedente. Aberat forte Dux Nicia ad Her-
culis portum [ Villamfrancam uocant] paulo antea
profectus, quo et filij, et Archiepiscopus recta se
iliico contulerunt. Ibi Dux ipsis coram, quae eius no-
jnine in aula catholica tractanda forent, Archiepiscopo
exposuit, qui a Victorio de Hispanicomm negotiorum
statu antea dUigenter commonefactus, acceptis a
summo arcanorum custode Crotto Principis mandatis,
seu [ut uocantur] .instructionibus, cum litteris ad

d Regein, Lermaeum Ducem, aliosque primarios uiros
scriptis, Duce, ac liberis salutatis, triremem, quae
Victorium uexerat caeteris instructiorem conscen-
dit, actutum e portu soluturus, nisi improaiso uen-
torum impetu, noctu mari intumescente, discessum
biduum differre coactus fuisset.

Tertia die mitescente salo passis uelis, sexto ,
scilicet calendas maias, portum, cui ie Pome no-
men est, prope Massiliam pridie calendas tenuit.
Est quidem locus ille, non solum Cacastratij arce
munilissima portui imposita, sed et situ admodum
celeber, ab omnibus namque uentis, ac tempesla-
tibus tutissimus bis miUium passuum itinere ab
urbe distans, ubi nondum pacato Neptuno, maris
tranquillitatem nouem dies. expectare necesse habuit,

Digitized by

Google

i«6i

COJiaftRTARlORUM LIB» IX.

io6a

quo tetapore ille quotedre Massiliam «imrisepe, ud a
sacra factendi gratia, uel ad depellendam otij mo-
lestiam, bt nobilissimae eiuiuftis faciem cttntempla-
rekur,uel aKquid erneret [ ut est Massiba Galliae
Narbonensis nobile emporium ] unde antiquitatis
-cultor eximius magnam capiebat iioluptatem, ex
sacrarum praesertim rehquiarum copia, quae ia
matrice Ecclesia , et in ea , quam Sanctae Mariae
della Guardia nuncupant, perhonorifice asseruatrUir;
etsi »n hae normullae aKquanto neghgentius, inter
quas Apostoti Andreae martyrio uenerabilem cru«-
cem in subterraneo, atque immnndo loco sordibus
obsitam, ac fere obrutam, et obstopuit, eC maxime
tioluit. Accidit interea, ut cam quadam die in ci-
uitalem' iuisset, maritimoque immodice fremente
aestu , triremis, qua rediturus erat, portu exirt b
prohiberetur, postquara fluctuum , oentorumque
furorem swdatum in integrum diem expectahti, ne^-
gataest «beundi potestas, apud Capuccinos coeno-
bitas p^rooctaail, ubi loci custodis pietate, doctriaa,
moribusque suauissimis degastatis, qui anno pro-
ximo eiusdem instituti coenobijs iUius Prouinqiae cum
laude praefuerat in BEATIS8IMAE VIRGINIS aede
Monhseerrati Missam celebrare , donisque spirita-
Ubas celeberrimi Sanctuarij frui maxime exoptan*-
tem . secom iu Hispaniam duxit. Per eos dies Mas-
siliensis quidam canonious aegrotans, cum Archie-
piscopum «x Ceuensium Marchionum stirpe descen-
dere accepisset in ciuitate forte exislentem, regatum
misit, ut ad se ueairet, [habitabat is magnifice non
procul ab Ecclesia Cathedrali]; etenim de facie c
cognito coramque ueuerato, quamdam simul tradere
inscriptionem cupiebat, quae in honorem Geuensis
cuinsdam Marchionis in Ecclesia della Guardia hu-
xnati legebatur. Archiepiscopus in lecto iacentem
nirum decora facie, prudentia, sermonisque graui-
tate spectabilem , libenter inuisit, qui pritnum
uenia petita, quod homuncjo tautum Praesulem in
magnis negotijs occupatum, non modo ad se ire
cum incommodo permisisset, sed ut iret, operam
dare ausus foisset ; quod qnidem, nisi morbo coactus,
non fecisset, nequaquam ignorans, se erga Archie-
piscopum eo fungi officio debuisse , quod eius sum-
ma humanitas erga se tam libenter praestiterat ,
deinde alacri eum uultu propius intuens , a te
inquit [ amplissime Antistes ] etiam alque etiam d
peto, ut quantum rationibus tuis te Massiliae esse
conducat, domo mea, meisque rebus aeque, ac tuis
libere utare : hoc enim uihil gratius , nihilue hono*
rificentius mihi euenire potest, moxque gratias agenti,
eique se se , ac sua utci6sim offerenti archiepisCopo,
quam diximus tradidit inscriptionem, cuius ipse
forsitan auctor fuerat, diceus hand tibi do [ uir
uenerande] ut, quanti te, tuamque geritem faciam,
hinc facile intelligas. Archiepiscopus, gratijs repe-
titis, discessit. Ad portum.eunlem sequti sunt plures
canonici famuli cum muneribus, uinisque praesertim
supra modum generosis , quae cum Gordubaeo,
alijsque itineris socijs communicata, ambrosia pretio-
siora omnibus uisa sunt. Tandem quiescente pro-

cella, septimo idus miaias Archkpiscopus cum ouBtode,
ac socio abijt, eaoeraque die poltuin Bucarum teriuit,
ubi Cordubaeus cum Carolo Aaria sexdecim Geuuen*-
sium triremium Praefecto soas coniungere spuBrabat.
Sed ille pridie eius dfei opportanis nactis ad< riaui-
gandum uerrtis, e portu soloerat. Ibi cum rriaris
statum ad quietem snchnare expectantes biduuin
frustra triuissent, quaCrebat ab Archiepiscopo Cor-
dubaeus, quid agCndum esset: cui tile, se in re
maritima minime uersatum, quid expediret, prorsus
ignorare ; proinde ab artis uaulicae professoribos
explorandum,' ubruw) in Bucaraea statione manen-
duni esset, donec fluctuum feiror ianguesceret, ah
uentis iter ueiis continuari negantibus , siuus de
Leon nuncupatas, remis esset transfretandus. Itpque
de nauigationis rattone, non tantum nauarchi, ac
nautae consulti sunf , sed mili^um quoque ducfcores,
ac centuriones maris uicissitudin«6 expertiy ah soi-
Koet, in awcltoris mitius esset • tempus expeetari»-
dum, uel perioulosi sinus transYtus ■ remts tentan-
dus, uel ittxta Galliae Narbomensis thora nauigan-
dum. Varia fuil consriitorum opinio. Erant, qui
tempestate de rigore «ihil remittenie nullo pacto
uitam nauigautium, ac triremis manifesto periculo
Cxponendas esse dicerent, ideo portum noh reKn-
quendum, ac marino aestu ualde feruente,' quouis
remorum robofe infausti sinus discrimen nulla ra-
tione subeundum : alij non esse discessum ulterius
differendum, neque recta eundum, Sed non proctd
a terra iter tenendum, censuere. Abeundi consilrum
cepit Cordubaeus, non modo quia ex eius nauicu-
lario, in maritimo ministerio homine ualde exer-
citato, acceperat, piratas in ea loca stationem ha-
bentes naufragium non facere solitos, sed etiam
^juia in Hispaniam redire quam primum ratiouibus
suis admodum conducere arbitrabatur. Quamobrem
quarto idus eiusdem mensis discesserunt, ac non-
nollis praeterilis locis, quae uernacula indigenarum
lingua, le tre Marie, Ruttano, et Orcada appellan-
tur, ad paruulam arcem, cui Ada nomen est, re-
mis peruenire, ibique iactis anchoris, pernoctarunt,
non tamen siae maximo periculo, cum, nec ibi,
nec alibi in toto iilo litore statio ulla esset procellis,
ac uentis tuta adeo, ut locorum adiacentium in-
oolae, praeseriim Fontignaschi generoso Bacchi
munere, Muscatello nuncupato celeberrimi, ad tri-
remes concurrentes affirmarent, illud nauigij genris
in ilia maris parte ab hominum memoria nunquam
uisum fuisse. Ac quidem loci infamiam res com-
prdbauit, siquidem Ca ipSa nocte, qua illi eo di-
uerterant, parum abfuit, quin tremendi turbinis
impetu exorta horribili tempestate misere submerge-
rentur , pisciumque esca homines fiereut. At ille, cui
mare, et uenti obediunt, ita eos albescente aurora,
cohibnit, ut qui nauigantibus impedimentum, ac mo-
lestiam allaturi credebantur, ijdem nihil tale spe-
rantibus fauere Coeperint. Quare, uelis explicatis,
pridie idus tanta prosperitate nauigatum est, ut ea
die triginta supra centum millia passuum confecta
sint, in tutissimumque Tarraconensis Prouinciae Pa-

134

.Digitized by

Google

i'o63

Aff ASTASII GERMOMI.

1064

lamosne povtum surairia ketitia peruentum,
unde Pyrenaei Montes Galliam ab Italia distermi*-
nantes, 1 cohspiciuntur. '

Postridie eius diei de Barcinonensi portu tenendo
maxima cum industria certatum est , nec quantum
ex itineris progressu cooijci poterat, fortasse frustra
nisi in ipso nauigandi cursu ab Hispaniensis classis
supremo Praefeclo Philiberto litteras Cordubaeus
accepisset , quibus iubebatur ul crassissimas trabes
ad tvirernes fabricandas aptatus ex oppido , cui
Blanos nomen est, suis Irireiuibus imponendas ,
secumque in Hispauiam uehendas curaret. Quod
Archiepiscopo gratissimnm fuit, looum illum Aito*
nensium Marchioni Gastonis Moucadae imperio
subijci intelligenti , quem ut diximus , dum ille
catholici Regis Romae legatum agerel, sibi amicis-
simum fecerat. Itaque ad oppidum in proxima
litori planilie situm se auide conlulit, cuius aedes,
et amplitudine, et murorum crassitudine inslar
arcis munitae, fanoque [ut uocant] collegiato af-
fabre constructo , atque ornato coniunctae ita.op-
pido ipsi , niari, et subiectis campis dominantur,
ut a frequentibus piratarum incursionibus , alque
uexationibus , et incolas, et nauigantes securos red-
dant. Inter armamenta , quibus abundat , sunt
aenea tormenta non minus arte , quam magnitudine
conspicua. Oppidi schema quadratum moenibus,
ac propugnaculis clauditur. Aedificia ac uiae loci
gratiam comitantur, cuius medium satis ampla
occupat platea cum puteo perenni aqua copiosis-
simo , unde triremium uasa impleta sunt. Ex ha-
bitatoribus foeminae [ ut assolet , in locis mavi
proximis ] frequentiores sunt , quam uiri , quae
omnes in uijs , ac plateis sedenles ex candido filo
lemniscos ac fimbrias conficiunt, mappis linteis,
alijsque id genus lineis , seu cannabinis operibus
ornandis ubique gentium assui solitas. Possidet
Marchio non procul ab eo oppido plures quoque
pagos , quorum campi , ac montes , syluestres pinus
innumerabiles ualde proceras nulriuut nauium malis
conficiendis, ipsisque nauibus fabricandis aptissimas :
syluestrium numerum duplicant aliae pinus fructuum
copia notissimae, quos non solum Hispania, sed
et Gallia , et ipsa Italia in delicijs habet Ibidem
diem obijt Thomas Burlus Dominicani instituti
alumnus, ab Archiepiscopo in theologico munere
Joanni Frisatto sufiectus , qui cum Niciam usque
ueniens in Hispaniam Archiepiscopum sequturus ,
urgente ualetudine , longi se itineris , marisque
incommodis imparem prouideret, Musterium redierat.

Tandem decimo septimo calendas junii abeuntes,
cum in secunda uigilia ad Barcinonensem portum
peruenissent , tranquillo mari usque ad lucem in-
gressum differendum duxerunt , ut solemnius , ac
decentius Archiepiscopus exciperetur, ut perhono-
rifice factum est. Itaque oriente sole , portui ap-
propinquantes ex tviremibus , ut moris est , aeneae
bombardae omnes displosae sunt, et milites clas-
siarij sclopettis urbem salutarunt, quibus tum re-
giae , tum urbanae , in portu existenles lolidem

a ictibus responderunt. Barcinonensis ciuitas, totaque
Tarraconensis Prouincia aKo nomine Cataloniae
principatus nuncupata, quamuis Regi catholico su-
biecta sit , mOre tamen reipublicae suis fere le-
gtbus gubernatur , cuius caput est ipsa Barcino ,
ubi nullo Regis, uel petito , uel expectato consensu,
magistratus creantur, exercentur, distribuuntur ,
ius redditur, ex ciuitatis tribunalibus census pu-
blicus, ac contributiones ad tercentos mille aureos
nummos ascendentes exiguntur , veponuntur ac ne
uno in regium aerarium illato teruntio , solo ci-
uium arbitratu dispensantur , adeo ut nec ipsi Pro-
regi sustentando necessaria subministrentur, ullaue
ex publica pecunia , quamuis minislro regio merces
soluatur. Praeterea , cum euenit , ab externis tri-

b remibus , alijsue nauigijs portum ingressuvis ma-
iora tormenta , ut moris est , in signum amicitiae,
atque honoris ergo displodi, tantum audent ho-
mines illi, sibique tantum plaudunt , ut regiam
triremem [licet in portu cum ipso classis Impera-
tore reperiatur] salutari non debere aomnient,
prius quam eorum triremes , quae duae , aut tres
ad summam esse solent , ab exleris salutatae sint
Yerum Cordubaeus ad uanissimorum hominum elu-
dendam temeritatem, cum classis Imperaloris Phi-
liberti uicario conuenit, ut primo ictui, quem
ipse emitti iussisset, statim ex regia trireme re-
sponderet, unde conijci posset vegiam, quae respon-
disset, non Barcinonensem , ut uocant, capitaneam
salutatam fuisse. Quod sane ciues illi, aegerrime

c tulerunt. Imperator utrinque absolutis salutationibus,
unum ex pvimavijs minislris, aliosque nobiies fa-
miliares suos cum binis rhedis ad portum misit,
ut Archiepiscopum ad se adducerent, cui huma-
nissime accepto post secreti colloquij binas horas,
instante prandendi tempore , a summo domus mo-
deratore Castillae Comite , graui , ac pio uiro , iussit
prandium dari. Quo peracto , Archiepiscopus ad
hospitium apud Franciscanos perhonorifice para-
tum ab ipsius Imperatoris familia deductus , tum
cibovum copia , tum uarietate , quandiu ibi mansit,
quindecim nempe dies , opipare , ac laute tractatus
est. Deinde cum de itineris ratione dubium esset,
utrum scilicet, per Tarraconensem prouinciam,
ac Caesaraugustanum territorium quadrigis eundum

d esset, an uero per nouam Cavthaginem, hodie Cav-
thagenam appellatam, iter mari faciendum, Archiepi-
scopus ad BEATISSIMAE VIRGINIS Montisserrati
celeberrimum sanctuarium, architeclura , donarijs,
musica, adorantium frequentia, eximiaque in peve-
grinos charitate uenerabile , se contulit , ubi summo
peracto sacrificio aediculas eremitarum in saltibus,
rupibus, asperrimisque locis constructas, ac plu-
rimum inter se distantes , per angustissimos , ac
pene inaccessos gradus inuisit, ipsosque religiosae
soiitudiuis cultores alloqutus , quod multo ante
tempore summopere exoptauerat, incredibilem ex
eorum pietate , humilitate , uilaeque exemplo, coepit
uoluptatem. Mirum profecto, altissimum, ac, ut
ila dicain , horridum inontem , uel potius saxum ,

Digitized by

Google

io65

COMMKNTARIORUM . LIB. IX.

1066

rupibas , salebris , nallibusque maxime profundis
undique natara praeruptum, rebus omnibus abun-
dare , totque utriusque sexus inibi habitantibus >
locumque uenerabilem quotidie frequentantibus ,
nee terrestrem cibum alendis corporibus . neces-
sarium, neo cdelestem , unde animae satiafcae Deo
coniunguntur , unquam deesse.

Interim, Philibertus , Rege per litteras iubente ,
Carolo Auriae significari , ut cum suis triremibus
Carthagenam nauigaret, quo mihtes classi impo-
nendos, quae aduersus Turcas ab eodem Philiberto
adoinabatnr , in Italiam ueheret , exhausto regio
maqdato, simul egit de Archiepiscopo Carlhagenam
transportando. Id equidem. magna cum uultus ,
atque animi alacritale sibi Auria faciendum su-
scepit, tum, ut PhHiberto morem gerere >; tum ac
mullo magis , quoniam de AUobrogici Legati , hoc
esl Ducis praecipui. ministri quomodo agebatur,
existimans nimirum , noonullis ex causis sibi iratum
Principem propterea miligatum iri. Quarauis cum
alias Nicia transiens in terram descendisset, alque
inibi tum agentem ofliciosissime salutasset , siinulque,
ut se, suisqiie rebus summa cum auctoritate uteretur,
liberaliter inuitasset. Quem uicissim magnanimus
heros alias acceplae iniuriae oblitus, et eiusmodi ob-
sequio delinitus, perbenigne, atque honorifice acce-
ptum, muneribus etiam honorauit, ad filium insuper
Philibertum ei datis lilteris. Qui cum in Hispaniam
proficisceretur , atque contrario Aeolo iter retar-
dante serenitatem expectans , apud Massiliam duos,
ac uiginti dies fxustra consumpsisset , longiorem
moram timens Joannem Baptistam Feum Sauonen-
sem, in arte nnutica hominem primarium Barcinonem
praemisit cum Ducis litteris, ut statim atque illuc
appulisset, eas Philiberto redderet. Is in nauiga-
tione diligentior , quam in litteraruin custodia , in
pera, siue alibi male conditas ita neglexit ut cae-
reis signis prae calore liquefactis , et aperiri, et
legi facile possent.. Cumque eas nondum reddidis-
set, ipsi Auriae eodem ferme, tempore Barcinonem
superuenienti , restituit, qui signorum cladem negli-
gentis hoininis socordia stomachatus, unde propriae
malitiae adscribi potuisset , quod imprudenlis Mi-
nistri cnlpa litterarum esset infortunio tribuendum,
magnam inde suscepit inolestiam, tum, quia in-
felix rei exitus inexcusabilis reddebatur , tum etiam,
quia Duci paulo ante reconcilialus, nouae irae ma-
teriam ,. etsi innocens , benigno Principi suggerere
uoluisse uideretur. Quod scilicet , data opera sibi
creditas litteras, et aperuisset, et earum arcana
cum male affectis in Sabaudienses Principes stu-
diose communicasset , alienissimi quippe, atque
adeo hostilis animi iudicium non obscurum. Quam-
obrem ira grauiter exardescens, ut quamcumque
de se forsan concipiendam suspicionem anteuerteret,
Feo, ut ipse clamabat, crucis supplicio digno, trie-
rarchi oflicium abrogauit.

Haec Archiepiscopus Barcinonem ueniens cum
accepisset , ac Sabaudiensium triremium Praefecli
Martini Auriae , qui , et Fei gener erat , aniicus

a esset, rem periculo non uacantem ita gessit, ut /
Dux litterarum casum , oscitanti Feo omnino ad+
scribens, Caroli Auriae fidei , nihil ea de causa
detractum existimauerit. Vnde obtinuit etiam. Ar-
chiepiscopus , ut Ducis nomine Carolum rogaret ,
ut Feo in gratiam recepto , ablatum eliam oflicium,
atqne auctorilatem restitueret. Quod sane Carolo
gratissimum fuit^ non modo, quod ofliciosi Prae-
sulis dexteritate innbcentiam suam, Duci sine.ullo
dctrimento probasset , sed etiam , quod sibi chaf-
rissimum , atque . in negotio maritimo . necessa-i
rimn Feum iam amissum recuperasset, hominem
quippe, qui lametsi facie , et corporis compositiooe
rudis , ineptusque uidebatur , opere tamen , ac re T
rum experientia inter triremium illius tempestatis

b. rectores , ut Lucifer inter sydera emicabat. Qua-
propter Archiepiscopo quam maxime dcuinctus,
memoriam dupliois beneficij se nunquam deposilu->
rura, tum gratiarum multiplicata actione, turo non
nulgaribus grati animi signis professus est. Interim
PhUibertus, ut aliquo oblectamento Archiepiscopum
recrearet , sibique charissimum esse , quamquam
in re leui ostenderet , coram eo , fabulam agi , ac
Barcinonensium nobiliornm foeminarum choreas
duci uoluit, quod licet homini grauissimo, atque
ab huiusmodi spectaculis alienissimo , nihil aut
parum arrideret ; attameu , ne inuilantis humani-
tate abuti, aut rusticus homo uideretur, cum Pro-
rege uiro giaui ualetudinario sibique coaeuo, procul
ab oculis spectatomra passus est se coUocari , unde

c cum choreae uiderentur , ipse a uemine uidebatur.
Celebritate pariter SANCTISSIMI CHRISTI COR-
PORIS inslante , iussit Philiberlus , Archiepiscopo
seorsum ab alijs locum parari , unde totius suppli-
cationis [ ut uocant] solemnitas, atque ordo com-
mode conspiceretur , qui sane ex pia pompa, reli-
giosorum ministrorum copia, omniumque. ordinnm
frequentia ingenlem coepit uoluptatem, quam mi-.
rifice auxit sr.crosauctae Hostiae receptaculum , cx
auro obrizo fabricatum, gemmis clarissimis ornatum,
ducentorumque millium scutatorum aestimatione
pretiosum, cui baiulando uix qualuor robustorum
hominum humeri suflicerent.

Iam. coeli status discessum suadebat , maris tran-
quillitate prosperum iter promittenle , simulque

d tempus nauigalioni opportunum Auria afllrmante ,
Archiepiscopus salutato Philiberto, iam quae cum
Rege, aulaecpie Catholicae optimatibus agenda. erant,
ab eo satis edoctus , tertio calendas iunij triremem
primariam conscendit , amplissimam quidem neces-
sarijsque officinis , ac ministris adeo instructain ,
ut praecipuas commoditates in terra haberi solitas,
instar, ut ita dicam, magni palatij posset naui-
gantibus subrainistrare. Auria in ornando Archie-
piscopo totus efiusus, non modo nobili hospili
principem in triremi locum assignauit, sed totius
nauigationis m.oderatorem , ac magistrum eum ita.
constituit, ut etiam secretum signum [ uulgus no-
men appellat] quod ad praecauendas nocturnas.
insidias uigiles a. trivemium praefeclis , quotidie

Digitized by

Google

1067

ANASTASII GERMONIl

1068

sub uesperum accipere soient, ab eo dari uoluerit. a tem honorasseL Quod cum Principes faciunt, mi

Id ilie primum , tum rationibus , tum uerbU ,
quantum potuit recusauit , deinde preces muUipli-
cante Auria , eumque plurimum obsecrante coactus,
tandem manus dedit : quo tamen munere paucis
diebus usus est, tanta quippe felicitate nauigatutn
est ; ut tertio nonas iunij hora tertia quadringentis
passnum millibus a Barcinone distantem CarthagCnae
portum tenuerint , quamuis Tarracone integrum
Archiepiscopi causa otiosi diem mansisseht , quo
ueterem amicnm Jounnem Moncadam Tarraconen-

Aurie

ul ei

sium Praesulem salutare cupiente ,
morem gereret, non sine nauigationis iactura, se-
cimdis uentis 'moram coarguenlibus , de uia ad
Tarraconensem portum deflectens, Archiepiscopnm

nistris addunt animos , in officio diligenter continent,
contumaces ad bonam reuoeant frugem. At Phili-
bertuS [ dicebat Auria ] me stupente , ne uerbum
quidem protulit , quo uel me sibi notum esse ,
uel praesentem habere ostenderet. Idem [ mirabile
dictu ] cum iterum , ac tertio , atque deinceps quo-
ties eum conueni , se miUi alium semper exhibuit,
adeo ut Angelum coelo delapsum quodammodo ui-
dere utderer, ut qui optitnae uoluntatis, liberali-
tatis , omnibusque benefici animi argumentis , se
talem in me praebuerit , qualem ego exoptarem
maxime. Cui Archiepiscopus t ne mirere inqnit ,
amice praestantissime , quod talem inueneris Phi-
libertum , quando, et omnes eius fratres, eodem ,

in ctuitatem lectica iussit deferri , qui , nullo , ad- b ut ita dicam , morbo [ si is morbus dici potest ]

uentus sui praemisso nuncio , antequam Moncadam
conueniret, ad maiorem Ecclesiam se contulit Mis-
sam auditurus, exultantibus Canonicis, inter quos
erant , qui eum Romae cognonerant , ac Moncadae
amicissimum esse non ignorabant. Dum uero tn
pulcherrimo sacello a doctissimo Antonio Augustino
extructo, ubi , et celeberrimi uiri ossa condita sunt,
Missa recitabatur , ecce Moncada , qui sacris pe-
ractis , elegantem amicum beneuole amplexatura ,
et hospitio, et prandio liberalissime excepit. Sublata
mensa , dum post familiarem uarijs de rebus utrinque
sermonem habitum Archiepiscopus somno capto
quiescebat, superuenit Auria, ut Moncadam, quo
cum magnam contraxerat beneuolentiam , potius

laborare uidemus : ita enim snnt a teneris ungui-
culis educati , ut puellarum instar cum his , quos
antea non cognouerint, aflabiles esse non soieant,
sicut familiaribus , aut aliqua consuetudbie probatis,
non modo in sermonibus sui copiam faciunt , sed
de ijs, quae ad manum ueniunt, cum ipsis comiter
tractant , colloquuntur , rident etiam , . luduntque
summa cum mansuetudine , faciiitate, et plarcendi
studio.

Quod tu iam expertus, eo magis uerum esse. in
dies experieris, quo saepius Phitiberti domnm, ac
praesentiam frequentabis. At bene se res haberet,
respondit Anria , si omnes qui eum adirent , ad
eumdem redeundi , quam ego habui , occasionem

salutaret , quam ut discessum urgeret , quod cum c haberent , qua ex iteratis colloquijs boni Principis

ex uoto impleuisset , Moncada paulo post utrumque
quadrigae suae impositum ad portum perduxit.
Vinum rubrum , quod prandens biberat , plurimum
commendante Archiepiscopo , uasa bina rubri , et
albi pleoa Moncada ad eum tniserat, sed doliolum,
in quo rubrum erat, hoc est pretiosius, siue re-
«nigum, quibus ad furta expeditiores uix ullos re-
perias , siuc alterius culpa , nusquam apparuit. In
eo itinere , dum Auria , atque Archiepiscopus , ut
fit inter se colloquebantur , in sermonem de Cor-
dubaeo inciderunt, deque eius triremium aperto
discrimine, dum iuxta Galliae Narbonensis oram,
in toto infero mari omnium periculosissimam , na-
uigarent, cumque Archiepiscopus Cordubaeum ex-

humanitalem degustare possent, uerum si eueniat
illum ubiuis gentiutn iler habentem a Principibus
uiris sibi antea non cognitis salutari, ac salulantes
tractare, quomodo ego primum tractatus sum pro*
fecto , se , quo meruissent loco , minime habitos ,
immo contemptos, ac neglectos, dolebunt: idque
non uerecundiae, aut modestiae, sed tumescentis
animi uitio adscribendum iudicabuut. Quamobrem,
egregium adolescentem meminisse uelim , se AUo-
brogum Ducis filium habere, quem in omnium uir-
tutum palaestra imitari debeat , omnemque rndu-
striam , ac studium sibi adhibendum , ut hominum
animos comitate, suauitate, ac non uerborum tan-
lum, sed optimorum etiam morum constanti tenore

cusaret, quod locorum naturam ignorans, totius d lucretur, glorioso parenti similis, qui eum adeunti-

itineris rationem nauarchi sni arbitrio reiiquisset,
talem ministrum , respondit Auria , si ego haberem,
furcae suspendeiem.

Accidit eodem in congressn , cum satis libere
loquerentur , ut Auria , et Philibertum ualde accu-
saret , et usque ad coelum eodem tempore laudibus
extolleret ; dicebat enim , quod cum primum ad
eius conspectum uenisset, neque hiiare, neque
facie liberali ab eo fuisset exceptus , cum Rex
ipse contra humanius , ac laetiore fronte erga ipsum
Auriam , se beneuolum praestitisset , dum ad eum
alacri facie connersus , dixerit : bene uenias : quando
huc appulisti ? qua tempestate usus es , secundane,
an aduersa? alijsque eiusmodi uerbis ad se adeun-

bus comis , mansuetus , obuius , cum familiaribus
suauis, ubicumque opus est, largus, ac beneficus,
ad praemia uelox , ad poenas tardus ; praeterea in
congressibus clarorum uirorum grauis , simulque
affabilis, atque gratus, adeo ut de omnibus tandem
benemeritus, et optime undique andtens in omnium
se oculis esse sibimet ipse gratuletur, ac triumphet.

Auriae fidele consiiium , cum postea Madrituni
perueniens , Archiepiscopus Philiberto per litteras
aperiret, simul, quid ipsum cum regia ciasse Ita-
licum mare excurrentem facere oporteret, eiusdem
Auriae uerbis, amanter, ac libere admonuit, ut sci-
Kcet, tnorum elegantia cum generis splendore con-
iuncta , humanitatis titulo spectatus, omnibus charus,

Digitized by

Google

069

CoMMENTARIORUM LIB. IX.

i 070

ab omnibusque laudalus ad auitam Sabaudiae fa- a undique irrigatum , sicut, et ipsa ciuilas moris albis,

miliae gloriam propagandam, omne sibi studium
adhibeudum , semper cogitaret. Quae quidem omnia
bonae famae studiosus Princeps ita accepit, ut propria
manu scriptis litteris, Archiepiscopo gratias egerit,
ipsumque rogauerit, ne qnandocunque, uel in bonam,
uel in malam partem de se , uel dici , uel circum-
ferri intelligeret , ullo pacto, illum celaret, quo aut
si quid posset opportune emendaret, aut inania obij-
cientibus [ut saepe contingit] innocentiam suam sub-
dnctis rationibus probaret. Quodque uerbis professus
est, re ipsa postea constantissime sustinuit, siqui-
dem nemo deinceps eum salutauit, nemo alloqutus
est, nemo insuper ncgotij gratia conuenit, qui, et
humanitatis , et prudentiae cum decore coniunctae

quorum frondibus aluntur bombyces, unde sericum
habetur, ita abundat , ut ilia aeris pars semper
foeteat, parumque salubris, muscarum quoque exa-
minibus sit inibi habitantibus quam molestissima.
Murciae sex dies mansit Archiepiscopus , familiam
eo unire cum sarcinis iussam expectaus. Interea
supplicationi, siue [ut uulgo nuncupatur] proces-
sioni, magna ibi cum solemnitate explicari solitae
inuitatus ab Episcopo interfuit, uiditque non sine
quadam admiralione, quod antea audierat, multos
mortales uariorum indumentorum distinctione per-
sonatos, uaria pariter musica instrumenta pulsan-
tes, choreas per ciuitatis uias, in ipsisque templis,
immo, et ante ipsum Sacrosanctum Gorpus ducentes,
cum pleno ore non commendanerit adeo, ut de eius b sallantes, pluresque cantiunculas , etiam profanas,

uvrtutibus conceptam spem non fefellerit, sed cum
foenore etiam auterit , atque in dies reddiderit
firmiorem.

Igitur tertio nonas iunijcum ad Carthagenae por-
tum peruenisset Arehiepiscopus, quas debuit, Auriae
gratijs actis , missaque eius famulis, ac triremium
ministris decenti strena, urbem ingressus, apud Fran-
ciscanos coenobitas diuertit, ubi illius diei reliquum
cum proxima nocte commoratus, postridie summo
mane, audita Missa, cum nonnullis ex suis quadriga
Murciam discessit, quo paulopost uenit, et domus
Praefeclus cum rehquis familiaribus, qui cum omni
supellectili Carthagenae substiterant.

Habebat Murciae, lum sacros, tum profanos ami

immo, et ridiculas, festiuis modis, uocibus, ac ge-
stibus ex loci stylo, ut aiunt, recitanles. Peracta sup-
plicatioue ab Episcopo enixe rogatus, populo in Ec-
elesia praesenti bene precatus est , seu [ut fert lo-
quendi consuetudo] benedixit. Deinde, cumEpiscopus
selemnioribus uestibus, rocchetto, nempe, et cappa
[ut appellantur] ipsaque bibapha, ac serica indutus,
Ecclesiam ingredienti Archiepiscopo obuiam pro-
cessisset, dexteraque ei manu oblata digniore, sci-
licet, ut illa uteretur, plurimum laborasset ; Archie-
piscopus uero, quoniam breuiorem, familiaremque
habitum gestans, mantelletum quippe, ac mozzettam
[hujusmodi rebus desunt uocabula latina] eum locuin
tenere noluisset; populus omnis ibi praesens Epi-

cos plures Archiepiscopus, qui eum Carthagenam c scopum suum, quod dignitate inferior, dexteram

appulisse iutelligentes, aduenlanti occurrerunt, plu-
ribusque exceptum quadrigis , laeti , atque alacres
in Ciuitatem ad einsdem instituti Fraociscanos de-
duxere. Illius coenobij aedes magnificae, atque am-
plissimae triclinijs aulis, coenaculis, diaetis, xystis,
dormitorijs , scholis , bibliotheca , uiridarijs etiam
optime dispositae, uarijsque picturis, atque eximijs
pro locorum ratione, atque usu, exornatae conspi-
eiuntur. Bibliotheca , libris cuiuscumque facultatis
referta est, ubi r et opera sua iuuenit Archiepisco-
pus*. habet etiam uirorum illustrium, praesertim
reeentiunx, nostrornmque. temporum icones Gallos,
Hispanos, Germanos, Italos, aiiarumque nationum
Principes, philosophos, theplogos, historicos, aiiasque

superiori debitam occupasset, mirum in modum in-
dignatus, accusanit, cui tamen Archiepiscopus ro-
mani caeremonialis auctoritate, rationibus, et ubique
locorum seruata consuetudine , nihil peccasse Epi-
scopum ostendens, egregium Praesulem excusauit,
ac modestiae commendatione ualdc extulit. Cum
uero miraretur Archiepiscopus, purpurea, sericaque
Episcopum cappa uti, quando ipsi Romanae Eccie-
siae Cardinales, et si rubram, non taraen sericam,
induere certum est, audiuit Hispaniensibus Epi-
scopis uideri, id ex ueteri possessione sibi licere.
. Triduo post . supplicationem discessurus Archie-
piscopus, nulia ibi existente rheda, quam conduce-
ret, curruque iter facere indignum omnino existi-

insignes personas, coloribus ad uiuum exprimentes. d mans,quam Episcopi nepos Inquisitor, etsi fractam,

"Vix Archiepiscopum Murciae esse ad ciuium aures
peruenit, cum ad eum salutandum concurrerunt,
praeter Episcopum , haereticae pestis inquisitores ,
canonici, alijque nobiles Murcienses uiri ea bene-
uoli anirai significatione, eaque frequentia, ut primo
die diuini recitandi ofiicij, aut uix sedcndi tempus
ei relinqueretur. Hos diebus proximis sequti sunt,
et alij non pauci, eum ad conuiuia certatim inui-
tantes , quorum antesignanus fuit doctissimus , et
religiosissimus ioci Antistes, undique affluentibus
gratissimis amicorum munusculis.

Yaide ampla est ciuitas, atque diues; at, si am-
bilum spectes, admodum infrequens. Habet latissi-
mum territorium, idemque bene ferax, et aquis

atque ad opus ineptam habebat, mutuo accepit,
eaque pro temporis necessitate aptata, ac reparata,
iumentisque ad eam trahendam aliunde conductis
se in uiam dedit. Murcianoque territorio aquis [ut
diximus] ac frugibus abundante salis commode
emenso, per eam Hispaniae oram transire necesse
habuit, ubi nulla fere arbor radices agit, nullusque
fluuius, nullusue fons cernitur, quod transeunti eo
grauius contingit, quo cum raessis tempus esset,
ingenli, ac pene igneo urgente calore , nulla ap-
parebant hospitia, nisi agrestia, nulla prope diuer-
soria, nisi foeda, ac male olentia, nec non cibo,
potuque carentia. Archiepiscopo tamen ea hospi-
tiorum inopia leuior fuit , quod quacumque tran-

Digitized by

Google

1071

ANASTASlf GERMONII

1072

siret, uel clericus, uel ex locorum primoribus ami- a ut transeundi difficultales expedirentur, duas horas

cus aliquis praesto erat, qui, uel de Facie cognitum,
uel editorum operum fama celebrem hospitio exci-
peret , quod sane suadente necessitate , atque ne
inuitantium liberalitati iniuriam faceret, ille non
recusabat. Aridorum tandem , hominumque consuc-
tudine carentium locorum difficultatibus superatis ,
ad eam peruenit partem La Mancia uulgo nuncu-
patam, pecore, ac omni frugum genere affluentem,
per quam iter faciens plures praetergressus est

pagos, et oppida, nempe atque

Aransuez , ubi percelebri structura potius quam
fabricae amplitudine, habet Rex nobile palatium,
coius dignitatem mirum in modum augent pulcher-
rimi horti, peramoenaque uiridaria, frugiferis plantis

ad loci radices expectare necesse fuit: quibus tan-
dem aegre superatis , Archiepiscopus , priusquam
Madritum intraret, per obliquas , ac tortuosas se-
mitas ad BEATISSIMAE DEIPARAE aedem [ut
nuncupant indigenae] Della Tocchia, data opera,
profectus est, ut piarum precum officio persoluto,
Bernardinum Barettum, in aula catholica diu uer-
satum conueniret, quidque ut Allobrogicus legatus,
agere deberet, ab homine Hispaniensium rerum pe*-
ritissimo edisceret. At dum teinplo appropiriquaret,
ecce tibi Barettus, qui'alia uia ueniens, se Archie-
piscopo improuisus obtulit, quodque ille optabat ,
ante praestitit, quam quaereretur. Itaque Arcbiepi-
scopus ad eius domum missis famulis, ipse cum

in quincuncem perbelle consita, omni selectissimo- b nepole Anastasio, ac Balthassare Ruerio Comite no-

rum florum genere refertissima , aquis item limpi-
dissimis irrigata topiario opere, ex arborum, fruti-
cum uitiumque inflexione elaborato, deliciosissima.
Ibi, praeter pergulas, et ordine, et usu conspicuas,
xystos cernas , opacas deambulationes , hippodro-
mos, fontes item subterraneis canalibus feliciter
ductos; pluribusque locis, lapidea, ac lignea sedi-
lia, ambulantium lassitudini leuandae disposita: fon-
ticulos item sedilibus proximos per fistulas scatu-
rientes, unde suauiter murmurantibus riuulis se-
dentium , atque ambulantium aures demulcentur.

bilissimo, Baretti quadriga ad templum ductus, au-
dita missa, apud eum diuertit. Sed, quamuis extra
rem, non est tamen silentio praetereunda LUien-
sium liberalitas. Cum in oppidulo Lilij, de quo
superius mentionem fecimus, Archiepiscopus recta
ad tabernam ex quadriga descendens, audiendae
Missae gratia, Ecclesiam intrasset, non solum a sa-
cerdotibus magno cum honore, amorisque signis
acceptus est , sed et ad hospitium reuersum su-
premus loci magistralus solemniore habitu indutus,
magnopere rogatum iuit, ut tanto hospite , indigna,

Sunt denique omnia summa industria, summaque ut aiebat, caupona relicta, ad pubticas aedes tran-

arte ita collocata, ac distributa, eaque sibi propor- siret, ubi, etsi pro dignitate tractari non posset,

tione, ac symmetria, uicissim respondent, cohaerent, longe tamen decentius, et commodius cibum, somnum-
atque consentiunt, ut ad humanam industriam nihil, c que capturus esset. Archiepiscopus Liliensium hu-

aut parum accedere posse uideatur, quod uere regij manitate laudata, uobis inquit, optimi uiri, innu-

secessus, uel gratiam superet, uel elegantiam. Huc se meras ago gratias, quod de meo commodo tam

conferre ueris tempore solet Rex, alui praecipue ad solliciti sitis, uestra utique munificentia usurus, si

confirmandam sanitatem purgandae gratia. Hinc itum hic pernoctaturus forem. Verum quando statim a

est ad oppidum Vallismori, ibi ante horam consue-
tam coenatum, ut ad diurnum calorem declinandum,
puluerisque molestiam minuendam, multo ante au-
roram iter Madritum uersus haberetur, eoque quinto

prandio Madritum discessurus sum, quod oblata non
accipiam , excusor temporis angustia. Attamen , ne
liberalitatem parui pendere uidear, quando uinum
robustum stomachi mei habitudini grauius est, quam

decimo calendas quintiles peruenere, oppidi tamen ferri possit, leue aliquod mihi a uobis curatum li-

ingressu prohibiti curruum nonnullorum causa, quo-
rum alij tritico onusti, alij in ponte transitum prae-
bente fracti, non solum sequentium curruum uehi-
culorum, atque equorum progressum impediebant,
sed uix peditibus uiam permittebant: quamobrem,

bens accipiam. Quod Lilienses statim fecerunt bina
Archiepiscopo mittentes satis ampla uasa optimo
uino plena, quo non solum, et ipsius, et familiarium
ex ingenti calore contracta sitis sedata est, sed et
quod superfuit, ad reliquum iter satis fuit.

Digitized by

Google

ANASTASII GERMONII

COMMENT ARIORU M

LIBER DEClMliS

Eodem die , quintodecimo nempe [ ut diximus ]
calendas quintiles, quo Madritum peruentum est,
conuenit Archiepiscopus Joannem Idiaquez primarij
collegij, quod consilium status uocant, consiliarium
aetate pronectum, pium, prudentem, atque huma-
nissimum uirum , nec non Ailobrogum Ducis aman-
tissimum, qoi audito Archiepiscopo: ego, ait, in ea
semper fui sententia, ut quae nunc inter regios,
uesirosque ministros feruent dissidia, ac difficultates,
nisi industria, ac dexterilate tua, uix componi pos-
sint, quare te huc uenisse apud Regem legatiAl-
lobrogici oflicio functurum, cum uobis gratulor, tinn
mihi gandeo. Deinde Lermaei Ducis beneuolentiae
sibi conciliandae , antequam Regem alloqucretur ,
ei utam ostendit. Postremo snam omnem operam ,
omniaque oflicra pollicitus, de re eum bene sperare
iussit Archiepiscopus Lermaeo Duci per litteras
aduentum suum significaiiit, simul petens, ut quam
celerrime ad eum eundi sibi potestas fieret , qua
impetrata, beneuoli animi signa exhibentem postridie
conuenit, qui, et uultns alacritate, et sermonis hu-
manitate Archiepiscopum excipiens eius aduentum
se Regi nunciaturam protnisit, utque breui ad eum
introduceretur, curaturom. Quod tamen atiquantu-
lum ditferri rei statns postulabat, cum nec rhedam,
qna adi regias aedes • ueheretur, nec uectores Ar-
cbiepisoopus haberet in promptu, nec familiae Le-
gabatia £ut ita dicam] uestimenta confecta erant,
nimltHnimis , quoniam Rex Sancti Laurentij subur-
bium, siue [ut nocartm-] Escnriale, erat petiturus,

a ut iilo fere anni tempore quotannis solebat : ea
ditigenlia parata sunt eronia, nt anteqttam disce-
deret, legationis causam potuerit ei Archiepiscopns
exponere, qui Ducis Allobrogum , eiusqne filij Victorij
acceptis litteris , reddenti perhnmaniter respondit :
fratrem meum [Ducem sciltcet] te ad me misisse
pturimum gaudeo, ueraque esse non dubito , quae
de eo mihi retulisti: litteris rescribi mandabo. Prae-
ter haec paucula uerba, nihil aliud dixit Rex.

Locus admonet, ut quae eum adeuntes: facere
solent, non praetermittam. In more positum est,
ut quicumque ad Regem ingreditur, quacumque
futgeat dignitatis, uel gradus praerogatiua, ad ter-
ram usque coram eo genua flectat, nec nisi ipse
annuat, ullo pacto surgat. At non actu solum, sed

b et uerbis, quod soli Christi Yicario reseruatnm esse
nemo nescit, a nonnullis Regi tribui regiae domus
morem obseruantes haud negant. Namque etsi cer-
tum est neminem Regis pedes unquam re ipsa oscu-
' lari , plures tamen ad eum scribentes id uerbis
faciunt, dnm se eius pedes osculari in litteris di-
cere non uerentur; qnod Archiepiscopus minime
ignorans, genua tamen Regi nequaquam flexit, sed
profnnda, atque ofliciosa capitis, corporisque de-
missione ipsum salntauit, ne qnod reprehenaione
dignum fecisset, aliquando coargui posset. Item,
quia in maiorum praesertim Ecclesiarum praetatis
eum morem tolerari non putabat, aukte primarijs
uiris, atque intimis Regis familiaribns Allobrogam
Ducem plurimum sibi tribnere massitantibus, qnod

135

Digitized by

Google

I

1075

eius Legatus Regi, ut alij faciebant, genua flectere
dedignaretur. Quo salutato, Archiepiscopus Lermaeo
Duci negotiorum omnium fere arbitro, atque inte-
rioris consilij principibus litteras Ducis reddidit, qui
eum, et comiter, et honorifice habuerunt, certe, ut
tanti Principis Legatum, at forsitan etiam, ut Ar-
chiepiscopum, cum Rex ipse, atque Hispanicae gentis
primores Episcopalem plurimi faciant dignitatem ,
ac uenerentur, eo magis quo optimum Praesulem
de Hispanis egregie meritum , atque in rem Hispa-
niensem optime afiectum , teste [ut constabat] ipsa
Romana aula, non ignorabant: qui postea cum de
legationis suae causis ex Mantuano praecipue casu
ortum habentibus , cum ijsdem regijs Ministris
longa tractatione egisset, ampliore tilulo spectatos
aulicos, quos Grandes uocant domi inuisit, fideique
publicae, alias credentialibus litteris unicuique red-
ditis, illustriores foeminas, ac matronas comitatus,
marchionatus ac ducatus titulo eminentes, nec non
Regis amitam , Caesarisque sororem Margaritam
pariter salutatum iuit. Religiosa haec, maximeque
pia heroina, cum a pluribus annis mundo , mun-
danisque pompis, ac delicijs nuncio remisso, Discal-
ceatorum Seraphici instituti obseruantiam , ut fieri
solet, solemniter uouisset, intra monasticos cancel-
los, multa cum humilitate, continentia, populique
fructu uitam pene degit angelicam, cui etiam Ar-
chiepiscopus Ducis filiorumque Yictorij, et Phili-
berti litteras reddidit, utpote Sabaudae Domui, non
minus amore, quam sanguine, coniunctissimae.

Cum soleat principum Legatis Rex domos dare
ad habitandum plures, Lermaeo iubente Duce, ob-
latae sunt Archiepiscopo , ut quam eligeret, sibi
habitandam retineret. Sed, quandoquidem , nec
aspeotu, nec capacitate, quae offerebantur, lega-
tiali dignilati respondere, nec laxe, nec magnifice
habitare solito conuenire uidebantur, omnes ab eo
reiectae sunt, ut qui, et in paternis aedibus, quae
castella nuncupantur, et Romae trium, ac uiginti
annorum domicilium semper habuerit perhonori-
ficum, et Musterij [est oppidum hoc Tarantasiensis
Metropolis caput] amplissimum [ut diximus] omnique
Romanae architecturae, ac symmetriae ordine lauda-
bile aedificauit palatium, nimirum existimans ad
Principum magnificentiam , ac potentiam explican-
dam, nihil fere conuenire magis in aliena terra r
quam eorum Legatos splendide, in magnisque do-
mibus habitare, dum tamen familiarium numerus,
et conditiones, cum decenti supellectili coniungan-
tur. Rarae Madriti sunt aedes hortos, ac uiridaria
habentes. Quare Archiepiscopus, ne, qua maxime
oblectatur, hortensi amoenitate careret, utque more
suo laetam uitam traduceret, Conchensis Decani
uacuam, amplamque domum contra Lermaei Ducis
hortos a Rege ipso animi causa frequentatos in
extrema Madriti regione sitam, mille circiter aureis
nummis annuis conduxit, cuius cum aulas, tricli-
nium, cnbicula, oflicinasque omnes situ, et squa-
lore horridas, ad usumque ineptas, nec non alijs,
ut fit in domibus non habitatis, laborantes detri-

ANASTASII GERMOIUI

1076

a mentis, offendisset, e uestigio omnia restituit, atque
expurgauit, hortumque, absente domino prae sicci-
tate pene ad nihilum redactum, sordibusque adeo
foedatum, ut stomachum faceret, mundauit, plan-
tauit, omnique florum genere, atque de rebus loco
congruis impleuit, et exornauit Madritiensibus tanti
cultoris elegantiam, ac diligentiam mirifice proban-
tibus. Id uero lanti fuit, ut priusquam novarum
aedium, atque horti illuuies defoecaretur, ab alijs
Principum legatis domi salutari recusauerit Archie-
piscopus, uno excepto Cardinali Estensi quoniam
in Italiam discessurus erat. Quod prae caeteris
Hetruscus orator aegerrime tulisse uisus, causa tamen
explorata, excusationem non inuitus accepit. Itaque,
domo espurgata , noua supellectili lautissime instru-

b cta, horto simul, et aquae ductu, et cultura optima
in pristinum decorem restituto , salutationes admi-
sit, reddiditque salutantibus.

Cum autem diuulgatum esset, Anastasium Ger-
monium , olim Taurinensem Archidiaconum, ac Pon-
tificiae Signaturae [ut uocatur] Referendarium, tunc
uero Tarantasiensem Archiepiscopum , atque AUo-
brogum Ducis Legatum, Madriti reperiri, non pauci,
tum doctrinae fama, tum dignitate praestantes uiri,
insigni Praesuli de prospero aduentu gratulatum
iuere : quod Salmanticensis quoque gymnasij non
nulli eminentes doctores fecere, quamuis ciuitas illa
Madrito sex dierum distet itinere, ut eum salutarent,
ac de facie cognitum ailoquerentur. Dum haec
mutua oflicia, alque reciprocae amicorum saluta-

c tiones peragebantur, crebri, ac festini ex Italia
Madritum tabellarij conuolabant, rem ad beUum
spectare nunciantes, inuicti namque animi, ac ui-
ribus non impar Allobrogum Dux , cum Joan-
nem Mendozam [de quo antea loquti sumus] siue
proprio Marte, siue iussum, nec syncere agere,
nec de nepte Maria Margaritae matri Mantua-
norum Ducis olim uxori ex conuentu tradenda
urgere animaduerteret [ quod ad . Allobrogum
ac Mantuanorum dissidia componenda plurimum
conferebat] exercitum ex Allobrogibus Subalpinis ,
Gallis, Heluetijs, Vallensibus, ac Germsnts con-.
scripsit, non modo, ut ditioni suae infestos quOs-
que reprimeret, sed ubi irritatus in ipsos etiam
Insubres arma conuerteret, atque iterum Montem-

d ferratum, uel eius partem occuparet. Id cunx hun->
ciorum frequentia, aulaeque Hispanioae. rumore in
dies magis confirmaretur,. Archiepiscopus existimafe
se ad Ducem scripsit, si bellum mouereturKegent
legato suo apud eum commoranti iussurum , ut
Taurino relicto Mediolanum se se conferret, sibtque
ut ex Hispania decederet. Qnapropter petere, si id
eueniat, quod se facere uelit, utrum, scilicet se
alicubi recipere debeat, aut recta Musterium, uel
Taurinum redire quod, cum bis, ter, quater,: ac
duodecies scripsisset, officium nihilominus diligentis
Legati obire non desistebat, quotidie quippe inte-
rioris consiUj primores conuentos , atque in primis
Lermaeum Ducem hortabatur rationibus , atque ar-
gumentis urgebat, rogabat etiam, ne bellum accendi

Digitized by

Google

1077 COJMBIITAR]

paterentur, N tum, quia non facile extinctum iri res
ipsa suadebat, tum quoque, quoniam uehementer
Regis intererat, in Italia arma non moueri, cuius
quoque confessarium summis precibus identidem
orabat , ut qua apud eum polleret auctoritate [quam
Hispani magui aestimant] omne studium adhiberet,
ut imminentes turbae, ac pericula auerterentur.
Quem quidem pium hominem, pacisque amantissi-
mum, credibile est, quam pollicebatur operam,
egregie praestilisse. Alios quoque tametsi non in-
timi Consilij optimates, eosque maxime quorum
fidem in Sabaudos perspectam habebat, pro ne-
gotij ratione conuenieos, ad iustasque Ducis que-
relas, ac bellicas aerumnas, quasi aliud ageret, at-
tentos redditos, ut ad proximum armorum tumnl-
tum, sedandum omnino concurrerent, admonebat,
inuitabat, suauiter, summaque impellebat industria,
atque inter caeteros Lusitani conuentus Praesidem
Salinam, nobiiitate, ingenio , opibus, doctrina, fa-
cundia, rerumque multa experientia praestantem
uirum, nec non, ut omnes Lusitani, Allobrogum
Ducis, ac filiorum cultorem studiosissimum, uei
quia inter Principes Sabaudos, atque Emanuelem
Lusitanonun Regem ex filiae Isabellae nuptiis san-
guinis olim intercesserit necessitudo, uel quia Lu-
sitanos ab Hispanis, non parum moribus discrepare
exploratum sit Is, post longum de temporum, rei-
que statu sermonem habitum, parum sereno uultu,
me pudet, inquit, pigetque [ praestantissime Anti-
stites] iactam, ut uideo, esse aleam. Joanni enim
Mendozae iam mandatum esse non ambigimus, ut
nisi Dux arma statim deponat cum exercitu Sub-
alpinos adoriatur, Regique subigat.

Gui subridens Archiepiscopns , npn est, ait, uir
clarissime , cur ex hoc mandato ullam capias mo-
lestiam. Siquidem facla non semper uerbis respon-
dent. Facile iubemus, non item facile, quem cupi-
mus, exitum iussa habere audimus. Res plane
nostrae eiusmodi non sunt, ut unico impelu sub-
uertantur. Utinam, ait Praeses, sententiam mutet
Dux, Regisque uoluntati ita obsecundet, ut eum
sibi generum faciat. Quod si ex sententia succedat,
certum est ex liberaii lanti Principis manu multo
plura Ulum consequturum quam sint ea, quae ex
contentiosis , pauculisque Montisferrati oppidis , ac
pagis, si euincantur, sperare potest. Propterea raeo
iudicio , Ducis rebus non parum conducturum reor,
si eius natu maior filius Victorhis in Mantuana
controuersia ad Regem inclinans, patre insalutato^
se huc recipiat, quo obsequio , atque reuerentiae
significatione , quod Duci in Allobrogibus ablatum
est, uni officibso nepoti statim restitutum iri, non
dubito. Bene se res haberet, respondtt Archiepisco-
pus, dum quoad matrimonium cum Ducis filia con-
trahendum de Regis mente, etiam tacite constaret,
sed, qaandoquidem id incertum, Ducem manus
dare non expedit. Gumque diceret Praeses, idem
utcertura sit, ad alliciendum Regera ad nuptias,
Ducis filias omnes in Hispaniam mitli, non absur-
dum ducereui, quarum praesentia, et populis earum

ORUr LIB* X. l07 8

a aliquam Regi in matrimonium proponendi, et Regi
propositam, ac probatam accipiendi, slimulus esset;
quin et Principem iuuenem adolescentularum forma,
ac maiestate captum ad coniugium inuitatum iri ,
probabili ducor coniectura. Quod nisi uirginum
aspectu Rex moueatur, nec ex ipsis ullam, nec
aliam [nisi fallor] amplius uxorem ducturus uidetur.
At si mittendae sint, inquit Archiepiscopus, erit ea
de re eius uoluntas exploranda , ne et missas mi-
retur,et mittentem censeat fecisse imprudenter, nec
Ducem mittendarum parentem, atque auctorem,
nisi rem se gratam Regi facturum pro certo ha-
beat , in eam sententiam uenturum puto , ut quas
sexus, et conditio ab huiusmodi loci mutatione
abunde excusant, longissimae uiae sit aljquo pacto

6 incomraodis expositurus. Quod autem, Rex maiora
dare, quam Dux ex nominatis oppidis, ac pagis
possit percipere , quis negat, potentissimum Regem,
tantamque terrarum orbis partem possidentem, non
solum oppida, ac pagos, sed ciuitates, prouincias,
item regna ipsa donare posse? At inanis erit haec
potentia, nisi cum actu coniungatur. Quid possit
Rex, scimus, quid uelit, nescimus. Oppida uero
quae Duci deberi audimus, et numero, et habita-
torum, firequentia , et censu , maiora , pluraque sunt,
quam tibi' uidentur, cum etiam sint ab omni onere
exempta, atque immunia. De Victorio , quod clam
patre Madritum ueniat, quid dicam ? Id sane quo
pacto fieri possit, non uideo, nec ulla, siue diuina,
siue humana ratio suadet, id facinoris ab heroum

c sanguine prognato , in domo Sabauda liberaiiter
educato , Christianisque moribus , ac disciplina
optime exculto, non solum committi, sed nec exco-
gitari posse , quem potius uitam deserturum credi-
derim, quam de tali culpa pati se apud mortales
reum haberi. Honora patrem, et matrem [ait Do-
minus] si uis esse longaeuus super terram. Nec is
est Victorius , quem a recta honoris , ac religionis
uia, dogma illud plusquam ethnicum, imo satani-
cum , abducat. Si ius uiolandum regnandi causa uio-
landum, cum parenti obteraperare quouis regno
pretiosius ducat. Nec , uel cisalpinae , uel trans-
alpinae Prouinciae nostrae in eb sunt constitutae
discrimine [quemadmodum diximus] ut uei breui,
uel modico negotio a quouis etiam ingenti exercitu

d subuerti queant. Toto erras coelo, tota errant via
interioris quoque consilij proceres, qui nisi a
Duce arma deponi iubeantur , de re nostra
actum putant, cui quippe ad quasuis impressiones
sustinendas, bellicosque impetus, plusquam medio-
cres frangendos, ac reprimendos, plane satis uirium
est. Non enim desunt ciuitates, non desunt arces
munitissimae , quibus male affectorum audacia elu-
datur, quodque in omni republica praecipuum exi-
stimatur, ita perspicua, ac constans est populorum
in Priucipem uoluntas, amor, atque obseruantia, ac
diuturno saeculorum obsequio ita firmata, ut nec
in periculis nutet, uel tantulum titubet, nec quem-
uis urgentium furorein extimescat. Fertiiissimum
est, quodcuruque cainporum Ducis imperio subij-

136

Digitized by

I0 79

ANASTASII GERMOIIII

1080

citur, ad alendosque magnos etiam exercitus aptis-
simum. Gum huiusmodi libertatis praesidijs, si Ducis
fortitudinem coniungas, quem propterea tametsi
exiguo corpore, uigore tamen animi acerrimum bella-
torem uox communis Italicum Martem appellat, eum
Alexandro, ac Caesari aequare non dubitabis, nec
equidem iniuria, quandoquidem munificentia, co-
gitationum magnitudine, bellandi celeritate, consilij
grauitate, in periculis constantia, in labbribus pa-
tientia, in aduersis aequanimitate supra humanam
fidem praestabilis, Principum auxilia contra regios
Ministros ita, sibi conciliaturus est, ut ad pacem
potius alliciendus sit, quam ad bellum irritandus,
a quo nisi abstineant, praesertim in Italia, non
bene secum agi rei ipsius esitus facile indicabit.
Cumque non desint, qui tantam potentiam suspe-
ctam habeant, non deenint contra, qui etiam cum
proprio periculo res nostras saluas uelint: non so-
lum, quia nobis eiusmodi uim inferri ab amicis
non meruerimus , nec bello causam dederimus ,
uerum et ne gentis tot Prouinciarum , ac Regnorum
dotninatu formidabilis imperij fines ultra propa-
gentur, quin, et Regem alijs distentum negotijs,
ad pacemque propensionem , quam ad bellicos tu-
multus, certum est, non, nisi per uicarios^ belli-
geraturum, Ducem uero ipsum suas acies ductu-
rum : urget enim praesentia Turni, ait ille, ad
remque bene gerendam plurimum refert, militare
negotium, non per administros, sed per ipsum
Principem tractari, exercitusque ductorem liberum
esse, atque a semet pendere. Quare, cum Allo-
brogum Dux longa experientia, ac uirtute per pau-
cos, uel fere neminem, in armorum tractatione
socios habeat decem millia uiginti millibus collatis
signis , obijcere non dubitabit, propriamque agens
causam, ut solet, feliciter pugnabit. Praeside ex his,
quae de ancipiti belli euentu Archiepiscopus affe-
rebat, uera esse nonnulla annuente , nonnulla item,
quasi Hispani uinci nequeant, constanter respuente:
si bellum moueatur, inquit Archiepiscopus , exitu
acta probabuntur, hoc tamen temperamento, ut,
si urgente Rege, Ducem succumbere contingat, ab
eo uinci turpe non sit, quem, uel casus, uel uu-
merosus supra humanum captum exercitus uictorem
faciat : licet, quae agebantur , Principem "Victorium
non latere, uerisimile esset, ad eum nihilominus
de omnibus, Archiepiscopo uisum huius tenoris lit-
teras dare.

Nihil hactenus [Princeps serenissime] ad te scripsi,
patri nempe scripta cum filio communia, nec pro-
pterea iterato argumento in eadem re opus esse
persuasum habens. Modo quoniain de re tua agi
uideo, ad te quoque scribam. Praeses Salinas, atque
interioris conuentus omnes fere consiliarij , cum
parentem tuum, ut asserunt, Regis amicitiam flocci
facientem , ne , scilicet , tu , fratresque tui , quos
innocentes arbitrabantur , paternae culpae poena
plecteremini, ulcisci distulerint, te uehementer insi-
mulant, quod Regis uoluntatem perspectam habens,
quaue humanitate, ac beneuolentia ab eo tractatus fue-

a ris, non ignorans, nullam tamen des operam, quamuis
hodie cum patre uiuens, atque habitans, ut ille ad
beneficij huius auunculi tui, suique sororij arbitrium
animum accommodet, sed ita rem geras, ut eius fere
aduersarius potius quam nepos uideare, quo noinine
ob hanc unam causam , se tecum deinceps acturos
profitentur. Ego in hoc totus sum, ut te omni
culpa omnino liberem , uerumtamen [ quod iam
nosti ] nullam homines ij excusationem accipiunt ,
omniaque ad proprium sensum , atque opinionem
trahentes , ad usum reuocare uidentur uuigatum
iUud : stet pro ratione uoluntas. Videbis , quae ad
patrem scripsi. Interea a te summis precibus peto,
ut , quae , e re tua , tibique profutura , dies iudi-
cabit , summo studio, summaque industria foueas,

b promoueas , sustentes , nec , uel negligas , uel eua-
nescere ulio modo patiaris. Vale.

Quamuis Legati munus in eo praecipue uersari
uideatur, ut iUe ad Principis iussa semper attentus,
domini sui dignitatem , publicumque commodum
sine intermissione cogitet , ac si quod suspicetur ,
damnum instare pro uiriU parte auertere conetur
potius quam non requisitus , uel consUium afferre ,
uel praenunciare pericula, uel etiam sero sapien-
tem admonere. Attamen quoniam Legatus consUiarij
quoque personam gerit , Archiepiscopus de optimi
Principis honore, ac salute soUicitus, bonique con-
siliarij officium , libertate praesertim cum pietate
coniuncta constare intelligens, atque cum Sallustio
ad Caesarem scribente sentiens , ciuitates quippe ,

c regna, ac nationes, usque eo prospere imperasse,
donec apud eas sana consilia ualuissent , quibus
consilijs , uel gratia , uel timore, uel uoluptate ,
corruptis, opum paulo post sequtam imminutionem
fuisse , deinde adempta imperia , postremo unde-
cunque destitutis seruitutem impositam, non erubuit
probus Praesul , nec timuit , assentationis inimicus,
his uerbis Allobrogum Ducem interpellare.

Etsi horum hominum obiectiones, quantum in
me est [Princeps inuictissime ] pro tua dignitate,
ac nominis celebritate diluere non cesso, et quidem,
ut ego autumo, ex sententia, cum tamen in ditione
tua natus , atque educatus , maximisque a tua li-
beralitate beneficijs, et honoribus auctus, etiam si
uitam profunderem , pro eo , ac mereris , gratiam

d nequaquam referrem; facere non possum, quin ur-
gente , quo te prosequor , immenso amore , atque
obseruantia , quae tibi , ac serenissimae posteritati
tuae prospere succedere exopto, ea.libere tuam ad
memoriam reuocem , proculque ab omni fuco in-
trepide repraesentem. Proxime ad te datis litteris,
qua debui, sinceritate , in eo dixi maxime elucere
Principis prouidentiam , cum se ad temporis usum
accommodat. Cicero non minus sapientia, quam elo-
quentia probatus , dicere solebat , maioribus defe-
rendum , tempori seruiendum , necessitati obe-
diendum. At quid Cicero? Quid Liuius? Quid Ta-
citus ? Quid Seneca ? Quid Plutarchus ? Quid de-
denique alij morales Philosophi, ac sapientes ? Audi
omnium sapientissimum , penes quem omnes eo

Digitized by

Google

•

io8i

COMMENTARIORUM LIB. X.

1083

titulo tumidi insipientes sunt, JESUM CHRTSTUM, a
scilicetLucae ore cap. XIV dicentem: Quis Rex iturus
committere bellum aduersus alium Regem,non sedens
prius cogitat , si possit occurrere ei cum decem
millibus , qui cum uiginti uenit ad se ? Alioquin
adhuc illo longe agente , legationem mittens , rogat
ea quae pacis sunt. Tecum loqui [Princeps Sere-
nissime] immo de te ipso loqui mihi Vnigenitus
Dei filius uidetur, eas tibi sciens uires non esse,
quae cum Hispanicis conferanlur , sicut nec alienas,
cum uerisimile sit, neminem, uei perpaucos contra
tantam potentiam arma sumpturos , et quatenus ,
sumantur, utrum profutura sint, nec ne ualde in-
certum memoriae , tum ueteres , tum recentiores
prodidere , externae militiae auxilijs fidendum non
esse : incipere illa quidem , uel in gratiam requi- b
rentis, uel in odium eius, contra quem sumuntur,
sed in dies imminui, sensim languescere, torpere,
tandemque euanescefe. Itali Principes, ac Respu-
blicae, excepta Veneta , eius non sunt roboris, aut
nerui, ut aliena curantes, propria periculis expo-
nant, bellicas commotiones, Hispanicas praesertim,
timent, fugiunt, utque belli exitus est semper in-
certus , maiorem in modum auersantur. De alijs
extra italicos fines imperantibus. quid dicam ? Non
te fugit [Princeps prudentissime] Anglicanum Regem,
non solum a nostro cliraate longissime abesse adeo,
ut apposite dixerit Poeta :

Et penitus toto diuisos orbe Britannos ,
sed etiam totum in lilteris abditum , simul ad
quietem , quam ad castrenses uicissitudines pro- c
pensiorem , uel inconsultis , uel haesitantibus co-
mitijs, ultra regni fines militem non mittere , nec
pecuniam eaque comitia, nisi de publico auertendo
incommodo , seu regni decore , agalur , ad expedi-
tiones non concurrere. Gallicanus , et adhuc puer
est, et a Rege Gathoiico dissentiendi nullam habet
causam.

Quin immo, cum eius sororem nuper in matri-
monium duxerit , suamque item sororem , eidem
sororio uxorem dederit, nihil in eo, uel praesidij,
uel spei potes rebus tuis collocare. Id ipsum prae-
sertim Regis matre diligenter curante , quae , ut
Gallos suos a belli molestia liberet , Hispanis mo-
rem gerendi occasionem semper arripiet. De Ger-
manis itidem , quid sperandum sit , pariter haereo , d
nam , praeterquam quod longe absunt Sabaudae
familiae addicti, ab alijs pro externo Principe exer-
citum comparandnm esse , non expecto. Proinde
uiribns , opibusque tuis rem agi oportet , quas
licet ego , et plurimi faciam , et ubicunque expe-
dit, maximas dicara , ac praedicem, attamen, quid
in causa tua praestiturae sint , praeter te ipsum ,
nemo satis nouit* Gloriari quidem poles, quodPro-
uincias habeas, et citra, et ultra Alpes, non minus
situs opportunitate , quam camporum foecunditate
laudatissimas, rebusque omnibus ad quemuis alen-
dum exercitum necessarijs refertissimas, ut prisca,
et recentia scriptorum testantur monumenta, quod-
que , tum titulis, ac sanguinis claritate cminentcs,

tum mercatores , artifices , pagani , alijue cuiusuis
conditionis homines imperio tuo subiecti , te Sa-
baudamque doroum colant , in oculis ferant , uita
chariorem habeant, summaque fide, quam debent,
tibi praestent obedientiam ; superioris tamen belli
aerumnis , iacturisque, nec non ab excessn serenis-
simi parentis tui usque ad hanc diem continuis
attritos contributionibus, utque te sumptuum mole
laborantem pro uiriii parte subleuarent, pecunijs
exhaustos, nouis exactionibus fatigari, ab animi tui
magnitudine omnino alienum, eoque difficilius exi-
stimandum, quo crebris fluuiorum inundationibus
grandinumque frequentia, atque tempestatum rigore,
et calamitate agrorum pene amisso fructu, atque
usu , si bellum iterum ingruat , populi tui , cui-
cumque etiam leuissimo oneri inutiles, forsitan fu-
turi sint. Propterea , quamuis , et internis , et
externis bonis affluens supra omnia pericula tibi
constitutus uidearis, certa nihilominus cum incertis
mutare, haud sane caret periculo, nec expedit fe-
licem statum fortuitorum uicissitudini exponere.
Quamobrem [Princeps praestantissime] te supplex
oro , ut perspicacis ingenij tui , iamque toties ex-
ploratae prudentiae acumine , rei grauitate tibi
ante pculos posita, diligenter perpendas , quanta
sit catholici Regis amplitudo, quantaue existimatio,
quam non solum Italici, sed etiam Europaei, etiam
potentes,' omnesque ubique gentium regnantes Prin-
cipes plurimi faciunt, atque suspiciunt. Quis enim
quaeso, uno, et eodem tempore quatuor ingentes
exercitus instruxit, in partesque longinquas misit,
ut nuper fecit Hispaniarum Rex Philippus Tertius
in Africam, scilicet ad Belgas, in Italiam, tuoque
filio Philiberto maritimae classis imperatore, etiam
contra Turcas ? Iamque copiae coactae properant,
iam ad imperata loca peruenisse creduntur. Itaque
deliberatione, eaque lenta , ac matura, opus est,
beila , atque arma faciiius sumuntur, quam depo-
nantur, nec bellorum fines in sumentium potestate
sunt, sicut initia. Unde incipere cuiusuis , etiam
ignauo, iicere dixit Sallustius, deponere uero cum
uictor uelit. Quapropter quidquid praeter opinionem
euenire in bello potest, priusquam bellum susci-
piatur attente considerandum: hoc sedulo cogitan-
dum, hoc animo euoluendum, nec non peritorum,
proborumque amicorum consilio omnia determi-
nanda. Facessant Centuriones, militumque ductores,
atque Praefecti, qui turbarum, quam pacis aman-
tiores , propriaque magis , quam aliena curantes ,
illud habent in ore , quod Italici rabulae ma-
terna lingua, rythmicoque numero decantare solent:
Mentre pende , rende. Id est , dum lis pendet , lu-
crum afiert , ac plerumque consilio ad pericula
prompti, reipsa pericula fugiunt, nec perpendunt
huiusmodi consiliarij ,. quid Principi , ac populis
expediat, quidue publicae existimationi, aut saluti
conueniat; sed quod e re propria fore arbitrantur,
utique iuxta Lucani axioma:

Quemque suae rapiunt sceierata in proelia causae.
Suas dixit causas , non Principum , non publicum

Digitized by

Google

io83

ANASTASU GERMONII

ioc

bonum praeferentes. Sed tu [Princeps sapienlissime]
quani illis dabis fidem? Consilium, inquit Tacitus,
ab omnibus dari, periculum paucos sumere, quin
immo, si quem ex ijs contingat in officio delinquere,
languescunt studia eoruro, qui antea fidem, atque
animum alacri uultu ostentauerant. Non est profecto,
talibus consiliarijs credendum, sed hac sunt Pinda-
rica uoce repellendi: suaue esse bellum non experlis,
cum uero appropinquat, tremendum illis, qui illud
gustauerunt. Me excusatum habere ne graueris [Dux
Serenissime] si tibi fortasse prolixior uidebor, quam
par est. Sed, nec quantum oportet, dixisse me iu-
dicabit , quicumque affectum in te meum , rei de
qua agitur grauitatem, simulque, si arma mouean-
tur, instantes difficultates, diligenter expendet. His ab
Archiepiscopo scriptis, ac tabellario traditis litteris,
alius ei per dispositos equos nuncius Ducis litteras
attulit, quibus lectis Archiepiscopus Sanctum Lau-
rentiura, uulgo Escuriale nuncupatum, ubi Rex ad
Madritinos uitandos calores se se receperat, petere
constituit , fecissetque statim , nisi legatos absque
Regis uenia eo se conferre non posse, accepisset.
Quamobrem ad Lermaeum Ducem scripsit, se ad
Regem litteras habere, quas non reddidisset, nisi
eum alloquendi sibi potestas fieret, quam propterea
petebat. Cui Dux rescripsit lingua uernacula his
uerbis: A su Magestad, que Dios guarde, he dado
quenta de lo, que V. S. me escriue en su carta,
jdize, que uenga V. S. en ora buena a hablarlejr
jo tendre muj particular gusto de uer a V. S.j
besarle las manos. Guarde Dios a V. S. como desseo
en san Lorenzo 9 de agosto 161 4« Addens manu
propria. No se dezir en qual estado me tienen estos
trabazos, que son mios todos, protesto a V. S. que,
aunque uniera perdido la uida, me uniera con-
solado por no uerlos. El Duque , j Marques de
Denia extra. Al Arcobispo de Tarantasia Embaxa-
dor de Sauoja. Hoc responso accepto , Archiepisco-
pus cum magis necessarijs familiaribus, pridie idus
Augusti ad Sanctum Laurentium quadriga aduolauit,
ad Lermaeumque Ducem recla proficiscens , sic
eum est allocutus: Acceptis a Duce meo ad Regem,
et ad te datis litteris, quoniam, nec legatis, nisi eo
permittente , huc uenire licet, a te per epistolam
petij, ut ueniendi mihi facultatem impetrares, quod,
cum factum fuisse, tu mihi benigno responso signi-
ficaueris, ueni, tibi primum, deinde, si probaueris,
ipsi Regi, quae debeo, expositurus. At quando qui-
dem de re maximi momenti agitur, unde non minus
detrimenti , quam incommodi plurimum accipere
potestis, te rogalum uelim, ut animo ab omui cura
uacuo, occupationibus tuis subductum horae diuii-
dium mihi condones , quo de communi negotio ,
quantum expedit, opportune tecuni agara. Quod se
libenter facturum, Duce humanissime annuenlc, Ar-
chiepiscopus ita exorsus est:

Posteaquam Philippo Secundo summum obeunte
diem, unicus eius filius hodie regnans Philippus
Tertius arapiissimae Hispaniae dominationis habenas
accepit , tnqne in maximarum rerum Iractatione ,

a regia, ut ita dicam, potestate, atque auctoritate
quindecim annorum curriculo multa cum laude
exacto, prudentiam, ac dexteritatem tuam in omnium
conspectu admirabilem fecisti, egregijsque operibus
ubique gentium incredibiti felicitate probasti , ex
susceptis a te, atque antea administratis negolijs,
nullum, jni fallor, hactenus gessisti, quod tibi cordi
magis esse debuerit, quam hoc tempore debeat esse
inter Insubres, et Subalpinos nuper suscitatum dis-
sidium, cuius progressus, si quemadmodum spera-
mus, ac publice interest, cito coercebis, comprimi-
,que curabis, magnam sane rem [Dux praestantissime]
libique gloriosam transiges , atque perhonorificam.
Non est dubium, quin, te regna, prouinciasque am-
plissimas Hispanico imperio subiectas administraute,

b inagna semper admiratione, atque in rebus difficilli-
mis constantissima uirtute , Regi tuo ob clausum
Iani templum, pacem, scilicet, pene per uniuer-
sum terrarum orbem ab ipso non sine opera tua
constitutam alterius Augusti sit nomen comparatum,
immo et alterius Salomonis , quem sacra pagina
Regem pacificum appellat, cuique templi sui, ubi
ab Hebraeis coleretur, Dauidi patri negatam Deus
aedificationem reseruauit. Idem enim Rex tuus Phi-
lippus Tertius, se suadente, cum Anglicano Rege
pace firmata, tum Indicas , tum Belgicas res suas
a quotidiana, ut ita dicam, molestia liberauit. Pax
item, siue induciae ad longum tempus cum Batauis,
finitimisque populis , tuo paclae consilio, qui Gallo-
rum, uel Anglorum pecunia, ac milite adiuti, crebris

c nlias eruptionibus, praelijsque regias copias profli-
garunt, Hispanorum uires, si induciae sint, ad con-
tumacium audaciam aliquando obtundendam uali-
diores reddent, sin pax, populos, Regemque ipsum
immensis, atque inutilibus sumptibus exonerabunt.
Cum ipsis Galtis quid praetermissum? quos Hispa-
nis suspectos, ab eorumque moribus natura alienos
esse exploratius est, .quam ut probatione indigeat.
Hos tu [uir prudentissime ] ingenio ad res magnas
nato, admirandaque industria sublato dissensionum
fomite, non solum conciliasti, ad mutuamque per-
duxisti beneuolentiam, sed reciproco nuptiarum riexu
colligatos, redintegrata amicitia, ab insidiarum pe-
riculis, hostilibusque impressionibus securos etiam
reddidisti. Quae quidem, licet eximia, perennique

d memoria digna sint , ab alijs tamen a te eadem
prudentia, ac felicitate postea rebus gestis forsitan
uincuntur, atque in primis praeclarum, nullaque
unquam obliuione delendum facinus est, quod Rex
religiose cogitauit, teque hortatore, atque adiutore,
recte incepit, aeternaque cum laude perfecit: quem
uere dici potest, tentasse, ausumque, quod nullus,
et si potentissimus Princeps forsan unquam aude-
ret, ad finemque perduxisse, quod ipsius naturae
uires excedere quodammodo uideretur, quodque eius
gloriosus pater Philippus Secundus, saeculi sui decus,
et in omne aeuum Rex celeberrimus , maiorem in
modum perficere exoptans, uel non potuerit, uel
humano captu difficilius duxerit, uel quod magis
uerisimile putandum , quia Deus eius filio Philippo

Digitized by

Google

:o85

COMMENTARIORUM LIB. X.

1086

Tertio, tibique tanti Regis administro, gloriam hanc r a
laudemque reseruauerit, diuina quippe humanis prae-
ferentem ex tota Hispania [posteris pene incredibile
futurum ] impiorum Afrorum, seu Maurorum, ut
uocantur, octingenta millia eiecisse, unde aerarium
regium magnum , certumque annuum censum , ac
populi plurima commoda ab eiectorum industria
plusquam mediocrem utilitatem caperent. Itaque tu
uir strenuus summa prudentia, ac dexteritate, mi-
raque insuper pietate,non pyropis, non adamanti-
bus, non margaritis, sed immortati praeconio, ac
nunquam interitura fama Regis tui capiti coronam
contexuisti. Ad quam tamen, quomodo tempora
postulant, illuminandam coronam una adhuc deest
gemma, utique fulgentissima; sine qua meo quidem
iudicio immensos labores, ac sumptus fere perijsse, b
conciliatorum Principum operam lusam, ipsamque
Manrornm exterminationem integro fructu defrau-
datam iri ualde dubitandum. Haec est autem gemma,
ut toto pectore incumbas,omnesque neruos contendas,
ne bellum in Italia ullo modo accendatur, quo semel
accenso, an ulla humana industria, nisi admodum
sero atque etiam non sine uestro maximo incom-
modo extinguatur, plane ignoro. De quo sane, ut
uidetur, proxirao periculo facere non possum, quin
tecum tibere agens, paucula numero, uirtute autem
multa insuper attingam: etenim obseruatum est, ma-
gisque in dies confirmatur, quidquid a nobis in
gratiam Mantuanorum Ducis contra inuictissimum,
nihilque tale merentem Allobrogum Ducem meum,
hactenus gestum est, ut, quemadmodum dicitis , c
belli in Itafia gerendi occasio, auferatur, uestro et
proposito, et sermonibus omnino aduersari, quando-
quidem bellum damnantes, belli tamen instrumento
parato, exercitu scilicet, belium nobis, quasi aliud
agentes, minilari uidemini , cum alias omnes con-
trouersiae, ac difficultates absque armorum strepitu,
sanguinisque ef^asione, facile terminari possint, quod
iam factum esset, nisi Inoiosae Marchio Insubrum
Praefectus aliter se gessisset, atque hactenus fecit:
meus siquidem Dux , nec milite conscripto arma
sumpsit, nec in Montisferrati ditione pedem posuit,
priusquam eumdem Ducem, etiam per Victorium
filium, hortatus fuerit, monuerit, rogauerit, ut quod
illicite retinebat, libenter redderet, dotem nempe,
gemmas, pretiosamque aliam supellectilem defuncti d
fratvis sui uxori Margaritae Sabaudae restituere, fi-
tiolamque ut legibus cauetur, matri tradere. Quae
cum ille neglexerit, tioet plusquam semel faciendi,
quod petebatur, spem dedisset , necesse habuit Dux
meus ad uindicandam ex dignitate renitentis contu-
maciam, ciuitates, munitiovesque arces Montisfer-
rati manu armata inuadere et capere, quod ex alia '
quoque causa facere poterat, cum Sabauda domus
antiquum ius in eo habeat Marchionatu, quem absque
dubio totum in suam redegisset polestatem, nisi in
medio uictoriae cursu a Rege rogatus , non solum
ab armis discessisset , sed ne Italiae, ac propemo-
dum tdtius Europae tranquillitas perturbaretur, quae-
cumque abstulerat , Duci liberaliter restituisset, quin,

et libenler, ut quanti Regis amicitiam aestimaret,
omnes inteltigerent, nihil antiquius habens, quam
ei morem gerere , optimamque hanc uoluntatem
omnibus oflicijs testatam facere. Cum uero nec Dux,
nec Praefectus promissa ulla ex parte seruauerint,
huc misit Dux meus Victorium filium, ut qua de
causa in Monteferrato arma mouisset, Regi, inte-
riorisque consilij optimatibus patefaceret, eumque
enixe rogaret, ut quod sibi iure debebatnr, tandera
praestari, Ducemque ac Praefectumpromissis stare
iuberet. Sed quamuis Victorius post unius fere anni
moram ita in Italiam discesserit , ut uos quae< a
Duce meo petebantur, ditigenter expendentes, utrius-
que nostrum subductis rationibus ex ipso rerum statu
ad sedandos tumultus, omne studium , omnemque
operam posituros non dubitaret. Praefectus tamen,
ad quem promissa implere, discordiasque conciliare
pertinebat, hostiti animo, atque minis Ducem meum
de filia Margarita Duci sororio in matrimonium tra-
denda, armisque e uestigio deponendis urgere coepit
triginta millium bellatorum manu [ut iactabat] re-
cusantem, uel inuitum ad utrumque coacturus. Quo
animo inexpectatum nuncium hunc Dux. acceperit,
tu [uir prudentissime] facilius intelliges, quam ego
illum tibi explicem, cum praecipue bonus Princeps
nunquam ab eo matrimonio alienus [dum tamen
inter eum, atque Mantuanum Principem pax, et
amicitia constaret, ne contractis nuptijs aduersus
generum, ipsamque filiam belium renouare coge-
retur] ab utriusque partis compromissarijs iudici-
bus Mediolani existentibus dissensioni finem imponi
in dies expectaret , exercitum pariter dimissurus
statim atque uicinos idem fecisse cognosceret, simul,
el quas cum triremibus, nauibusque suis alijs de
causis copias contraxerat Regi liberalissime acco-
modaturus, quibus uel aduersus Turcas, uel quo-
modocumque uoluisset uteretur. Gum uero se tantum
Principem, Regisque amicum addictissimum, atque
affinem ab importuno Praefecto audacius quam par
erat, lacessitum, ac propemodum contemptnm, ui-
deret, facere non potuit , quin armorum terricula
obtrudenti, confiato exercitu, armis respondere pa-
raret, auxiliumque ab amicis peteret. Verumtamen,
quoniam ita se res habet, ut eadem arma, quae
aduersus haereticos, et christiani nominis hostes
cum regijs armis coniunctissima esse cupit, contra
turbulentos, sibique infestos religiosissimi Principis
ministros incredibili cum animi molestia conuertere
cogatur, nuncio per dispositos equos ad me misso,
supplex meis uerbis a Rege petit, ut Praefectum
ab inferendis sibi damnis abstinere iubeat, Ducem-
que aduersarium simul ad pacta seruanda, qualibet
excusatione reiecta , statim compellat , ut sublata
omnium dissensionum materia, ac de concordia com-
monefactis Principibus, qui et polliciti sunt auxilia,
et re ipsa praestiterunt, petitae nuptiae locum ha-
beant, et arma utrinque deponantur.

Huc usque [uir amplissime] tecum egi, ut ora-
lor, Ducisque AUobrogum nuncius, atque interpres:
posthac, si per te mihi liceat, ut extraneus, agam,

Digitized by

Google

AKASTASIl GEBMONII

1087

cuius quomodocumque se res habeat, nihil intersit, a
sed qui, ut uir probus, de Diuina gloria solUckus,
Ecclesiaeque Catholicae Praelatus omnia consilia,
omnesque cogitatioues ex i js , quae Deo placeant ,
reique publicae christianae expediant, metiatur,
quin, et tamquam ipsius Regis consiliarius, quam-
uis nec titulo U sim, nec id posse me satis prae-
stare, persuasum habeam. Ad baec respondente Duce,
sibi pergrata fore, quaecumque in eam sententiam
afierrentur. Arcbiepiscopus ita locutus est:
, Profecto nescio, unde Rex tuus, ac tu de AUobro-
gum Duce uexando tutum possitis inire consilium^
nath praeter ea , quae superius considerata sunt ,
in manifesto est , ut ex scriptorum monumenlis
constat, quidquid incommodi, ac damni perpessi
sunt a Gallicanis Regibus Allobrogum Duces, id b
omne eos tribuere, quod affines, amicique fuerint
Carolo Quinto Caesari addictissimi , quodque olim
D«x Allobrogum Carolus in eiusdem Caesaris sororij
sui partibus constanter magis, atque honeste, quam
feliciter perstitisset: unde, et Franciscus Primus, me-
liore Sabaudiae parte armis occupata , id iure fecisse
sustinebat : quoniam licet Carofi olim Ducis, uiuenlis
Caroli Emanuelis aui ex sorore natus fuisset, AUobro-
gum tamen sui temporis Dux, eius consangumitate,
atqueamicitia contempta, se totum Caesari tradidisset.
Quid est praeterea, quod non fecerit, dum uixit prb
Hispaniarum Regibus Emanuel Philibertus,praesentis
Ducis pater, tam in Belgis quam in Italia? certe ita
se gessit, ut Hispanus potius, quam Italus haberetur
admodum recens, atque perspicuum est, quod ipsi c
uidimus, Henricum, scilicet, Nauarraeorum, ac Gal-
lorum Regem illius nominis, Quartum, etpendente,
et adepta regni possessione utilissimas, certissimas*-
que Duci meo, plusquam semel conditiones obtu-
lisse, non magis, ut a socero Philippo abaliena-
tum ad suas partes traduceret, sibique amicum
faceret, quain ne tantum Principem aliquando ad-
uersarium haberet. Quas quidem conditiones, non
sinegentis, ac ditionis Sabaudae maximo detrimento
Dux animose reiecit, constanterque respuit, non
atiam ob causam, nisi, quia facere, quod tali so-
cero durum, aut molestum foret, magnum criraen
pntabat. Qua uero obseruantia , atque animo, ma-
iores sui, atque ipsemet praesentis Regis progeni-
tores coluerunt, eadem, tum fide, tum constantia, d
Dux meus semper se ipsi Regi afiuturum ofierebat,
dummodo eo loco , ac numero contra habeatur , quo,
et Sabaudae gentis antiquitas, et qua fruitur, do-
minalionis amplitudo cum suorum merltis, eiusque
singulari uirtute coniuncta [ unde supra hominum
conditionem positns quodammodo uidetur] et haberi
postulant, et merentur. Quodcumque Rex petijt,
obtinuit : Dux, non solum uictor, quod auferre
poterat, non abstulit, sed quod iure abstulerat, an-
nuente Rege, haud grauate restituit. Verum quod
uos pro Italiae quiete fecisse diuulgatis, ad ipsum
cum Italicae quietis periculo, coactis copijs, per
ministros irritum facitis. At si bellum suscitetur ,
facile suppressum iri , 11011 existimo. Nam licet uires

1088

nostrae non sint cum uestris comparandae, non
tamen stat semper uictoria a potentiore. Musca om-
nium fere animalium minimum generosos quandoque
equos praecipiter egit. Remora quoque exiguus
pisciculus, nauem mercibus onustam, uelisque tu-
mentibus mare sulcantem a cursu retardat, atque
sistit. Tradunt, et profani, et sacri scriptores, Prin-
cipes nonnuUos, quamuis admodum uiribus impares,
non modo potenttssimis Regibus in beUo fortiter
restitisse, sed eos quoque ita afihxisse, ut ad dam-
nosas, et aliquando indecoras, paeis. conditiones
compulerint. Siquidem [ut cum beUicae artis ma-
gistro Caesare loquar] fortuna, cum in omnibus,
tum in re militari, multum potest, quando ex mi-
nimo casu belli faciem uariari certum est : et haud <
raro [ait Thucidides] succubuit peritus Hercules ini
re bellica, minorque numerus maiorem profligauit,
cum cuiusque pugnae exitus incertus sit, et Mars
communis, qui [ut scribit Cicero] spoliantem iam,
et exultantem euertit, et perculit ab abiecto ; et
Liuius: Mars communis, ait, et uictum saepe erigit,
et afiligit uictorem. Ideo, rem in discrimen adduci
minime probo, ex eo praesertim, quia euentus belii,
uelut aeqnus iudex [inquit idem Liuius] unde ius
stabat, ei uictoriam dare solet. Bonitatis causam a
nobis stare confidentes, pro nobis pugnaturam iu-
stitiam non ambigimus. Utinam* absit, quod in rebus
humanis, hoc praesertim tempore accidere uidemus,
ut, scilicet maie afiecti Principes, aut uobis subiecti
populi , uel quod honorum , quam cupiunt, partem
non accipiant, uel a ministris uestris, de illis, quam
sibi tribuunt, ratio non habeatur, uel grauioribus
quam decere putent, tributis onerentur, uel nouis
rebus studeant, cum Propheta aliquando clamare
audiantur: Dirumpamus uincula eorum, et proijcia-
mus a nobis iugum ipsorum. Attamen si forte for-
tuna sibi tantum praeGdentes succumbant, quae
gloria quaeso, si in iniusto beUo,*fquamuis ex sen-
tenlia confecto, in imbecUliores factum sit uirium
periculum maximarum, unde, nec uictor iure glo-
riari, nec uictus ualde afiligi possit. Quaudoquidem
[ut alias dixi] turpe hon est ab eo uinci, quem
uel casus, uel insuperabilis multitudinis furor ui-
ctorem faciat Quin immo cauendum arbitror, ne
uobis eueniat, quod clamat Sanctus Bernardus: Pa-
cem, inquit, contemnentes, et gloriam appeteates
pacem perdunt, et gloriam. Hinc paulatim uilescere
incipit. animus, et auctoritas, contemni maiestas ,
minui potentia, res denique publica sensim di-
labi. Soleo ipse persaepe considerare, et affirmare,
imperij munimenta non esse legiones, non esse
mditares copias, sed aucloritatem , existimationem,
"famam. Quicunque aclionem, iusque quod habet
Sabauda domus in Monteferrato etiam supremis ,
ut aiunt, labijs degustauerint, non dubdto, quin
Ducem meum iustam habere causam cognoscant,
armis, ac per uim consequendi, quod.uia sibi pa-
cifica interdictum sit. Quod sane ius certissimum
esse es publicis attestationibus eius filius Victorius,
dum uester hpspes fuit, non obscure ostendit, cla-

Digitized by

Google

lo8 9

rinsque patuit Mediotaui , cum plura, atque ampliora
ab eins discessu eadem de re ex archiuijs exhibita
sint monumenta, quibus, Duci in Montisferrali di-
tione id iuris esse confirmatur, quod ille sine con-
trouersia in alijs babet locis, quibus actu domina-
tur, sed etiam quamuis nihil extaret, quod ei ad
plenam tituli huius mensuram suffragaretur, Caroli
certe Quinti Caesaris sententia id abunde suppleri
non est dubium , quam , sicut a Mantuanorum Duce
quoad possessionem, stare non negamus, ita agendi,
ac petendi, quod Duci meo debetur, loco reseroato
actionem, cui ipse nititur profitemur esse meliorem,
ctnn Caesar in eadem sententia se intra anuum
proximum quaestionem terminaturum promiserit.
Qui profecto Caesar, uel qui ab eo sunt hac in
causa iudices assignati, ntsi in petitorio [quod uo-
cant] ius babere Ducetu cognonissent, eius pctitioni
procui dubio perpetuum imposuissent silentium ,
quomodo Salutianum Marchionem, aiiosque idem
petentes reiecerunt, unde Regem, te, atque interioris
ronsilij proceres, grauiter peccare arbitror, dum
quod snum est, Ducera legitime consequi, pro
uirili parte prohibetis. Ego mehercule , nec uidi ,
nec usquam legi, Principi, quamuis potenlissimo
praesertim Christiano, partes iniquitatem fouentis
absque culpa suscipere, aut tueri licere, iustoque
titnlo munitum ita exagitare, ut qui in eausa ptus
inris habet, iniuriam sibi factam conqueratur, id-
que nulla, uel naturali, uel ciuili, uel etiam po-
litica ratione consistere posse , frequentia docent
exempla. Flos ilie eloquentiae, ac prudentiae spe-
culum, Cicero in suis de repnblica libris sic scribit:
Noster populus socijs defendendis iam terrarum
orbe potitus est. Non dixit, uexandis amicis, ut uos
facere uidemini, sed defendendis socijs. Nutlibi in-
uenias, Romanos, uel antiquiores Caesares illos,
in quos a populo omnem auctoritalem, ac pote-
statem transtatam fuisse tradunt scriptores, pro
uexandis amicis exercitum unquam coegisse, sed
pro defendendis amicis, socijs, atque amore, ac
fide propinquis, et coegisse, et belli onera susti-
suisse legimus. Cettum est, Sabaudae domus Prin-
eipes, Regibus catholicis esse sanguine coniunctis-
swaos, cnm sorores duae Lusitanorum Regis Ema-
nuelis filiae Philippum Secundnm, et Emanuetem
Philibertum , praesentis Caroli Emanuelis patrem
pepererint, et idem Carolus, nunc regnantis Phi-
ttppi Tertij sororem Catharinem in matrimonio
haboerit^ ex qua ptures, utriusque sexus suscepit
liberos, uere serenissimos, ad ueraeque gloriae am-
pKfudinem, et immortalitatem natos, liberalium
artiura cUsciplina, morum elegantia cum grauitate
ooniuncta, uirlutumque omnium exercitalione, atque
habkujttalaudabiles, et conspicuos, ut quodammodo
natmrae miracula, humanique generis deliciae [ut
de Tito Caesare raemorat Suetonius ] appellari
possint. Quae sane ex-imije animi dotibus, spectata
Ducis Ailohrogtns, atqne egregia protes, praeter
sangumis ^tiumram, propria etiam uoluntatis pro-
pensione eontra quamni» potenliam, nt superius

COMMENTARIORUM LIB. X.

1090

a dixi , erga Calholicos Reges mansit semper constan-
tissima. Mantuanus nullo sanguinis nexu Regi propin-
quus , licet hodie aliam personam induere uideatur,
animum tamen a rebus uestris alienum habere, et
in Italia, et in Gallia non obscure ostendit, quod
absque alijs testibus prorsus manifestum facit a
Gallicana Regina Condaei Principis titteris respon-
sum recens datum, quo se nepotis partes contra
Ducem meum suscepisse excusans, urgeri dicebat,
praeter sanguinis necessilatem , etiam Gonzagae fa-
tniliae in Gatlos multa beneuotentia. At niecum
non est [ait Saluator] qui contra me est. Moribus
enim ita diuersi sunt Galli ab Hispanis, ut per
ipsa quoque connubia animos, sicut corpora con-
iungi pro miraculo prope babeatur, sitque perra-

6 rum utriusque gentis, sicut caeterarum, coire uo-
luntates. Sed , ne quoad hoc prolixior sim , quam
tua postuiat bumanitas, hoc Ciceronis ubique ter-
rarum probato axiomate concludam, ita nempe
bellum suscipiendum, ut nihil aliud, quam pax
quaesita uideatur. Quid enim confert ad rempubli-
cam immensam proijci pecuniarum uim, populos
tributis, atque oneribus exagitari, agros deuaslari,
domos incendijs absumi, unde [quod sine lacrymis
proferri non potest] matronarum, uirginumque nec
non [ut feruut tempora] Deo etiam sacrarum cor-
pora militum libidini eiponantur, ac sanctorum
reliquiae quandoque misere uiolentur, quid coufert,
aut prodest, inquam, Christtanorum camificina,
aut cur tolleranda , nisi per pacem aerumuis , ac

c periculis tandem finis imponatur? Parcendum sub-
ditorum sanguini [ uir illustrissime ] Prouinciarum
motus, concussiones, querelae, ac damna uitauda,
pacisque confirmalioni , ac quietis, incerta rerum
uicissitudine, omni conatu studendum. Id spectat,
huc tendit Dux meus Serenissimus etiara, ne quid
incommodi uos quoque inde capiatis. Quod an uerum
sit, ex eius, quas tibi modo reddo, litteris cognosces.
Non tamcn silentio praetereundum , quod nuperrime
accepi, censere scilicet nonnullos doctrina, ac pie-
tate Theologos, Regi non modo ticere, sed etiam
contra Allobrogum Ducem debere eum bellum su-
scipere ob id praecipue, quod ille cum armis suis
haereticorum arma coniunxerit, unde periculum
creetur, ne ex pestilentium uicinorum contactu in

d magnum , apertumqne Christianae reipublicae detri-
mentum Italia uniuersa inficiatnr. Talia iactautibus
ego respondeo, mihi nouum non esse, tales homines
Duci militare, Theologosque sicut Iurisconsultos ,
iuxta quaesita respondere solitos. Iam uero scripto-
rum fide, domusque Sabaudae monumentis probe
eonstat Atlobrogum Duces, non solum diuina libe-
ralitate araptissima prouinciarum ditione, ac popu-
torum imperio donatos, quanto post maiores Reges
uix alius quisquam potitus est, sed etiam abhinc
septingentos circiter annos ea Principum serie do-
minationcm continuasse , ut descendentes ab ascen-
dentibus, ex- perpetua parentum in filios recta pro-
pagatione, aVque linea semper successerint adeo, ut
patruus perraro, palruelis nunquam imperij habenas

137

Digitized by

Google

logi

ANASTA5II GERMONII

1092

susceperit. Quod equidem nescio, an in alia, uel
priuatae conditionis familia aliquando acciderit Haec
tamen insignis, ac memorabilis successionis felicitas
cum uirtutum ijsdem Principibus familiarium gloria
utique minime conferenda, nemo siquidem inter illos
fuit, qui omnium testimouio in Deum maxime pius,
ac religiosus, in populos benignus, in amicos offi-
ciosus, in bello forlis, in pace cautus, ac sibi con-
stans, atque in re,Jtum publica, tum priuata pru-
dens, circumspectus, ac iustus non fuerit. Quid
plura? ex tot Principibus, neminem fuisse audiui-
inus, in cuius moribus quaedam [ut ita dicam ]
humanae conditionissuperior non emicuerit maiestas,
eoque laudabilior , quo morales uirtutes, hominum-
que etiam illustrium, interna bona in dies minui ,
ac quodammodo degenerare uiderunt superiorum
aetatum mortales, uidimus ipsi, atque utinam non
uideant etiam posteri. Talium progenilorum exemplo
solidam laudem , ac ueluti pietatis praemium conse-
qutus est ab ipso bonorum operum remuneratore
Deo, religiosissimus Dux meus, quod forsitan solus
inter omnes Christianos Principes peculiari quadam
praerogatiua , tot monstrosis religionibus, impijsqne
sectis in satanicorum errorum uolutabro fluctuan-
tibus, non modo Sacrosanctae Catholicae fidei puri-
tatem perhonorifico postliminio in suis prouincijs;
nnde ante sexaginta annos misere exulabat; summa
constantia, ac felicitate, restituerit, sed etiam quod
in magnis , ac propemodum inexplicabilibus difficul-
tatibus, incredibili pene successu, non minore in-
dustria, diuino afilante numine, id assequtus sit,
ut in eius amplissima ditione non sit, qui non
aliam , quam Apostolicam Romanam publice religio-
nem profiteatur, uel priuatim colat. Haec sane ,
cum a Theologis bellum suadentibus ignorari ui-
deantur, mirum non est, si Ducem Regi suspectum
reddere cogitent. At ego , ab ijsdem si quaeram ,
num Princeps a potentiore mole uexatus, quouis
milite etiam infedeli , ne opprimatur , uti ticite possit.
Ad rerum suarum necessariam tutelam puto, re-
sponsuros posse. Suspicionem, siue calumniam de
haereticis a Duce stipendio conductis auget, quod
audiui, Regem quippe conqueri, quod inimicos suos,
non modo sibi Dux beneuolos facere maxime stu-
deat, uerum, et arctissime complectatur, colat,
foueat, propria cum illis etiam arcana communi-
cans, ut Hispano nomini in dies magis, ac magis
infensos reddat. Mihi profeclo, cui mentis sensa,
atque opera Ducis non sunt omnino ignota, est id
nouissimum, ac prorsus incredibile, quando, uno
excepto Batauorum supremo praefecto, Mauritio ,
Ducem cum haeretico ullo aliquid amicitiae contra-
xisse, nunquam audiuerim. Quod tamen, non sine
laudabili causa ab eo factum sciant, qui bono Prin-
cipi ejusmodi insidias tendunt ; nempe ut a diuina
Maiestate alienum hominem ab errorum tramite ad
ueritatis uiam reducat, Regique sororjo rem gratam
simul, tandemque utilem faciat. Hoc siquidem be-
neuolentiae lenocinio, blanditijsque Mauritium a
Batauorum amicitia paulatim abductum ad Eccle-

a siae Catholicae gremium traducere, traductumque
Regis uoluntati sperat obsequtiirum. Quod plane fa-
cilius existimat, quam ipsius negotij pondus exigere
uideatur, cum acerrimi ingenij, rerumque expe-
rientia celeberrimus homo ille iam plus commodi,
atque existimationis ex regia liberalitate se assequ-
turum conceperit, quam ex Batauorum, etiam uti-
lissima, temporisque longissimi arctiore unquam
assequi possit consuetudine. Cum alio Principe a
uero religionis cultu alieno, Dux nihil unquam com-
municauit. At si quis ei ultra obijciat, quod Anglo-
rum Regis amicus sit, utique si tempora distinguan-
tur, non erit, quod in eo reprehendas. Nam , sicut
ante pacem inter utrumque regem conciliatam ,
Dux, nec per litteras, nec per legatos, aliquid

b unquam molitus est, unde Anglicani Regis familia-
ritatem, uel gratiam, affectasse, aut quauis arte
aucupatus fuisse uideatur: ita poslquam hinc inde
stabilita concordia, sublata sunt reciproca dissidio-
rum pericula, lum litterae, tum legati, tum pre-
tiosa munera utrinque, ac palam missa sunt: quan-
doquidem utroque Rege mutuis, ac continuis lega-
tionibus odia deposuisse aperte declarante, alterum
alteri inimicum esse, ratio nulla suadebat, dum
Hispaniense ad Anglicanum, et Angticano ad Hi-
spaniensem ordinarios uicissim fegatos mittentibus,
et apud se, ut moris est inter araicos Principes ,
eos manere, resque publicas gerere permitterttibus,
ufr hodieque permittuntur , : omnem de inimicitia
suspicionem abolitam nemo nescit. Quapropter , cum

c Dux Regi uestro Anglicanum amicum esse iudica-
uerit, quid mirum, si et ipse tanti Regis erga se
bene affecti amicitiam non recusauerit? Ptura ad-
derem, nisi tibi, pluribus occupationibus nimium
distento , plus quam par eSt, morosior esse uellem.
Hoc autem a te peto, nec me impetraturum de-
spero, nempe, ut de Insubrum Praefecti audacia
frangenda cum potentissimo, eodemque humanissimo
Rege serio agas, ne refractarium ministrum se cum
Duce meo habere patiatur, quomodo hucusque fecit,
sed amice , ac beneuote , non minis, aut uerborum
terrore cum ipso rein gerat : quis Allobrogum Dux,
qualisue sit, secum recolat, ut qui ex antiquissima ,
iuxtaque nobilissima stirpe descenderit, cum qua
magni Reges connubia communicauerint, unde ex

d Emanuele Lusitanorum auiam maternam, ex Fran-
cisco uero Primo Gallorum matrem habuerit, Hen-
rici Secundi sororem, Francisci Secundi, Caroli
Noni, atque Henrici Tertij amitam, fueritque Phi-
lippi Secundi Hispaniarum Regis gener, eiusque fillj:
Philippi Tertij nunc regnantis sororius sit; qui qui-
dem Dux, cum Regum instar educatus, semper
summo cum splendore uixerit, naturalibus donis,
bdnisque internis, ut alias dixi nemini inferior, mu- :
nificus, animi magnitudine supra humanam fidem,
bellicaque disciplina spectabilis, in reipublicae ad-
ministratione aequissimus, sibique admodum con-
s£ans, amicitiarum tenax, in offensis exorabilis, in
reconcilianda gratia nunquam titubans, in peccato-
rum excusatione accipienda indulgentissimus , in

Digitized by

Google

iQg3

COMMENTAIWORUM UB« X.

1094

omneaque tandem coinis, facilis, Kberalis. adeo, ut a modi terpicuU.sj,. regiae majestatis anpUtudinem

Tiemioera a.se, nisi beneficio attctum, optimeque
affectum, discedere paliatur; mirum non est si de,
Insubrum Praefecti , petulantia stomachatus , sicut
ejus minas ridet, ita ne ab ep quodammodo deridea-
tur, Regis implorat humanitatem, quando, non sibi
tantura , sed ipsi qupque Regi sororio, supque con-
sanguineo , iniuriam fieri arbitratur. At a quo
homuie ?. qui eius raroister sit, et sub Dtice slipen-
dht fecerjt, nec non Marchionatus titulo insignitus,
ei ahquando subiectus fueriL Proinde [uir praestan-
tissjme] ne ab eius amicitia indicta causa disce-
dere.uelle. uideainini, optime in uos animato Prin-
cipi mutuis uerae beneuolentiae offkcijs ita occurrite,
ut iinportuni Praefecti cohibita licenlb, et uestra,

quodammodp deprimere, aut ijta extenuare uelle
uideretur , ut; nisi ab ineeptis desistamus, Allobro-
gum Duci manus dare cpgamur. Deinde . ab eo
petijt , nura quafc dixeret, sMo Marte dixisset, aut
ex mittentis mandatis. Mea fuerunt , respondit Ar- -
chiepiscopus , qpae ,ex me accepisti. .. Tum ille ueri-
simile. non est , juquit , Legatum quidquam etiam
minimum , ullra mandata loqui, Cui subridens
Archiepiscopus ait. Dic mihi quaeso [uir pruden-
tissime] cum . quindecim iam anni effluXerint, ex
quo tu sjngutorium uirtutum ductu , ampUssimam
hanc totoqpe teirraruro orbe celeberrimam Hispa-
niensem rempublidam sumraa cum auctoritate , ac
felicitate., administras j «x tot legatjs , qui eo te

et nostra, ep, ni fidlor, buccinatore, atque insti- b rounere firogeate, ad suprbraos Principes missi

gatpre, ,snscepta arraa extra oinne uouitatis pen-
cuh«n, saluis utrinque rebus, statim omnia depp-
nantur. Cumque Ducis, ac filiorum, summa in rebus
uestris qonstantia, atque inconcussa fides nullis
exponatur casibus, nec sit uobis unquam defutura,
omues i .§abaudae geutis uere serenissimae propa-
gatqres , uppotes suos generosus auunculus Phtiip-
pus, Terlijts 'M 1 amplectatur, ijs augeat honoribus,
ap benefjcijs, : ea prosequatur uoluntale, qua eorum
auus, raatepnus, Phi|ippus Secundus cbaram ex filia
fp^fffn, 1 jet_prqsequi .iqceperat J et si dWlws uixis,set ?
prosqqumrus uidebatur,, quamque idem ipse Auun*
culus erga; Philibertum habere ujsus est, ac semper
retinere., Quod equide.m Regi glpriosum ipsi. Deo

supt, atqUe iu. dies mlttuntur; quem putas, man-
data tua [uulgp instructiones], quamuis exactissima
diligentia, industridque confecta ■ ei eorum tantum
praescripto ita exhausaese , ita exequtum fuisse , ut
urgente >rerum neoessitato', ac grauitate, nihil aliud,
ue^ diserit, uel reaponderit ; quara in mandatis
habuer.it ? Neminem certe opinor , quandoquidem
in negotiorum tractalione improuiisae haud raro
intercedunt, difficultates, ipsis etiam Principibus ,
quorum mexime interest, nonnunquam ignotae ,
quibus, nisi Legatms, etiain extra maudata, consilb
in atiena capto , opportune occurrat ; res ipsa exigit,
ut -uel igaattiae , yel negligentiae reus merito ha-
beatur. Iam Allobrpgici Legati oScio functus, etiam

grafjim, uobisque intiipi conuentus consjjiarijs in c ut regius consiharins , ao minister [ quod me facere

h^anp sententiam euntibus, utque id feliciter succe-
dat,,,opportune urgentibus perhonorificumj.ac. per T
ulile fulurum, res ipsa declarabit.

Haqtenus Archiepiscppus , quem cum Lermaeus
Dux attepte audiuisset paucis obiectis, responsoque
oppprtuno accepto, si qua dicis, inquit, in nps
Dux AUobrpgum flqgrabat. charitate, cur, quam
in Mauritio a Ratauis aUenando pperam ponebat ,
qum Rege non communicabat? Dux. [rcspondit Ar-
chiepiscopus]pir grauissimus, antequam certi ajiquid
regijs auribus d^gnum haberet , . quod cpm homine
illo traclabat, silentio, inuoluendum ducebat, tum
ne quid,, aut per interceptas litteras , . aut a|io
casu patefactum , quam negotij telam sqmoja cum,

posse, licet is non skn, humanissime annuisti ]
bbere tecnm loqtUus sum de ijs , quae ad Italicae
pacis «onseruatibnem cum quiete , uestroque decore
coniuncta expedire existimaui eo certe animo , ac
mente , ut tu de nerum statu , quantum oportet,
admonitus , proxima petneula ante oculos habens ,
instantem malorum iliadem prudentia tua oppor-
tune anteuertas. Bene habet, respondit Lermaeus ,
cumque ego te uera narrasse credam, ut crastino
dte a Rege audiaris, omnino curabo. Sicque Archiepi-
scopus in peruigUio eius diei, quo Ecclesia Catho-
lica BEATISSIMAE DEIPARAE ASSUMPTIONEM
quotannis solemnker celebrare consueuit,facto sacro
iu Sancti Laurenlij Escurialis fano, Lermaeo Regi

industria texebat , uel interrumperet , uel quoqup d suadente , ut Archiepiscopo benignas praeberet

modo retardaret, tum etiam, ne si jncassum labo-
rasset, alias occupatus Princeps, felicemque in
dies rei Qnem expectans , bpno eius exitu deiectus,
tantum frustra sperasse moleste ferret : contra uerp
si quod agebatur, ex spntcntia successisset ex iro-
prouisp nunpio, eo maiprem caperet uoluptatem, quo
minorem de illo spem. cpncepisset. Perorantem
Archiepiscopum plurimum . laudauit Lermaeus , si-
mulque hortatus est, p,t pmnja^ quae secum egerat,
Regi quoque omnino reprae§entaret, caupret tamen,
ne de musca , aut remora , aut Principe , qui et
poteutiori restitisset , e,t succtunbentem ad pacta
quandpque damnosa , et mdecpj-a cpmpplisset ,
quidquam uel leuiter , . aUingeret ; ne scjlicet , eius-

aures, ex cutus quippe sermone, non paruam ca-
pturus esset uoluptatem ; attentissime , si unquam
alias a Rege auditus , quae pridie Lermaeo dixerat,
auide excipienti omnia repetijt , Ducisque mandatis
expositis , hactenus , inquit , o Rex , ut Legatus ,
uerba feci , deinceps nisi tibi molestus fuero , ut
minister , tuusque consUiarius [licet tanto oneri
par fofsan non sin» ] aliquid praeterea addere co-
gito , quod te celatum noUm : dicas , inquit Rex
quinquies. Itaque , cum ille , quae ad rem facie-
bant , libere enunciasset , Ducis eiusque filij Viclorij
lUterns Regi reddidit, qui de responso dando pro
earum tenore se opportune iussurum dixit.
Arcbiepiscopus deinde discedens , consifium Lerr

138

Digitized by

Google

>°9 5

ANASTASII GERMONH

1096

maei sequtus , exterioris conuentus consiliarios , a immo riostro , rescribito , non esse inter mortales ,

qui ibi reperiebantur , inuisit, alios pOstea Madriti
salutaturus. Primus fuit marchio uulgo Della La-
guna nuncupatus , Lermaei Ducis sororius , qui
statim , atque Archiepiscopum uidit , facie ridente,
hilarique fronte, tibi , inquit, gratulor [ optime
Praesul] mihique uehementer gaudeo, quod bonis
ominibus, iam Lermei Ducis mei dominus factus
sis. Te illum probe nosse puto, ut qui pene Rex
dici possit. Quorum sane uerborum , iudicio meo ,
sensus fuit , quod Du* Archiepiscopi sermone mi-
rum in modum oblectatus, sine mora ad Regem
aduolans, grandia, atque eximia de illo pvaedica-
uisset , atque in primis , quod facunda prudentia >
dicendi libertate , constantia, efficacium argumen-

qui plus quam ego , eum diligat , obseniet, colat ,
eiusque uirtutes , ac singularia merita roagis susci-
piat , nec qui egregio Principi , eiusque generosae
proli , prospera omnia , ac fausta magis euenire
cupiat. Verum quoad praesentem rerum statum ,
pro certo 'habeat, omnes interioris regij consilij
proceres summo consensu decreuisse , in eaque
sententia constantissime persistere , ut.nisi totius
negotij cura Regis arbilrio omnino relinquatur , fieri
non possit, quin Insubrum Praefectus, quae contra
Ducem iam statuta , eique imperata sunt; quacunque
dilatione reiecta , tandem exequatur. Caeterum [quan-
tum non obscuris coniecturis consequi ualeo] nihil
hac in re faciet Dux, quod prudentiam , eiusque

torum copia, aflectu denique in Regem, in suumque b animi magnitudinem magis patefiiciat , nec non

Principem obseruantia , Hispanicae aulae legatos
omnes superaret. Quae et apud amicos , et neces-
sarios non uulgaribus uerae beneuolentiae signis
identidem confirmauit, Comitissae de Lemos sorori
suae simul suadens, ut Archiepiscopum salutatum
mitteret, ad suarumque rerum liberum usum large
inuitaret. Septingentorum ducatorum annuam pen-
sionem alias Regem tibi curasse [inquit Marchio] a
Lennaeo accepi , qui meritis tuis minime parem
ad triutn millium ducatorum summam ascendere
ualde cupit. Rogo te [uir illustrissime ] respondit
Archiepiscopus , ut meo nomine sororio tuo huma-
nissimo innumeras agas gratias, quod tametsi ma-
ximis occupationibus distentus , de me tamen

rebus suis magis expediat , quam Regi affirmare ,
sibi nunquam persuasum fuisse , eum nisi sublatis
difficultatibus, plures habentibus aduersarios , arma
uelle deponi , sed quando id ei placere dx Legati
sui litteris cognouisset, nihil se deiuceps antiquius
habiturum , quam in eius potestate , ac manu omnia
ponere , ea nempe fiducia , quod pius Princeps ,
sibique coniunctissimae Sabaudae domus snmmus
proteetor, non solum ius , quod eadem dothus in
causa controuersa habet amplissimum , non sit ullb
pacto pessundaturus , sed nec Allobrogum' Ducis
Serenissimi dignitati , atque existimationi aliquid
detrahi permissurus , quain pluris aestimet , ma-
gisque pretiosum ducat, quam ipsius terrarum

meisque commodis, sis ita sollicitus. Quo uero ad c orbis monarchiam. Si Dux me audierit, propria

pensionem , sic habeto , quod cum Regi , atque
Hispanicae genti uniuersae, pro rerum, temporumque
ratione , strenuam semper , fidelemque operam
praestiterim , annuam pensionem benignus mihi
Princeps alias obtulit, quain ego pluribus ijsdemque
necessarijs sumplibus censum \ uiresque meas su-
perantibus in romana aula oneratus , libens acce-
pissem , nisi re pendente , Taranlasiensi interitn ,
Ecclesiae , tum titulo , tum redditu inter Allobro-
gicas non uulgari praefectus , de pensione conse-
quenda consilium omne deposuissem adeo , ut nec
Lermaeo Duci hac de causa molestiam sim ullam
allaturus, nec a Rege petiturus, nisi, quod einsdem
Ducis mei , eiusque filiorum commodum , ac digm-

scilicet uoluntate ita ferente tempore , ad Regis
arbitrium accommodata, ne dubites , quin longe sit
maiora consequlurus , quam quae aliuude sibi de-
beri profitetur , ac sperat. Quod si Insubrum Prae-
fecto fidem non habet, Regi ipsi , mihique Credat,
qui ut ille , si opus fuerit , ob hanc unam causam,
in Italiatn nauiget, auclor futurus sim. His Lermaei
uerbis aliquantulum commotus Archiepiscopus , cum
Allobrogum Ducis inquit, erga Regem, regiaque
omnia fides , atque obseruantia , eximia semper
fuerit, et cbnstantissima , uidetur exigere lanti uiri
dignitas , ut meliore numero , ac loco habeatur ,
quam ex sermone uestro eum haberi , et audio ,
et miror. Gerlum est [respondit Lermaeus] Ducem

tatem spectet , quos a munificentissimo auunculo , d usque ad suinmi Pontificis Clementis Octaui tem-

non solum , ut sanguine coniunctos , sed ut eius
uoluntati obsequentissimos , haberi semper , et
magnopere cupio , et ad amussim praestitum iri
mihi persuadeo , et quidem [nauigationi meae prae-
stantissimi sororij tui , ut spero , aura suauiter
aspirante ] multo facilius. Cui Marchio : recte qui-
dem , te hodie apud Regem Legati munere fungente.

Postridie eius diei Lermaeum conuenit Archie-
piscopus, orauitque, ut quomodo Rex iussisset,
Principi Victorio responsum daretur , simulque ,
ne Tabellarius uacuus remiltendus esset , quid
ipsum , et Victorio , et eius patri de Mantuano ne-
gotio rescribere oporteret, eoromonefieret Vtruin-
que [ait Lermaeus] statim fiet. Tu contra Duci tuo,

pora , quetn tu rnihi uoluntatis tenorem inculcas,
probe seruasse, at deinde a semet diuersum eua-
sisse non negabis. Cui Archiepiscopus , idem semper
in Regem fuit Dux meus , et si quid in eo obser-
uatum est , unde aliqua mutatio argui potuerit ,
id ab obitu Philippi Secundi non leuem habuisse
causam putandum ; tacite innuens, Lermaeum, penes
quem omnis , mortuo Philippo , esse inceperat au-
ctoritas, atque potestas; Ducem ad suspectam mu-
tationem compulisse, ut rion improprie [quemad-
modum superius retulimus] eius sororius Marchio
dixerit , regem esse Lermaeum. Hoc sagaci , calli-
doque responso, Lermaeus lacessilus, ut est nobilis,
nec minus morum integritate, quam ingenio prae-

Digitized by

Google

«°27

COM5JENTARIORUM LIB. X.

stans uir • ego Ducem tnum , ait , ut paulo ante
affirmabam, semper colui , acque ac Regem ipsum,
eiusqoe Hberos perinde , ac ■ ipsam Regis prolem t
sed tuomet argumentd tecum pugnabo. Tu, cum
in sermone .de Mantuanorum Duce alias incidisse-
mus , recfie dixisti, uerisimile non uideri , in Gallos
bene'affectum eumdeih gerere animum in Hispanos,
sic a Duce - tuo , ctim Gallorum tanto studio ami-
citiam >affectauer;t [pace tua dixerim] nOn sunt erga
Hispahos eadem officia, eaedem beneuolentiae signU
fieatiopes expectandae. 'Gui Tarantasiensis : Haec
snnt quae aerouli , aut 'inimici niei, offerre^ atque
auribus niestris instnuare consuescunL Non enim
tnrita est^ ut male existimant illi, cum Gallo ami-
citia , quin facile dissoUii queat : si uos certe uo-
lueritis, etMustam dissoluendi causam praebueritis.
Quibus nihil responsi dedit. Lermaeus. Archiepi-
scopus 1 Madrituni reuersus , tabeUarium quam ma-
xime iter>.celerare iuarom Taurinum remisit , de
ijs,' qmuz prius cum- Lermaeo , postea uero cum
Rege egeVat , atque utriusque responsis , ad Ducem
eopiosissiiriis dalis litteris , quibus eum simul ro-
gabat , ut reriun j temporumque conditionibus dili-
genter expensis , nisi ad resistendum uires sibi
suffecUuras crederet , ipsius Christi omuium sapien-
tissim; coqsiliarij seutentiam seqoerelur [ ut alias
dixerat ] ac iuxta tritum uulgi axioma, quae. retinere
non poseet, haud grauate dimitteret.
! Expedito tabellario, Archiepiscopus omnes interio-
ris consilij optimates sigillatim conuentos detractatis
cum Lermaeo ac Rege ad uerbun» docet , eoruna
queinqoe enixe obsecrans, ut petitioni, officijsque
suis pro publica quiete praestitis adesse ne gra-
narentur,. qui tamen -nemtne excepto, rei summam
ad Leritiaenm reiecere, cuius quippe auctoritas tunc
tenaporis esset apud Regem, suprema, simul aegre
feiTe nisi, dc Ducis; Allobrogum casum [ut ita dicam]
quodammodo misereri, quod Rex eius sorbrius aduer-
$us proprios' nepofces essct arma motimis, imperium-
que Subalpinum nniuersum Sabaudis Principibus
ablatum statim^ dtcpie . Hispariicus miles [ ut ipsi
opinabantuc } ibi- ' pedem posuisset , in prouinciam
[uf facere soUtds:!RoiBauop legiinus ] redactum iri.
Nec 01110 nDfodonadmittebat", tara arduum.negotium^
nisi longissimi tenipocis spatio, quem diuinabant,
finem habere posse , : quamuis optimae arces, qii»-i
bos tota ctngitur ,i-et («nuniliur ditio illa, plurium
etiatn mensiumi obstdionem .-, ualidasque oppugnan-
tittin impressiones, ac machinas sustinere possint ,
et> fprsitan facile eliidere, praeterquam quod res diu.
frustra tentata plutrima' secum trahebat, quae non
modo .impedimentum,' sed rebus quoque , ac laces-.
Sentjum famae non paruiiai afferre damnum potuis-
sent. Habet praetereaiDux populos, tum fidei, tum
amoris officijs in Sabaudam familiam adeo propen-
sos, et obsequentes, ut [ quod fere nunquam, aut
perraro in quauis alia politia inuenias ] bellis in
Subaiptna Italia aestuantibus , multoque armorum
fragore undique circumstreperitibus, nuila in Prin-.
cipeiri nouitas , nulla coctributionttHfl caiisa tergi-

1098

a uersatio , nulla ciuilis est exaudita discordia , immo
in tanta temporum asperitate, ne dicam hominum
perfidia, cui nihil sanctum est, nihilue inuiolatum,
dum militum licentia omnia agi,ferri, omnia susque
deque haberi solent, nullum respublica passa est
detrimentum, nullumque incommodum, nullum pe-
riculum, ab omnique intestini dissidij metu libera,
ac pacata in ueteri fide erga dominum suum, de-
bitnque obseruantia constantissime permansit. Ex
aulae primoribus Dux del Infantazgo uulgo appel-
latus, Archiepiscopo dicebat, admiratione dignum
uideri , Allobrogura Ducem familiae splendore, atque
ex faemineo sanguine regijs quoque progenitoribus
spectatissiraum , maximaruraque uirtutum fama , ac
meritis clarissimum, maiora atque nmpliora non

b potii-i , quam tunc possideret exiguaeque ditionis
angustioribus oancellis coeerceri, quam mereretur.
Quare tanto Priilqipi, citra rerum Hispaniensium
iacturam multo latiores, immo latissimps imperij
fines augurabatur, ac preeabatur. ,,' wM;

Id ipsum afiirmabat Petrus ille Toletrts , qui In-
subrum Praefecturam post Joannem Mendozam
primus administrauit, cuique post diuturnam obsi-
dionem ciuitas Vercellensis honestis se se tradidit
conditionibus, etsi coacta rpbus ad defensionem ne-
cessarijs GalUcanoque auxilio destituta, quod equi-
dem iam paratum Villeroiiis a secretis, urgente
catholici Regis oratore, magna industria, atque ar-
tificio, retardauerat. Quod si Heluetij quoque, prae-
cipue Bernenses ad praescriptum tempus expectatas

c copias cum Subalpinis coniunxissent , qune Archie-
piscopus de diuturniore bello futura praedixerat,
euentus facile comprobasset, eo namque res Hispa-
nica perducta uidebatur, ut non solum obsidionem
soluere oppugnatores, sed uarijs afflicti incommodis,
ipsius Insubriae amittendae periculum auertere,
multisque eruptionibus, ac praeljis fatigato , fracto-
que exercitu, uel , re infecta, uasa conclamare, uel
collatis signis, iniquo loco, ac tempore pugnae aleam
subire cogerentur, cuius exitum , ductoribus quo-
que non paucis, ac Praefectis amissis, non sine
magno Hispaui nominis detrimento, ipsiusque for-
sitan Insubriae extremo discrimine, infaustum , ac
funestum futurum, res ipsa haud obscure indicabit.
His ita se habentibus , cnm Archiepiscopus a re-

d gijs secretis primarium, nomine Aroztequi, conue-
uiens, conquerenti, quod regij Tabellarij Tauririi
semper retinerentur, id non data opera , sed ex
necessitate, ac perraro, factum respondisset, essetque,
ut saepe fit, ex tempore de Mantuana re sermo
inter ipsos institutus , Allobrogum Ducem [ail ille]
nihil in Regis gratiam facere uelle, immo omnibus,
quae ei grata forent, aduersari, palam est, quan-
doquidcm Margaritam filiam Francisco Mantuano-
rum Duci, non modo inscio Rege, illius auunculo
uxorem dedit, sed et eamdem uiduam effectam, de-
functi mariti fratri in matrimonio collocari recusat,
quamuis ad tollendas controuersias id maxime ne-
cessarium Rex arbitraretur: unde, cum, nec inuito,
nec ignorante Rege, in ijs praecipue, quae eius

Digitized by

Google

lo 99

ANASTASII GERMONII

nepotum stnluin respiciunt, aliquid agi Ducis tui a Nisi belli causa auferatar, quid ex magnificis ubiquc

magnopere intersit , dum id constanter negligitur ,
tanti consanguinei beneuolentia parui pendi uide-
tur. Dux meus prudentissimus [respondit Archiepi-
scopus ] uel unquam antiquius, optatiusque habuit,
nil unquam e re sua magis esse existiinauit, quam
catholico Regi, utcumque semper satisfacere , se
uero cur Dux nouutn filiae connubium non probet
satis Regi ostendisse. Si inter discordes redinte-
graretur amicitia, propositi matrimonij scrupulum
erui, si dissidij fomes extinguerelur, non esse> cur
de secundis Margaritae nuptiis, quod iubebat Rex,
non actutum fieret. Num, quaeso, Pater dUectam
proptevea filiam inimico genero, uel deridendam,
uel in soceri forte coiitumeltam conculcandam prae-

terrarum dissipatis serinonibus unquatn sperandum?
caeterum, ut rem in pauca conferam, nec discor-
diarum fomitem inter hos Principes extingui, nec
a bellicis uiotestijs, turbarumque suspicione, Ita-
liam omnino liberatam uidebimus, nisi aut diui-
sione, aut permutatione , aut locorum restitutionel,
in quibus non inanem habet Allobrogum Dux
actionem , dissenstomim materia prorsus totlatur. Ad
haec nihil ille respondens , Archiepisoopl nihiiomi-
nus afiectum probauit, quod, sdlicet, libere loquendd
erga Ducem suum intrepidi Legati officio fungeretur;
ac quidem taude dignos in hoc praesertim Uispa-
nos obseruaui, eosque multo magis, qui rempubli-
cam administrant , quod pertinaces noa suat , • sed

beat? Num inauspicali coniugij indissolubili uinculo b rationibus ducti , quae bone sunt, probant , quae
deuinciri patiatur? amicitiam porro inter dissentien- mala reijciunt.

tes coire, quandpcumque regi placeat, facillimum
fuerit, dum pacta Allobrogum Ducis nomine, cum
Mantuanbrum Duce Vincentio uita functo, alias inita
ab' eius filio Ferdinando, eodemque Duce, ne ipsa
impleantur, nempe, ut ciuitates, oppida, pagi,
aliaque iurisdictionis loca in utriusque Principis
territorijs interserta, ita distinguantur , ut prouen-
tuum, atque sumptuum hinc inde summis diligenter,
subductis, eiusque, quod ulrinque interest, stabi-
lita pro locorum statu, aequa, atque optima fide
examinata compensatione, par sit utrinque accepti,
ac dati ratio adeo, ut quod uterque Princeps in
sua habuerit ditione, sui iuris sit, ab eo omnino
pendeat , nullum alium agnoscat Dominum ; alio-
quin dum hic in illius, ille in huius locis aliquid
possideat, pacem quibuscunque conditionibus fir-
matam certum est, non fore diu duraturam. Tum
ille: Regis nostri interest, loca illa, quemadmo-
dum dicis, non separari , aut dominos mutare,
nec tu ad commoda nostra semper attentus, id,
ni fallor, probabis. Non inficias ibo, inquit Ar-
chiepiscopus , me toto Romani domicilij mei tem-
pore, trium uidelicet, ac uiginti annorum, strenuam
semper rebus uestris operam , ac libenter praesti-
tisse, ut, qui pro certo haberem, quidquid face-
rem , non solum Regi uestro gratum, gentique ue-
strae commodum , sed ipsi simul Allobrogum Duci,
perutile futurum , sicut , quomodocunque pro Duce

De hoc , alijsque antea persomtis officqY Archie-
piscopus Ducem certiorem rcddens, ad pacem simul
eum per litteras semper hortatus est, cnmque ex
ipso Summo Pontifice accepisset, Julium Sabellum^
paulo post Cardinalcm creatam , ut dissensiones
componerentur , ad Insubres , ac Subalpinos esse
mittendnm, in litterarum calce addidit, rem totam,
ulraque parte maxime probante, compeskam u*i
ualde spero. Tu uero [magnanime Princeps] quahdo
eam apud omnes iam tibi famae celebritatem coraV
parasti, ut si ad Regis huius arbitrium rationes tuas
accomodaueris [ quemadmodnm ad te alias' scripsi ]
id a te non bellicarum uicissitudinum timori, neque
animi dimissioni tribuendum sit, sed ut maximo
Principi domui tuae arctissima necessitudine con-
iuncto, morem geras; nuUam propterea existima-
tionis iacturam factarus, immo ubique gentium ma->
gnam assequturus laudem, quod jSuminus Bontifexj,
qui de Principum concordia sotlicitus., dissidia ue-
stra per Nuncinm suum componi studet, maguam
sit inde uoluptatem percepturus. Locus ; admdnet ,
ut Nuncij mittendi aucborem ftiisse Archiepiscopuro,
et modum indicemus. Cum Lermensium Dux, et
Joannes Mendozius AUobrognnf Ducem, domumque
Sabaudam in dies magisj ac magis Regi suspectam
redderent, adeo ab Hispanis nihil :tale merentem
Ducem atienauerant, ut ad reruml suarum defensio-
nem arma sibi necessario pavanda prouideret, quippe

taborarem, in eiusdem Regis beneficium redun- d qui corporis habitudine, ac uigore esset ad labo-

daturum, quasi non duae, sed una, et eadem
persona sint. Attamen si ex Regis commodo Duci
meo damnum creari contingat, sic habeto nultum
uos me acriorem habituros aduersarium, tum
quia sub eius imperio natus sum, tum quia pluri-
bus ab eo beneficijs, honoribns, titulisque cohone-
status, re etiam familiari liberaliter auctus , perho-
norifica, ac insuper fungens legatione , Ducis per-
sonam gero, ac quodammodo imago sum, quod
Sabaudae , uel familiae , uet reipubticae nocere pos-
sit pro uirili parte , etiam si uitae periculum
subeundum sit, nunquam permissurus. At, ubi chari-
tas ? ubi illa Italicae pacis conseruandae tot uer-
bis iactata sollicitudo? ubi publicae quietis studium?

rem aptissimus, ab otio abhorreret, sicnt anirao,
summe tranquillus, ita et animo semper excubans,
filios etiam habens ad castrensia onera ferenda sa-
tis idoneos, item populos, et obsequentissimos, et
ad belticos sumptus iuaandos, tum amore in Sa*i
baudam famiiiam, tum fbrtunarum copia admo-
dum faciles, atque expeditos, praeterquam quod
conciliatam cum externis Principibus amicitiam op-
portunis officijs nutriebat; nec Hispanicam poten-
tiam ubique gentium suspectam esse ignorabut. Qua-
propter Summi Pontificis nepotem Cardinelem Bur-
gesium, quid ob acceptas ab Hispanis iniurias Dux
facere cogeretur, per litteras edocuit, ut imminens ex
parua fauitta maximum , ac forsan uix extinguibile,

Digitized by

Google

1 101

COMMENTARIORUJi LIB. X.

i ioa

incendium, antequam cum ipsius Italiae grauissimo
periculo erumperet, summa Beatissimi Auunculi au-
ctoritate, quoad eius fieri posset opportune extin-
guendum curaret, non solum quia ab ipsis catho-
licis militibus multa instarent incommoda, sed etiam
ac multo magis, qnia uix incredibile foret, haere-
ticos, cum catholicis in utroque exercitu non cora-
misceri , unde cum mala arbor fructus bonos edere
non possit, penc ineuitabile esset, quin ex proxima
peste bonorum atijinj, ac mores miserf /ii^jicerep-
tur. Idque eo magis^a tan(i Pastoris f pijs^ate expe-
ctare, quo inter catholicos Christianos, nec non
amicos, et cognatos bellura parari, ipsisraet Hispa-
nis durum uideri , qui proptereV op^tihfi^n^ JPfbli'
ficem uerbis castigarent , ac si dormiret, uel dbr-
mienti similis publicam negligeret tranquillitatem ,
eum libere accusarent. Hoc amici Archiepiscopi of-
ficio motus prudentissimus, ac uigilantissimus Pon-
tifex ad discordes Principes conciliandbs' Nuncium
misit, qui nihilominus quibuscumque officijs nihil,
aut parum profecit, cum utraque parte conditionem
suam meliorem faciente, dissentientium animi nulla
potuerint ratione, nd pacem flecti, adeo, ut negotij
difficultatibus Nunci) industria elusa nihil in lucro
posuerit, nisi quod Pontificis charitas summam
utrinqne, et apud omnes meruit laudera , et repor-
tauit. Quapropter Dux, cuius partes aequiores ui-
debantur, cum Mendozium acerbius, ac pertina-
cius, quam par erat, rem gerere animaduerteret, ma-
gisque ad Mantuanum inclinare, quamius, ipsiusque
causae ratio, exigere uideretur, nulla interpesita
mora in aciera prodire, atqne in aduersarium mi-
litem ducere decreuit, et pe Hispaniensis Legatus,
quid ageretur obseruans , de Ducis eonsilijs, quod
exploraret, in dies ad Mendozium perscriberet, ut
ditione sua abiret, moneri mandauit, datis custo-
dibus, qui discedentem non sinerent uiolari.

Legati regij discesgu Madriti nulgatoi, Archiepi-
scopus pariter Regis iussu ; sexto> calendas octobris
anni salutis quarto decimo supra mitlesimum, ac
sexcentesimum regio «i spcretis Ministro; nuncianle,
intra sex horas Madrito discedere monitus,seque intra
sexdecim dies Barcinonej 1 sistere ', statim in Italiam
inde nauigaturus. Quod sane Archiepiscbpus officijs
suis in Hispaniensi Aula ianguenttbus * magisque
quotidie uilescentibus , multo antea prouiderat, immo

[ut superius diximus] ad Ducem etiam perscripserat,
proinde quoniam praeuisa tela [ait Gregorius] minus
feriunt, nihil, uel perturbatus, uel lantulum com-
motus , quod instabat , animo excepit aequissimo.
Regis tamen uoluntatem inculcanti, se id nunquam
cogitasse, respondit, tamque de temporis angustia
durura praeceptum, non parum mirari, nec intra
sex horulas posse sarcinulas colligere, cum non
solum magni Principis esset Legatus, sed Romanae
quoque Curiae Pnaejatus, et Archiepiscopatus prae-
rogatiua, dignus, cui honor haberetur, non autem
quiutpriuatus homo, quodammodo proijceretur, cum
etiam numerosam haberet familiam , pretiosamque
supellectilem, ^upfe^paucularum horarum spatio, nec
distrahi, nec ad lter componi posset; quocirca, ne
cum summa rei familiaris iactura abire necesse ha-
beret, praescriptum sibi abeundi tempus prorogari
petebat. Vera sunt, quae dicis [ait ille] sed ne regiae
uoluntati ensistere uideare, Madrito reliclo cum do-
mestico tuo quocumque instrumento, atque custode
qui rerum omnium curam gerat, locum hinc non
longe distantem tibi eiigito, ubi, et quae uelis tecum
uehi, et ipso ministro cum alijs familiaribus tuis
Madriti relictis adesse iusso, simul in Ilaliam pro-
peretis. Re in uulgus dissipata, Principum Legati
discessurum Archiepiscopum domi salutatum, non
sine admiratione, quod regij decreti seueritatem
constanter, atque hilari fironte sustineret, maxime
commendarunt. Archiepiscopus, interea, cum intra
regij praecepti angustiam , se ad iter expedire ne-
quiret, illiusque diei reliquuro, quod ultra sex ho-
rarum terminum, superfuerat, cum proxima die
fclam omnibus , praeterquam selectioribus amicis,
Madriti constitisset, cum Lermensium Duce de tem-
poris breuitate per litteras conquestus, regium simul
securitatis petijt libellum, quem Dux a Rege skatim
hnpetratum cum litteris ad locorum Prbreges, qua
transiturus erat Archiepiscopus , ad eum misit, qui-
bus iubebantur, ut non solum cum familiaribus, ac
sarcinis suis transeuntem, sartum tectum ab omni
periculo conseruarent, sed quodcumque ei opus
esset, large subministrarent. Ad Barchinonensem
uero, ut mari iter facturum, uel triremibus, uel
alijs nauigijs in Italiam tuto transmittendum rebus-
que necessarijs iuuandum curaret. Quod sane libe-
ralissime praesliterunt.

Digitized by

Google

ANASTASII GERMONII

COMMENTARIORUM

LIBEB UNDECIMUS

Quid autem fecerit Archiepiscopus,accepto disces*
sus nuncio uideamus. Itaque nura ad Principis Phi-
liberti sacerdotij locum [Prioratum uocant], an alio
se reclperet, aliquantulum anceps, tertio tandem ca-
lendas octobris, die scilicet Sancti Michaelis Archan-
geli Dedicationi sacra , duabus ante lucem horis cum
paucis familiaribus Madrito quadriga discedens, Com*
plutum [uulgo Alcala de Henares] perueniens, apud
Sanoti Beroardi Abbatem, et laeta fronte, et eleganti
hospitio exceptus, diuertit. Est illud litterarium in-
signe collegium, de quo sicut, et de Complutensi
Uniuersitate , Archiepiscopus Epistola septima libri
primi ad Glerum Tarantasiensem conscripta, quae
obseruauerat , copiose narrat, ad quam, ne actum
agamus, eiusmodi studiosos rejicimus. Dum Com-
pluti morabatur Archiepiscopus, domus Praefectus,
eiusque nepos Anastasius, supellectilia, quae in
Italiam transmittenda non fuissent, magno cum de-
trimento, rerumque iactura uendidere, nempe ui-
liore pretio, quam ualerent adeo, ut plusquam bis
mille aureis nummis damnum Archiepiscopo illatum
constaret, ut qui ad bene instruendam domum ne-
cessaria, non uetera emerit, ut plerumque fit, aut
quibus alij usi fuissent, sed ex noua materia dili-
genter, atque eleganter elaborata omnia confici cura-
uerit, quod Madriti praesertim sine ingenti sumptu
fieri nequit, cum hebetis, ut plurimum, obtusique
ingenij homines illi, trita tantummodo, atque ibi
usitata facere soliti, aliunde allata, uel quanti ua-
leant , aestimare non norint , uel magno cum 1a-

a bore, ac tnolestia imitentur, ac, si quid non uul-
gare faeiendum sumant, id non nisi longi temporis
opera perficiant, nec semper bene, adeo ut nonnulla,
ne ad optatum usum inepta sint, noua indigeant,
uel eiusdem, uel alterius opificis industria , idque
impensa geminata. Cum uero accidit, quolidie autem,
ut ita dieam, accidit, ab homine extraneo domum
reuersuro aliquid uendendum exponi mirum, quanta
cum rei iactura, quamque uili pretio, quidquid id
fuerit, distrabatur. Quae itidem ex Italia illuc adV
Uehi contingit , quamuis pulchra utilia , ac magni
aestimata , emptorem tamen , nisi cum immenso
damno, non inueniunt; quare aliquid uendituro,
aut melioris conditionis spe tempus frustra teren-
dum, aut empturis exposita omnino uendenda esse

b sibi persuadentibus, uilisshna cempensatione , pre-
tiosissima quaeque relinquenda. Itaque cum Archie-
piscopus discessum amplius differre non posset, su-
peilex bis mille aureis nummis minus, quam con-
stabat, non uendita, sed arbitrio licitatorum quodam-
modo extorqneri permissa.

Sicque domestico negotio constituto, Anastasio,
domusque Praefecto cum reliqua famiiia Complutum
petentibus, Archiepiscopus , famulis fere omnibus
praemissis , Sanctique Bernardi Coenobitis , cum
praestantibus Academiae Complutensis, suique aman-
tissimis uiris salutatis idibus octobris Italiam uersus
iter capessiuit, ac post binas hebdomadas, non sine
periculo, et molestia Barchinonem peruenit: peri-
culo, inquam, ex uiae ambagibus, molestia uero ob

Digitized by

Google

n q5

ANASTASII GERMONII GOMMENTARIORUM LIB. XI.

1 106

pubUcanos , ac grauissima uectigalia. Etenim Tor-
toerae [est illud postremum Castellanae prouinciae
municipium] qua transeuntia omnia, licet minima,
sunt exhibenda, ut pro rebus, uel nouis, uel quae
ttoua ab ipsis uectigalium exactoribus 'aestimentur,
pro auro item, atque argento soluuntur decem, ut
ego arbitror pro qualibet centenaria summa , ibi
quidquid auri, atque argenti praemiserat, retentum
inuenit, calices scilicet, cruces, candelabra, uasa
aliaque diuino cultui consecrata instrSmenta, quae
[ut postea intellexit] nisi impelrato, ipsiusque Regis
manu subscripto chirographo, exportari non per-
mittebantur. Praemissus sarcinarum custos , quem
iter continuare cum familiaribus, totoque domestico
instrumento , longeque processisse, Archiepiscopus
existimabat, quando ex eo casu discessum sibi in-
terdictum uidebat, aduenlanti domino , quod eue-
nerat relaturus, occurrit, qui quod temerarij publi-
cani pro alia supellectili accepto uectigali , aurea ,
atque argentea , etiam sacra uasa intercepissent ,
aegerrime tulit, non solum quia in Italiam properans,
Regem ea de causa interpellari importunum duce-
bat, sed etiam ac multo magis, quia rebus diuino
ininisterio addictis, id, uel tantulum oneris, imponi
mirum in modum indignabatur.

Non omittam quamuis iocosum, quod euenit, dum
publicanorum ministri omnia diligenter perscruta-
bantur. Erat in sarcinis quoddam nescio cuius fa-
muli, inuolucrum, pluribus fasciculis plenum, atque
ita compactum, ut aliquid ualde pretiosum inibi in-
clusum diceres. Publicani inuolucro, quod unionum,
ac gemmarum refertum existimabant ; magni lucri
spe, anxie soluto, cum praeter uiles lapillos, mari-
nasque conchulas ab homine illo in litoribus col-
lectas , ac pro cuiusque elegantia per fasciculos
di&tributas, in eo nihil interuenissent, mirum, quan-
tum erubucrint, quamque se deceptos moleste tu-
lerint, quasi id in eorum contumeliam factum esset,
ep magis quo totius fabulae actus testes babuit non-
nullos, quibus publicanorum cupiditas, et stomachum
fecit, et mouit risum maximum. Tortuerae forsan
hospitij penuria apnd publicanorum primarium per-
noctauit, quem etiam, ut sibi beneuolentiorem red-
deret, ad coenam inuitauit: sed huiusmodi homini-
bus, cum benefeceris, interdum, ut ita dicam, te
malefecisse senties, sicut sensisse Archiepiscopum ,
qnae subijciemus faeile indicabunt Praeter auream,
atque avgenteam, tum profanam, tum sacram su-
pelleetiiem, quam diximus, Tortuerae retentam, col-
lare, seu torquem . aureum uenerandi Ordinis Ari-
nonciatae nobile insigjhe, secum habebat Archiepi-
scopus. Ex qua^uor laminis constat , is Torques
affabre cotnpositus, quarum unicuique per non-
nullos eieganter compaetos nodos coniunctamm in-
scriptae existunt hae quatuor litterae , seu cha-
raeteres : FERT , hoc est Fortitudo eius Bhodum
tenuit, Ex tbrque Beattssimae VIRGINIS ANNVN-
GIATAE effigiem , unde ordo denominatur ad
pectus pendentem ge$tant'beleberrimi coetus alumni,
cuius magnus magister', Princeps, ac moderator est

a AUobrogum Dux, qui suos, atque exteros primarios
uiros, duos circiter, ac uiginti, augustissimo hoc
gestamine cohonestatos , consobrinos appellat. Ex
ijs unus erat Doliani Marchio inter Burgundos Ca-
tholico Regi subiectos, tum natalium praerogatiua,
tum existimatione in patria, ac nomine, clarissimus,
qui cum ducaUs equilis summum diu Praefectum
gessisset [Gran Scudier uulgus appellat] beUumque
inter Regem, atque Allobrogum Ducem, non leui-
bus indicijs, imminere suspicaretur, ne infidelitatis
coargueretur, Sabaudiensi aula relicta, cum bona
Ducis uenia Madrttum uersus uiam arripuit, ubi ho-

. noribus auctus , ac Germanicae legationis ductor
designatus , dummodo Ordini Annunciatae nuncio
remisso, imperio se se Allobrogico subduceret,

b torquem Ordinis Duci restituendum in Italiam re-
uertenti Archiepiscopo misit, qui illum hospiti pu-
blicano custodiendum , cum tradidisset, auidus homo,
cum centum quinquaginta denarijs [quos reales uo-
cant] pro uectigali ad ponderis rationem redimi pe-
tebat. Rem fere sacram quomodocumque onerari
posset, negabat Archiepiscopus , utque, nec noua,
nec priuati hominis esset, sed spectatissimi Ordinis
insigne, ac religionis simbolum, magno eius Magistro
restitui deberet, quemadmodum aliorum eiusdem
Collegij, nec non aurei ueUeris [alias Del Toson]
defunctorum equitum aUa in dies restituebantur.
Torquem nihilominus sesquilibrae pondo, nisi cen-
tum denarijs extortis pertinax publicanus exportari
non permisit.

c Mox Archiepiscopus eodem sarcinarnm custode
Tortuerae relicto, Madritumque misso, qui anrea,
atque argentea intercepta uasa, quae pene omnia
ex Italia in Hispaniam proficiscens , secum trans-
miserat, annuente Rege, petito Uberasset uectigali,
coeptum iter prosequulus est, quamuis subtristis,
quod chariora ignotorum, uiliumque hominftn fidei
relinquere cogeretur, eo praecipue tempore, quo
bellicos tumultus ministrante Marte, legum, ut ita
dicam, auctoritas iacere uidebatur, ipseque ut Prin-
cipis a Rege alieni legatus fere hostis loco habeatur.
Itaque Tortuera discedens, cum suorum parte Caesar-
augustam, ciuitalem nobilissimam peruenit, ubt do-
mus praefectum cum reliqua familia, ac supeUectili
inueuit. Prorex pcr primarium a se Archiepiscopo

d excusauit; quod eum quemadmodum tenebatur,
domi non inuiseret, nec hospitio inuitaret, quod
lubens fecisset, nisi AUobrogum. Ducem aduersus ,
Begem iam arma sumpsisse, certum esset. Si qufd
tamen ei opus esset, libere annueret, statim quid-
quid peteret accepturus, ad locorumque sibi sub-
iectos Praefectos, ac syndicos, qua Archiepiscopum
transire contingeret, datas publicae fidei, seu se-
curitatis litteras, ad eum misit.

Accidit auiem nescio, quid scitu non indignum,
id uero fuit , quod , cum domus Praefectus Caesar-
augustanis publicanis pro supeUectili, atque Annun-
ciatae torque idem uectigal pendisset, quod Tor-
tuerae , pensum fnerat ; post pauculas horas publi-
canorum Princeps, qni tempore solutionis domo

139

Digitized by

Google

1 107

AN ASTASlI GERMOMI

ii 08

aberat, discessurum conuenit, sicque alloqutus est :
St quid amice, ex tua me liberalitate habere uelis,
non recusabo , quo uero ad SANCTISSIMAE AN-
NUNCIATAE torquem, quam pecuniam mihi re-
praesentasti , si eum minime nouum, AUobrogum-
que Duci restituendum esse iure iurando affirmaueris,
cum ex huiusmodi rebus licite uectigal exigi nequeat,
eam tibi modo reddam, quod, et fecit, reipsa iu-
ranti acceptos centum denarios illico reddens : aliter
se gessit Tortuerae publicanus , qui licet quod Cae-
saraugustae de torque factum fueral, non ignoraret,
se tamen nouum fingens extortos centum denarios,
nequaquam restituit. Qua conscientiae diuersitate ,
ubique terrarum probos, et improbos, iustos, et
iniustos homines inueniri experientia docemur. Po-
stridie mane BEATISSIMAE VIRGINIS aedem de
Pilar nuncupatam ingredienti Archiepiscopo , ut
sacris interesset , plures occurrerunt Sacerdotes ,
locum illum, ab uno pendere Romano Pontifice,
eiusque Ministris, nilque in eo auctoritatis , uel
iurisdictionis Caesaraugustanum habere Antistitem,
annunciantes ideo se erga praelatos, praesertim
Italos, eum gerere animum, ut omni semper ob-
sequio, ac reuerentia eos essent prosequturi. Deinde,
Archiepiscopo ad insigniores loci partes uisendas
inuitato, atque deducto , Missam interim in augu-
stissimo sacrario parari iussere, ubi multo auro,
ac gemmis ornala, nec non pretiosis perpetuisque
lampadibus illustrata, eo cultu, atque honore sumine
ueneranda gloriosae Deiparae asseruatur imago, ut
sacrum aditum, non solum mulieres, sed, nec uiri,
nisi eminentiores, ingredi permittantur. Sacro peracto,
Archiepiscopus humanissimorum Sacerdotum officijs
plena gratissimi animi significatione laudatis, atque
uisis, quae in ciuitate digniora existimabantur, cum
Metropolitana Aede,et Archiepiscopali Palatio, se se
ad hosfJitium contulit, unde, sumpto ientaculo, cum
tota familia, ac sarcinis, sine mora discessit.

At non sine magna animi suspensione, cum noua,
magisque formidanda., iter facienti nunciarentur
incommoda, ab immanissimis, nempe, latronibus,
scelestissimorumque praedonum insidijs, qui uiatores
spoiiarent, uulneribus afficerent, bestiarnm more
lacerarent, neinini parerent, ac nemini parcerent.
Grassaturhaec,potiusferarum,quam hominum,pestis,
ipsa peste horribilior, ac nocentior in citeriore tantum
Hispania, quam Cataloniam appellant, quamuis in de-
linquentes non desint regiorum Ministrorum frequen-
tissimae, et seuerissimae animaduersiones, nec pauci,
aut rari sint, qui ultimo supplicio meritas poenas
luant, quando rarae sunt arbores in ipsis publicis uijs,
unde nefariorum humani generis hostium dilaniata
raembra non pendeant. Diuino tamen beneficio Ar-
chiepiscopus cum suis omnibus tuta uia, coeli se-
renitate, hospiliorum commodo, animi quiete, ple-
naque serenitate, summo annuente Numine, feliciter
usus, praesentissimum euasit periculum. Id forsitan
quis tribuerit perditissimorum sicariorum uolun-
tariae absentiae, qui dum Proregem, aliosque reipu-
blicae administratores , clausis pro anni tempore

a Tribunalibus prope diem ad eos perquirendos ac
male mulctandos, scirent exituros, in locis asper-
rimis, ab hominumque consortio segregatis, delite-
scerent, unde Archiepiscopo absque laetitia transire
facile fuerit. Qui tamen IMMACULATAE DEI
GENITRICIS, ac gloriosi Praecursoris, JOANNIS
BAPTISTAE precibus , quorum ipse a teneris un-
guiculis sibi patrocinium comparauerat, saltem suam
omnium bonorum auctori acceplam retulit gratiam,
cum etiam talium Patronorum Numini uoto facto, a
tanta se pene ineuitabili calamitate , agnouerit libe-
ratum.

Dum aulem Barchinoni appropinquabat [ut non
raro in rebus humanis prospera aduersis miscentur]
uanus, etsi nequaquam reprehendus timor, boni

b euentus laetitiam, non nihil perturbauit; ex quodam
namque tramite iuuenes nonnnlli, tum uestitu, tum
armis, a praedonibus haud absimiles ex improuiso
prodeuntes , oculis in eum , ac familiam , sarci-
nasque, curiosius coniectis, ac secreto inter se ad
aures colloquentes modo procedendo, modo passim
retrocedendo, uel manuum, uel aspectus, uel ahjs
signis , ac nutibus , se infamis scholae alumnos esse
indicabant, quasi transeuntibus uim illaturi, rei
bene gerendae occasionem, tempusque opportunum
expectarent. Sed erat illa Barchinonensium homi-
num manus, qui ad rusticana negotia armali, ac
numerosi, ex urbe exire solebant, ut perfidornm
latronum insidias eluderent, eo quandoque suc-
cesssu, ut alios ex iUis etiam opprimerent, captos-

c que alios nonnunquam etiam ad carceres uiuos
traherent. Archiepiscopus tandem omnibus periculis
feliciter defunctus, Barchinonem perueniens, apud
Franciscanos sui amantissimos hospites diuertit ,
sed aliquantuium tristis, quod nullam, qua in Ita-
liam transiret, ibi triremem reperisset: hanc tamen
animi sollicitudinem de maritimae classis Impera-
ratore Philiberto breui illuc ex oriente appulsuro,
fama constans abstersit , cum praeter Hispanicas ,
alias eum habere triremes in Italiam remittendas
rerum status postularet, quarum opportunitate Ar-
chiepiscopi itineri optime consoltum esset. Famam
cito res ipsa coinprobauit , duodecimo namque ca-
lendas octobris non procul a Barchinoirensi portu
expectatus Imperator comparuit. Quo aduentante

d quaesitum est, num Allobrogum Ducis filius esset,
cumque summa cum auctoritate . gereret Magistra-
tum, an Archiepiscopus, saltem, dum e regia tri-
remi in terram descenderet, et quadrigam intraret,
ei obuiam iret, uariantibus sententijs, ipse beUo
inter Regem, ac Ducem explorato, nequaquam sibi
eundum censuit, misit tamen, qui eum, etsi iu
ciuitate existentem, cur non ierit, excusaret, ne sci-
licet suspicionem moueret; quod iUe erga paternum
legatum officiosior, quam ferrent tempora Regi pro-
batam fidem in discrirnen adduceret. Recte fecisse
Archiepiscopum , prudens respondit . Philibertus ,
utque, se etiam praesente, per ciuitatem t ut sblebat,
libere uersaretur, horlatus est.

Paulo post Philibertus, uix urbem . ingressus a

Digitized by

Google

ii<>9

COMMERTARIORUM LIB. XI.

II 10

Prorege Regis btteras accepit, quibua ad Sattctae a
Mariae porturo nauigare iubebatur, qui iussa facturus, '
expedkis ad iter triremibus, samptoque commeatu,
ciun absqne mora abiret, postridie £ebre correptus,
medicorum, eique assistentium procerum suasu, ut
ad recuperandam salutem^ rebus necessarijs melius
iuuare possety Barchinonem reuersus est. Cuius
sane tncommoda uaktudine, oum Archiepiscopus
non parnam caperet moleatiam, oplimo , scilicet,
Principi deditisshnus, a quo multum honoris, plu-
raque accepisset beneficia, praeterquam quod Duci
suo fitius esset chariss-imus, ita insuper, ac propo-
sito integerrimus , ad magna quaeque opportuno in-
genio praeditus, uultu, corports praesentia, uirtu-
tum amore, gratia, ac moribus laudatissimus, quod
ex narrata causa erga eum, coram praestare ueta- b
batur, per primarium eius medicam , et confessa-
rium, utrumqae Subaipinum, nec non alios amicos
aegrotantem inuisens, in horas cumulate perficiebat,
de beilo dectinando, paceque amplectenda secretum
simul el suggerens coosiliam. Nobiliores ukissim
eiusdem Principis familiares, supremusque eius do-
mus Praefectus Mastriciensium Comes, intimusque
consiliarius sanguine , ingenio , ahimique dotibus,
uir exinrius ad Archiepiscopam omnes ibant, uno
excepto, licet, ut uidebatur, officioso amico, Fran-
cisco Cordubaeo Praetorianorum Praefecto, qui, ut
superius diximus, regijs triremibus in Hispaniam.eun*
tem Archiepiscopum Nicia Barcbinonem traiecerat,
quod quidem data opera faciebat, quo, nuilum cum
Allobrogibus creditus habere commercium, Regi fide- c
lior caeteris existimaretur, non tamen fuit in tota
Philiberti familia , qui ArchiepLscopi domum fre-
quentando , Regis gratiam [ quemadmodum nimis
acntus snspicabatur Cordubaeus ] se amissurum
putaret, immo, et ipse supremus, ac diligens Regis
Minister Prorex, atquc Episcopus, nobilem hospi-
tem oboium habentes, amice salutabant, alijque
fere omnes ciuitatis primores eum in hospitio libere
conueniebant, nec non ad insigniora urbis, uisuque
digniora, tum publica, tum priuata uisenda comi-
tabanlur, honorabant, suspiciebant, cum eoque,
cuius htunanitatem fama percurrerat , propria ne-
gotia communicabant. Episcopi conuiuia non rccu-
sabat, ac scolasticorum axiomatum disputationibus,
tum in coenobijs, tum in pubiico gymnasio om- d
nium scientiarum receptaculo aliquando inuitatus,
tntererat, quod et saepius fecisset, nisi a disputau-
tibus, ipsi3que ciuilis praecipue disciplinae profes-
soribus, plusquam sustinere posset, laudibus one-
ratus, ab eiusmodi congressionibus sibi abstinendum
duxisset. Nec defuere insignes quoque iurispru-
dentiae studiosi, qui eius libros euoluentes, ad coe-
nobium Franciscanorum irent, ut eum de facie
cognoscerent, ac in xistis, quos locus.ille longissi-
mos habet, perambulantem propius nidercnt, ui- a
sumque pene mirari uiderentur, quod tantae uir-
tutis, atque existimationis uir, tam facilis, humi-
Ksque, ac familiaris esset. Quae Coenobitae illi
einsmodi sermones audientes, summa cnm laetitia

referebant, hoc Episcopus caetestium gratiarum
Largitoris donuin esse dicebat, cum non sibi con-
Stare indicet, qui, etsi doctrina titulis, atque au-
ctoritate excellit, dum pro loci, temporis, ac per-
sonae statu congruam grauitatem, decoremque seruat,
praesertimnecontemptimhabeatur, alius uideri stu-
deat, quam ferat mortalium conditio, rerumque hu-
manarum uarietas, incertus status, atque inconstantia.

Rex interea cum Philibertum Barchinonem re-
dijsse , causamque reditus ex ipsius titteris cogno-
uisset , aegrotanti rescribi iussit , ut , urgente infir-
mitate quaecumque ad recuperandam , conseruan-
damque sanitatem necessaria forent , omnia faceret;
cum autem conualuisset, se ad Sahctae Mariae
portum , omnino conferret. Verum , quando gra-
uante morbo, diutius, quam putabatur in lecto
decumberet, ex triremibus, quas secum duxerat,
quinque Genuam remitti mandauit. Quod Archiepi-
scopus itineris sui ratione maxime expedire ducens,
noctis tertia cum tota famitia ad triremes se con-
tuiit, quae in aurora Barchinone soluentes, Pala-
mosam secundis uentis cito appulere, ubi impera-
tum accepturae commeatum, biduum mansere , inde
Caraches portum ingressae aestuante salo, uentorum
quietem item biduum expectare coactae, Coilibrium
octauo calendas martij peruenere. Hic nautac, maris
tranquillitate suadente de amplissimo, periculorum-
que plenissimo sinu , cuius mentionem fecimus ,
traijciendo cogitabant, cum uentorum improuisa
mutatione, faciem pariter mutante, ac fremente
Nepluno, iode per plures dies discedere non licuit,
donec iterum mitescente pelago, sublatis anchoris,
uela fecerunt, quibus tamen, denuo intumescentibus
undis, post paucas horas contractis, caeloque se-
renitatis spem praebente, secundum litus iter con-
tinuarunt, non procul a Leuerate regionis illius
primo , et arte, et praesidio munitissimo Gallorum
oppido. Qui sane cum triremes terrae appropin-
quare uidissent, statim littora militibus compleuere,
nonnuilis etiam iuxta eas, prout oram transeundo
legebant, adequantibus , quo tenderent, quibusue
facere uelle uiderentur , diiigenter obseruando ,
usque dum, inclinato sole, triremes ex caeli aspe-
ctu tutum traiectum sperantes expansis uelis, si-
num audacter tentatum ea feiicitate, transmiserunt,
ut in aurora terram conspiccre coeperint, binasque
post horas prope Mnssyliam ad oppidum, cui ci-
uitas nomen est, octo millibus passuum inde distans
peruenerint, ubi, et pernoctarunt. Postridie uix e
statione egressos repentina, ac uehemens coorta
tempestas ita iactauit, quassauitque, ut nisi in
quemdam ab omni maritimo impetu remotissimum
sinum se se Dei beneficio abdidissent, omnes facile,
et homines, et triremes exlremum subijssent peri-
culum: ibi biduum commorati, Tolonem petierunt.
Cum autem forte per eos dies fama percrebuisset,
triremes a Feo imperatas auro onustas, nullo mi-
litum praesidio, eam oram ex Hispania traiecturas,
ac uenientibus Auria, quinque ex suis triremibus
obuiam misisset, ut si in itinere ab AUobrogicis

140

Digitized by

Google

1 1 1 1

ANASTASH GERMORII

I I 13

prope Niciam, alijsque nauigijs, aliqua afficerentur
molestia, pro uirili parte, nec diripi , nec uiolari,
eas permitterent. Aurianarum Praefectus, cum ad
Sanctae Margaritae Insulam appropinquaret, Tolonem
misit, qui eas triduum expectantem Feum admone-
ret, ut statim solens in eadem Insula secum con-
iungeretur qui absque mora eo iter dirigens, in
insutis de Eres nuncupatis, iactis anchoris, perno-
ctauit , ac postridie summo mane discessit , mari
prope Freiusium sinum nouas turbas adeo ciente,
ut ad nauigandum multa opus fuerit remigum in-
dustria. Ventum est tandem ad Sanctam Margari-
tam , ubi quinque illae Aurianae triremes in an-
choris stabant. Tunc Archiepiscopus in Sancti
Horatij insula exponi petijt , et aliorum nauigiorum
opportnnitate cuta familiaribus , ac supetlectili Ni-
ciam transmissurus, quod uetante tempestate assequi
non potuit. Quare Trierarchi omnes moribus, non
minus quam genere, nobiles, eum, ut se Monoechum
statim misit, qui Philibertum rogaret, ut cum fa-
miliaribus ab iltarum triremium Praefecto Joanne
Baptista Feo eius auctoritate in Italiam traijceretur,
a benignoque Principe e uestigio, ac nullo negotio,
quod petijt, impetrauit. Itaque commodae naui-
gationis oblatam accipiens occasionem , domusque
praefecto Barchinone relicto , ut sarcinarum custo-
dem cum aurea , alque argentea supeilecliti illuc
breui affuturum expectaret, nullaque interposita
mora , Italiam uersus secum duceret laetitiae plenus
ad triremes conuolauit, quae tertio calendas de-
cembris Barchinonensi portu soluentes unica ueli-
iicatione Collibrium [alias Veneris portum] secundo
cursu appulerunt , ubi , dum nautae periculosi
sinus [Golfo di Leon nuncupati] tuto transmittendi
tempus obseruant, ecce tibi Philiberti litterae ad
Feum , quibus cum triremibus Barchinonem illico
reuerli iubebatur. Quo sane inexpectato nunicio
Archiepiscopus pluribus de causis ualde commotus
est. Quid enim Iongissimi itineris aerumnis pene
defuncto , uel molestius , uel importunius tunc eue-
nire quodammodo poterat, quam quod cupiebat,
ex sententia impetrato , multoque maris spatio fe-
liciter emenso , ex media fere uia ad relicta loca
retractus nouis difficultatibus implicari? Certe non
sine magno incommodo , ac perturbatione ferendum
erat , diu exoptatum bonum euentum , fere temporis
momento , cilra omnem culpam , euanescere , ac
misere perire , cum praesertim praeter multorum
dierum iacturam, inde quaedarn non contemnenda
sequerentur , unde ad inceptorum perfectionem
semper attentus uir, iure tristaretur, quando ad
uiaticum comparata deperibant, pene omnia; quae-
rendum erat , non sine labore , nouum domicilium,
nouae insuper ad constituendam domum impensae
faciendae , quandoquidem in discessu , uel relicta ,
uel dono data , quibus familia , et ante discessum
utebatur, et nisi discederet, usa fuisset, propterea
omnia iterum emenda, atque ilerum discedendo,
iterum relinquenda , noua item in ingressu , et in
egressu uectigalia pro supctlectili sotuenda, nouum

a simul uiaticum parandum , quodque reditus moras,
prudenter fastidientem , nbn parum exegitabat,
multum forsan temporis ponendum, priusquam
simitis redeundi opportunitas oontingeret Hanc
tamen molestiam aliquantum obstersit ciuium Bar-
chihonensium charitas, qui Archiepiscopum id in-
commodi paU grauiter ferentes , opportums beneuoli
animi officijs, eum prosequti suOt, htsque praecipue,
qui ad pietatem, uitamque ecclesiasticam proniores,
sacris studijs operam dabant Per eos dies, cum
ciuitatis Antistes, tum moribus, tum artium libe-
ratium, iurisque prudentiae in primis dtsciphna
probatus uir , et annorum grauitate , et corporis
uirium imbecillitate , episcopales functiones , quas
ordinationes appellant , aegre imptere posset , es-

b sentque non pauci, tum profani homines [alias laici,
seu saeculares] tnm coenobitae, qui in sacra militia
nomina dare cupiebant , rogatus est Archiepiscopus,
ab hospitibus praesertim suis Franciscanis , ut in
eorum gratiam id oneris subire non grauaretur ,
non modo consentiente , ac petente , sed eodem
etiam Antistite enixe deprecante. Itaque quatuor,
ac uiginti supra centnm homines minoribus, ac
maioribus ordinibus initiauit, in quorum numero
sex fuere , ac triginta sacerdotij charactere consi-
gnati in Theologica facultate, sacris canonibus [ut
itulgus loquitur] licentiati ; die etiam Christi re-
demptoris natiuitate sotemni, ut ijsdem coenobitis
gratum faceret , in eorum templo Missam decan-
tauit Pontificalem, quod et fecit celeberrimo Diuinae

c Circumcisionis die , in Beatissimae Deiparae aede
[ Det mare ] nuncupata ; cui sex ac triginta super
centum assistunt sacerdotes , tota pene ciuitate cum
primarijs magistratibus , autaeorumque ac peripates-
matum magnifico apparatu , sacrosanctum sacrificium
spectantibus et plaudentibus.

Hisce ita se habentibus , ab amico Francisco
Torres redditae sunt Madriti datae litterae Archie-
piscopo quibus ille , omnem se coram Praeside
regio ministro lapidem mouisse , significabat , ut
eius Tortuerae interceptum aurum , atque argen-
tum, gratis exportare permitteretur , nec quamuis
ea in re summam adhibuisset industriam, quidquam
profecisse , responso accepto , id nequaquam con-
cessum iri , nisi ipsorum Tortuerae publicanorum

d testimonium , ea uasa ex Itatia fuisse in Hispaniam
allata, constaret. Quod nouam sane attutit sollici-
tudinem , cum nullibi fuissent , uet assignata , uel
uisa , nisi Murciae a publicanis , qui tamen quo-
niam ea tanlummodo uiderant , in aduersarijs au-
tem non descripserant, quam Regij Ministri fidem
petebant , forsan facere non potuissent : curaque
Murciae duodecim , aut quindecim dierum itinere
a Barchinone abesset , cum eaque ciuitate nullum
haberet commercium , res , etsi cuiuscunque diffi-
cultatis expers, ob locorum multam distantiam,
nisi post longum temporis spatium , ad optatum
exitum perduci posse uidebatur. Sed hoc Hierony-
mus Capoblancus domus Praefectus suslulit impe-
dimentum , a Barchinonensibus publicanis ex sen-

Digitized by

Google

1 1 1 3

COMMENTARIORUM LIB. XI.

tentia obtenta, Madritumque missa fide, unde Tor- a
tnerae publicanis mandatum, ut copiosam Archiepi-
scopi supellectilem ab omni uectigalis onere liberam
restituerent. Quod sine mora factum est.

Interea eodem Hispanicae classis summo Praefecto,
Philiberto iubente , Joannes Baptista Feus Gartha-
genam [alias nouam Carthaginemj calendis ianuarij
discessit, accepta ibi uicies centena nummorum
aureorum millia in Italiam transportaturus , unde •
cum Archiepiscopus commodiorem, quam speraue-
rat, in Italiam ofFerri sibi redeundi occasionem
uideret, felicem Feo nauigationem precabatur, tum
quia industrio , ac probo amico prospera omnia
augurabatur , tum etiam, quia, paratus ad iter, tor-
quebatur, difficultatibus fatigatus, ac pene fractus, uel
pauculam moram , qua discedere summe cupiens , b
retineretur, aegerrime ferebat, sicque, sexto decimo
post die reuerso Feo , Archiepiscopus per inter-
nuncios, et saliitato, et annuente Philiberto, hora
usque uehi permitteret, nec sibi ullum ab ipsis
metueret periculnm , persuaserunt, quod et egregie
praestiterunt. In eo portu quinque illae Aurianae
triremes stationem habebant, ut ex Hispania in
Italiam , et contra ultro , citroque commeantes
tabellarios comitarentur , ab AUobrogumque , ac
Niciensium impressionibus , si casus ferret , defen-
derent. Feo Monoechi portum ingresso, omnes Au-
rianarum triremium Praefecti , alijque nobiles uiri
ad salutandum Archiepiscopum certatim concurrunt,
cumque post familiarem sermonem de uarijs rebus
cum eo habitum, ad suam quisque triremem, cibi c
sumendi gratia , se recipere uellet, Archiepiscopus
discessuros his uerbis retinuit:

Singulares [uiri praestantissimi ] pro ea, qua me
prosequti estis humanitate, atque honore uobis
ago , atque habeo gratias, eoque ampliores , quo
in serenissimi , atque inuictissimi Ducis mei gra-
tiam, quidquid fecistis, factum existimo, cui qui-
dem de isthoc uestro in eum animo, atque affectu,
prout uestra in me officia exigunt, plenissimam sum
fidem facturus, ut si aliquando uos humanissimi
Principis auxilio, aut opera [ut ferunt tempora]
indigere contingat, de uestra erga res- suas optima
uoluntate certior factus , quam solet erga uestri
similes exercere magnificentiam , ac liberalitatem ,
in uos quoque cumulate collatam, et exercitam re d
ipsa experiamini. Unum uos rogo, atque admoneo
[maritimae disciplinae decora] ut cum nostrorum
Principum discordia , non tamen deplorare recon-
ciliationis, Italica quies in discrimen adduci uideatur,
uos Italos esse, ac natalium praerogatiua spectabiles
memineritis, et quamuis inter Regem, Ducemque
meum , hoc est inter affinitate coniunctissimos ,
bellum hodie accensum uideatis ; quemadmodum pa-
rentes cum proprijs filijs [ut fert rerum humanarum
conditio] armis acerbissime decertare aliquando
contingit , pacem tamen coire posse, atque ami-
citiam in ipsis castris redintegrari , ne desperetis,
simulque pro certo habeatis, eos, qui furente Marte,
uel ambitione , uel alio praui animi affectu, mo-

i j 1 4

destiaeque fines excesserint , placata Bellona , te-
meritatis poenam daturos, sicut rerum uicissitudinis
memores prudentiae, et continentiae ab ipsis hostibus
laudem , ac praemium reportaturos. Quaenam sit
in Ducem Regis uoluntas, quaeue in Regem uicissim
Ducis propensio, optime scio, uiri ornatissimi; pro-
pterea quaeso uos , ut populos , resque nostras
sartas tectas esse uelitis, nulloque nos damno, uel
ininria, lacessiri permittatis, ne, si, pace restituta,
quae longe abesse non potest; clementissimus Prin-
ceps, se male habitum contemptumue, deprehendat,
contra lacessentes irritatus, repugnante genio , sae-
uire cogatur. Longas namque [ut est in prouerbio]
habent Reges manus. Ab dicterijs itidem, quibus
nonnulli ex uestris hominibus impudenter Ducem
petere , non erubescunt , abstinere memineritis :
Nescis enim uulpecula [ ait ille ] cum quo laudat ,
Leonemque uellicare non uacat periculo. Immo ipsum
imitamini prudentem Principem , qui non modo ,
de Regibus , et Principibus quamuis in eum non
bene affeclis, sed, et de humilibus, priuatisque
personis perhonorifice , atque, amice loquitur , cum-
que numquam habeat, unde eorum aliquem iure
accusare possit, ita sermonem conuertere solet, ut
contumacem laudare, eiusque res gestas commemo-
rare uelle uideatur. De me, meaque in uos beneuo-
lentia ita existimetis uelim, ut, quas uobis animo
habeo, uerbisque egi gratias, sim re ipsa cumulate
relaturus, ad uestraque commoda attentus, pro cu-
iusque uestrum felicitate, aeternaque salute Deum
identidem, summisque precibus rogaturus.

Post haec, cum Feus Genuam discessurus essel,
Archiepiscopus triremis, qua uehectus fuerat, Prae-
fecto Nicolao Spinula probo, maximeque liberali
uiro insertum , annulum adamantem dono dedit ,
cum nummis argenteis mille [ reales uocant ] ut in-
ter suos nautas, ac remiges diuiderentur , moxque
a domus Praefecto Capoblanco conductum ascen-
dens nauigium, Niciam uersus iter capessiuit, ac
tertio calendas februarij quinto decimo supra sexcen-
tesimum, ac millesimum christianae salutis annum
urbi appropinquans, in aurora uniuersos fere ciues,
priusquam portum teneret, obuios habuit, eodem-
que tempore, Principem Victorium a Palre missum
eodem die Niciam uenturum summo cum gaudio
accipit, quod euentus uesperi comprobauit. Cui Ar-
chiepiscopus bis mille passibus occurrens, ab eo
perhumaniter susceptus est, cumque de rebus ua-
rijs esset sermo institutus, uterque et interrogando,
et ad interrogata respondendo, non paucam ex eo
coUoqnio cepit uoluptatem. Archiepiscopo uiro sibi
Taurinum uersus postero die iter arripiendum, di-
cente, annuit Princeps, sibi placere, ne discederet
immo rogare, ut paterni beneficij explicatione lan-
guentem ciuitatem secum recrearet. IUe quamuis
quod petebatur ex animo petenti durum negari exi-
stimaret, praesertim tali uiro, cum patre tamen filij
uoluntatem, non communicare absurdum ac pene
crimen putans, manendi a Duce per litteras ue-
niam petijt , quo sibi gralum fore respondenle quod

Digitized by

Google

1 1 1 5

ANASTASII GEHMOHII

1 1 16

Nkiensi negotio expedire filius eensebat cui, scili-
eet, Archiepiscopi operam, et consilium e re pu-
blica, maximeque opportunum futurum, iam animo
oonceperat; bonus Praesul, qua solet in rebus arduis.
uti dexteritate, ac uigilantia, omnem adhibuit indu-
striam, ut de se conceptam opinionem, apudutrum-
que cumulatissime confirmaret. Idque praecipue, ci-
uiH administratione, plusquam par erat, claudicante.
Cnm eoim Dux [ut alias diximus] Nicia discedens,
pacata omnia reliquisset, nouae illo absente suscitatae
fuerant postea dissensiones , ac turbae: primo inter
ciuitatis Praefeotum, et Consules, qui, quod abillo
Jnfideles, ac rebelles appellati fuissent, quamuis
Principi suo fidelissimi de tanta contumelia cum
ipso adeo conquesti sunt, ut calumniatori sit illico
successor datus; deinde inter eosdem Consules, ac
Sonatores, Senatoriosque uiros, orta de praelatione,
sen loci difierentia [ quam uulgus praecedentiam
uocat] pertinaci controuersia , quae postea Archie-
piscopi opera, loco proprio cuilibet ex publico
decreto decenter assignato, diligenti personarum di-
stinctione sublata est, adeo ut, publica munia in po-
sterum coeuntibus nulla amplius de loco futura esset
difficultas, aut disputatio; unoquoque sciente, quo
ordinein Ecclesia solemnitatibus lustrali aqua aspergi,
pacis osculum , thuris honorem [ quem incensum
appellant] candelas , sacrum cinerem, palmamque
accipere, item Crucem adorare, et quomodo in
alijs huiusmodi congressionibus se gerere deberet.

Principis autem Victorij ea fuit omnium rerum
cura, ea prudentia, ea tandem ubique charitas, ac
uigilantia , ut terrenam optime constituisse politiam
non contentus, ad caelestem in populorum Sabaudae
domui subditorum animis insculpendam se toturn
conuerterit, cupiens quippe eos ad immortalem il-
lius reipublicae felicitatem traducere, ubi supremi
Magistratus sine praesentatione obtinentur, ac sine
ambilionis Stimulo , aut diuitiarum studio sedate ge-
runtur, ubi nulla est auri sitis , aut cura nulla in-
sidiarum suspicio, nullns mortis timor, sed immu-
tabiiis, ac sempiternae gloriae uita transigitur iucun-
dissima. Etenim, cum Diuinum Cultum oscitanter
administrari audiuisset, sacerdotes etiam claustrales,
liberius quam monastica uota, ac constitutiones po-
stularent, uiuere, quin , et inter illos non deesse,
qui cum daemonibus familiariter agerent, sed et
sortilegijs, maleficijs, magicisque excantationibus se
potius infernales ministros , quam Christianae scho-
lae alumnos, praeseferrent, petijt ab Archiepiscopo
humanissimus , maximeque pius adolescens, ut an
uera essent, quae acceperat, diiigenter inquireret,
rebusque, ut fama erat, se habentibus, quodcumque
ad nefaria eiusmodi scelera exterminanda expedire
duceret, id pro uirili parte omnino faciendum cu-
raret.

Opus plane eximium, ac religioso Principi ma-
xime conueniens. Cui grauissimo negotio pro digni-
tate gerendo, cum Archiepiscopus se totum tradi-
disset ; post longum , molestumque laborem , quae
contra sacerdotes disseminabantur , uel neutiquam

a subsistere, uel adeo leuia esse iattentt , ut nikil
esset, quod diflamatos ouiusub culpae suspectos
redderet, nisi quantum in sacrorum mysteriorum
functionibus nonnulla desiderari , nonnulla etiam
claudicare uiderentur. Quod utique Episcopi ne-
gligentiae nequaquam tribuendum , tum quia Ni-
cienses Clerici parum habebant , scilicet quoad ,
ut uocant, distributiones quotidianas , unde ali,
• ad chorique labores inuitari deberent, quemad-
modum in omnibus pene alijs Ecclesijs moris
est obseruari, tum etiam, quia contumacibus ad
legatum Auenionensem, ad Archiepiscopum Ebredu-
nensem eorum Metropolitanum, ad Nunciom Tauri-
nenSem, et ad Camerae Apostolicae auditorem con-
fugientibus facile erat obedientiae cancellos uiolare,

b adeo ut Niciensis Antistes saepe , ac saepius partes
suas agere uetaretur. Cuius uenerandae personae, ut
pro oflicij dignitate consuleretur ; quando salua Ec-
clesiastica libertate , id religiosus Princeps praestare
non poterat; Archiepiscopus, Romammittendum esse
censebat, qui de Niciensis Ecclesiae paupertate ma-
ximum doceret Pontificem, ut qua uigilantia Chri-
stianum gregem moderabatur, ac pascebat, eadem
cum summa prudentia coniuncta sacrorum ministro-
rum inopiam subleuaret, simul, si propterea dees-
sent, qui ecclesiastica implerent ministeria, nullam
inde in Episcopum culpam iactatam admitteret.

Praeterea, etsi Diuino beneficio nemo hactenus,
uel in ipsa Niciensi ciuitate, uel in eius territorio
deprehensus est, qui catholica fide abnegata, im-

c piorum dogmatum uenenum hauserit, ac de solidae
ueritatis uia ad haereticorum salebras, ac fabulas
deflexerit , cum tamen ad finilimae Galliae Nar-
bonensis, ac Delphinatus, plures ad seclariorum
scopulos naufragio facto, atque in satanici coeni
uolutabro uiuentes [ conscientiae libertatem uocant ]
quolidie confluant, non sine euidenti periculo, quod
etiam nulla errorum eluuie aspersi, atque in Apo-
stolicae pietatis cultu constantes ob uicinitatem, nec
non ex hodierni belli occasione, misere subuertan-
tur, Sanctae Inquisitionis Magistratum constitui
Princeps percupiebat. Nec , quamuis ciues, ac pro-
uinciales animum ab ea re alias habuerint alienissi-
mum, propterea desperabat, de aeternae salutis peri-
culo admonitos eius saluberrimo consilio , ac piae

d uolnntati pertinacius obstituros. Quod tamen, im-
pediente bello, nec tentatum , sed in aliud tempus
reiectum. Unurn restabat, equidem arduum, grauis-
simumque negotium gerendum , cuius causa Niciam
Dux filium miserat, nempe quod parum Duci gra-
tus Comes Grimaldus, amissam reciperet gratiam.
Quod ab rei origine deductum maximi momenti
fuisse demonstrabimus.

Comes hic, eiusque pater et auus, quamdiu ui-
xerut et Niciae, et ipsi prouinciae Gubernatorum
titulo praefuere ea probitatis constantia, simulque
morum suauitate, ut Carolus Philiberti Emanueiis
pater , idem Philibertus, et eius filius nunc uiuens
Carolus Emanuei, Allobrogum Duces, eorum spe-
ctatae fidei plurimum semper tribuerint, quando-

Digitized by

Google

1 1 17

COMMENTARIORUM LIB. XI.

1118

quidem summa sinceritate ac dexteritate, tum pacis, a
tum belli temporibus, rempublicam administrando,
tamquam publici benefactores , patresque patriae ,
omnem undique, et a Principibus, et a populis
laudem , honoremque multis nominibus reportarunt,
et feliciter collegerunt. Comes, ut Niciensium ma-
ximorum calorum uitaret molestiam, ad quaedam suae
ditionis castella, quae circiter triginta, unius diei
itinere Nicia distantia possidebat, se aestiuo tem-
pore cum bona Ducis uenia solebat conferre ,. reli-«
cto in ciuitate Vicario , siue [ ut uulgus loquitur ]
Locumtenente, qui rempublicam administraret Hunc,
cum, non Dux, sed Comes ipse etigeret, atque ex
arbitrio amoueret , accidit aliquando , ut eo absente
et insciente , primarius quidam ciuis Niciensis a
Duce ei muneri praeficeretur: quod sane Comitem b
adeo commouit, ac perturbauit, ut non modo substi-
tutum reijceret , sed eiusmodi electionem ualde
conquestus sit. Quare cum [ ita ferente tempore ]
Princeps se ad conquerentis uoluntatem accomodare
non absurdum intelligeret, electionem reuocauit.
Quod reiectus aegerrime ferens, animo in Comitem
infensisshno, ad acceptam iniuriam uindicandam
totus conuersus, adiunctis sibi ad ea, quae molie-
batur perficienda, nonnullis sui similibus socijs, pln-
rima eademque grauissima contra Comitem excogi-
tauit, struxit, machinatus est, illudque in primis
maximum, atque horrendum, quod iile ad ciuitatis,
prouinciaeque totius dominalionem occupandam ner-
uos omnes , omnesque conatus intenderet, ac qui-
dem, ut uidebatur, pene certo successu, cum po- c
pulos haberet sibi beneuolentissimos ab eiusque nutu
quodammodo pendentes. Quae sane calumnia tot
coloribus, atque argumentis, tantaque uerborum in-
dustria, fuco, et arte disseminata, eo rem perduxit,
ut, alioquin sagax , ac prndens Princeps , proxime
elapsis dominicis natalitijs diebus, se Montemregalem
petere uelle simulans, animo nonnihil suspenso , fe-
stinans Niciam proficisceretur, ubi [ut superius di-
ximus] inter alia, quae ad publicnm bonum , sta-
tumque ciuitatis quietem spectarent , supremum con-
stituit Senatum, ob id, scilicet, ut cum Taurihum
quinque abesset Nicia dierum itinere, litigantium
molestijs consuleretur, qui eundo, ac redeundo ,
tam longae uiae difficultatibus , non solnm negotio-
rum necessaria, ac quandoque non sine damno di- d
lata expeditione, domesticisque incommodis, sed
magnis quoque impensis fatigabantur. Utcumque se
res haberet, Dux in omnibus , etiam intimis con-
sultationibus, Comitem admittebat, ac si nihil de
eius fide suspicaretur, siinul, ut ei uicissim omnem
de se, uel miniroam auferret suspicionem.

At Principe Victorio ex Hispania redeunte, pater,
quoniam non erat cur Nioiae diutius detineretur,
octauo calendas maij Villafrancam petiturus, secum
duxit Coinitem cum unico eius filio, ac ne abirent,
iussit. Villefranchae Praefecto interea praecipiens j
ut tercentorum militum fortissimorum manu coa-
cta, nonnulla Comitis Casfcella occuparet, ijsdemque
miHtibus custodienda traderet. Deinde cum Victo-

rio, ac Thoma filijs Taurinum rediens, ut se Co-
mes ac filius sequerentur mandauit. Quo facto, cum
per aliquot dies Taurini manentes, aliud sibi dici
non obseru&ssent, Comes ut uxorem graui morbo
laborantem inuiseret, a Duce abeundi ueniam petijt,
statim rediturus, atque illa conualuisset , obtinuit,
relicto filio, quem Dux secum duxit Bestagnum,
ut res suas ab Hispanis tueretur, profecturus.

Cardinali Mauritio filio , cui discedens rempubli-
cam administrandam commiserat, ualde coramen-
dauit, praecipue ut adolescentem a latere suo di-
scedere nunquara pateretur. Cardinalis paternis man-
datis cumulate satisfacere paratus , Comitis filium
omnibus uerae beneuolentiae signis prosequebatur,
honorabat, locum in rheda sua habere permittebat,
atque pila ludens, ut socium semper habebat. Sed
ille aliquando uenationis occasione cum unico fa-
mulo clam ad patrem abijt , cui quantum filij prae-
sentia grata, tantum fuga fuit Duci molesta. Deinde,
uel ea , uel alia de causa, se Ducis potestati omnino
Comes subducere cupiens fidei, ac tutelae Gallo-
rum Regis res suas commisit. Qui propterea Aquae
Sextiae Senatui [ Parlamentum uocant] iussit, ut
Comitem ab omni iniuria intactum sartum conserua-
ret, ac defenderet.

Id cum Dux resciuisset, natu maiorem filium
Victorium Niciam misit, ut discordia concordaret,
dissidia componeret , motusque , si quos inuenisset,
forti manu , sed summa dexteritate , compesceret ,
utque Comes resipiscens ad antiqua ofiicia , ue-
teremque in Sabaudam Domum obseruantiam , ac
deuotionem rediret , quam diligentissime curaret.
Quamquidem prouinciam opera praecipue Archie-
piscopi indigere Dux persuasum habebat , tum quod
Comilis amicus esset, tum etiam, quod uniuersam
aetatem in grauissimis , ac difficillimis negotijs
tractandis feliciter exegisset. Nam quoad Victorium,
quamuis nec lubricum , nec incautum , paternae
tamen, propriaeque existimationis aliquando, tunc-
que in primis tenacissimum , id oneris , quantum
oportebat , sustinere posse , perdifficile uidebatur ,
ut qui per alium cum Comite agi decentius putaret,
quam si ad hominem patri subiectum reconcilia-
tionis litteras dare. Archiepiscopus itaque ad ea
summe attentus, quibns officium suum Duci acce-
ptum uehementer cupiebat, percommodum ante
omnia, ac peropportunum fore existimauit, Comitis
uxorem Madrutij Cardinalis Tridentini sororem
Niciam accersiri , ex sententia successurum , si Ni-
ciensis arcis Praefecti uxor sibi affinitate arctissime
coninnctam inuitaret, a qua rogata dubium non
esset , quin a marito cum decenti comitatu absque
mora Niciam mitteretur. Archiepiscopi consilium e
uestigio sequtus est effectus. Comitissa namque
quarto post die Niciam uenit. Eam priusquam
Victorium adiret, interrogauit Archiepiscopus : quid
de marito sperandum. Bene, [respOndit illa] si
Princeps cum marito. bene se habuerit, nec aliter
credendum , dum mariti aduersarijs aures claudantur.
At nihil, aut parum agi posse arbilror [inquit Ar-

Digitized by

Google

ANASTASII GBRMOHU

I 130

chiepiscopus] nisi se Comes huc conferat. Non re-
cusabit [ait iila], dum uenienti de libero reditu data
sit fides publica. Haec cum accepisset Victbrius,
uirilemque iam foeminam audiuisset, dixit Archie-
piscopo , posse eius uirum, omni timore deposito,
animoque nequaquam, uel tantulum suspenso,Ni-
ciam uenire. Quod et ad Gomitem uxor ipsa per
litteras confirmauit. Qui tamen uariantibus amico-
rum, ac familiarium sententijs, non nihil haesitans,
controuersum discessum distulit. Sed iterum atque
iterum urgente Archiepiscopo , ne non solum Prin-
cipis promissa , sed ne nutus ipsos in dubium re-
uocaret, cui statutum esset prius uitam profundere,
quam fidem fallere , atque inter caeteras uirtutes
promissorum obseruantiam ante oculos habere , et
constantissime colere , reiectis aliter sentientium ,
opinionibus, propriaque securitatis fiducia in uno
* Archiepiscopo collocata , tandem non inuitus ad
Victorium proficiscitur.

Niciae appropinquans , ut quem sibi occursurum
conijciebat, populum faUeret, a recla uia ad litus
diuertit: at frustra: uniuersam enim pene ciuitatem
nihilominus obuiam habuit ea frequentia, ac laetitia,
eoque denique omnium aetatum , atque ordinum
concursu, ut solemniorem diem Nicienses nunquam
uidisse , dixisses. Id tamen molestissime ferente Co-
mite , dumque sponte , ac per summam beneuo-
lentiam nullius opera, aut impulsu erga eum ciues
fecissent, periculum esset, ne maleuolorum inuidia
aliquam affectatae dominationis suspicionem afferret.
Victorius, cum perbenigne , ac uerbis humanissimis
hominem accepisset , nullum de grauiore negotio
uerbum fecit, eo scUicet consilio, ut Archiepiscopus
Comitis animo prius explorato , rei gerendae diffi-
cultates anteuerteret Cum autem 'persaepe con-
uenirent, Comes de Victorij uoluntate , nonnihil
etiam ambigens, Archiepiscopo ex occasione dicere
solebat, se, nisi eius probitatem , atque constanliam
perspectam habuisset, Niciam eo tempore non fuisse
uenturum. Cui Ule, quod scripserat, ac promiserat,
iureiurando confirmauit , nullum quippe sibi , uel
uitae, uel libertatis creatum iri periculum, in
eiusque esse potestate , quo , et quandocunque
uellet , uel ire , uel manere. Qui tamen , se ualde
grauatum conquerebatur, quod aures inimicis suis,
Dux adeo facUes praebuisset, ut fidem suam incor-
ruptam , atque ab ea , quam maiores sui Serenis-
simae Sabaudae Domui per tot annos praestiterant,
ne tantulum degenerem , aut .quain minimum ua-
cUlantem in dubium reuocauerit Caeterum esse ,
neminemque praeter Deum, habere dominum, aut
superiorem , proinde in primis petere , ut ex ar-
cibus, et castellis suis Ducales milites amouerentur,
ne locorum suorum libero usu diulius absque causa
prohiberetur. Quo responso pene offensus Archie-
piscopus, minus famUiari uultu ad Comitem con-
uersus, libertas, quam tu iactas [inquit] esse non
potest , ubi quis fidelitatem , siue [ut uulgus lo-
quitur] homagium , et profitetur , el iuramento
firmat. Nonne tu, maioresque tui, non solum sim-

a plex homagium, sed fidelitatem quoque a recen-
tioribus ligiam appeUatam , ut alij faciunt feudatarij y
Allobrogum Ducibus praestitistis ? Quare , ne supra
aequales , ac pares locum affectare uidearis , ea
tantummodo te decet contentum esse libertate ,
qua tibi non inferiores, ac forsan superiores, Duoi
subiectos £rui optime nosti , eo magis , quo non
inficias ibis , aliquando in ijsdem tuis arcibus , quae
hodie in Sabaudiensium , aut Niciensium potestate
sunt , militum praesidia , a Duce alias posita fuisse ,
illisque ex eius aerario stipendia persoluta. Prae-
terea nonne certum est , eadem , quae tu modo
possides , loca cum patruis tuis , grauissimorum
criminum conuictis oblata sunt, AUobrogum Ducis,
tamquam Domini fisco fuisse adiudicata , ac deuo-

6 luta ? Quae sane omnia, cuiusuis, etiam plumbei
hominis, iudicio, nequaquam [ut uocant] superio-
ritatem , sed meram , plenam , certamque arguunt
subiectionem : unde, qua ratione isti tui iuriscon-
sultissimi proceres , aliud sentiant , aliudue tibi
persuadeant, plane ignoro. Quod autem ditionis
tuae castella incolentes, nec contributionibus one-
rentur, nec Duci soluant , quod alij omnes ei
subiecti soluere solent, id HberaUssimi Frincipis
benignitate, in gratiam uestram cum Niciensem
gereretis Praefecturam , condonatum putato. Cum
maiorum nostrorum opera [respondit Comes] atque
auctoritate , quam in huius administratione reipu-
blicae amplissimam semper habuerunt Nicienses se
Allobrogum Ducibus tradiderint , pro tanto bene-

c ficio , plena libertate donati sunt , nempe , ut in
locis nostris eo iure uteremur , quo antea usi
fueramus adeo, ut si ex pacifica hac possessione
nos aliquomodo Ducum causa deijci contingeret ,
ad Galliae , uel Hispaniarum Reges , uel ad Cae-
sarem , atque ad summum Pontificem nobis con-
fugere liceret, castellaque , atque loca nostra , ut
casus tulerit, eorum potestati submittere, nostramque
obedientiam a Ducibus ad eos transferre. Quod uero
ego ijdemque maiores mei homagium, seu fideli-
tatem AUobrogum Ducibus iurauerimus, libertatis
nostrae conditionem deteriorem non facit , quem-
admodum, et ab ipsis Ducibus homagium Impera-
toribus praestitutn , petitaque [ut uocalur] inue-
stitura, non impediunt, quin iUi in omnibus, etiam

d homagio subiectis locis , supremi sint , liberique
eorum administratores , ac Domini. Hispaniarujm
quoque Rex , quamuis aUas , et in NicLensi arce ,
et alibi in Niciensi territorio militum praesidia
proprijs suinptibus aluerit; nullibi tamen uel iuris-
dictionis , uel dominatus aliquid hahuit. Sit qua-
tenus uerum sit, castellis, arcibusqe meis aliquando
imposita fuisse praesidia, superioritatem propterea
in ipsis constitutam, uel ius aliquod non concedo.
Quod uero attinet ad bona , etiam feudalia , ob
delicta patruis meis ablata, fiscoque ducaU adiudi-
cata, id facto potius, quam iuri, tribuendum dico,
praeterquam quod eadem bona, ut in familia coo-
seruarentur, a genitore meo e uestigio minimaque
pecunia redempta sunt, unde omnium iurisperi-

Digitized by

Google

iiai COMMENTARIORUM LIB. XI. naa

torum calculo , nec aliquid supremae potestatis in a perhonorifice a Sabaudis habiti semper , ac tractati
tllis locis , uel tituli , inde Ducibus accessisse, uel sunt; hodie uero Christianissimo Regi subiecti no«
nobis aliquid inde ademptum fuisse, exploratum est. biliorum splendore in aula Gallicana [ut ita dicam]
Haec constantissime asserrenti, rogo te [iuquit obnubilati , auitaque pene claritate deiecti, qua
Archiepiscopus, amice Comes] ut quae, uel priui- inter Sabaudos eminebant , a Gallis uix agnoscun-
legia, uel legum suffragia, pro eiusmodi titulis tur,immo,ac si abessent , nec fore uidentur. Id ut
tuis a te stare arbitraris , in medium afferre, aut attente consideres tua [mi Comes] quam maxime
mihi saltem ostendere, ne graueris, ut quando cum interest. Tu apud Ducem nostrum inter primarios
ijs, quae rationibus tuis conducere, tibi persuades, reipublicae administratores modo locum obtines ,
concordent ; ego , quo urgeor promouendae , ac quem in Gallia non solum non obtinebis , sed a
defendendae ueritatis studio , ea Serenissimo Duci Principe tuo sine causa deficiens , et Regi , et
referam , qui ut est prudentissimus aeque ac iustis- Aulicis , et Magistratibus ludibrio eris, ac despectui,
simus Princeps , dum , quae , de rei statu affers , et tanquam rebellem te ab omnibus uitari senties,
incerta non sint , non dubito , quin absque actu ac derideri. Nec quamuis usque eo te peruenisse
ullo iudiciario, et ab omni te molestia liberaturus putes, ubi nec uitae, nec famae ullum sis subiturus
sit , et militum suorum in arcibus tuis collocata b periculum, ullamue de Gallis suspicionem habiturus,
praesidia statim amoueri iussurus. Sed cum non-
nullas Comes , easdemque friuolas afferret causas ,
quibus [ut ipse dicebat] ab Archiepiscopo petita
suorum , uel priuiiegiorum , uel titulorum fun-
damenta exhibere prohiberetur Archiepiscopus, ut
alta uia contumacem hominem conuinceret: St tu
adeo liber es , ait , locaque tua ea muniuntur im-
munitate, ut Allobrogum Ducem superiorem pro-
fiteri non cogaris , ne tamen ab aemulis uicinis ,
uel maleuolis uexeris , aut ad rixas prouoceris , in
magni te Principis alicuius clientelam conferre co-
gitas , num quaeso te tulius, atque utilius fuerit,
num rebus tuis magis expediret , ut te , tuaque
omnia Allobrogum Ducis potestati et clementiae
subijceres, quam alteri, uel maximo Regi, uel Prin- c suauissimo imperio subduxeris, causam non afferas,
cipi potentissimo? Statue tibi ante oculos Sebusianos quam autem allalurus sis, aut quomodo contumaciam
proceres , qui [ ut ipsimet non sine gemitu com- purgare possis plane ignoro , sic ubique terrarum
memorant] dum ALlobrogico imperio paruerunt, suspectus , non modo, quos hic

atrocissimae ,tamen culpae reus , nullum nullibi
effugium etiam ex fide publica iure sperare debes ,
cum non desint qiiae promissorum quoque obser-
uantiam impediant , nec Principes habent , quod
magis timeant, quam popuiorum inconstantiam adeo,
ut licet in Gallorum fidem accipiaris , non tamen
ab iniuria temporum , rerumque uicissitudine ita
tutus eris, quominus in ueteris domini manus, etiam
illis ipsis renitentibus , incidas , hoc praesertim
tempore, quo ob aetatis imbecillitatem, Rex potius
regitur , quani regat. In eodem utique uersaberis
discrimine, ubicunque, ac quandocunque perduellio-
nis crimine famosus, cur te maximi, atque inuictis-
simi Principis Allobrogum Ducis domusque Sabaudae

(Rsliqua hujus simul cum aliis qninqne Commentariorum libris desideranlur).

Hl

Digitized by Google

Digitized by

Google

INDEX ALPHABETICUS

143

Digitized by

Google

Digitized by

Google

1 1

a 9

i i3o

RERUM NOTABILIORUM

QUAE IN COMMENTARUS ANASTASII GERMONII CONTINENTUR

INDEX ALPHABETICUS

Beatissimo Patri Paulo Quinto Gatholicae Ecclesiae summo atque optimo Pontifici Anastasius

Germonius «> Pag. 689

Abbatia S.ti Benigni, gentilitium Sabaudiae Docum
sacerdotium, quanam potestate qtiibusve pri-
vilegiis adaucta fiierit Col. 713

Academia Taurinensis bellorum causa Montem
regalem translata, dein iternm Augustae Tau-
rinorum restituta »700

Academia Papinianaea Taurini instituitur ad exer-

cendos in legum studio alumnos ...» 709

Aldobrandini Petri Gardinalis ad collegas Summum

Pontificem in Conclavi electuros allocutio » 920

— Quodnam responsum eimet dederiot Gardinales » 921

— Eiusdem Cardinalis Aldobrandini ad consobri-

num Cynthium Passeram Cardinalem. pro eli-
gendo Cardinali Burgesio Summo Pontifice
oratio . . . , ...» 925

— Eius praecipue opera eligitur a Cardinalibns

supradictus Cardinalis Burgesius Camillus » 926

Aldobrandinus Petrus Clementis VIII Pont Max.
ex fratre nepos S. R. E. Cardinalis, Sabaudiae
Domus Patronus » 1006

AHobrogum Dux Genevam calviniana haeresi in-
fectam armis in potestatem suam redigere
tentat »716

Aflobrogum Ducem Carolum Emanuelem ad belli
cootra Turcas suscipiendi administrationem
aptissimum Pont. Maximo proponit Anastasius
Germonins »885

Ancona in Pontificia ditione urbs maritima com-

mercio valde florida »816

Archidiaconatns titnlo in Taurinensi Metropolitana
Ecclesia a Summo Pontifice insignitur Ana-
stasius Germonins . » 722 1

— Romanam sedem adit, a S. Pontifice benigne

excipitnr, Protonotarins Apostolicus creatur,

et Archidiaconus confirmatur . . . . » 724

Argentarii Montis ad piralarum insidias accommo-

dati descriptio » 997

> Arozlequi Primarium Rcgis Hispaniarum a secretis
convenit A. Germonius Archiepiscopus , ac
variis eius accusationibus eontra Allobrogum
Ducetn feliciter dilntis, optime legati munas
adimplet »1098

Assertio Libertatis et Hnmanitatis Ecclesiasticae ,

Liber A. Germonii Paulo V Pont Max. dicatus,-
evulgatur Col. 950

Anria in congressu eum A. Archiepiscopo Germonio
accusat Philibertum Sabandiae Principem quod
benigne hand eum exceperit, cnm illum vi-
snrus adiisset » 1067

— Quidnam ad Principem Philibertum purgandnm

responderit A. Archiep. Germonins . . » 1068

B

Bandinus Cardinalis Picentium Legatus Abbatiae,
Casanovae beneficium pro fratre sno Joanne
a Sabaudo Duce petit opera A. Germonii » 872

Barbavarius Ioannes Ambrosins ordinis Praedica-

torum summus Theologus .... 695 et 708

Barettus Bernardinus in Aula catholica diu versatus
Madriti Allobrogicus Legatus . . .

Baronii Caesaris Cardinalis ingenium et immensa
tam in profanis quam in sacris disciplinis
eruditio exaltatur »

Bellarmini item S.R.E.Cardinalis extolluntur merita »

Bellus Dominicus ab Allobrogum Duee Romam

legatus mittitur » 826

— Idem Archiscribatus honore anctus legatione

fungitur ad Hispaniae Regem * . . . » 848
Berlingerius Gyptius Ariminensis Antistes legatue

a Pontifice Maximo mUtitnr ad Rempublicam

Venetam .<...» 955

Bernensis pagi oratores Bernardinum a Sabaudia

adeunt, ne illis cnm exereitu damnum afferat » 717

— Ad Henricum Tertium Gallorum Regem se

supplices conferunt » 718

Bironus tribunus militum perduellionis suspectus a

Rege Galliae in carcerem conjicilur . . » 875

— Impii sceleris conscius ab omnibus praedicatur

Allobrogum Dux, proptereaque ab A. Germonio

per epistolam de hisce vocibus edocetur » ibid.

Blondus Fabius Pontificiae domus Praefectus Ab-
batiam Susae', quam administrabat Maurilio
Sabaudi Dncis filio tradere decerak . . » 869

Burgesius Cardinahs Camiilus crealnr post lon-
gum conelave Summus Ecclesiae Pontifex ,
Paulique V noraen assumit ...... 926

» 1027

914
923

Digitized by

f

1 1

3i

RERUM NOTABILIORUM

i i3a

1056

960

872

898
903
831

Cagnolus Frauciscus Glusiis Grammalicus, Anastasii

GermoDii Praeceptor Col. 702

Calvinianae haeresis Genevensis civitas sedes 715 et seq.

Camberium Allobrogum Caput Archiepiscopali ho-
nore haud decoratum saeculo XVII ineunte »

Carafius Fabritius Rocelleosium Regulus Neapoli-
tanus Pauli V Pontificis oeptem, Margaritam
Gasparis Cavallerii viduam, uxorem filio suo
Hieronymo petit . . . »

Cardioalis Saoctae Severinae ab intestato mors »

Cardinalium Pinelli et Camerini Emanueli Philiberto
Principi Sabaudo addictorum laudes . . »

— Gallorum item Cardinalium Isiosae, Duperonii,

Seraphini jure merito laudes enarrat . . »

Carolus Emanuel I Ailobrogum Dux contra Ge-
nevenses bellum gerit »

Carolus Emanuel I Sabaudiae Dux ab itinere Fer-
rariam et in Galliam ob Salutianum Marchio-
natum suscipiendo ab Anastasio Germonio
dehortatur 830 et 846

Calarinae Austriacae AUobrogum Ducis uxsoris
obitus anno christiano MDXCVII ...»

Centumcellarum seu civitatis veteris portus ab an-
tiquis conditus, a Summis Pontificibus Sixto V
et Clemente VIII restanratus . . . . »

Certusianorum Monacorum Coenobii descriptio »

Caesaraugustae in Hispania A. Germonius Archiep.
legatus B. M. V. Aedem Pont. Max. subiectam
invisit per Italiam profecturus . . . . »

Ceva Marchionatus titulo insigne oppidum sex et
viginti castrorum jurisdictione nobilitatum . »

Clusiarum oppidi in Cuneensibus descriptio . »

CoUoquia quae Comes Grimaldus habuit cum Ana-
stasio Germonio Archiepiscopo Legato ex
Hispania redeunte 1119-21

— Comes Grimaldus Niciam Maritiroam veniens

omnium aetatum atque ordinum concursu

excipitur »

Conclavis Cardinalitii ad Summum Pontificem eli-
gendum descriptio- . »

— Quaenam ipso Conclavi acciderint duorum men-

sium spatio pro electione Summi Pontificis ,

qui postea dictus est Gregorius XIV . 755 et seq

Condaeus Princeps non parum a Galliarum Rege
Ludovico abalienatus »

Contarenns Franciscus a Veneta Republica Le-
gatus Romam mittitur ad Summum Pontificem
Paulum V . , »

Cordubaeus Hispanicae Classis Praefectus pluries
memoratur ac plura habet cum A. Germonio
Arch. colloquia 1059-63

Costa Carolus Polongeriae Comes Sabaudus Le-

gatus mittitur Romam » 986

Cuiacii de Anastasio Germonio perampla laudatio » 738'

826

996
697

1107

1055
696

1119

753

1042

955

varios cura Theologis et Iurisconsultis habent
conventus Cardinales, Arrigonius, Seraphi-
nus, Pamphylius, Pegna , Fagnanus , quibus
eliam adest A. Germonius Archiep. Taranta-
siensist Col. 960 et 989

Dioecesim suam Tarantasiensem lustrat Archiepi-

scopus A. Germonins Col. 1016

Discordiae inter Cardinales Petrum Aldobrandinum
et Cynthium Passeram Clementis VIII Pont
Max. nepotes » 840

— Eorum iurgia et simultates sedare tentat Pon-

tifex Maximus » ibid.

— Cynthius demum verbis et opere Anastasii Ger-

monii motus se cum Petro reconciliat et denno
Pontificis favores consequitur . . . . » 844

Doliani Marchio inter Burgundos catholico Regi
subiectos supremi SS." Annunciationis Ordinis
Eques Torquatus »1106

Duperonii Cardinalis Galti ad PonL Max. Panlum V
oratio, qua sine sui Regis eum de praesenti
rerum statu belli adversus Venetos suscepti
provide edocet » 943

Dux Parmensium Romam perveniens instar Regis
magnifice a Pont. Max., Cardiaalibus patri-
cioque coetu excipitur » 892

E

Emanuel Philibertus Abbatiae Susae curam suscipit
cum paulopodns Hierosolimitanum castellanae
militiae Prioratum obtinuisset . . . . » 869

Episcopalium aedium Tarantasiensium itemqne

amoenissimi Viridarii illis adnexi descriptio 1018-19

Epistola A. Germonii ad Sab. Dncem Supremis
Magistratibus liberior visa qnod nimis pontificia
jura tueretur 930-34

Epistolas duas ad Sabaudiae Ducem scribit Anasta-
sius Germonius, primam scilicet ut secundum
genitnm snnm Victorium Cardinalem eligere
faciat, alteram ut eundem Victorium et fra-
trem suum Philibertum ad Hispaniae regem
miltat 863-69

Eremus in collibus Taurino proximis Camaldulen-
sium Eremitarum inslituto similis a Sabaudiae
Duce fundalur » 861

Escuriale seu Sancti Lanrentii Suburbium Regum

Hispanorum » 1075

Estensis Caesar Mutinensium ac Regiensium do-
minalu politur extincto Ferrariensium Duce
Alphonso consobrino suo » 862

— Ei Altitudinis a Ponlifice cohonestato Anastasii
Germonii potissimum opere AUobrogum Dux
huiusmodi titulum non amplius contendit . » ibid.

Estensis Lucretiae Urbinatnm Ducis uxoris mors » 828

Estensis Marchio ab Allobrogum Duce in Hispa-

ntam mittitur » 865

D

Decimae ecclesiasticae quomodo quibusvis solve-
rentur aevo Max. Pontificum Pii V et Cle-
mentis VIII, cum Allobrogum duces essent
Emanuel Philibertus et Carolus Emanuel I 884 et 901

De Septimi Epistolarum Decretalium libri edilione

Faber Antonins ailobrogici Senatus primarius Prae-
ses typis solidas vuigat rationes quas Allobro-
gum Dux habet in Montisferrati ditionem . » 1042

Farnesiani Viridarii atque Villulae descriptio . » 835

Digitized by

Google

n33

INDEX. ALPHABETICUS.

n34

888

823

829

Farnesiani item Palatii elegautia atque magnificentia

Gaprarolae describitur .... CoL 835 et seq

Farnesiani romani populi motum suscitaut in fa-
miliam Aldobrandinam, eique perniciem mi-
nantur Col.

Farnesianos et Aldobrandinos inter se dissidentes
ad concordiam adducit Allobrogum Dux . »

Farnesius Cardinalis renuit in roanus Praefecti ro-
mani tradere eos, qui in suas aedes sibi fu-
giendo salutem compararunt . . . . »

Ferraria urbs rebellatrix in Summi Ponti&cis po-
testatem redigilur »

Ferrariam adire cogitantem Aliobrogum Ducem,
a proposito declinare varia ac eadem iusta
negotia cogunt »

Ferrariam feliciter pervenit Qemens VIII S. P. ,
ac perhonori6ce excipilur ac visitur ab Italiae
Principibus et Regulis 828etseq

Ferrariense negotium viginti Cardinales a Pont
Max. destinali examinant, ac inter se de eo
disceptant quid statuendum »

Ferrariensium Ducis Alphonsi Romam improvisus
adventus, ut de apostolica feudali ditionis suae
possessione cum P. M. pertractct ...»

Fidelitatis sacramenlum A. Germonius Archiepi-
scopus Allobrogum Duci praestat ...»

FontiiComitis Mantuanorum Ducis legati ad Verruen-
sem Regulum et Comitem , qui se contulerat
Mediolanum, ut eum alloqueretur, responsio » 1005

Forum Iulii Galliae Narbonensis Civitas Italiae
contermina ac Niciae proxima . . . . »

Franciscae Romanae viduae Apotheosis a Paulo V
Pont. Max. magna Cardinalium, Archiepisco-
porum, Episcoporum et Sacerdotum , popu-
lique frequentia celebrata »

G

Germonius Anaslasius Niciae Grimaldo Comiti AUo*
brogum Duci parum grato, suis officiis amis-
sam recuperare facit gratiam, cum ex Hispania
Legatus in Italiam reversus esset . . Col. 1119
891 Germonius Anastasius Salarum iUustris Archiprae-

sbyter ab Episcopo Albae Pompeiae creatur » 706
900 ' — Se confert Patavium , ubi celebriores illius

Academiae doctores agnoscit . . . . » 712

— Ei pontificii iuris cathedra in Taurinensi Ar-
chigymnasio confertur » ibid.

— Abbas S.ti Benigni eligitur a Sabaudiae Duce » 715

— Legatus Romam ab eodem mittitur ...» 715
Germonius Antoninus Dominicanus Theologus et

Pictor illustris » 695

Germonius Bernardinus Raconisii Regulus a Carolo
Emanuele bello contra Genuenses suscepto

praeficitur »715

Germonius Rodomontes in Taurinensi Academia

Medicinae practicae Professor . . . . » 694

— Calarinae Austriacae Ducis AUobrogum uxsoris
Medicus creatur » ibid.

Germonius Vincentius aevo Henrici Tertii Gallia-

rum regis unius cohortis signifer ...» 693

— Eius christiana pietas pro religione strenue
pugnantis et morientis » 694

— Eius funus lam in Salarum oppido quam
Taurini » ibid.

824

778

1010

782

994

852

Genuae apud P.P. Carmelitas triduo commoratur
A. Germonius Roroa redux »

Germonius A. Archiepiscopus Nicaea discedens
maritimo itinere se confert ad Catholicum
Hispaniae Regem maximi momenli legatione
decoratus » 1025

— Post rite exactam legationem in suspicionem in-

cidens Hispaniarum Regis prae nimio eius erga
AUobrogum Ducem studio, sex horarum spalio
praescripto expellitur ab hispanico imperio » 1102

— Complutum perveniens A. Germonius ad S.ti

Bernardi Abbatem divertit, et Compluti mo-
. ratus vendit viliore pretio supellectilia lega-
tionis qua fungebatur »1104

Germonius A. Archiepiscopus Roma discedens
primum Centumcellas , dein Lericem, Genuam,
Savonam, ac demum Salas felici peracto iti-
nere peryenit » 1003

Germonius Anastasius a Pauto V Pont. Max. Ar- .
chiepiscopus Tarantasiensis creatur . . »

— Epistola ad AUobrogum Ducem missa ei grates

reddit pro sibi proposita et collata Archie-

piscopatus dignitate »

Germonius Anastasius ex qua familia ortus »
Germonius in Romana Aula Ducalem Sabaudiae

rem Legatus diu admipistrat . . . . » 893

982

980
693

H

Henrico GaUiae Regi per internuncium Pontificis
nomine solemniter nubit Maria Francisci Magni
Hetruriae ducis filia » 857

Henricus GalUae rex pedemontanas et aUobrogicas

provincias infesto exercitu invadit ...» 853

Herculis portus sive Villaefranchae in Niciensi Co-

milatu situs » 1060

Hierosolimitanorum Patriarcha Fabius Blondus
Romam appropinquanti Parmensium Duci a
PontiQce obvius mittitur » 766

Hispani Cardinales in Conclavi adversantur Cae-
sarem Baronium Cardinalem, quominus Ponr
tificatus honore decoretur »914

Hispaniae Rex ecelesiasticam annuam septingen-
torum annorum pensionem statuit A. Germonio
ob non vulgaria in regiam domum merita » 986

Hispaniam Legatus ab AUobrogum duce Carolo
Emanuele mittitur Archiepiscopus Taranta-
siensis A. Germonius »1027

Hispanorum suscitat suspiciones Roncatii primarii

ducisAUobrogum secretarii Romam legatio » 934

Homuncio quidam se confugiens in Farnesianas
Aedes eo quod esset a sateUitibus perqui-
■ situs , Clementis*Pontificis atque Aldobran-
dinae familiae tranquillitatem perturbat . » 887

I

Iannotus Bononiae Prolegatus ibi moritur . » 806
Ihtemelium Ligurum civitas, Vintimilia vocata » 1054
Ioiosa(de)CardinaIisGaIliae protector nomine Regis
aUos gallos Cardinales hortatur, ne ullo pacto
Roma , quam se ipsos contulerant, abscedant » 902

Digitized by

Google

RERUM nOTABILIORUM

n36

Iosephus Franciscanorum Conventualium supremus
Moderator, Pontifici Paulo V proponitur ab
Anastasio Germonio Col. 952

— r Eum Pontifex Maximus accusat, sed amicum
purgat Anastasius, ac tandem legationis Ve-
netias munere fungitur » ibid.

Isabella Begis Hlspanorum soror cnm Archiduce
Alberto a Clemente VIII Rom. Pontifice con-
iungitur in matrimonium » 834

Itineris item quod Taurino Limonum, Tendam
Saspeilum Nicaeam petens fecit A. Germonius
Archiepiscopus longa desoriptio ...» 1034

Itineris qood obvius Hieronymo Garafio et Mar-
garitae, Pontificis Pauli V nepti, eius ux-
sori designatae fecit Anastasins Germonius
descriptio » 967

Iabilaei Sancta Porta a Glemente VIII PonL Max.

aperitnr pridie kal. ianuarii anni MDC » 849

Ioramentum fidelitatis ab Episcopis aliisque eccle-

siastiois Prelatis exigit Sabaudiae Dux » 876

— Huiusmodi iusiurandum ei praestare renuunt
Episoopi Montis Regalis, Astensw, Salutianus
et Fossanensis » 877

L

Latinae linguae hetrusca praestantiam in Pomeri-
dianis Sessionibus habilis in Academia Papi-
nianaea totis viribus asserit A. Germonius » 710

Lazarianae militiae seu S.ti Lazari supremnm ius
a Galliae Rege AUobrogum Duci contestatum,
ipsi validis rationibus apud Pont. Max. vin-
dicat A. Germonius » 983

Leo XI Summus Pontifex, idest Alexander Medi-
ceus creatur, ac post septimnm et vigesimum
Pontificatus diem, moritur »918

Lermaeum ad Ducem Hispaniarum Begis Ministrum
gravissima A. Germonii Archiepiscopi Allo-
brogum Ducis legati oratio, qua Ducem suum
defendit, pluraque discutit imperii iura pro
Italiae pace tuenda » 1076

— Quidnam Anastasio Germonio oratori respon-

derit dux Lermaeus » 1077

— Idem Lermaeus introducit A. Germonium ad

Hispaniarum Begem , cum qoo Tarantasiensis
Archiepiscopus maioris momenti rationes duci
Lennaeo ipsi expositas repetit . . . . » 1093

Lermaeum ad Regulum A. Germonins litteras com-
mendatitias dat cuidam pradenti viro, qui se
Hisfuniara conferre debet pro gravissima inter
Regem et Sabaudiae Ducem qaaestione » 1057

Liberiana in aede splendidissimum SaceUum B. Vir-
gini sacrnm extrui curat Panlus V Pontifex
Maximns *.....» 929

Librum quemdam manuscriptum contra Venetos
eorumque senatus leges Romanae Ecclesiae
hostiles tradit Pont. Max. Paulo V auclor
A. Germonius » 948

Liburnum, seu Liburnensis urbs a Magno Hetruriae
Duce Cosmo Medice aedificatnm, et a Kberis
suis egregie munitnm » 997

Lis de fidelitatis iurameato Sabaudiae Duci prae-
stando ab eius ditionis Episcopis et Prelatis,
Romam a Poutilcce diiudicanda defertur . » 878

— De eiusmodi lite ab A. Germonio per epistolam

edocetur Sabaudiae Dnx Col. 877

Lilaniae pro restitutione catholicae fidei in regnis
Britanniae et Scotiae a Pontifice ordinantur ad
primum mortis reginae Elisabethae nuncium » 881

Lusanensis Episcopi nominandi ins a Pont. Max.
Allobrogum Duci et successoribus snis con-
firmatnr » 982

M

Manutius loannes iuris civiiit doctor in Taurinensi

Athenaeo » 708

Margarita Austriaca cum Philippo III Hispanornm
Bege in matrimonium coniuncta a Summo
Pontifice Clemente VIII »831

Massiliam Galliae Narbonensis nobile emporium
invisit A. Germonius ad Catholicum Begem
legatus iter peragens » 1061

Matildem Virginem Allobrogum Dncis sororem,
Urbinatum Duci nxsorem proponit Anastasins
Germonins . »828

Mauritiana Beligio a Pontifice Clemente VIII ma-

ximis decoratur privilegiis » 895

Mauritium Sabaudiae Ducis filium cardinalilia di-
gnitate decorandum proponit Paulo V Pont.
Max. A. Germonins, omnes diluendo difficulta-
tes, quae huiusmodi obiiciebantur electioni » 973

Mauritius a Sabandia S. B. E. Cardinalis creatur » 980

Mendoza Praefectus hispanus arces ab Allobrogum
Duce occupatas, Mantuanorum Duci propria
auctoritate restituit » 1039

Mercantius Gerardinus Salarum Archipresbyleratum

renunciat pro Germonio Anastasio . . » 706

Momilianum seu Montem Aemilianum et Burgum
in Allobrogibus et Sebusiis ab Henrico Gal-
lorum Rege armata manu capta fuisse Tanrini
nunciatur » 853

Monoechi in Liguria Occidentali arcem et oppidum
ab hispano Praefecto custodhum visitat Ar-
chiepiscopus A. Germonius » 1062

Montisserrati Beatissimae Virginis celeberrimnm

Sanctuarium in Hispania » 1064

Murciam Hispaniae urbem se confert A. Archiep.
Germonius, ad FF. Franciscaliura coenobium
divertit, illudque describit » 1069

— Eiusdem urbis territorium moris albis, quorum
frondibus alnntur bombyoes, unde sericnm
habelur, quam maxime abundat ...» 1070

Musterinm Oppidum Tarantasiensis Metropofe

caput w 1015

N

Nanius Augustinus Venetorum Bomae legatus . » 894

— Quidnam dixerit in adventu Romam Parmen-

sium Ducis » 892

— Anastasio Germonio demonstrat se Verruensi

Regulo Allobrogum Ducis Romae legato, ma-
xima fuisse coniunctum amicitia ...» 895
Navarraeo Principe missus ingenli militum maittt
ducalem Sabandiae ditionem aggreditur <fe(fa
Dighura , vir vaferrinws » 886

Digitized by

Google

T I 37

INDEX ALPHABETICUS.

u38

Navarraeos Romae ab excominunicatione absolvitnr

et a gallicis civitatibas Ret agooscitur CoL 802

Nemorensium Reguhis Galliae Regis consobrioos
tercentos Gallos in Italiam ducit contra Ve-
netam Rempnblicam » 940

Nicaeae exortas dissensioues inter civitatis Praefe-
ctnm et Consules, interqne hos ipsos ac
Senatores pacat et sedat A. Germonius Ar-
chiepiscopus legatus una simul cum Principe
Victorio » 1086

Nicaeae maritimae foedum a personatis aKqnibns
iuvenibus perpetratum facinus aggressione
et direptione cuiusdam pnblici Tabellionts

domus » 1035

"Nicaeae Maritimae qninqoe menses commorator
Archiepiscopus A. Germonius , et lautisshne
ab amicis, consulibns et popolo pretiosis ci-
bariis donatur » 1034

Nobilitatis Venetae melior pars Senatusconsulta
romaaae contraria Pontiflcum iurisdiotioni
adprobat » 947

0

Operum et ornamentorum omnium quibus Palatinm
Tarantasiense et Archiepiscopale Viridarinm
decoravit A. Germonius prolixa descriptio » 1018

Oppida subalpina Bugella , Segusium , Cherium ,
Carmaniola, Pinarolium, Cunium, Cherascum
episcopali sede XVII inennte saeculo ca-
rentia . » 1056

Oratio Anastasii Germonii ad Summnm Pontificem
Paulum V, qua duo potissimum ei persuadet,
n£ scilicet Septimi decretalium epistolarum
edUionem amplius differat, et ut Turcis chri-
stiano nomini infensis bellum paret . . » 956

Orator Henrici Tertii Gallorum regis Allobrogum
Ducem adit, nt bellum in Genevenses para-
tum in dexterius tempus differat ...» 718

Oriolum Onuphrii Sanctacrucii Castellum, ubi Car-
dinalis de Terranova lantissime excipitur cum
Anaslasio Germonio . . > . . . . » 837

QteUus et Scaynus in Patavino gymnasio utriusque ,

iur js professor es, Veoetae Reipubbcae addicli » 94*

Ozegnae Regulus a Catarin* Austriaca Allabroguui
Dacis absentis uxore Romam mjttitur, noyo
PonUfioi gratulaturus .. . . » 782

■ .,i ..,.) .. ..

Fancirolus Guidns iu . Ta.urioensi Academia iuris

civilis professor » 708

Passera Cynthius Cardinalis Clementis VIII Pont.

Max. ex sorore nepos , » 795

Paulo V Pont. Max. suadet Anastasius Germonius,
neimperii sui 'tnarilima praeseftim loca tri-
remium praesfdfo spbliafi patiatur ' ; 957-60

— Idem Pdntifex • spjirsas 1 snorum' Praedecessornm

' ' Cbnstitnliones ht nnom volumcn ab Anastasio

Germonlo coactas typis edere cnrat . . » 929

Philiberttim : Principem Sabaudiae A. Germonhis et
' Dtii Allobrogum Cardinalatns honore insignire

Philippus Hispauiarum Rex Catnarinam fffiam <
Carolo Emanueli Aliobrogum Dnci in matnv
moninm spondet CdL 726

Pbilippus Secnndus septuagenario niaibr e vivis

excedit . . . . . . . . . . » 1083

Pisauriensium com Venetis commercia fuse nar-

rantur . . . » 816

Pontificiam iurisdictionem in ecclesiasticis Bene-
ficiis et Sacerdoliis conferendis magnopere
defendit A. Germonius litteris Allobrognm
Duci missis ...» 930

— Hoc A. Germonio Ducis Consiliariorum con-

citat invidiam .......... 934

Primores Hispaniae Dux Deli'Infantargo et Petras
Toletus mirantar exiguam diUone Sabandam
Domum proprii imperii feliciter suos dilatare
fines » 1098

tentant

863

Quaedam gravissimi viri contra Sabaodiae Ducem
obiecta de ejus incuria erga pouUfioiam Sedem
diloit A. Germonius » 904-5

Quaenam Reges adeuntes iegati facere soleant,
quasve coeremonias adhibere debeant alii
quiqne etsi maximis ftincti dighkaUbus . » 1074

Quaenam sint fideiis Principum consiliarii dotes » 1080

Quaestio de Salntiani Marchionatus possessione
maximo Ducis allobrogici detrimento ab Hen-
rico Galliae rege definitor 829 et 848

Quatuor leges Veoelorum Senatus ecclesiasUcae

adversas libertati promaigat . . . » 936

Querelae Cardinalium Ferrnriae degenUnm ob nimis
dilatum Philippi III hispani regis matrimo-
ninm cum Margarita Austriaca a Summo Pon-
Ufice Clemente VIII celebrandnm L . . » 833

Quorumdam Veoetorum Pseudo-Theologorum do-
ctrinas Romanae Ecclesiae iorisdictioni ad-
versas refatant egregie Cardinales Baronius
et Bettarmhtus . » 947

R

Raeonisium nobile Subalpioae Provinciae oppidum » 866
Raconisii Regolns Beroardidns a Sabandia ab Ema-

nuele Philiberto eum exercltu ra auxiiium
• 1 ■ Viennae a Turcis - obsessae mittitor . . » 806
Reatinis fit potesftas Veiini lacos ora aperiendi, et

civitatem in maximnm «dducit discrimen . » 839
Reges Galliarum et Hispaniarum Cardinalem de

Ioiosa et.Franeiseum de Castro Venetias al-

legant, ut Rempublicam eorum nomine Pon-
7 tifici Paulo V reconcilient . . . . » 938
Rendius Theodorus , patria Chios , in Taurinensi

Academia Htterardin graefeatum Professor » 708
Romae de creando Allobrogum Duce Carolo

Emanaele summo exeneitaam Imperatore in

beilo contra Turcas inferendo A, Germonius

'■ agit » " 885

Romae snmma in sptritoalibu» potestas magnis

extollitur laudibus . •• ; ■ .. . . » 896

Romam Salis et Taurino cMaoeden» • poat recupe-

ratam valetadinem redit A. Gennonlas . » 860

Digitized by

ABRUM KOTABIUQRUtt

il4o

Romana Rota Judieiariam trJbunal raaxima existi-

maUoae digmim , . Cok 900

Roncattos, primarius Ducis AUobrognm SeeretArios,

RomamPont.PaaloV gretulatoru» roiUitar » 994

Ravereus Hierouymus Archiepiscopa» Taurineasj*
Romam pergea» Aaastaaiam Germoniam sibi
cemitem adiangit ....,...» 739

— Idem Rnvereus Cardiaalis a Sixto V Pont. Max.

creatur . . » 743

— , Triba» ad Pontificem Maximnm eligeodum con-
clavibus assistit una cum Anastasie arohU
diacono Germoaio secretario suo . . . » 788

~ Romae diem obit supremum ardenti febre

vexatas » 795

s

Sabaudiae Ducem ab exercendis cumHispaniae Rege
simultatibus, et ab iDferendo ei bello enixe
dehortatur idem legatus Germonius . 1080 et seq.

Sabellos Inlias S. R. E. Cardinalis ad oomponendas
Insnbres inter et Snbalpinos ortas dissensiones
mittitur a summo Pontifice . . . . »1100

Salas post sexdecim anaoram absentiam se coe-

fert A. Germonios morbo liberatus . . » 1003

Sales Franciscas Genevensis Episcopas A. Ger~

monii amicus »1016

Salis A. Germonii Mater quatuor et centum ao-

norum natu maior e vivis exoedit . . » 1021

Salinas tusitani conventus Praesidis oratio quaedam

observatu digna » 1077

•rrr Eiusdem Salinas oratioaem ad principem Vi<-
ctoriam Amadaeum, seribit legatus Arcbiep.
A. Germonius ......... n 1079

Ss. Manritii et Lazari Militari Religioni alia
qnamvis subiiciuntur Saeerdotia sinplicia io
subalpinis et transalpiois proviociis Allobro-
gum Duci subieotis posita 880

Sancti Remi in Liguria OccideotaU oppidum quet
. deliciis coromerciis plantis fructibusque aban-
det et floreat ...» 1051

SS. ml Sudarii Sodalitas lubitaei tempore Romam
peregrinatur, camque ea arbem invisit Ana-
stasius Germonius, et in gravem morbum per
id teraporia incidit . . . . ... . .. , » S&p

Scalia Pailppu» Verruensium Garoea apud Cle- '
mentem VIU Summum PootiBcew AUobro-
gicus legatus ..,...,,.» 1047

— Ipsom Comitem A, Germoniu» commendat ami-
cus amioum Cardinali Burgesio Pont, Max. ■
nepoti ...» 104S

Spinula Marciuo Arconatns, Ianuensis ReipubUcae
Romam legatns « GardinaU &U Georgii per-
honorifice excipitpr , . • . , , . , . » 827

Spoleti ao Capranicae Vicariu» « Cardineli Sancti

Georgii coastituitar Anastaaius Gerrooaiua » 828

Spolium redditaum Salutiani Episcopatus validis
apad PontiGcem rationibus impedit A. Ger-
monius, ia legatione Verruensi Regulo sufi,
fectus % ........ » 901

Subalpinorum popalorum oansAantissioa» Sflbaudae

FamiUae regnanti fidelilas .,,.,» 1097

Summornm Pontificum in ooncedeud*» ve) reiioien- ,.
dis favoribus modus adbibitn» eft ratie . » 897

SaspeHeases Medioum eruditum «tqne Meundam
ad Allobrogum Ducem roiUunt, ut eoru»
opptdam Episcopaji hoaore deeorari per-
mittat CW. 1054

8tspeUum Nicaensis Provinciae aobile oppidnm » 1082

T

Tflrajatasiensem Ecclesiam magpa Cleri popuUqne
freqtteeUa novu» ingreditnr Arebiepiscopas

A. Germonius . . ' » 1018

Tarantasiensis populi roores , arles «ique com-

mercia » 1017

Tassonns Hercules, Patriarcha bysimtinu», ponUficiae
Domus Praefectus moritur , eique succedjt
Bonaventura FF. Francisoaaorom summu»
Moderator , . » 845

Tessani seu Aitessani elegantissimi ia Subalpinis

loc* arooena descriplio » 1008

Tiberis flumiuis improvisa atque formidolosa inaa-

datio maximam affert Romae calamitatem » 857

Tigna in Alpium faucibus positum oppidum . »1014

Triremium Aurianarum Praefectos aliosque nobiles
viros Monoecho in Liguribus appulsos enixe
hortsUir A, Germonius Archiep. legatus, ut
eorum studia io AUobrogum Ducem con-
vertant »1065

Triremes Ecclesiasticae simul cum Sabaudiensibus
et MeUtensibus Principe» regi» nepotes in
Hispanjam adducunt » 882

Tarques Supremi SS." Annuntiationis Ordinis qui-

busnam promeritis viris conferatur . . »1106

Tortuera, postrempm Castellanae Provinciae oppi-
dum, qpo sistit A. Germoniu» Archiepiscopus
legatus in Italiam rediens »1106

TfdUa Vicus ad Montis Iovis radices positus . » 1012

Turcarunj princeps Amuratu» Mahoraetes com

Rodulpho Caesare paeem frangU ...» 803

l)

Dngari, a Turcis vexati belloque aggressi, a Sammo

Ponlifiee opem petant • ■ , » 804

Drbinatum Dux Franciscus Maria Anastasium Ger-
monium Romae gestbrem negotiorum suorum
ellgit ........... n 801

Ursaei Prioratus possessionem Galloram Rex de-
negat Anastasio Germonio, quod nimis hispa-
niensi Regi sit addictus » 987

Drsino Virginio Brachianuin subiectam oppidam,
ad quod simul cum A. Germonio se confert
Cardinalis de Terranova . . . ... » > 88-75

: • i ■

V

Vasteusinm Regulus seu Marchio obit, nullisque

r . fiUis relictis, ampUssimam eius haereditatem
suscipjt Inicus Davalus, quj cum Laviuia FJr-
binatum Ducis sorore nuptias contrahit . » 814

VsUcaqj palatii Bibliothecae improvisum tycen-

dUun a praetorianis et a corsis mijiUbus ex- . j
tinguitw ......... K . - » 906

Ynodus Ioannes senator, una simul cum Morrotiq, ,.

Digitized by

Google

k4i 1NDEX

snbalpini Senatus Praeside Romam mittitur a
Sabaudiae Duce ob Salutiani Marchionatus
causam Col.

Venetam Rempublicam ob quatuor senatusconsulta
ecclesiasticae adversantia libertati, interdicto
percutit Pont. Max. Paulus V .... »

Verona insignis urbs austriaco nomini addictissima »

Verruensis RegUlus Romana Legatione ab Allo-
brogum Duce revocatur »

Verruensis Regulus et Comes Staifardae Abbatiam
Glio suo obtinet, Romam legatus redit et in-
super a Priucipe domui filiorum Praefectus
creatur »

— Idem Gomes Pontificem Maximuni hortatur, ut

AUobrogum Ducem suum eligat Imperatorem

in bello contra Venetos suscepto ...» 939

— Idem Gomitem Fontium Mediolaoi, ut Allo-

brogum Duci belli adversos Venetos suscepti
supremnm tradatur imperium, quam maxime
persuadere conatur » 940

Verruini conciliatur pax inter potentissimos Reges,
et Sabaudi Ducis Provinciae tranquillilate
fruuntnr » 897

Vesuli montis et Pessimae altae eius uxsoris poft-

tica fabula » 697

A LPH ABETICUS. "4*

Vicum novum Ruvereorum feudum ac domici-

Hum Col. 853

845 Vilienae Reguli dotes et vitia » 912

Vilienae Regulum Parmensium Dux ab obiecto
illi crimine apud Pontificem frustra purgare

935 tentat » 892

941 Vilienensium Marchio Suessanorum Duci in lega-

tione succedit » 1080

893 Vita Hippolyti Aldobrandini, idest Pontificis Maximi

Glementis VIII fuse narratur . . . . » 907
Vitia Marcus Antonius ad vercellensem Episco-

patum una simul A. Germonio concurrit » 780

938

X

Xenodochium Monachorum Rernarditarum in Al-

pibus situm » 1018

Zachia Apostolici Fisci Romae Commissarius . » 894
Zagaroli Regulus, Marci Antonii Golumnii Card.

nepos » 759

Digitized by

Google

Digitized by

Google

t

PEDEMONTIUM SACRUM

Digitized by

Google

1

.1

Digitized by

Google

V

VI BENIGNI LETTORI
IL CAVALIERE E DOTTORE IN TEOLOGIA

ANTOMO BOSIO

Siccome la rcligioac e basc del viverc civilc, cosi la stona rcligiosa d'un popolo e
fondamcnto di tultc le allre storic cbc lo riguardano. II Piemonte mancava ancora d'una
sloria della religione, cbc intcrnandosi fra le tencbre dci primi tempi del crislianesimo,
facesse conoscere per qualc via s'introdussc nelle Snbalpine Provincie la luce benefica
del Vangelo, c comc si dilatassc piantando la crocc sulle rovine dei delubri pagani,
istrucndo i popoli degradati dal gentilesimo. Dissi mancava , poicbe , se si eccettui
la storia ecclesiastica incdita del teologo Baldessano, Ic altre erano pocbc, particolari,
e di non grande valore istorico (,) .

(I) Guglielmo Baldesano o Baldessano di Carmagnola era medico prima di cssere sacerdole, e si Irova cosi nominalo
fra li dotlori collegiali di Teologia dell'Universila in Chieri : Guilielmus Baldessanus Presbyter Carmagnoiiae el Medicinae Doelor,
e ci6 nellanno 4580. Gia dal 1578 fu reltore del collegio dei Convillori, fondalo dalla Compagnia di S. Paolo nel 4570,
che il duca Emanuele Filiberto prese sollo la sua prolezionc , denominandolo Collegio dei Nobili Convillori di S. Morizio ;*
1'amministratore principale ne era il Nicolino Bosio, uno dci selte fondalori della Compagnia suddella. II Baldessano
perdur6 in quella carica sino alla morte eon molla Iode. Ebbe un canonicalo e la prebenda leologale nel Capitolo Tori-
nese, e ne prese possesso il 6 di luglio del 1592, lasciandone godere le rendile dal Collegio suddetlo, al quale don6
pure la sua buona biblioleca. Per donazione tra vivi del 4 583 , 29 luglio , con teslamento 20 luglio 1 592 , rogato
Bozequi, lasci6 la sua eredila per fondare un collegio dei Gesuiti in Carmagnola sua patria: fu approvalo queslo lascilo
dal P. Acquaviva Claudio Generale dei Gesuili Ttlli 18 di febbraio 4641, permetlcndo 1'erezione quando si fosse cumulata
una rcndila coi frulti di scudi 4 500 ; tullavia il duca Carlo Emanuele 1 giudic6 maggior beneticio dello Stalo 1'oltenere
dal Sommo Pontefice Paolo V la facolta d'applicare quella eredila al collegio di Torino per dar compimento all'universita
della Compagnia di Gesu, aggiungendo allc qualtro scuole di umane leltere le scuole superiori di logica, fisica, melafi-
sica , matematica , morale e l'una e 1'allra teologia , comc si ha dalla Storia della venerabilissima Compagnia della fede
catoUca, sotto Vinvoeatume di S. Paolo neUAugusta Citta di Torino, descritta dal Conte D. Emanuele Tesauro Cavaliere Gran
Croee de Ss. Mauritio e Laiaro, patriiio Torinese. Torino per Gio. Sinibaldo Stampalor Regio e Camerale 4 657, in fol. piccolo
(prima edizione). Negli alti capitolari, Iibro 44, ove 6 riferita la sua nomfha a canonico, si trova a fol. 50 un conlralto
di concessione in cnfileusi perpelua dei beni che possedeva a Sassi la prcbenda leologale, fatlo dal eaponico Baldessano
col consenso del Capilolo , e medianle il beneplacilo della Sanla Sede nel 4 593 ed una proposta • di permuta di beni
della stessa teologale pure a Sassi nel 4601. NcIIa prefazione della Vita della Beata Suor Calerina Mathei di Racconigi,
monaca del lerzordine di S. Domenico, Asti per Nirgilio Giangrandi, 4643, si ricava che, essendo malato a morle il Bal-
dessano, chiamd a se il P. Bcrnardino Rossignolo daOrmea della Compagnia di Gesu, e gli rimise la sua Hisloria ecclesiastica ,
perche Ie desse il compimento. Non si sa la dala precisa della sua morlc, poiche non si trova nei libri dei morti, forse
per essere stato tumulato nella chiesa dei Gesuili, ma probabilmenle .awenne sul fine del 464 4 o sul principio del 4612,
poichc ne| libro 42." degli alli tapilolari a fol. 207 si Irova sollo li 13 di gennaio del 1612, che si diede possesso dal

b

Digitized by

Google

Nclla seconda meta del secolo scorso vollc supplire a qucslo difetto il toenemcrito
teologo Giuscppe Mcyranesio dopo trcnt'anni di continui lavori , e di ricerche negli

Capitolo al D. Gio. Antonio Baroerio del canonicato e della prebenda leologale gia del Guglielmo Baldessano. Esso si
solloscriveva Baldesano.

L'opera principale del Baldessano e la Sloria Ecclesiastica dcl Piemonle e dei Paesi vicini , divisa in tanti libri, quanti
sono i secoli dellera cristiana, e si prolunga sino al 1605, che e 1'ultima data che ho rinvenula in essa ; piii vi e una
giunla in cui si parla dei monasleri. II litolo e cosl : « Hisloria ecclesiastica della piu occidentale Italia, et Chiese vicine
con una giunta della delta historia, la qualc abbraccia un breve trattato dei monasteri et alcune cose notabili occorse
in dctte provincie dopo il secolo seslodecimo. » Essa esisle manoscritla negli archivi generali del Regno in un grosso
volume in foglio piccolo ; forse e 1'originale, mancante di qualche libro: gia dal 4614 si conservava nella Biblioteca
Ducale, come nota Monsignor Della Chiesa nel suo Catalogo degli scritlori. Quesfopera, dice nei suoi Discorri storici
nel 1776 quell erudilo e saggio crilico che fu 1'avvocalo Angelo Paolo Carena di Carmagnola (immaluraraente rapilo alle
lctlcre, poiche nacque il 6 marzo 1740, e niori in Torino il 16 ottobre del 1769), fu scrilta con molta diligenza e
giudizio e con dottrina, erudizione e criterio non volgare per que' tempi, nei quali non erano aneora pubblicati tanti
scrillori e monumenti che vennero poi alla luce, ne vi erano scrittori i quali gia gli avessero spianata questa strada
colle slorie ecclesiastiche universali : per formare quesla sloria visilo le piii celebri biblioleche e gli archivi di Roma
e di molle citta d'Italia, il che fece nel 1593 in compagnia di monsignor Carlo Broglia arcivescovo di Torino.

L'altr'opera e la seguente : « La sacra hisloria Thebea del sig. Guglielmo Baldesaao di Carmagnola Doltor Theologo
divisa iu due libri , ne' quali si narra la persecutione e marlirio di tulla la illustrissima Legione Thebea e de' suoi invilli
campioni , 1'infelice e vituperosa morte de' loro perseculori e 1'essallatione della istessa legione in tuttc le parti del mondo,
opera non meno dilettevole che pia per la varieta dell'historia e segnalate imprese et allioni di molli illustri personaggi
c varie nalioni che in essa si loccano colla loro origine. A serenissimo Carlo Emanuele Duca ii Sayoia e Principe^di
Piemonte. In Torino per 1'erede del Bevil'acqua 1589 in 8. di oltre paginc 325, vi e 1'arma ducalc. » La seconda cdi-
zione 6 accresciula ed ha pcr litolo: « La sacra historia di S.Maurilio Arciduca della Legione Thebea el de'suoi valorosi
campioni del R. S. Guglielmo Baldesano Canonico, et Theologo dclla Chiesa Metropolitana <li Torino : nella quale oltre
1'atroce persecutione, et gloriosa essaltatione di detli SS. et il seucro castigo de'loro persecutori gia descrilti nella
prima edizione. Si e aggiunla la solennissima Traslalione delle venerande Reliquie d'esso Generale Thebeo, et d'allri
Compagni con miracoli, et altre cose notabili. Con la origine, unionc e priuilcggi dell'Ordine militare de'Ss. Mauritio,
et Lazaro. Al screnissimo Carjo Emanuele Duca di Sauoia, Gran Macstrp di delto Ordine. In Torino, appresso Giovanni
Domenico Tarino, mdciih, in 4. » con arma ducale, di pag. 530 oltre la dedica differente dalla prima, poesie e tavola.
Una terza opera compose questo infaligabile aulore, ed ha per lilolo : « Stimolo alle virtii proprie»del giouanc Chrisliano,
partilo in tre parli. La prima conlro 1'inlemperanza, la seconda dell'honesta, la terza delle altre virtii. Del sig. Dotlor
Guglielmo Baldesano Canonico e Theologo della Chiesa archiepiscopale di Turino. Alla Congregalione primaria della
Beatissima Vergine fondata nel Collegio Romano della Compagnia di Giesu et alle altre a lei aggregale. Slampata prima
in Roma, el ristampala in Carmagnola con nuove aggiunte dello slesso autore, 1595. » Vi e un arma colla leggcnda:
•Academia Parthenia, ed il motto Arcanis nodis ; forse era un Accademia eretta nel collegio dei Gesuili di Torino, se non
apparleneva a quello di Roma : e in 8." di pag. 533, ollre la dedica e le tavofc. Fu stampata da Marc'Anlonio Bellone :
la prima edizione e di Roma, slampata da Luigi Zanetli nel 1592. L'Alegambe Filippo, che nel 4640 diede alla luce le
vile degli scriltori della Compapia di Gesii col calalogo delle loro opere, atlribui al suddetlo P. Bernardino Rossignoli
da Ormea, che mori rellore del collegio di Torino alli 5 di giugno del 1613, la predetta opera, che forse solamenle
tradusse in lingua lalina; cosi pure la Storia della Lcgion Tebea fu allribuila al Rossignoli, ma col Carena si pu6 pro-
vare villoriosamente che il Baldesano e il vero aulore, e per cerlo mai avrebbe potulo slampare sollo gli occhi del
Rossignoli una sua opera, mellendovi il proprio nome e cognome, ne avrebbe osalo dedicarla replicate volle al duca
Carlo Emanuele, ne un suo amico e compaesano il cavaliere Filippo Bucci si sarebbe potuto congralulare seco lui per
la Sloria Tebea con una umanissima lellera stampata, ne gli Accademici Partenii, ne allri scrillori si sarebbero accinti
a lodarla con poesie.

Monsignor Paolo Brizio compose una sloria che si puo dire un rifacimenlo di quella del Baldesano, coll'aggiunU di
tradizioni che non reggono alla piii sana critica, e ne pubblicb il primo volume , inlitolandolo : « Progressi della Chiesa
occidenlale in sedici secoli disUuti, e due libri proemiali all'Allezza di Madama Reale Christiana di Francia Ducfaessa
di Savoia, Reina. di Cipro elc. da Monsignor F. Paolo Britjo Vescovo d'Alba e Conte. Tomo primo m.dcxxxxviii in Car-
magnola per Bernardioo Colonna in fol. » col frontispizio islorialo ,in cui sono rappresentali in piedi Madama Reale ed
il duca Carlo Emanuele II suo figliuolo, ed in lonlananza una parlc della cilla di Torino; vi e il nome dell'incisore B.
Laurenli. Questo volume va sino al secolo vn ; negli archivi generali si conserva il 2.° volume, che comprende i secoli
viii, ix e x, manoscritto. Maggiore celebrila gli acquislo 1'opera che pubblic6 un anno prima, cioe : « Seraphica Subalpinae
I). Thomae Provinciae Monumenta etc. Taurini apud II. H. Jo. Dominici Tarini mdcxxxxvii, in fol. » col frontispizio istoriato
ron molle figure e slemmi. II libro quarlo della stessa opera, chc tratla de Franciscatw habitu , ha un allro fronlispizio
i^loriato diverso dcll'antcccdentc , fronlispizio chc con poiho variota fa partc di un opera inedila dello slesso Brizio inli-

Digitized by

Google

111

archivi, di viaggi nella Provenza e ncl Delfinato e pel Piemonte, come si scorge dal
copioso suo carteggio cogli eruditi raccoglitori delle mcmorie patrie,e specialmento col
barone Giuseppe Vernazza, col canonico Gioachino Grassi di S. Gristina, col P. Glemente
Doglio e col Garena.

Infinite difficolta dovette superare per visitare gli archivi pubblici ed anche privati :
la distanza di questi e delle biblioteche dalla sua residenza parrocchiale , confinata
quasi in un angolo della Valle Sturana : di piu si aggiunga 1'avere incontrato in un
revisore non abbastanza dotto, il quale sovente si adombrava per cose innocuc, come
si puo vedere da quanto scriveva alli 10 giugno del 4782 al Vernazza: « Mi giunge
nuova 1'opposizione del signor C. Galli, che fa al foglio 15, non essendovi cosa piu
certa, in tutta 1'anlichita ecclesiastica , che i vescovi nulla facevano di considerabile,
di donazioni ed altre cose senza il consenso del Gapitolo, onde essendo lui in quella
opinione, non mi lasciera stampare tante belle carte nclle quali si legge espressamente
avere essi vescovi fatto cid <h consensu, consentientibus canonicis etc, e tante altre
clausole, che tornand sempre allo stesso. Per non tardare la stampa compiacetevi di
dare di penna a quello che non piace al signor revisore , che sicuramente non ha mai
letto . il Cartulario d'Oulx ed altri libri ove si trovano tanti documenti, che hanno
quella clausula. » Ne si slupira per avventura alcuno, che il nostro autore non abbia
potuto terminare un'opera, che per certo dovea superare le sue forze, mentre da tutti
si sa, che la Gallia Gristiana, altorno alla quale lavorarono per moltissimi annii da circa
cento Benedittini della Congregazione di S. Mauro, non fu terminata, quantunque in
cssa vi siano inscrti da circa venti vescovati da altri descritti. Pote stampare solamentc
il primo volume, cioe la prima parte del primp tomp, ove si prolupga la storia
ccclesiastica della diocesi Taurina, in allora vastissima, smo *aT 1243, cioe sino al
termine dell'episcopato di Ugone Gagnola. Essa dovea uscirc per associazione in dieci
tomi in quarto per mezzo del benemerito editore Onorato Derossi, il quale la fece
stampare dalla Reale Tipografia in Torino : la circolare invero porta la data dei 28.
d'aprile del 1781, ma il primo volume pero fu pubblicato nel mdcclxxxiv col seguente
titolo : « losephi Francisci Meyranesii S. Th. D. ac Braydensis Academiae conlegae
Pedemontium Sacrum , seu Regio Sabaudo - Cisalpina sacra ad veterum monumen-
torum fidem illustrata', iisque nunc primum editis aucta, losepho Nasio Metrop. Taurin.
Ecclesiae .aJb antiquitatibus, Rraydense item aeademico, socio inter hacc adiuncto.
Apud tionoratum Derubcis bibliopolam. » Le correzioni di stampa furono affidate al
Vernazza. Lascio incdita la seconda parte del primo volume che comincia da Giovanni

tolala: l>e iegitima S. P. N. Francisci succesaione apologelicae asserliones, mdcxxxv : » e presso aH erudiio bibliografo
cavaliere Aiessandro Ripa di iJHeana. Sono pore da consuitare dello stesso aulore le soe sinodi, e specialmenle la seconda
stampala iin Catmagnola da Bernacdino Colonna nel 4649, e la Synodus quarta historialis stampata come sopra nel 4658,
le quali S9oo piene di cogtuiioni sloriohe rebgiose. Vi e pore stampata in" Torino nel 4664 dagli ere* di Carlo Gianelli
Albae Pompnme mvcaUa datiriyUo, in i\ N«l 4647 foce la Descrizioner def Convento di S. llaria degli Angeli di Cuneo,
ehe fu stampata ivi da Giorgio Pecollo nel 4708. II Rossolto dice che avea lasciata preparala per te stampe 1» Vita del
Duca Carlo Emanuele I , intitolala : Kediviva Sabaudia. M. Paolo Brizio di Bra, minor osservante , fu eletto Vescovo nel
1642 alli 4& di dicerabre, mort in novembre 4665>d'anni 67: fu sepolto nella sua calledrale con iscrizione : era sin dal
4644 cavaliere Gran Crocc dei Sanli Morizio e" Lazzaro.

Digitized by

Google

Arborio ncl 1244 c continua sino a Giovanni Ludovico della Rovere, che mori ncl
1510, e chiuse la serie dei Vescovi, quindi comincia la seconda dissertazione da Gio.
Franccsco della Rovere, ii primo che nel 1515 fu elevato da Leone X al maggiore
grado di Arcivescovo dei Torinesi, e seguita la serie di questi prelati sino ai primordi
del governo di monsignor Vittorio Gaetano Costa nel 1778. Questo secondo volumc
era gia per licenziarsi alle stampe colle dovute approvazioni, quando sopravvenne fatal- .
mente la perdita deH'autore, e funne quindi sospesa la pubblicazione.

Passd il manoscritto, non saprei come, nelle mani dell'erudito sacerdote Giuseppe
Michele Bessone da Vigone , dottor collegiato di leggi e prefelto della biblioteca della
Regia Universita, alla morte del quale, avvenuta alli 13 di dicembre del 1833,
vcndendosi la sua scelta libreria, fu acquistato dall'eccellentissimo cavalierc Cesare
Saluzzo di Monesiglio, dal quale ebbi 1'incarico di pubblicarlo, ma, troppo tardi, poiche ,
la sopravvenuta poco dopo sua morte non lo permisc. L'ebbi quindi in grazioso impre-
stito dal dotto teologo collegiato ed ayvocato D. Antonio Vitaliano Sossi, ora vicario
capitolaro d'Asti, ed in seguito per deliberazione della Regia Deputazione sopra gli studi
di Storia patria ho potuto renderla di pubblica ragione

(4) Don Giuseppe Francesco Meyranesio nacque alli 27 di marzo del 4728 dalli Slefano e Maria Belmondo, dunantica
c nobile famiglia in Pietraporzio nella provincia di Cuneo.ed in allora diocesi di Torino (coroe da genealogia compHala
dal dotto ed infatigabile abale Giuseppe Agostino Torelli ) ; fcce i suoi studi in divinila nel Seminario di Torino, siccome
risulta dal suo carteggio col Vernazza : conseguita quindi la laurca dotlorale in teologia nella R. Universita di Torino ,
ed ordinato sacerdole, dai suoi superiori, che apprezzavano le sue doli morali, gli studi falli e la tendenza a viemmeglio
in essi perfezionarsi , gli fu conferla la prepositura parrocchiale di Sambucco, grossa terra posla fra i monti sulla sinistra
della Stura meridionale, c nel mandamenlo di Vinadio e poco distanle dalla siia patria: ivi con ogni studio atlese ad
adempiere degnamente i doveri del suo sacro ministero colla predicazione e coUammioistrazione de' divini 6acramenti ,
precedendo i suoi parrocchianj colli csempi i quali traggono con maggiore forza delle parole. Ma nel tempo- stesso in cui
nessuno dei suoi obblighi trasandava non dimenticd i suoi dilelti sludi storici, provvedendosi in copia di libri e mano-
scritti, visilando le chiese dei circonvicini paesi, poi le sedi vcscoviH e le badie, i monasteri ed i capitoli, frugando,
per quanto gli veniva concesso, negli archivi in allora ben conservati, poi porlandosi in lerre piu lonlaoe, in Savoia,
ncl Delfinalo, in Francia, metlendosi in relazione coi piu dotti scrillori, cd indefessi raccoglilori di memorie patrie,
facendo,ovunque lesoro di cognizioni sloriche, venne nel bel pensiero di tramandare ai posteri it frutto delle sue fatiche
scrivendo diverse memorie, c principalmente col comporre il Pedemontium Saprum, volendo in esso tessere la sloria di
tulli i vescovali, di tulte le abbadie e monasteri compresi negli anlichi Slali di terraferma, soggelti alla Reale Corona
Ji Savoia : opera in vcro superiore alle forze d'un solo uomo , massime nelia carica chc occupava di pastore d'anime ,
c ffel luogo che abilava, lonlano dai paesi dai quali poteva trarre le memorie. <

Ma ne le spese, ne le fatiche lo ritrassero, e solamente gli mancarono le forze, per sopravvenute raalalljc, ed il lempo,
avendo dovuto abbandonare la terrena carriera essendo ancora nella robusta ela d armi sessantacinque, lasciando slampata,
conie gia indicai, la prima parte del primo volume. Mori in Sambucco ai 6 di maggio del 1793 e fu sepollo nella chiesa
che resse dcgnamente per anni ventiselte, vicino all'altar maggiore (ccone da letlera che ebbi dal genlile D. Bruna
prevosto di Sambucco), ma nessuna iscrizione fu scritta, come avrebbe roeritato, a segnare il luogo dove giace la salma
e narrare ad esempio dei posteri i pregi d'un cosi degno personaggio. La sua scelta librcria pass6 ar fratello D. Anlonio
prevosto di Pianezza, il quale, come consla da letlera, la offri al barone Vernazza, ma torse non avendola lo slesso
acquistala, si vendelle a diversi. Una parle imporlante del suo epistolare carleggio riguardante specialmente S. Massimo,
e le sue opere, il Berardengo, e la .raccolta dallo slesso falta nel secolo xv delle iscsizioni pedemontane si «mserva nella
pregievole bibiioteca della Reale Accademia delle scienze, pervenutale colle carie c coi libri deU'abate Gazzera, e che ho
potnlo consultare ; altra parte c specialmente U carleggio col canonico cavaliere Gioaohino Grassi di. S. Cristina, autore
delle Memorie istoriche della Chiesa veseovUe di Mcnteregale m Piemonte dalterezione del Vescovato sino ai nostri lempi. Torino
mdcclxxxix, nella Stamperia Reale, % vol. in fol:; Notizie istoriclte dei sanli protettoni della citta di Monteityuie e dei voli
in loro onore fatti dalla mtdesima. Monteregale mdccxciii, nella stampcria Itossi, w fol. ; DelV Umversila dcgli studi in Mondoci
Dissertasione. Mondovi 1804 per Gianandrea e figli Rossi, iu 8.°, con ritrallo deWautore ; DcUa Tipografia in Mondovi Disser-
ta-Jone , slampala come sopra : nella prima Dissertazione vi 6 Tclenco dei Riformaloxik dei Reltori , Professori , Dollori
collcgiati, c Dollori; nclla seconda vi e il Calalogo dei libri slainpati inMondovi; si conservano diverse ktlerc dalCabalc

Digitized by

Google

Per compiere la sloria del Vescovato Torinese vi dovea essere un terzo volume, che
comprendeva i molti documenti citati nel corpo delHstoria ed una dissertazione suila
giurisdizione esercitata dagli Arcidiaconi Torinesi, anzi , eome osserva il Gibrario in

Emilio Cordero dei marchesi di Montezemolo canonico della caltedrale di Mondovi. Qui regislro lariua concessa da
Giovanna Regina di Napoli a Ponzio Meyranesio di Pielraporzio nel 4324 : e' uno sciido copalo, sopra d'azzurro ad

un'aquila coronata di nella parle inferiore e di rosso a due aste in croce di S. Andrea di accompagnate

da quattro stelle. Motto : Otmia eum tmpore.

11 Meyranesio stamp6 anche con sana critica e con molta erudizione la Vita di S. Dalmaxto Apostolo det Piemonte
superiore, e Martire t» Auriate con 29 compagni, inserla negli Atti de 1 Santi, Beati ecc. in contmuasiotie delTOpera det
Canonico D. Pier Giacinto Gallisia da Giaveno, Torino mdccxch, dal Mairesst, in 8. Compose anche la Vila di S. Maasimo,
, togliendola specialmente dalle opere di un tanto padre e scrittore; che dovea pubblicarsi nel secondo tomo della conli-
nuazione suddetla, ma non uscl alla luce e rimase inedita fra le carle del teologo e professore Carlo Arnaud da Lagnasco
( nipote delTinsigne istoriografo Carlo Denina da Revello), presidente e fondatore deil'Accademia degft Unanimi, morto
in Moncalieri ai 4 di gennaio del 48*9 : la quale vjta fu sgraziatamente perduta. La vita di Dalmazzo BerardeBgo stam-
pata nel vol. 24 dei Letterati di Modena.

Lascid manoscritte la Storia di Cuneo, Dissertasiotie sopra Pedona, allra sul Contado d'Auriate, Memorie sopra USantuario
di SantAnna di Finaiio, Mmorie suMa nobile fatniglia Qperti di Guarene i, e diverse altre memorie. La Dissertazione suddella
. sopra i Popoli Auriatesi; e sul Contado d'Auriate esiste postillata da Angelo Paolo Carena nella Reale Biblioteca.

L'eccellenlissimo conle Luigi Cibrario in un breve cenno del Meyranesio, stampato in un Dizionario biografico, dice
che il Pedemontium « e unopera ordinata con molla crilica e ricca di notizie importanli e pellegrine, che fu ricevuta
con plauso dai dotti. Essa reca, a dir vero, in fronle, oltre al nome del Meyranesio, quello di Francesco Nasi, ma pin .
leltere del Meyranesio fanno fede che il Nasi non v'ebbe altra parle che quella di fornirlo delle copie e di alcuni docu-
menti delVarchivio della Melropolilana di Torino, e della non ragionevole ambizione del Nasi in volere comparire autore
di un'opera non sua, e dei travagli che quesli gli suscit6 raolto si duole cogli amici il Meyranesio, afiermando che il
Nasi, quanlunque socio, nuH'allro ha fatto di piu, che correggere, come da lettera scrilla al Grassi ai 5 di settembre
del 4787. » Altro elogio del nostro autore si legge nelle Osservazioni preliminari sovrai frammenli delle carte di Pedona
tolte dal Codice maooscritlo Rationarium temporum Jacobi Berardenci Cuneatis et Vita S. Datmatii ex eodem codke del
C. Luigi G. Provana del Sabbione cavaliere dellOrdine di S. Giovanni di Gerusalemme, deputato di Storia Patria, nei
Monumenta hisl. patr. vol. m. Scriplorum.

Avendo di sopra nominato 1'abale Torelli, non posso a meno di dare alcune brevi memorie intorno ad un cosi dotto
ed infaligabile raccoglilore di memorie palrie, il quale lavor6 indefessamenle per cinquant anni circa negli archivi di
vescovadi e di abbadie, di comuni e di famiglie, da'quali trasse infioite nolizie storiche civili e religiose, tessendo
specialmente moltissime genealogie, e tulto que&to lavoro fu faUo seinza ohe maudasse alla luce alcuna memoria, per
quanto almeno io sappia. Voleva invero sUmpare le memorie corografiche dei Regi Slaii, e gia dal 4778 aveva diramala
una circolare ai Vescovi ed agli Intendeoli per averne notizie, ed ebbe quindi eziandio la cooperazione del commissario
darliglieria e munizioniere generalc Giusappe Clerico, ma quesfopefa fu ne terminata ne pubblicata. Esda 6 composta
di cinqUe' Voluau in folio, ed uno dj prova: cooUeue quasi solamente dale statisticbe. Nell'archivio arcivescovile
di Torioo esistono due volumi da lui accoraUmenle composti delli indici delle carte riguardanti l'uoo la coHazione
dei beuefizi e dei feudi dipendenti dalla mensa, e 1'altro di diverse memorie religiose. Un altro volume d'iodice e negli
archivi vcscovili di Biella, e di molti altri archivi che lo stesso Torelli aveva ordmati. Vi sono due voiumi di memork
del Vereellese e del BieHese. Quantunque neH'impiestito prescrilto nel 4795, ai qoale concorse per Ure 210, sia detlo
oalivo di Tofino , tuttavia lo crederei piuttosto di Cavaglia. Toralli Giuseppe Agostino , chierico beoeficialo, figlio di
Giovanui e di Anoa Valperga ghigali TorelU, metf ja casa Vlretti (via della Provvidenza) ai 5 di febbraio del 4843,
ed alli 6 fu sepoilo nei cimiteri di Torino: cosi ho eslratto dai.libri cmbrtuaU. della parrocchia di S. Carlo. Era seltua-
genario e mori in casa del dottore medico Anforni, ove era slato ricettalo, il ^uaTe dollore Anforoi avendo lasciala la
sua capiosa libreria medica all'opera pia di Si Luigi, vi pervennero :pure moUe memorie del Terelli con dodki volumi
d indici. di genealogie e delle memorie, storiche corografiche , con molte carte originali acquislale poi dal chiari3simo
coete Alessaodro Erancbi-Verney della ValeUa che gia aveva acquiatati diversi volumi completi di genealogie daU'inlen-
deote Emiliano Aprati cayaUere, e - capo dj divisiooe al Ministero interni, legaleli dal coote Gifleoga coi suoi libri.
11 ToreUi <ibbe due benefizi , upo iq Bassigoana, e 1'altro a Mugarone, fraxiQoe di Bassignaaa.

Dir.6 aoche qui due parole sopra un- altro esimio scrittore ed autore dei Monumenta Aqucnsia, il sacerdole teologo
Giovanui Ballisla JHorioodo da Torino, licenzialo in sacra teologia nella Rj Universila a« 4 di giugno 4774. Fu teologo
e segretario di moasigoor Cprte in allora Ves«ovo d'Acqoi, ed esercilo la .teologia mpral.e per ciuque anni nelle occorrenze
dei casi e degli. esami per concorsi : solla proposla del.farcivescoyo di Torino fo no.niuato Direttore e Capo di conferenza
morale cou Re^e Patenli delli 4 4 novembrc 4777. Con Regio Biglielto delli 24 apfile 4778 ebbe con un esame privato
di duc ore le palenli di laurea, cd ai 4 di giugno fu ricevuto solennemeule ncl collegio teologico.

Esscndo slato nominalo da S. A R. il Duca dcl Chiablcse alla preposilura delia collegiala di Dezana nel 1791, ebbe

Digitized by

Google

I

VI

una sua brevc biografia, la stampa di questo terzo volumc dovea gia essere cominciata,
ma questa raccolta di documenti pei torbidi avvenuti fu dispersa, ne si sa dove sussista.
Tuttavia non del ttf to furono perduti, mentre moltissimi di questi vennero pubblicati
nei due volumi Chariarum dei Monumcnta historiae 'patriae , ed inoltre in moltissimc
altre opere patrie, che dallo scorcio del secolo passato sino al presente si sono pub-
blicate, le quali non solo contengono documenti, ma alcune delle quali riempiono la ,
lacuna che lascio morendo il nostro dotto autore, il quale, come dal titolo e dalla
prefazione si scorge, volea nella sua opera abbracciare gli antichi Stati di terraferma
posti sotto lo scettro di Gasa Savoia. Ed invero basti il cilare, a cagion d'esempio,
il Chenna per la chiesa d'Alessandria, il Sacchetti per quella di Susa, il Grassi
per quclla di Mondovi, il Boaleri per li Vescovi d'Asti, il Semeria per quella della
Liguria, il Croset-Mousset per Tabbadia di Pinerolo, TAvogadro per quella di San
Michelp della Chiusa, il Manuel per 1'abbadia del Villar di S. Costanzo, e molti
altri che si sono resi benemeriti delfistoria sacra del Piemonte, come pure alcuni
chc, trattando la storia civilc, compresero anche piu o meno le memorie ecclesia-
stiche;, come il Claretta per Giaveno, il Rossi per Ventimiglia, il Mandelli per Vercelli,
1'Olivero per Ceva.

Ora per parlare alcun poco nelle illustrazioni e documenti di questa pubblicazionc,
diro in prima che non ho recata aleuna variazione nel testo, solamente vi ho
corretto qualche errore puramentc matcriale, o di stampa, e che qualche brevissima
indicazione ho posta in calce di pagina. Quindi dird che, oltre 1'averc continuatc
con brcvita le memoric degli Arcivescovi, che dal cardinalc Costa, cioe dal 1778,
sino al prescnte ressero questa chiesa, ho portato qualche cenno sopra S. Massimo

il tilolo di Professore di Teologia morale onorario eon patenti dei priuao' aprile. Morl ia Deiana li 9 novembre 1794.
■ \l Moriondo oltre li Mwumenla Aquensia, slampaU* in Torioo mdoclxsxix je mdCcxc in dne volunri in fol. nella Tipografia
Regia, diede pilre alla luce: Ordine della VUa cristUma del B. Simone da Cama, Eromitano di S. Agostino, con discorso
sopra la tila e le opere di queslo tteato altlUustrissimo e Ilev. D. Carlo Ballard di Hoccafranca, Abafe di S.Stefano, Prevosto
e Canenico d*Ua Metropolitana , Vicario generale ed Bconomo generale eCe. Torino neUa Stamperia lleate, mdcclxxix,- in 8,°,
alla quale opera fu risposlo col Saggh di osservationi di Giutto Cesare BoUone de, Monte Toraggio, e ci6 peKbe dal Moriondo
si pretende protare che la massma parte doUe opere, che vanno sotto il nome del P.Domnice Gavalca da Vioo Pisatu, iiano
del deUo Betttoy e cenfniaiione tfW lale divisamenlo. CostMpoli m»cclkxx, in 8. Sotto il nome di Botlone si nasconde il P.
M. Andifredi Domenreano, prefetlo della Casanalense in Roraa. ■<•■■

II P. Giovaoni Battisla Semeria delVOratorio di S. Filippo di Torino era nativo di Colla di S. Remo nella dtocesi di
Vcnliiniglia: mori in Torino alli i\ di setlembre del 1843 d'anni 65. Ollre la Storia detta Chiesa Mttropolitana di Tormo
che oompose suH'opeifa del Meyranosio, e che stampo in Torino nel 4840 in 8. dedicata a Monsignor frtlnsonii aveva
scritte la Sloria politico-roligioea^del B. Amedeo IX Duca II f di Savoja e di Jolanda di Francia sua consorte, Torino 4830,
lipografia Picco, in .8., dedicata al Re Carlo Felice; la Sloria del Be di Sardegna Carlo EmmanneU) il grande, Torino,
Iteale Tipografia 4834, in 8" gr , due volumi, dedicata a Carlo Alberlo ; Vila eivile e religiosa deUa B. Margariladi Savoja,
Mareliesa ■di Monferrato, e Monaca- domenicana in Alba, Toritw, Tip. Mancio , Speirdni e Comp. 4833, in 9., dedicala ttlla
Regina Maria CristiHa • vedova di Carlo Felice, --e V4ta politico-religioea di Santa Adelaide Regina d!taUa% ed Imperdtriee
del Saero Romano Impero. Tormo, Chi»io 4. Mim mbcCcxlu, ih 8., dedicata * S. A. R: Maria Adelaide, duchessa di Savoia,
Arciduchessa d'Auslria; Stofta eccksiastka^di Gemva e dell» Liguria, Torim, Coft/orH838, m 8. Rifeoe qoest^nera • la
pubblie6 in doe volumi in *„ inlitolandola : Secoli Cristiani della IAguria, ossia Storia della Melropolitana di Genova, deUe
diocesi di Sarsand,' Brugnato, Stnona, - JVoli, Atoeitga e Venlimiglia. Torino, Chirio e Mim mbccCxlhI; Avea radunale allre
memorie e falte molle correiiopi, ondc ripubblieare la Sloria della Chiesa di Torino, ma fu prevennlo daHa morte.

II teologo ed avvocalo Palemc-ne Loigi Bwia della Torre di Bairo, canonico in Alba ed in Asli, morto il 3 aprilc
dcl 4848 , compose ad imitaaone della Ifisloria Chronelogica 6i Mons. Della Chiesa la Serie cronologica dei Remani Pontefici
c degli Arcivescovi e Vescori del Pkmonle. Torino , (ihiringliello 1836, in 8., e la ripuliblic6 coi lipi dc' Farale nd 1813
coH'aggiungervi le sedi di Sardegna : in fpiesfopora si trovano molti cnori.

Digitized by

Google

c sppra i primordi oscurissimi del vescovato in questi nostri paesi , propendendo
piuttosto dalla parte di quelli che vogliono un solo S. Massimo e questi primo
Vescovo, ed un solo S. Vittore successore. Ho recate le importanti lapidi di Ursicino
c di Rustico, ed alcune brevi notizie sui primi loro successori. Ho posto fuor di
dubbio 1'esistenza del vescovato di Ricolfo dopo quello di Amalrico , e prima di
Amizone : quindi reco qualche carta riguardante il vescovo Tedisio, poi alcuni cenni
suirinsigne monastero d'Oulx , e la serie continuata di quei Prevosti , quella dei
Priori di S. Maria Maggiore di Susa, e di S. Saturnino, e brevi memorie sul
supposto antico vescovato di Susa, e sulla scomunica, poi parlo della precettoria
di S. Antonio di Ranverso, .recando 1'elenco degli Abati, o sia Precettori. Parlando
di monsignor Ludovico di Romagnano reco le due costituzioni sinodali da essp fotte
negli aoni 1465 e 1467, oltre le piii brevi del suo antecessore Aimone, ritardando
a pubblicare dopo le memorie di M. Fransoni le sinodi piu antiche di Goffredo di
Montanaro del 1270, e del 1286, importantissime tutte per 1'ecclesiastica legislazione
e disciplina. Porto la bcllissima ed istorica orazione funebre inedita recitata dal
Franceschino da Voghera in onore del predetto M. Ludovico di Romagnano.

In Giovanni Orsini reco un documento col quale si prova che sotto il titolP del
beato Giovanni Orsini esisteva nel duomo una cappella , e quindi chiaramente resta
certificato il suo culto, interrotto per la distruzione dell'antica cattedrale, e per non
csscrsi rifabbricato il suo altare nella nuova.

Importante documenlo riferisco che riguarda Glaudio Seyssel, il vescovo piii letteralo
e dotto scrittore che sia esistito dopo il grande S. Massimo nella diocesi Torinese,
col quale documento chiaramente si comprova la legittimita de' suoi natali da alcuni
scritlori negata.

Parlando del cardinale Girolamo Della Rovere riferisco monumenti intorno alla
fabbrica dcl duomo , alFantico cpiscopio , al palazzo reale.

Riporto il cerimoniale che si usava nell'entrata dei Vcscovi, che, quantunque
stampato, c tuttavia alquanto raro.

Riferisco il bellissimo elogio di monsignor Buronzo fatto dal conte Napione,
inedito, e che torna in onore d'ambedue.

In tutte queste memorie poi procuro di riferire cose da allri non dette, riportando
la blasoneria di ciascun vescovo, come in simili opere si usa, le iscrizioni relative,
alcune delle quali non piii csistenti, c la biografia che puo riguardarlo, procurando
inoltre di corrcdare di brevissime note biografiche alcuni autori che cito.

Dalle lettcre dcl Meyranesio si vede che volea pubblicare anche la serie delie dignita
del cospicuo metropolitano Capitolo, ma jion si trovo piu, ed io ho procuralo di for-
marla, unendovi anche gli clenchi dei vari uffizi: di piu crcdetli non fuori di proposito,
anzi utile a chi vorra dettare un'altra storia religiosa, 1'aggiungervi i catalogi di altrc
dignita, per cosi formare ie cariche ecclesiaStiche , conoscendo di quanlo grande utilita
riescano lc Cariche (civili) del Piemonte del conte Galli, e quanto siano ricercatc, e
percio ho tessuta la serie dei Nunzi apostolici, dei Vicari generali e Vescovi suffra-
ganei, dei Parroci dcl duomo, dcgli Economi generali regi apostolici, dei Retlori del

Digitized by

Google

VIII

Seminario con uri elenco dei Cardinali e Vescovi che ebbero i nalali neHanlica
diocesi Torinese, e specialmente di quelli che fecero parte del Capitolo.

Credo anche opera utile il recare la bibliografia dei decreti , delle visite apostolichc
e dei sinodi stampati, molti dei quali ora sono divenuti rarissimi: in fine poi riporto
1'elenco dei feudi dipendenti dal Torines^e Vescovado, cioe alcuni di quei tanti che anti-
camente ne dipendevano.

Non so se avro cosi raggiunto lo scopo da me desiderato, e se avrd soddisfatta
1'aspettazione dei henigni e dotti lettori; ho falto pero quanto poteva affine dunire al
Pedemontium Sacrum quelle memorie e quei documenti che viemmeglio corredassero
quelFopera , e che servire potessero a coloro che di storia ecclesiastica subalpina si
dilettassero, non che fossero d'eccitamento ad altri a comporre ed a renderc di pubblica
ragione storie e notizie speciali di vescovati, di chiese, di monasteri, di santi c dotti
personaggi, e specialmente raccogliendo memorie sugli atti dei primi martiri e banditori
della religione di Cristo nell'Italia Occidentale, onde poi si possa formare una ^ompiuta
istoria della stessa.

Digitized by

Google

PEDEMONTIUM SACRUM

IOSEPHI FRANCISCI MEYRANESII

S. F. D. ET SAMBUCI PRAEPOSITI

EDIDIT

ATQUE

ILLUSTRATIONIBUS ET DOCUMENTIS

ACXIT

EQUES ANTONIUS BOSIO

S. F. D.

Digitized by

Google

Digitized by

Google *

u45

1146

AD LECTOREM

Provinciam adgredior, quam ad capes-
sendam etsi rerum patriae studium , quo
nemini concedo, earumque vel a firmio-
ribus annis deducta investigatio me iam-
dudum inflammarent, haud inanibus alias
momentis id mihi consilii plane impro-
bari sentiebam; menti siquidem obversa-
batur scopulis scatens, offusamque veluti
caliginem praeferens antiquitatis via tum
ex veterum antemedii potissimum aevi
monimentorum inopia, quorum pars, ea-
demque non minima, Agarenis in Ligures,
atque Subalpinos ad adolescens decimum
seculum erumpentibus , ac sacra in loca
longe, lateque debacchantibus , igne, aut
excidiis absumpta est ; tum ex quo supe-
rantia postmedii aevi monimenta saepe-
numero qua usu, aut vetustate enormiter
luxata, qua dolo identidem corrupla com-
periantur, seu quod pro archetypis modo an-
tigrapha ex amanuensium oscitantia hiulca
adeo, atque vitiosa suppetant, ut subleslae
admodum fidei merito habeantur; sive
demum quod illa nimis quidem sollicitc
curentur, cum maxime temporum iniuria
ad extraneos diverterint, adeo ut antiqui-
latis amatorum oculos, ac lucem ipsam
interdum refugiant. Animum item subi-
bant crebra historicorum vel synchrono-
rum dissidentia, immanisque inter re-
centiores discrepantium sententiarum con-
geries, quae nedum veritatem emergere
patiantur, sed innumeris problematum
anfractibus distentam potius prohibeant.
Hinc plane factum est, ut Hcet complures

tum nostrates, tum exteri scriptores de
ecclesiastica Sabaudo-cisalpinae, sive trans-
alpinae ditionis re tractationem universim,
vel singulatim instituerint , Guillelmus
nempe Baldessanus, Ferdinandus Vghel-
lius, Paulus Britius, Philibertus Pingo-
nius, Io. Franciscus Bonomius, Io. Ste-
phanus Ferrerius, Aurelius Corbellinus,
Io. Sthephanus Agatia, Petrus Iophredus,
Glaudius Robertus, Fratres a sancta Mar-
tha, Pelrus Monodus, aliique, quos recen-
sere non vacat, comptam caeteroqui, nii-
merisque absolutam historiam haudqua-
quam contexuerint, quod subindc e chartis
vitio laborantibus, minusve recte perceptis
hausta, interdum temporum rationi, et
critices legibus vix consentiens, quandoque
anlilegomenis implexa, seu alias manca
emendari conlendat: accedit quod ple-
rumque et perstricta nimis, atque com-
pendiosa luculentiorem sui illustrationem
item desiderare videatur. Franciscus Au-
gustinus ab Ecclesia patriis in rebus facile
princeps, feliciorem quidem ac praelibati
scriptores operam navasse dicendus est;
caeterum suam chronologicam hisloriam
ea ratione comparavit, ut neque rerum
copiam satis praeferre, neque naevis ,
unde nonnihil ipsi dignitatis detractum,
omnino vacare deprehendatur. Ne vero
haec omnia viris alioqui praeclarissimis
sugillandi animo obiecta habeantur, potius
ac illorum oscitantiae, donanda dixerosui
temporis calamitati, quo ea prohibebantur
illiistramenla, quois diplomatica rc auspi-

114

Digitized by

Google

"47

cato invalescente, historiae commodis post-
haec consultum est.

Delibata porro hactenus momenta ea
erant , quae accuratiorem de sacris patriae
rebus tractationem persequendam quidem
suaderent , ast cum in tot magni nominis
scriptores uni mihi veluti in arenam de-
scendendum foret, obnitens negotii peri-
culum simul, acriterque obiiciebant, unde
a consilio dimovendus cram, ni alienum
iudicium ancipitem me diu, atque hae-
rentem sperare iussisset , addidissetque
animos suppetens mihi chartarum copia,
quas longaevo, impensoque studio vel
apud exteros comparandas curavi, factum
iri fretus, ut iis totidem veluti admini-
culis ad perdifficilem provinciam mihi
viam Ormarem, in eamque fidentius ope-
ram impenderem. Ex illis porro, qui
praesidiis eiusmodi ad Spartam hanc a-
dornandam paratis, suisque locis oppor-
tunius designandis, de me apprime pro-
meriti sunt, singulari prosequendus com-
memoratione venit amplissimus multis
nominibus vir Victorius Caietanus Costa
Taurinensis Archipraesul , Regiisque ad
pietatem largitionibus supremus Praefe-
ctus, qui pro egregia in me voluntate
alia, atque alia de subalpina principe
ecclesia sua monimenta non modo com-
municavit, quorum aliqua vel propria
manu, utut pontificii curis distentus, ex
archetypis humanissime descripsit, quum
exquisitissimis , quibus praestat sapientiae
ornamentis, anliquitatis etstudium unacum
stoenographica scientia uberius accedat,
sed et adiuncto mihi socio, de quo in-
ferius, describenda cumulatiore beneficio
indulsit, adeo ut viro amplissimo consona
plane dicenda sint quae cl. Stephanus Ba-
luzius de Ioannis Baptistac Colberti cele-
bratissimi laudibus affirmare non dubi-
tavit, a quo Lactanlii , ut fama fert ,
librum de morl. persecut., quem ipse prior
edidit, acceperat: tum commemorandi cla-
rissimi viri Comes ac Praeses Victorius

n48

Amedeus Platzaert, Dynastes Iosephus
Vernazza , Iacobus Durandius , atque Eu-
genius de-Levis in patriis rebus investi-
gandis, illustrandisque accuratissimi: com-
memorandus mihi item venit amicissimus
quondam Angelus Paulus Carena, qui et
de provincia hac mea obeunda iterum,
iterumque consilium dedit, et multigena
ad rem largissime contulit, maiora con-
laturus, ni literariae reipublicae, ac patriae
sui desiderium intempestive nimis reli-
quisset. Praemissis hinc fultus praesidiis
quod pridem conceperam animo consilium,
tandem aliquando perficere mecum con-
stitui.

Dum vero primordiae lucubrationes hae
meae, qualescumque sint, praelo iam com-
mitterentur, ad hoc idem institutum per-
sequendum stimulos item admovit con-
iuncta cnm Iosepho Nasio Taurinensi
'antiquitatum patriae studiosissimo neces-
situdo, quem ex novis , firmisque ad opus
subsidiis semel, iterumque comparatis ,
socium mihi adiungendum eo consilio
curavi, ut exquisitis de Taurinensi potis-
simum ecclesia, eiusque antistitibus mo-
nimentis commissis, quae tum ex metro-
politanae eiusdem ecclesiae cartophylaciis,
praestantissimi clericalis Senatus indul-
gentia, tum ex urbani Taurinen. tabuiarii
codicibus, praeclarissimis civicarum rerum
moderatoribus annuentibus, sibi delibavit,
mutuam vel in iis maxime operam im-
penderet, ad quac persequenda pastoralis,
qua fungor, curatio haud satis otii, vel
opportunitatis erat interdum indultura :
quod quidem pro voto enixus est, altera
voluminis huius parte additamentis aucta,
atque animadversionibus, quae a praesi-
gnatis qua archiepiscopalibus , qua me-
tropolitanae ecclesiae, atque urbanis mo-
nimentis suaderi videbanlur, tum vero ab
aliis multigenis , quae delibare licuit ,
ornatissimi viri Anastasii Curlandi Ratio-
nalis Curiae tabularum pro-curatoris opera,
qui alia item ad rem nostram illustra-

Digitized by

Google

»'49

menla propriis e coUeclaneis hausta pro
suo in patrias res, ingenio pe^humtiniter
suppeditavit, Gonlatis sic utiiusque st#r
4iis futurum confidimus , ut npvis. lucu-
btfaUonibus: id commodi accedat, uade ad
exituro festinatius contendant, quod ira-
pejnsissime praestolamur.
, Iamvero iustituti mei rationem, ac me- :
thodum praenoscendas lectori subiicere
praestat, in. iisdem siquidem lucubratio-
nihus persequendis has mihi non teme-
randa$ unquam praestitui leges, ut nempe
nequid, nisi ex indubiae fidei chartis qua
autographis, qua antigraphis, ingenuis
veJuti e fdntibus haustum, delibatumque
staiuerem, ac tum unice me scriptorum,
maxime vero recentiorum vel in re non
absona teneret auctoritas, cum aut itlae
omnino desiderarentur , vel ab iis lustramlis
prohiberer : in re autein dubia coniecturae
subsidio temperanlius, et quoad critices
praecepta haudquaquam viderentur relu-
ctari, utehdum mihi foret; adulterinis vero,
aut suspectis narrationibus notatis, inani-
busque episodiis expunctis, tractationi per
me institutae contra accederent quae scri-
ptores ipsi vel non norunt, vel strictim
nimis rocensuere tum ecclesiarum statum,
habitumque spectantia, tum praesulum
numerum, atque aetatem, quorum aliquot
vel nomen ipsum adhucusque latuit, tum
eorum acta , eaque. potissimiun , per quae
ingenium , mores , mentisque ad ardua
negocia facultas in clariore veluti luce col-
locari dignoscerem; unde factum foret ut,
cum numeris omnibus absolutam mihi
non liceat, accuratiorem saltim ea, quae
suppeut, historiam exhiberem.

Porro boc ipsam pacto elaboravi, nempe
post cuiusque episcopalis urbis originem ,
atque vicissitudines brevibus recensitas ,
per me expenditur quo illa aevo primum ,
aptiore sentenlia, ad christiana sacra ac-
cesserit r quove primum pontilicali sede
insignita: quae illius ecclesia princeps,
quive aeditui primitus ipsius ministerio

M 5o

mancipati : quae lytburgia penes eos ojim,
invaluerit, vel impraesentiaruro obtaneat;
q^afl^ f? primum canonicus inibi ordo,
quovcj.autbqre intetiws; utrum ipsius or*
dinis conlegae /cpmmuni vivendi ratione,
unico sub tecto aliquando usi, queveaevo
djscrofcis, distinctisque praebendjs, vel alias
eiusmodi vitae, atque aedium commun^oni
valedixerint : quae primitus, quaeve modp
inter iHos dignitates, ac ofitcia: quibus
urbs ipsa locis Deo sacrjs, paroecijtsque ,
quibus olini, aut in praesens regujarijbus
tum virorum , tum virginum ordiuibu^,
seu aScoeteriis r laicarum sodaliliis, paupe-
rum tum prochotrophiis, tum nospcomiis,
aliisve piis locis constet, vel constiterit,
quam exploratius mihi comperire datum
est : qua primum aetatc dioeceseos illius
incolae christianae religionis mysleriis ini-
tiati: quae iamdudum, quaevo id temporis
eiusdem confinia: quae intra> ambituro
abbatiae, quae Ganonicorum conlegia: quot
sexus utriusque regularium monasteria ,
ac militaribus ordinibus commendatae
ecclesiae : qui demum paroeciarum nu-
merus. Praemissa haec omnia excipit urhis,
sive ecclesiae ipsius Antistitum chronotaxis
a constituta ibidem pontificali sede ad no-
strum usque aovum deducta, qua illorum
genere, domo, vitae in minoribus insti-
luto,atquegenuina pontificii epocha, quoad
tempora patiuntur, primo expensis, eo-
rumdem acta quam accuratius per charta-
rum, vel scriplorum non infimae notae
testimonium licuit, delibantur, apocripha
scilicet contrariis momentis refelluntur,
anecdota ad illustrationem accensentur, in
pravum vero detorta a criminatorum ob-
iectis vindicantur; quos demum illi sibi
adscrivere, Vicarii, atque emortualis annus,
quoad memoriae proditum esse liquet, sta-
tuuntur. Ad eiusmodi autem Antistitum
chroriotaxis calccm elenchi obtinenlium in
ipsa eadem ecclesia dignitates a prisca ad
nostram usque aetatem accedent, haud
caeterum accuratissimi, cum suppetcntia

145

Digitized by

Google

in eosdem monumenta id non satis pati
deprehendantur.

Eamdem ferme methodum a me usur-
patam videris in mdnasteriorum abbatiae
decore inlustrium historia; expenditur
quippe monasterii cuiusque origo, quibus
nempe loco, authore, ac aevo excitatumV
quam magis veritati consentaneum mihi
visum est, quoties annum explorata per
monimenta praefiriire haudquaquam licuit:
quae facultates illi a conditore assertae, vel
postmodum aliorum largitate accedentes :
qui primitus monachi eidem mancipati ,
quaeve regularia instituta, quibus addicti :
quot minoris ordinis monasteria, qttae
cellae nuncupabantur, olim illi subdita:
quae per Romanos pontifices, ac principes
viros privilegia, atque honestamenla in-
dulta: quo demum tempore, monastico
ordine deficiente, commendari coeptum,
quae quidem monasteriorum pene om-
nium pars sors fuit, aut primaevis mona-
chis dimissis, aliis suffectis adtributum.
Posthaec monasterii eiusdem Abbatum e-
lenchus ad chartarum item, vel scriptorum
non suspectam fidem contextus traditur,
iltorum actis itidem ad calculum pro op-
portunitate revocatis.

Ne autem mihi idenlidem abauthorum
tum nostratum , tum exterorum sententia
declinanti quis forte sit reluctaturus, quasi
meam pro ingenio, ac unice refragandi
libidine statuerim, operae pretium duxi
comparata multifariam , uti superius , mo-
nimenta appendicis loco ad voluminis
cuiusque calcem (tribus prioribus exceptis),
nonnulla vero contracta , vel suapte natura
strictiora ipsas inter dissertationes ex ar-
chetypis accurate descripta exhibere, quae
suum sententiae eidem meae calculum
satis, superque adiiciant, ne nova, ac
portentosa ausisse insimqler. Appendix
porro cathedralium ecclesiarum aliquot,
atque monastcriorum constitutionis, ac in-
structionis chartas praeferet, supremorutn
Antistitum, Gaesarum, atque virorum prin-

cipum pro ecclesiis , sive coenobiis iisdem
data diplomata: praesulum item, optima-
tum, aliorumque largitiohes, eas quidem,
quae eruditioriem , vel non spernendam
novitatem sapiurH: sanctorum acta,necro-
logia, synodales leges, Canonicorum san-
ctiones, nonnulla item lythurgica, quae
dum praefectorum ecclesiis, ac monasteriis
per tempora praesuhim historiae novam.
veluti lucem adiungere pergunt, complura
et de priscis subalpinae patriae uostrae
moribus, ac institutis non iniucunda ape-
riunt; eadcmque ferme omnia, quae modo
recensebam, vel plane anecdota, vel ad-
hucusque inedita, quae vero iampridem
exCusa, ad archetyporum , aut indubiae
vetustatis apographorum fidem recudenda
mihi ideo visa sunt, ut a variantibus,
quas edita exemplaria pfaeferunt, lectio-
nibus opportune cautum foret : supra
haec item alia non pauca daturus essem ,
si quae iamdudum mihi pro voto per-
mittenda confidebam, conversis insperato
rebus ad ignotos asservatores minime di-
vertissent.

Instituti mei ratione satis hic delibata ,
reliquum est, ut operis oeconomiam lectori
itidem obiiciam , quod nempe duplici veluti
parte constabit in totidem dissertationes,
quot antistitum, necnon abbatum sedes
digesta, quarum altera Sabaudo-cisalpinam
regionem sacram, transalpinam altera per-
sequetur. Prior de subalpina principe ec-
clesia Taurinensi, eiusdemque episcopis,
tum archiepiscopis tractationem exhibebit,
non quidem unico iuxta editoris praemo-
nitum, sed trinis voluminibus, sic desi-
derante superaccedentium in dies rerum
copia, quae in caussa maxime fuit, cur hoc
illorum primum lucem ante annum ferme
tertium haud adspexerit: quorum alterum,
tomi primi scilicet pars altera, potissimum
anecdota eorumdem antistitum acta com-
plectetur, tertium vero edenda in praeli-
batam ecclesiam monimenta, horum fre-
quentiae giatia, ex universo praeferet: tum

Digitized by

Google

n53

de Taurinensis provinciae sacrae ecclesiis,
primarum ordiae servato , Ipporegiensi
nempe, Monregalensi , Salutiensi, Fossa-
nensi , Pinaroliensi , Bugellensi , ac Secu-
sina, eartimque episcopis: mox de pro-
vinciae eiusdem inlusiribus monasteriis qua
antiquatis, qua etiamnum constantibus ,
ab aevo maioribus initio ducto, ipsorumque
abbatibus. Posthaec de cisalpinis ecclesiis
disputatio subibit, quae Mediolanerisi me-
tropolitae morem gerunt, Vercellense sci-
licet, Astense, Alba-Pompeiana, Aquense,
atque Casalense, reliquis Sabaudiensis di-
tionis ipsius ecclesiis dissimulatis , quod
ad eas persequendas chartarum mihi ad
opus praesidia desiderentur , adiectis vero
Niciense , quae Italiae, ac Galliae Narbo-
nensi contermina, Ebredunensi metropo-
litae obsequitur, necnon Augustana ad
occidentalem Italiae oram quidem consi-
stente, sed Tarentasiensi archipraesuli sub-
missa ; illarumque omnium ilidem antisti-
tibus: hinc de monasteriis, atque praeclari
nominis praepositatibus aeque exoletis, ac
usque perseverantibus , quae earumdem
cuiusque dioeceseos ambitus complectitur,
et in quorum hisloriam monimenta mihi
praesto sunt, necnon de illorum praelatis;
eiusmodi porro disquisitio primae parti
finem imponet.

Operis vero pars allera ad Sabaudiam
sacram, sive ecclesiasticam transalpinae
regionis rem convertenda, Tarentasiensem
raetropolitanam ecclesiam primo perse-
quctur, tum Gebenncnsem, atque Mau-
rianensem , quae Yiennae Allobrogum
archipraesuli suffragantur, hinc Gambe-
riensem Romano ponlifici nullo medio
subditam , cuius sedcs etsi iamdudum
designata, ac in Sabaudiae urbe principe
modo constituta, omnium caeteroquin aevo
novissima habetur, quippe quod eius initia
a nostra met aetate ducantur, indeque
earum singularum antistites : postremo de
regionis eiusdem, qua canonici, qua mo-
nastici ordinis monasteriis abbatiae itidem

n54

decore inlustribus, ipsorumque praesu-
libus dissertationes eamdem partem aUe-
ram, superis annuentibus, absolvent. Quod-
que autem operis voluminum post tertium
exempla chartarum in argumenta , quae
per illud singillatim expenduntur, corol-
larii loco ad calcem, prout nuper innue-
bam, exhibebit.

Haec igitur esto instituti mei ratio, haec
operis oeconomia , scopus vero is plane ut
et ipse , et adiunctus mihi socius patriae
commodis, queis omnes nascimur, quam
per exite ingenium licct, deserviamus, il-
liusque rebus nonnihil luminis accedat,
quod equidem tum maxime praestolari fas
esset, cum primum nova nobis pro bene-
volentia pararentur ad institutum ipsum
subsidia per eos rcrum nostrarum amato-
res, qui in cisalpinae, vel transalpinae
regionis ecclesias singulatim, aut mona-
steria monimentis pollent, quos inter lau-
dibus nobis exornandus venit cl. vir Ioan-
nes Baptista Moriundus Taurinensium
Theologorum conlegii socius , qui multi-
gena de Aquensibus episcopis illustramenta
accuratissimo sibi studio comparavit; qui-
bus quidem praesidiis emendatiorem in
dies , auctioremquc de re nostra tractatio-
nem instituere datum foret, quod plane
nobis ex parte factum iri firmissima spe
ducimur eorum ope, quae praestantissimus
vir Franciscus Berta regii Athenaei biblio-
thecae praefectos, ac de bonis artibus,
patriisque rebus egregie meritus, ex bi-
bliotecae eiusdem MSS. codicibus pro sua
in nos humanitate conlaturus est. Ubi vero
lucubrationes hae nostrae , cum de earum
ad votum fortuna nobis haud assentemur,
in quem spectant, finem nuliatenus attin-
ganl, ipsis nobis gratulari saltem prae-
stabit id factum, quo nil antiquius, ut
nempe hanc qualemcumque nostrae in
patriam dulcissimam voluntatis significa-
tionem exhibeamus, quam quidem gra-
tam , acceptamque etiam , atque etiam
auspicamur.

Digitized by

Google

« - . 1 ■*."'. - . ■ • ' ' - ■ ■ ■ ' . t • I ■ . • , * •

TAVRINENSIVM ANTISTITVM

ELENCHVS

Quorum acta hoc volumine expenduntur : bis bini vero nota * distvncti
editis in ehronotaxibus omnino desiderantur.

S. Victor i ad annum plns minus cccxn pag. 1201

S. Maximvs 1 ad an. pl. min. ccclxxv . . » iao5
Jjujtor ad an. ccccxxi »1 239

* Maximvs 11 ad an. ccccl »1341

S. Victor 11 (sea forte 1) ad an. pl. min. cccclxx » 1343

Tigbidivs ad an. dii » is43

Rrrrs ad an. pl. min. dlx ...... 1 244

Vrsicinvs ad an. p. min. dlxxii ...» is45
Rvsticvs 1 ad an. dclxxviii » ia53

* Rvsticvs 11 (forte sob vm seculi initinm ), cujus

mentio occurrit pag. 1357.

Regvimirvs ad an. dccxc (sed verius ad an.pl.
min. dccl) » is53

Andbeas ad an. pl. min. dccxcix, vel dccc . » 1357
»

Clavdivs i ad an. pl. min. dcccxv ...» ib.

Wilielmvs, seu Gvilielmvs i ad an. pl. min.

dcccxl » 1273

Clavdivs 11 ad an. dccclxxiii » ib.

Amfhrs ad an. dccclxxx » 1374

Heginvlphvs ad an. cmi » 1380

Willelmvs, seu Gvillelmvs ii ad an. cmvi . »1281

Amalricvs ad an. pl. min. cmxxv . . . . » is83

Annvco ad an. pl. min. cmlx » 1384

Amisonvs ad an. cmlxvi pag. 1 384

Gezo ad an. p, min. m » is85

Landvlphvs ad an. mxi » 1290

Wido , seu Gvido ad an. Mxxxvni . . . » i3oi

Cvnirertvs ad an. mxlvi » i3o6

Willelmvs iii, seu Witelmvs ad an. mlxxx
exeuntem » i320

Wibertvs, seu Gvibertvs i ad an. pl. min. mxcii » 1 323

Mainardvs, sive Maginabdvs ad an. mxcix » i3s4

Wibertvs 11 ad an. mcxviii »1337

Boso ad an. mcxx »1 3s8

Arbebtvs ad an. mcxxviii » i33o

Obebtvs ad an. mcxlh » i33a ,

Cabolvs i ad an. mcxlviii (sed verius mcxlvii
ineuntem) a i335

Willelmvs, seu Gvillelmvs iv ad an. pl. min.
mclx exeuntem » i345

Carolvs 11 ad an. pl. min. mclxiv ...» i346

Milo de cabdano ad an. MCLXX . . . . » i348

Ardvinvs a Valpergia ad an. mclxxxviii . » i357

Iacobvs i a Cabisio ad an . mccvi pl. min. exenntem » 1 363
Iacobvs u (forte de Moxo) ad an. mccxxvii. » 1374
Hvgo Cagnou ad an. mccxxxi . . . . » 1378

Digitized by

Google

■■ r ' ', i - .

! • >'.;i-

Digitized by

Google

PEDEMONTII SACRI

DISSERTATIO PRIMA.

DE EPISCOPIS TAVniNENSlBVS.

. I. Avjgusta Taubihorum, subalpinae gentis me-
tropolis, in ipso fere Pedemontanae regionis medfo
surgit, ubi Duria riparia a Genebra monte desceit-
dens Pado Itallae fluviorum regi miscetur ad sinistram
buiusce fluminis. Vetustissimae istins urbis, quae
ab alpibns Gottiis septem tantum mtlle passibus
distat originem quidam repetunt a Limisone ex Noe
nepotibus. Alit ab Eridano, sive a Pbaetonte Aegy-
ptioi ura rege conditam fitisse volunt septem secuiis
ante urbem Romam : nonnulii vero, uti Slephanus
grammatieus , a Massilieasibus (quorum iuxta eos*
dem coiooia aliquando (uit) atque Taurinum a
tanro, quem pro insignibus illi gestabant, dtclam
esse contendunt; et revera Taut atiam iliam fuisse
aliquando appellatam nos docet Appianus in Han-
nibale. AUi de etusdem origine alia scripserunt,
quaeque referre omnia atque discutere praesentis
nen est instttuti.

IL Illam esse antiquissimam, atque Taurinenshtm
populorum, qui late patebant, principem urbem
semper fuisse conceduut omnes : unde Poiybius
(fiistor. lib. 3) vaUdissimam Taurinorwn civitatem,
Plinius autem (hisL natur. lib. 3, cap. 16) Tau-
rinorum Augustam eamdem nuncupavit: quo no-
mine pluribus in marmoribus decoratur. Ab Iulio
Caesare Romana civitate donatam, coloniamque
fitisse deductam, quae Iulia dicta est, vetera mo-
numeuta tradunt. Prima inter Italiae urbes ferocissimi
Hannibalis copias non limuit: alque Taurinensium
Clibanarii ntilites, qui campum late iacenlem im-

a pleverant , uli nos docet Nazarius in panegyrico,
Constantinum magnum in Maxentium properanlem
acriter, viriliterque exceperunU Cwitatis huius et
Taurinarum, uti scribit Franciscus Augustinus ab
Ecclesia Saluciensis episcopus, vir clarissimus (hist.
chranol. pag. 5g) meminerunt Polybius, Uvius ,
Plinius, Cornetius Tacitus, Dian, Pluiarchus, Pto-
lomaeus, Strabo, Antoninus, Ammianus Marcellinus,
SiUus halicus, et alii recentiores, inter quos Gre-
gorius Turonensis, qui vivens anno 5ga scribit suo
iempore amplam Juisse civitatem , et provinciae caput.
. III. Haec autem civitas quo usque Romanum
tmperium slelit imperatoribus obtemperavit : illo
aulcm in Auguslulo deficiente , Gotbis aliisque bar-
baris gentibus, quae Italiam invaserant, obedirc

£ coacta fuit, atque etiam Langobardis, qui Taurini
(non secus ac alibt bisce in regionibus, uti Astae)
unum ex suae gentis ndiilibus Taurinensem ducein
constituere: ex quibus tres, Agilulpbus nempe,
Ragimbertus, atque Ansprandus Langobardorum
reges dicti sunt. Verum a Carolo magno eorumdem
everse- regno, et Desiderio in captivitalem deduclo,
eidem Carolo illiusque successoribus paruit, qui
Taurinensium Augustam una cum adiacente regione
Taurinensi eomiti, seu, ut alii volunt, marcbioni
moderandam tuendamque concessit. Masculina autem
borum comitum seu marchionum progenie deficiente,
Adelaida aeterni nominis comitissa, Magnifredi II
filia, tertiis nupliis Oddoni Sabaudiae conjili circa
annum hxuv copulata , Taurinum una cum am-

, 146

Digitized by

Google

1 1

63

DE EPISCOPIS

n64

plissimo comitatu, seu, ut aliis placct, marchionatu
in regiam Sabaudiae domum transmisit: sub quo-
rum Oddonis atque Adelaidae successorum, prius
Sabaudiae comilum, deinde ducum, atque Pede-
montium principum, nunc vero Sardiniae regum
aequissimo imperio ad eam amplitudinem atque
magnificentiam pervenit, ut inter elegantissimas
Italiae urbes merito recenseatur. Nam regio senatu,
et computorum camera, scientiarum quoque om-
nium academia decoratur, cuius Taurinensis archie-
piscopus pro tempore est cancellarius , iam ab anno
mccccv fundata, atque a magno Victorio Amedeo
( huius nominis II ) Sardiniae rege renovata , am-
plissimis excitatis aedibus, addita insigni, tum-MSS.,
tum editorum librorum bibliotheca, atque musaeo:
ab occidehte inexpugnabili arce, atque ab eadem
non multum procul instructissimo armamenlario ,
amplis demum validissimisque propugnaculis uni-
versa civitas undique munitur: regiae demum aulae
maiestate, plurium ecclesiarum ornatu atque ma-
gnificentia, platearum pariter, atque plurimarum
aedium tam publicarum quam privatarum, viarum
demum tam inlra quam extra urbem elegantia
exornatur. Quae quidem omnia, non secus ac eius-
dem urbis historiatn, singillatim describere prae-
senlis non est instiluli.

IV. Taurinenses a primis aerae christianae lem-
poribus a divo Barnaba christiana sacra excepisse,
primus tradidit Philibertus Pingonius (in Augusta
pag. 5 nov. edit.) idque etiam dixit Franciscus
Augustinus ab Ecclesia ( loc. cit. ) Britius pariter
(Ptx>gressi della chiesa occidentale, tom. i, pag. 70)
Thesaurus in historia Taurinensi (tom. 1, pag. 106)
eiusdemque adnotator atque continuator Giroldius
(ibid. pag. i3g, not. 96) atque alii ex noslris scri-
ptoribus. Verum si illorum vera est sententia, qui
asserunt ecclesiam Mediolanehsem a divo Barnaba
non fuisse fundatam, etsi novissime clarissimus
Saxius id totis viribus confirmare conatus fuerit
(Archiep. Mediolanen. series historico-chronologica
tom. 1 in vindiciis de adventu Mediolanum sancti
Barnabae apostoli pag. 7, et seq. ) alque alii etiam ,
quomodo idem sanctus Apostolus Taurinensibus ,
aliisque subalpinis populis christianam religionem
praedicasse dcmonstrari poterit? Verum, his omis-
sis, etsi ego non dubitem a primis ecclesiae tem-
poribus Taurini quoque catholicam fidem fuisse
praedicatam, plurimos tamen illi adhaesisse non
crediderim , quum nulla hac de re certa monumenta,
quae hoc persnadere valeant, mihi invenire licuerit.
Arbitror igitur solummodo post datam a Constantino
ecclesiae pacem in Taurinensium animis christia-
nam religionem adolevisse, atque eiusdem initia a
sanctorum martyrum Taurinensium, prout eosdem
divus Maximui nuncupavit, aetate esse repetenda.

V. Et-revera divus Maximus, qui non longe adeo
ab eorumdem sanctorum Solutoris, Advcntoris, atque
Octavii beatissima morte Taurinenscm cathedram
ascendit, prout infra in Taurinensibus episcopis
demonstrandum erit, quique huius ecclesiae, cui

a multo tempore praefuit, melius ac nos tam sero
natos primordia novisse poterat, apertissime dicit
illo in sermone, cuius hoe est initium. Cum omnium
sanctorum martyrum, fratres, devotissime natalem
etc. didicisse Taurinenses a sanctissimis illis mar-
tyribus^non vero ab aliis, Christo credere ....
contumeliis vitam aeternam quaerere .... mortem
non timere. Ergo neque a divo Barnaba, ut antea
citati scriptores nostri dixerunt, minus quoque a
divo Petro, quem Taurini quoqne fuisse, et chri-
stianam fidem hic, atque in Secusina valle praedi-
cavisse post Novaliciensis chronici auctorem qui-
busdam ex nostris auctoribus placet (Vid. Gallitia
in libro, cui tit. Atti de'Santi ec. tom. 3 in vita
sanctae Priscillae, atque in illa Eliae, et Mileti

h a pag. 87 ad gS) sed a sanctis Solutore, Adven-
tore, atque Octavio didicere Taurinenses, quomodo
eorum exemplo non solum Christo credendum esset,
sed et inler contumelias vita aeterna exquirenda,
et mors demum non timenda.

VI. Neque dicere licebit recitata divi Maximi
verba ad alios martyres, qui Taurini passi sint,
commode quoque posse referri. Nam primo etsi in
veteribus ante Maurinam sancti Ambrosii operum
editionibus (non vero in omnibus) sermo ille sancto
Ambrosio tribuatur, ex vetustissimis tamen pluribus
codicibus, atque ex dicendi modo clare constat
sermonem illum esse divi Maximi , non vero sancti
Ambrosii: in iisdem autem cod. MSS., atque in illo
praeserlim antiquissimo bibliolhecae Ambrosianae

c hunc habet titulutn : de natale sanctorum Octavi ,
Adventi, et Solutoris, qui Taurinis passi sunt.
(Apud Gallandium tom IX biblioth. patr.) Constat
igitur divum Maximum, qui sermonis illius auctor
est, de illis martyribus, qtii Taurini passi sunt,
non vero de aliis in ilio loqni: porro ■ Taurinensis
ecclesia alios usque nunc nan novit martyres, qui
Taurini passi fuerint, nisi Solutorem, Adventorem,
atque Octavium : ex - quibus tamen Solutor, uti
eorumdem acta habent aiibi edenda in hoc opere,
non ibidem , sed Eporediae pro Christo mortem
tulit, etsi cum alits duobus communem tumulum a
Iuliana in TaUrinorum Augusta obtinuerit: atque
his demum accedit, quod expresse divus Maximus,
ut Taurinenses audilores suos ad eorumdem cultum

d excitaret, sermone citato dicit, quod etsi omnium
sanctorum martyrum natalis dies a fidelibus tota
veneratione curanda sit, eorum tamen martyrum
singulari cultu natalem diem celebrandam demon-
strat, qui ( ita ipse cit. serm.) in nostris domicilus
proprkim sanguinem profuderunt. Nam Ucet uni-
versi suncti ubique sint, et omnibus prosint, spe-
cialiter illi tamen pro nobis interveniunt , qui et
supplicia pertulere pro ttobis. Martyr enim cum
patitur, non sibi tantum patUur, sed et civibus ;
sibi enim patitur ad praemium, civibus ad exem-
plum ; sibi patitur ad requiem , civibus ad salutem.
Exemplo enim eorum didicimus Christo credcre,
didicimus contumeliis vitam aeternam quaerere ,
morlem dulicimus non timere. Si ergo bcatissimt

Digitized by

Google

n65

TAVUINENSIBVS.

1166

illi marlyres Solutor, Advcntor, atque Octavius in
nostris domiciliis, uti babet divus Maximus, hoc
est Taurini passi sunt, et quidem pro Taurinensibus
civibus, pro quoruin aeterna salute patiebantnr, ut
ipsis essent ad exemplum : si eorumdera martyrum
exemplo divi Maximi auditores didicerant Christo
credere: ergo ante illos nullos eosdem docnerat
Christo credere .... contumeliis vitam aeternam
quaerere . . . . mortem non timere.

VII. Atque hactenus dicta ex illis etiam confir-
mantur, quae eodem in sermone leguntur statim
post ea quae adduximus:' videte ergo quid martjr-
ribus debeamus , in quo alter tortus est ut alius
salvaretur, alius camificcm pertulit ut Christum
alter agnosceret, alter morti addictus est ut alius
vita potiretur aeterna, et ad postremum sanctus
oceisus est ut peccator mortem aeternam evaderet.
Pnrrb verba illa, videte ergo quid martyribus de-
beamtts , in vetustissimo codice qoi olim ad abba-
tiam sattoti Dalmacii de Pedona ( nunc Borgo di
Cuneo) spectavit, atque ia alio aeque vetusto qui
fuit prioratus de Appannis (vulgo Pagno) iu quibus
divi Maximi Taurinensis episcopi homiliae et ser-
mones habentur, ita leguntur: videte ergo qtad
martyribus istis debeamus martyribus nempe Tau-
rinensibus, non vero generaliter omnibus martyri-
bus: isti enim Taurinenses martyres carnificem
pertuierunt, ut Ghristum Taurinenses agnoscerent:
isti morti addicti sunt, ut Taurinenses vitam ae-
ternam haberent. Ergo si alii iam fuissent in au-
gusta nrbe martyres, non a Thebaeis istis marty-
ribus, sed ab illis Ghristum agnescere, et vita
aeterna quomodo consequi posset intelligere Tauri-
nenses cives poterant. Quod cum de solis sanclis
Sohitore, Adventove,: atque Octavio asseratur, di-
cendum igitur illos tanfeum fuisse Taurini martyres,
nec ab aliis ea discere Taurinenses potuisse.

VIII. Goncludebat postea sanctus anlistes prout
sequitur: beati igitur isti martyres (ita ex cit.
codd. nam in editis vooula isti deest) nec sibi vi-
xerunt, nec sibi sunt mortui , exemplum enim nobis
reliquerunt bene vwendo conversatiotus , tolerando
JbrtUer passionis, nam (in cit. codd. loco nam legitur
atque ideo) ideo Dominus per totum mundum di-.
versis in locis pati martyres voluit, ut tamquam
idonei tesies praesenti quodam fidei exemplo suae
confessionis urgerent, ut humana fragilitas, quae
praedicatkmis Dominicae aditu longiore vix credit f
vel praesenli oculorum testimonio martyrio crederet
beatorum. Ita sanctissimus. antistes, rationem assi-
gnansy cur in universo muudo Deus martyres esse
voluerit: quique postea subdit, quod etsi a cunclis
martyres omnes percolendi sint, ab auditoribus suis
tamen illos praesertim esse venerandos dicit, quo-
iura reliquias possidebant. Cuncti igitur martyres
(ita ille ibid.) devotissime percolendi sunt , sed spe-
cialiter isti (ita in cit. codd. nam in editis habetur,
sed specialiter ii ) venerandi sunt a nobis, quorum
reliquias possidemus. Illi enim nos orationibus
adiuvant, isti etiam adiuvant passione. Cum his

a autem nobis familiarittts est, semper etum nobiscum
sunt etc.

IX. Demum divi Maximi auditorum parentes- tani-
tum, non vero alios Taurinensi in urbe ad chri-
stiana sacra primos accessisse deduci mihi posse
videtur ex sequeniibus sermonis eiusdem verbis,
ex quibus habemus Taurinensium christianorum
cadavera , uti a maioribus provisain fuerat, tuiaulo
demahdata fuisse prope iftorum inartyrum corpora,
Dum vero id factum fuisse divus Maximus asserit,
non illud iatn ab antiquissimis temporibus usuve-
nisse dicit, scd ab illorum parentibus id fieri ceptum
fuisse affirmat. En illius verba loco citate: nam
ideo hoc a maiotibus' provisum est , ut sanctovum
ossibus corpora nostra sociemus .... cum sancds

b ergo martyribus quiescentes, evadimus- inferni te-
nebras eorum propriis meritis, attamen consocii
satwtitate . . . . et ideo, fratres, veneremur eos in
saeculo, quos defensores habere possumus in futuro:
Et sicut eis ossibus parentum nostrorum hmgimur,
ita et eis fulei imitatione iungamur. Atqui si illis-
martyribus ossibus 'parentutn suorum iungebantur,
ut in ante ailatis verbis habetur, sequhiir audito-
rum divi Maximi parentum cadevera prope illorum.
martyrum corpora tumulo fuisse deposita, idque
ut sio fieret maiorum provisione fuisse constitutum^

X. Neque alii ante ipsos ibidem tumulari pote-
rant, si vera est Pingonii (in Augusta pag. 8 cit.
edit. ) et Francisci Augustini ab Ecclesia ( in hist.
chronolog. pag. 286.) aliorumque «tiam opinio r

c passos fuisse illos martyres anno cccvi. Nam euro
ab illis tantmn Taurinenses didicerint, prbut ha-
ctenus cum divo Maximo demonstratum est, Christa
credere .... contumeliis vitam aeternam quaerere
.... mortem non timere, sive illi eo anne, sive-
potius cclxxxvi ( qua de re alibi , cum de abbatia
sancli Soluloris dicam, operosius mihi agendum erit)
martirio coronati sint, consequitur semper audilo-
rum divi Maximi parentes tantum, non vero dlios
ante ipsos apud eorumdera martyrum scpulcrum
tumulatos fuisse, atque adeo primos fuisse, qur
Taurini ad christiana sacra accesserint: Qui vero
post Thebaeorum illorum martyrum passionein Tau-
riai fidem christianam praedicaverint, ego ignoro:
id divam Iulianam, quae eorumdem coipora sepe-

d hvit, egisse quibusdam videtur: sanctum quoque
Victorem huius nominis primum Taurinensem an-
tistitem, cuius tamea acta temporam iuiuria exci-
derunt, id praestitisse omnes tradunt: atque islos
consecutus est dirus Maximus huiusce nominis pri-
mus Taurinensis episcopus , uti ex eiusdem operibus
constat pluribus in locis, atque praesertim ex quo-
dam ipsius sermone , quem ex vetustissimo Ambro-
siano codice primus edidit Muratorius ia suis anec-
dolis (tom. IV.) atque ex eo etiam clar. Gallandius
( loc. cit. ) cuius hoc est initium non parum traetatu
dominicae superioris prqfecisse nos credimus, iu
quo se Taurmensium aniinos ab omni idolorum
iaquinalionc purgavisse dicit.

XI. Quo vero tempore in Taurtnensi dioccesi

147

t

Digitized by

Google

n67 DE EPISCOPIS "»W

catholica fides ptiroum audita fuerit, in tanla no- a illa legione in Sturanea vaHe praedicaxissej eum-
strorum monumentorum inopia certo assert nequit.

Ex vita divi Dalmatii martyris, cuius memoria in
vetostissiroa abbatia Pedonensi, quam Langobardi
eius noraini dicatam voluere , atque alibi etiam ce-
lebris est, quamque ex veteri codice descriptam,
in hoc opere edendam curabimus, habemus beatis-
simum illum martyrero variis quidem in locis in
hac subalpina regione, sed praepipue opud Auria-
tenses populos, quos ad christianam fidero adduxit,
praedieavisse. Porro Auriatenses populi quam late
paterent , tam in mootibus quam in subiecta pia-.
nicie, nos doouit cL Duraadius iUo in opere- cui
titulns Piemonte Cispadano antico (pag, 99 et seq.)..
Quare ex eadem.vita, atque illis, qttae tpse sla

demque Mogliolae passum esse ex anttquis aliquot
monumentis deducitur : atque ibidem non : procul
multo ab antiquissima quae adhuc su| erest eccie-
sia, olim ab ipsius nomiue sanctus Mombottus nun-
cupata, nunc vero sanctus Benedictus., jsepttlcrum
obtinuisse, quod quidem nuuc ignotum est. Idque
etiam praestitit divus Maguus in .Vwaitasa, vaUe,
ubi sepulcrum habuit loco etiam nunc.dictocatfro.
magno a sancti illius nomine, ut plerisque; videUtr,
in veteri ecclesta eidem dedicata, uti loci etuadem
antiquissima traditio no» doeet; divus quoque Con-
staneius in Macrana valle, nbi passus est tsy kal.
oetobris, ut ex eiusdem seputerali Upide constat
apud Auguatiuum ab Ecciesia (in chronoL. pag r 373),

tuit, constat divuro Dalmatium non in Pedonensi b cuius ossa venerantur in autiquissima Uia abbatia,

urbe tanttim, sed in vallibus etiam Gecii, atque
Vermenaguae, quae. olim erant coroitatus Bredu-
lensis, suntque nunc dioecesis Montisregaiis , etsi
alias ad Pedonensem abbaiiara spectarent, atque
adeo ad Astensem episoopatura, cura. illam abbatiam
obtinuit anno 903 Egilulphus episcopus a Ludo-
vico III Augusto, uti alibi dtcendum erii, Christnm
praedicavisse, nec non in Auriateusi comitatu , seu
in Sturanca, Varaitana, et Macrana yaUibus, atque
in aliis etiam, quae usque ad Padum, seu Vesulum
montetn, ex quo Padus oritur, quii Auriatensis co-
mitalus terminus est in montibus, reperiuntur: quas
quidem vaUes omnes olim ad Taurinensem episco»
patum pertinaisse, omnibus nolum est. Ex Ulis enim,

qnae adhuc superest, quamque Aripertas Lango-
bardorum rex, circa annum 71J1, si non fundavit,
detavit saltem in oppido Viliaris, anliqujtus de
Canneto dioto, nunc autem ViMare sancftt Con-
stanoii, vix miUe passus a Draoonerio. Sanctus
demum Chiaffredus , seu ut ahi dicuct , Iaf-
fredus, qui pro: Christo. Crisoiii in vaUe - Padu-
sana obiit , atque: Ulic longo tempone tumu-
latus quievit omnibus ignotus, quonsque a viiltCO
quodam eiusdem sepulcra inter arandum 4etecto ibi
supra montem capella tunc excitata ibidem sepid-
tns ad annum. nsque udxcui circiter in iUa ; mansit,
quo Carolo 'Emannek Sabaudiae duoe iubente,;Ut
ab haereticoruin , qui in Padusana vaUe grassaban-

Sturanea vaUe excepta, quae iuris adhuc est archie- c tur, profanatione eriperetur, manu et coaa eo loci

piscopi Taurinensts cum aliis quatuor oppidis, quae
in castri Delphini casteUania reperiuntnr, Saiuciensis
cathedra anno i5ii instituta fuit, ut infra, atque
alibi etiam dicetur, pene integra. Multas quoque
Auriatensis comitatus (ex Auriatensibus enim po-
pulis comitalus Auriatensis, sen Auriadensis, aut
de Auriado, vel Oriado, ut in veteribus documentis
legitur, prodivit) immo omnes paroecias oblinet
Fossanensis cathedra anno 1593 ex Taurinensi sede
detracta, quaeque duabus exceptis, quaeerantan-
tiqui comitatus Bredulensis. , Limonum , nempe ,
atque Aivernantum , omnes sunt in planicie posilae.
Alias autem (Carmagnoiia excepta, quae ad Salu-
ciensera ex fundatione episcopaius illius speotat)
etiam nunc Taurinensis archiepiscopus habet: atque
in his pariter ex citata vita constat divum Dalmu-
cium praedicasse, qui, ut in ea legitur, anno cclv
pro Christo occubuit una cum sociis. Sunt qui as-
serant in Sturanea vaUe ante eumdem Daimacium,
beatum quoque Pontium martyrem, qui Niceae in
Provincia atque alibi etiam colitur, praedicavisse ,
sanctum quoque Trophhnum Ebreduncnsem atili-
«titcm. Sed ea de re alibi sermo erit.

XII. Post divi Dalraacii sociorumque ipsius mar-
tyrinm, a quibusdam Thebanae lcgionis militibus
propagatam fuisse in Auriatensi comitalu christia-
nam fidem constans est locorum illorum, ubi passi
sunt, atque nunc etiatn ipsi venerantur, sententia.
Aujtie revera sanctuiu Mombotlura c.\ bcalissima

rehctis, in Repellense olun munitisstmum castrum
transiatus est, nbi tamdiu fuit, quousque castt 1 ©
eodem everso, Francisco Augustino ab Ecclesia tunc
vicarii oapitularis Saluciensis ronnere fungente Sa-
luciensem in urbem illae. reiiquiae delatae suol ,.
atque sub maiori ecclesiae cathedralis ara depositae
fuere^ donec a reverendissimo ilUus sedis episcopo
Caroio Iosepho Morotio eapeila, quae reliquiarnm
dicilur, eodem in auguslisstmo . templo maguifice
erecta, in eadem cum aliis conditae sunt, atqne ut
praecipuus Saluciensis marchionatus patronns etiam
nunc ibideai religiosissirae cohtur. Atque id etiam
fecisse videntur Sebastianus, atque Alverius ex eadetn
legione, quorum reliquiae Fossanl extant; Manritius
quoque miles, Georgins, atque Tiberius, qui in
Tauriuensi comitatu apud Angfognianos , atque Lu-
cernates, ut quaedam monnmenta habent, passi
sunt, atque in abbaliali eceiesia sanctae Mariae de
PineroUo, loco olim dicto sanctus Veranus, etiam
nunc coluntur; Valerianus pariter, cuius cuitus
adhuc perseverat Olivae, Combeviaoae quoque, atque
etiam alibi; sanctus quoque Anteninus, Giorius, sive
Georgius, Marchio pariter, atqtte aiii etiam, qui
in Secusina vaile, aliisque ibi non longe positis locis,
uti in valle Maltegasca, nunc Mattie, venerantur:
quamvis non ignorera ex scriptoribus nostris aliquot
in ca esse opinione, sanctura Petrum, Milelum,
alque Eliatn Novalicii, in Secusina valle, necnon in
Garocellis Chrislum pruno praedicavisse, qttorum

Digitized by

Google

TAVRINENSIBVS.

i 170

tauaen momenta non vidco, nisi ea , quae a Nova- a
liciensi chronico se hausisse dicunt, non tameu aa-
tiqua adeb, atque tantae fidei, ut- icl persuadere
queant. quade re vide si placet Gallitiam {Atti
de ' santi ec. tom. II. in vita janctae PriscUlae,
atque in ilia sanctorum Eliae , atque MUeti a pag.
87.^93.)

XIII. Haec de> primordus christianae religionis in
Taurinensi Augusta civitate, atque in eiusdem dioe-
cesi dicenda habebam. Interea fundata Taurinensi
ecclesia, loca pariter Deo saera ad fideles excipien-
dos ordinata fnere. Quae iUa primum fuerint , nemo
est, qui me doceat. Taurinensinm marlyrum aedi-
rolam, primatn. fuisse Augustae . urbis ecclesiam,
etiam ex eorundem martyrnm aetis mihi. videtor
posse deduoi: an vero praeter tpsam, quae a Vi- $
etore hilius nomiuis II ( ati iafra dicelur ) portion
ancta futt, tdiae quoque essent, mihi non impro-
babile videtur. Dianae aedem ab eodem Victore II
fbisse quoqne divo Silveslro dedicatam nostri scri-
ptores asserueruni. An autem aliac fuerint, docu-
menta nop teneo quibus fretus id asseram. Verum
divi Maximi temporibus aiiam fuisse excitatam, ab
Ula quae sanctis martyribus Taurinensibus dedicata.
erat dirersem, nt mihi videtur, aperte constat ex
sermone iilo, qui etsi divo Ambrosio in aatiquis
operum suorum editionibus Iributus fuerit, revera
tamen ex stylo atqueex MSS. codicibus quibusdam,
est divi Maximi. Porro in illo, cuins hic est titulus
de dedicatione ba&ilicae, atqne incipit: Legimus im
sancto evangelio cum centurionis cuiusdam servus
( apud D. Amhrbs. tom. V. ed. Paris. anni .i66i.
Serm. 36 de SS.), kgimos a sanctis viris Vitaliano,
atque Maiano, etsi ipsi in saeculo essent mediocres,.
et tenues (nti in eiusdej» sermonis fine habetur )
soa omnia in illhis basilioae opof . fuisse collata :.
aeque eos taalum id fecisse asserit, led clarissimum
quoque quemdam comitem, quem sanclus. antistes
proprio nomine nullibi indigitavit, aUqutd etiam
eontnlisse videtur. Quis ille comes fuerit, et quo
lempore probabiliter basUica illa extrncta fuerit,
ego qnaesivi alibi. Ipsa tamen, ut dicebam, ab illa
sanctorum martyrum Thebaeorum mihi diversa fuisse
videtur : nam si itlis sacra fuisset, de iisdem aliquid
saltem divum Maximum iUo. in sermone dixisse
crederem, quod tamen nuUibi facit. Atque de ba-
silica sanctorum martyrum eumdem credo loqui illo
in sermone de quadragesima qui olim cum aliis
pluribus, etsi sit divt Maximi, sancto Ambrosio tri-
butus fuit (in-cit. edit. ser. 4 1 -) et cuius hoc est
initium: Diximus superiore dominica hoc esse fidei
nostrae opus primum. In eo enim pauUo post ini-
lium ila- habet: an putatis illum ieiunare , fratres,
qui primo dilucido non ad ecclesiam vigilat, non
beatorum martjrum loca sancta perquirit,, sed sur-
gens congregat servulos, disponit retia? Ergo ec-
clesia illa, ubi tunc divus Maximtis concionabalur,
alia erat ab iila sauctornm Thebaeorum , quod
demonslrari quoque posset ex aliis eiusdem ser-
monum locis. Baptistertum pariler in Taurincusi

ecclesia fuisse constat tum ex jpso divo Maximo,
tum ex aliis quoque velustissimis documentis. Atque
hactenus xnemoratas eoclesias, iUatn nempe sancto-
rum martyrum Thebaeoram , basUicam qnoque
Ulam, de qua diviis Maximns in ante citato ser-
mone loqnitur, atque baptisterium, eiusdem divt
Maximi aetate exlitisse credo. Porro baptisterium ,
seu ecclesia baptismalis, iUa esse videtur, quae
sancti Ioannis Baptistae ecclesia postmodum dicta
fuit, quaeque in veteribus documentis caput dicitur
Taurinensis episcopatus : quare ab eadem pkiribna
quoque in docutnentis Taurinensis antistes sancti
lohannis episcopus dicitur. Eam anttquisstmam esse
eonstat , cum eiusdem meaainerit etiam Panlus dia-
conus, at inferias dicetur.

XIV. Qui antem ritus, tum in. sacrosancto missae
sacrificio, sen in liturgia, atque aliis tn sacramentis,
antiqaissimis temporibns in Taorinensi ecclesia ob-
tmuerit, utrnm nempe Romanus, vel Eusebianus,
aut Ambrosianus, sive proprius demnm huius ee-
clesiae, quis certo dicere andeat? Mihi dicendum
tidetur, si non in omnibus, sahem in pluribus nsu-
venisse divi Maximi temporibus in Taurinensi ec-
clesia Ambrosianom ritum, iilum nempe, qut divi
Ambrosii aetate in Mediolanensi ecclesia erat in usn.
Et revera st divi Maximi opera consulimns, extant
in iisdem plura, quae cum illo rilu conveniunt^
qni Ambrosto viyente in ipstns ecclesia usuvenerat;
adeo ut dicendum sit ea divi Maximi aetate in ec-
elesia Taurinensi faisse qnoque usitata: unde ex
variis eiusdem sermonibus, atqne homiliis eonstac
sanctissimnm Iesu Ghristi nomen fere semper cum
addito dominus lesus fuisse usurpatum: symbolum
quoque cempetentibus traditum fuisse in ecdesia
Taurinensi dominica in ramis olivarum, non secus-
ac in Mediolanensi oonstat ex sermone tUo, qui
incipit: Propitia divinitate, ecce iam pene transe-
ginuis quadragesimae indicta ieiunia ec. , qut vere
ex stylo, atque ex codicibus MSS. est eiusdem divi
Maxiini, non autem divi Ambrosii, etsi eiusdem
nomine in veteribus divi Ambrosii editionibus. le-
gatur, prout aUi iam demonstraverunt; qua quidem
in sententia video etiam fuisse clarissimos sancti
Mauri roonachos, qui superiore saeculo exeunte-
novam Ambrosii opernm editionem curaverunt t
illum enim sermonem una cum aliis in appendicem
operum eiusdem divi Ambrosit reiecerant, atquc-
divo Maxtmo .adiudicarunt. (Tom. II pag. 4^4 •)
Episcopus singulis diebus feslis, atque dominicis ad
populum sermonem habebat, uti ex eiusdem ser-
monibus palet, et quidem domintcis diebus post
evangelii lectionem. Demonstrari quoque pelest eum
vesperi verba ad populum fecisse, si verum est r
quod tam alii notaverunt vespertinos ilk>s sermones
lectiones- fuisse dictos. Ostendi etiam potest in qna-
dragesima singulis fere diebus aliquando sermonem r
aut lectionem habuisse adpopulum: sermones autem
apud sanctum Maximum pluries sub iractatuum
uomtne veniunt.

XV. Vlrum vero progtcssu lemporis Tauvinensis.

Digitized by

Google

1 171

DE EPISCOPIS

1 1

73

ecclesia Ambrosiano aut Eusebiano ritui adhaeserit, a dinandos , tum quoque ad populi sanctitatem cu-
aut proprium peculiaremque ritum etiam ipsa ha- randam erat aptissima

huerit, mihi incompertum est: idque ex antiquis
tantum missalibus libris certo deGniri posse credo:
illi autem quos -vidi hactenus, id satis non demon-
strant. Porro de Eusebiano ritu dicam quum de
Vercellensibus episcopis sermo erit : atque ibidem
quam late hisce in regionibus propagatus sit nota-
bitur, etsi a quibusdam ecclesiis in aliquibus mu-
tatus fuerit. Verum .Taurinensem ecclesiam Roma-
num adhibuisse ritum in missarum celebratione
praesertim, iam ante annum mcccclxviii;- quo ca-
pituli Taurinensis canonicorum statuta reformata
sunt, patet ex eorumdem statutorum MSS.rubrica
secunda, titulo: De modo et forma divini officii

XVII. Etsi tamen sacrorum ministros in hac ec-
clesia nunquam defuisse certuin sil; quo tamen
tempore canonici in eadem primo esse ceperint
hactenus ignotum mihi est. Eorumdem auctorem ,
atque institulorem fuisse Regnimirum, sive, ut ali»
legunt, Reguimirum huius sedis episcopum, palet
ex Henrici Augusti diplomate anni 1047 ^ 1100 - P™~
mus edidit clariss. Muratorius (antiquiL Ital. disser-
tat. LXII tom. V. col. ig5 ad 198) quo ea omnia
confirraat, quae canonicorom Taurinensium cano-
nicae auctore concessa, «tque ah eiusdem Regmmiri
episcopis successoribus confirmata iam fuerant, ea>
quoque omnia, quae afe aliis reiigiosis viris eidem

celebrandi. Nam cnm in illa dioatur a canonicis b donata, atque a regibus et imperatoribus eonfirmata,

Taurinensibus recitandum esse in choro , divinum
oflicium, non quidem secundum ordinem Romanae
curiae, sed secundum modum, et formam, etcon-
suetudinem singularem, et propriam, prout in or-
dinario reperimus constitutum, ac iure consuetudi-
nariot atque etiam eadem in rubrica iubeatury^worf
de cetero divinum qfficium diurnum pariter, et no~
cturnum in ecclesia , prout hactenus consuetum est,
et in dicto rubricario ordinarii reperitur descri-
ptum, perpetuis temporibus devote, et distincte ce-
lebretur; nihil vero statutis in illis, variis in locis,
ubi de missis sermo est a canonicis in ecclesia sancti
Salvatoris celebrandis , Iiabeatur : concludendum
igitur mihi videtur, obtinuisse iam tunc in missae

fuerant. Coristat ergo isto ex diplomate, Regnimi-
rum Taurinensem anttstitem canonicae satacti Sal*
vatoris canonicorum Taurtnensium primum esse
institutorem; verum quo anno id ipse iecerit, non
apparet. Si scriptores nostros hac de re andimus,
eo anno Regmmirus rixit, idque ficcit, quo Hen-
ricus, inter Augustos huius nominis- III j dictum
diploma dedit. Ita credidit Pingonius (dug- Taur*
pag. 26 cit. editionis) atque Augustinus ab Eoelesia
(hist. cronol. pag. 63 in Reguimiro) qui ifium anno
to45 sedisse refert, at<pje alii ex nostris. Vgheilius
autem (Ital. sacrae tom. IV col. 1039.) descripto
Pingonio (quem tamen carpit, eo quod ad annum
usque 1070 Reguimirum pervenisse dicat) ipsum

sacrificio ritum Romaqum. Verum quo praesertim c episcopum fuisse Taurinensem dicit anno 1046.

tempore id factum fuerit, ignoro. Porro , quae in
divinis ofiiciis in Taurinensi ritu a Romano diffe-
rentia erat ex antc citata statutorum rubrica videtur
non fuisse multa, nam ex illa habemus buius ec-
clesiae ritum in numero psalmorum, ac h.jmnorum i
necnon lectionum, atque responsoriorum , et versi-
culorum (fuisse) multum adhaerentem usui Rqmanae
curiae, non tamen in totum.

' XVI. Quoniam vero nulla eoelesia sine ministris
esse~potest, qui altari inserviant, dicenda nunc
quaedam sunt de antiquis Taurinensis ecclesiae mi-
nistris: canonicis nempe huius metropolilanae ec-
clesiae. Exlitisse semper, atque adeo a prima huius
ecclesiae fundatione, praeter episcopum etiam presby-

Verum ex verbis ipsis Henriciani ilhus diplomatis
aperte constat Regnimirum, sive Reguimirum longe
ante illum annum fuisse episcopum Taurinensem,
prout etiam advertit ciariss. Muratorius (loc. ciu
col. 198.) quem tamen deceptum fuisse crediderim,
quando eumdem e vivis excessisse putat, aut anno
eodem 1046, aut primis anni sequenlis 1047 men ~
sibus: nam cnm, nt antea notabam, in eadem charta
legatur-, quod ipse Henricus, quantum iuste et le-
gaiiler poterat, concederet et confirmaret in cano-
nica , et claustro in domini Salvatoris honorem con-
structo infra Taurinensem civitatem, necnon et
canoniois ibidem pro tempore mUUantibus omnia a
beatae memoriae Regnimiro eiusdem sedis episcopo,

teros atque sacrorum ministros res per se manifesta d instUutore eiusdem canonicae domini Salvatoris coU

est. Nam fuisse clericos divi Maximi temporibus
ex variis ipsius operum iocis patet. Vtrum vero
communem vitam una cum episcopo, prout in ec-
clesia Vercellensi a magno Eusebio, cuius ipse
divus Maximus discipulus fuit (prout infra demon*
strabitur) constitutum fuerat, etiam ipsi profiteren-
tur, mihi non improbabile videtur: arbitror enim
divum Maximum, qui commoda iila plurima bene
noverat, quae ex clericorum una simul cum epi-
scopo cohabitatione exurgunt, quaeque eieganter
adeo atque accurate suis quibusdam in sermonibus
de sancto Eusebio disseruit, prout dicam inferius,
illam quoque in Taurinensem suam ecclesiam in-
duxisse. Ea enim, tum ad cleri sui inores rile or-

lata, et quae per praecepta regum, et imperatorum,
vel per Jirmitates succedentium episcoporum, seu
quaeque collatione religiosorum hominum ibidem
coUata sunt, vel conferenda: iam quisquis ridet
a iongo tempore decessisse Regnimirum episcopum
ante illud Henrici Augusti diploma; nam eiusdem
Regnimiri successores, ut ex sequentibus iam ailatis
verbis habetur vel per Jirmitates succedentium Epi-
scoporum, collata ab eodem illi canonicae iam con-
firmaverant: quinimo reges, atque imperatores ante
Henricum ipsum suis praeceplis id pariter fecerant:
et quae per praecepta regum, et imperatorum etc.
Ergo non solum ex verbis illis a beatae memoriae
Regnimiro, quae, uti Muratorius advertil etsi veleribus

Digitized by

Google

I

TAVRINENSIBVS.

n 7 4

1173

in docuroentis de adbuc vivenlibus ,-diquando di- a toratus. Constant haec omnia variis ex documentis,

et praesertim ex statutis MSS. iam antea citatis ,
quorum aliqua ex eorumdem praefatione hic placet
referre. Quia ecclesia Taurinensis, ub exordio suae
fundalionis ad laudem, summi Dei, et Salvatoris
nostri lesu Christi, eiusgue piae matris beatissimae
VirgiMs, tiecnon et praecursoris Domini, et pro-
phetae f et plusquam prophetae beati Ioannis Ba-
ptistae, de quo ipse Salvator ait, inter natos mu-
lierum non surrexit maior Ioanne Baptista, extitit
fundata vetustissimis . edificiis swb triplici compage
corporum trium ecelesiarum, per parietes distin-
ctarum, bonisque per ipsius fundatores competenter
dotata. Cumque sit, et fuerit diversorum sanctorum
corporibus , et sacris reliquiis ornata, variisque

cantur, in isto tamen iam fato funclum significant,
deduci potest ante illud diploma Regnimirum iam
obiisse, sed ex atiis, quae paullo ante ex eodem
diplomate notabam. Si. autein ea , quae Pingonius
de Regnimiro scripsit dicens eodem anno (mxlvj)
idem Henricus dat Reguimiro episcopo Taurinensi
(qui canonioorum ordinem in Sttlvatoris templo
recens constituerat ) plures aliorum eius civitatis

templorum reditus id tamen absente Sabaudo

factum coniicias; qub praesente , vel audito, non
hoc suis iuribus ittatum vubius fuisset, nisi forte
eum episcopo Sabaudus cbnvenisset: haec inquio,
si cum diplomate, quod Mnratorius edidit, confe-
rantur,: qnam male ipsum Pingonius legerit, statim

patebit: qua de re iufra in Regnimiro episcopo di~ b summorum pontificum, et diversorum imperatorum

cendum erit.

XVIII. Iiaec antem omnia mea sententia satis
ostendunt Regnimirum longe ante annum 1047 yx "
xisse, eumdemque cahonicam, sive claustrum sancti
Salvatoris fundavisse atque dotasse. Verum quo
tempore ipse sederit, quove anuo illam canonicam
fnndaverk dotaveritque non demonstrant: quod qui-
dem ex sola fundationis charta deduci potest; quae,
ut audio, in instructissimo Taurinensium canonico-
rum metropolitanae ecclesiae tabulario adhuc asser-
vatur. Ego tamen quid hac de re seotiam, paucis
expUcabo, quoadusque charta illa emergat aliqnando.
Arbitror %itur circa annum dcccl, vel forte paullo
ante; Regnimb*um esse statuendum; atque ideo circa

privilegiis munita, necnon et sub unius pastoris
episcopali dignitate fulgentis, et venerabUium vi-,
rorum, et personarum vigintujuinque, quorum, sive
quarum tres personae, et dignifates, et officiaduo
sub diversis vocabulis designata, aliae vero per-
sonae, duo offtcia primiceriatus , necnon cantoriae,
ac praejbendas viginti, et canonicatus totidem re-
gunt, quae vitam, et mores, atque habitum saecu-
larem beati Petri, et non regularem observarent,
perpetuo extitil cum tnagna solemnitate ordinata,
et stabilila : quarum quidem dignitatum nomitut </£-
stinguuntur, videlicet praepositatus, archidiaconatus,
et archipraesbjteratus : et quemadmodum diversa
nomina comprehendunt, ita ad diversa offcia in

ea tempora .Taurinenses sancti Salvatoris canonicos c dicta ecclesia Taurinensi exercenda per illarum pro

ab eodem fuisse institutos. Ipsum eorumdem cano-
nicorum auctorem fuisse iam superius ex Henriciani
diplomatis verbis ostendi. Quod vero circa ea tem-
pora id factum fuerit, arbitror demonstrari posse
ex duobus doeumentis, quornm exempla ego habeo,
unum quidem anni 853 , aHud vero anni 863 ^ quae
hoc in opere edeotur, ex quibus constat Taurinenses
canonicos iam fuisse iUo tempore: utraque enim
charta donationes quasdam continet factas vetustis-
simae abbatiae, olim diclae, de Cannetto, nuuc autem
de Villario sancti Constancii, cuius iam supra me-
ntini. Prima autem est Liwtvvardi sanctae Tauri-
nensis ecclesiae diaconi, cuius ipse sua manu sub-
scripsit una cum tribus aliis canonicis Taurinensibus.

tempore rectores, et ministros a suo principio or-.
dinatae digndscuntur. Sint quoque et personae vi~
ginti, quae in praefatis canonicatibus , et praebendis
fuerint institutae ad diversa qfficia sacra exercenda,
in ornatum divini eultus stabilitae, ut iUorum ca-
nonicatuum, et praebendarum rectores, et ministri
pro tempore sex essent sacerdotes, qui in sacro
altari, sub ministerio sacerdotalis dignitatis gratas
Deo hostias, sub memoria passtonis domini nostri
lesu Christi missas capitulares, et alia offcia , prout
ordifii sacerdotali competit, pro vivis, atque de-
functis facerent: sex vero aliae diaconatus, et sex
subdiaconatus , reliquae vero duae acolytatm ordi-
nibus fungerentur, et quae circa sacra allaris mi-

In altera aulem uua cum aliis Taurinensibus cano- d nisteria, necnon alia divina officia, diurna pariter,

nicis, qui eidem subscripserunt, primo occurrit
Ansprand gracia Dei sanctae Taurinensis ecclesiae
humilis archidiaconus.

XIX- Erant autern canonici sancti Salvatoris, et
forle quidem etiam a prima eorumdem institutione,
numero vigintiquinque : inter ipsos tres erant di-
gnitates, atqne duo officia: dignitatibus, atque offi-
ciis snccedebant reliqui canonici numero viginti :
quorum sex primi erant presbyteri : his addebantur.
sex Diaconi : atque istis totidem subdiaconi : et de-
mum acolyti duo. Prima dignitas erat praepositura,
secunda archidiaconatus, tertia vero archipresbyte-
ratus. Officiorum aulem primus erat primicerius,
seu primiceriatus ; secnndus autem cantor, seu can-

et nqcturna assisterent, et Deo iti his gralum red-
depent famulatum ecc.

XX. Hactenus- statuta manuscripla ex quibus de-
ducitnr quae olim fuerint in Taurinensi sancti Sal-
vatoris canonicorum capituLo equidem semper Ulu-
strissimo dignitates atque oflicia, et qualis canonieorum
numerus. Ipsi autem, uli in aliis pluribus ecclesiis
cardinales quoquc nuncupati fuerunt, etsi non omnes,
uti ex documentis quae hactenus mihi videre licuit,
arbitror posse deduci. Constat id praesertim ex
chartae fundationis atque dolationis Gezonis huius
ccclesiae piissimi episcopi abbaliae sancti Solutoris
extremis verbis (quam in hoc opere integram ede-
mus iuler documenta ) : ea autem ita se habenJL

Digitized by

Google

DE EPISCOPIS

1 175

Gezo sanciae Taurinensis eccleside vocatus epi- <
scopus in hac cautione subscripsit, et cardinales
subscribere rogavit. Adelprandus diaconus, atque
praepositus in koc decreto subscripsii. Ego Mar-
tinus archipresbyter in hoc decreto subscripsi. Ego
Remigius presbyter in hoc decreto subscripsi. Ri-
cardus diaconus, atque primicerius in hoc decreto
subscripsi. Ego Petrus presbyter in hoc decreto
subscripsi. Atqoe isti tantnm Taurinenses canonici,
chartae illi subscribunt, non antcm alit; deest enim-
tum archidiaconus, tum cantor. Nullus praeterea 00
currit istis in subScriptionibus ex subdiaconis, atque
acolytis, quos tamen aliis ex documentis longe ante
haec tempora, et post etiam, inter canonicos Tau-
rinenses fuisse constat. Porro in hac charta cano-

H76

ssnete Taurinensis ecclesie presbyter

Ego . . . .
subscripsL

XXI. Constat igitur ex modo relatis snbscriptio-
nibus, praeter ilta qnae inferius notabuntar^ cano-
nicos Taurineuses fuisse pariter Taurinensis ecclesiae
cardinales nuncupatos, tamquam eidem devinctos,
et ita dixerim incardinatos, atque suis in subseri-
ptionibus titulum illum adhibuisse , prout ex illis
constat Yerum cum sex tantom inter iptos illnm
adhibuerint, quaerendum videtur. quare isti, non
rero reliqui etiam , eo nonrine se subscripserint-
Atque ego arbitror dignitates, atque ofttcia in hac
Taurinensi ecclesia cardmaiis titnio ottm fuisse de-
eorata, et eumdem quoque cardinalis trtuium ha-
buisse ecclesiam sancti Maximi ih Quinto, sive ad

mci

illi Taurinenses a Gezone cardinales dicuntur b quintum lapidem a Taurinensi urbe, quae nunc

hisce verbis ante relatis, et cardinales subscribere
rogavit, ipsi tamen suis in allatis subsoriptionibus
illud nomen non assumunt. Verum etsi in illa hunc
titulum non habeant, placet tamen hic alterius chartae
anni 890 subscriptiones recitare, ex quibus tum
qualis eo anno canouicorum Taurinensium numerus
esset eruitur, tum qui hac in ecclesia saltem eo
anno cardinales dicti fuerint aperte colligitur: atque
istam quoque inter huius operis documenta libenter
evulgabo; etsi pluribus in locis male luxata fuerit.
Subscripliones autem sunt huiusmodi. Ego Adam
archUevita sancte Taurinensis ecclesie presbyter
cardinalis subscripsi. Ego Walpert sancte Tauri-
nensis ecclesiae Diaconus cardinalis prepositus sub-

Coliegno nuncupatur. Et revera ecclesiam sancii
Maximi in Quinto fuisse cardinalem censtat.ex Hen-
riciano illo diplomate pro Tanrinensi canonica iam
supra praries citato, in quo haec leguntnr. Largi-
mur etiam .... ecclesiam quoque cardinalem in
hanorem sancti Maxitni in Quirito , et ecclesiam
sancti Stephani in MaUiasco ete. (apud Muratorium
loco cit. col. ig5 £). Cardinales insoper fuisse
erediderim illas ecclesias , quae eodeni m diplomate
intra Taurinensem civitatem fuisse dicuntur, qoaeque
ad canonicam illam spectabant, uti ex eiusdem di-
plomatis sequentibus verbis censtat: ecclesias scilicet
intra eamdem cwitatem Taurini, unam in honorem
sanctorum apostolorum Philippi, et lacobi, aliam

scripsi. Ego Erchempert Taurinensis ecclesie ar- c in honorem sanctorum apostolorum Simonis, et

Judae, tertiam in konorem sancti Stephani martyris
( in vetustiss. huius diplomatts apegrapho legitur
protomartyris ) quartam in konorem sancti Marti-
niani ( in eodem apographo legitur Martiriani )
quintam in honorem sanc4 Eusebii, sextam in ho-
norem sancti Martmi. Et revera fuisse basilicam
cardinalem iUam sancti StephaBi protomartyris, illam
(poque sancti Martiriani , nunc sanctovnm Processi,
et Martiniani nuncupatam, constat ex quadam lu-
xatissima charta, de qua infra dicetor, anni 997,
Cardinalem pariter, atque diaconiam fuisse Ulam
sancti Eusebii , atque allam sanctornm apostolorum
Stmonis, et Iodae cardinalem quoque foisse, con-
stabit alio ex documento, de quo pariter sermo erit
infra, anni g5o. Atque ex eadem charta ostendt
potest illam sanctorum Phmppi, et Iacobi basilicae
Cardinalts nomine fuisse donatam. Diaconia quoque
cardinalis erat sanctae Mariae basilica, quae Tau-
rinensis civitatts potisstma erat parochialis ecclesia,
ut constat ex charta iam antea citata anni 997.
Vtrum autem illa sancti Martiui cardinalis quoque
ipsa fuerit, atque basilica, nemo est, qui me doceat:
atque de hac ecciesia novi tantum , ut infi-a dicetur
in Cuntberto episcopo Taurinensi, eam fuisse ante
ecclesiam cathedralem ; suam quoque habuisse ca-

chipresbyter cardinaUs subscripsL Ego Swerard
diaconus, atque primicerius sancte Taurinetisis ec-
clesie cardinalis subscripsi. Ego Adalwert sancte
Taurinensis ecclesie diaconus cardinalis cantor sub-
scripsi. Ego WaUer presbyter cardinalis sancte
Taurinensis ecclesie sancti Maximi in Quincto.
•Ego Petrus sancte Taurinensis Ecclesie subdiaco-
nus subscripsi. Ego Engelberg sancle Taurinensis
ecclesie presbyter subscripsi. Ego Ewerard diaco-
hus sancte Taurinensis ecclesie subscripsi. Ego
loannes sancte Taurinensis ecclesie diaconus sub~
scripsi. Ego Erchepert sanote Taurinensis ecclesie
acolytus subscripsi. Ego Alwert sancte Taurmensis
ecclesie presbyter subscripsi. Ego Poncius sancte
Taurinensis ecclesie subdiaconus subscripsi. Ego
Theuto sancte Taurinensis ecclesie presbyter .sub-
scripsi. Ego Hugo sancte Taurinensis ecclesie dia-
conus subscripsi. Ego .... sancte Taurinensis ec-
clesie diaconus subscripsi. Ego Ansprand sancte
Taurinensis ecclesie subdiaconus subscripsi. Ego
Chilperich sancte Taurinensis ecclesie diaconus
subscripsi. Ego Ionas sancte Taurinensis ecclesie
diaconus subscripsi. Ego Walprand sancte Tauri-
nensis ecclesiae presbyter subscripsi. Ego Witelmus
sancte Taurinensis ecclesie subdiaconus subscri-
psi. Ego Gisidph sancte Taurinensis ecclesie aco-
lytus subscripsi. Ego Walfrit sancte Taurinen-
sis ecclesie subdiaconus subscripsi. Ego ....
sancte l\iurinensh ecclesie subdiacoruis subscripsi.

nontcam ;
canonico

cessam, seu mavts

atque Vlciensis ecclesiae praeposilo, uti
Taurinensi , fuisse in
titulunt:

beneficium con-
quae quidcm ec-
clesia diaconia fuissc videlur, qua de rc vide

>

in

Digitized by

Google

«77

TAVRIRliffSIBVS.

chart. Vlciensc charta XXX pag. 38, atque etiam a una cum canonico illo qui
alibi. »,'

XXII. Qriare si quid hac in re coniicere licet-,
dtcerem antiquissiinis temporibus , praepositum ,
archidiaconum , atque archipresby terum , qui, ut
antea pluries dictom est, ih Taurinensi ecclesia
digriitates erant, primicerium pariter, atque canlo-
rem, qut in sadem officia habebant, . suas quoque
iotra Taurinensem urbem habuisse eccksias, quae
cardinales erant. Quare cum diaconia semper fuerit
ecctesid sancti Eusebii, atque in antea cttata charta
aimi 890 legamus eidem subscripsisse Swerardum
.diaconum, atque primicerium, Taurinensis ecclesiae
cardinalem: illi autem Gezonis , quae est dotatio,
atqttd furidatio. abbatiae sancli Solutoris, Ricardtis

11 76

ecclcsiam cardinalem
sancti Maximi m Quincto obtinebat, cardinalis li-
tulo fuisse decoratos in Taurinensi ccclesia , non
vero reliqoos ( etsi non ignorem aliis in ecclesiis
foisse quoque cardinales subdiaconos ) saltem ex
monumentis, quae videre potui: tum eo quod ba-
silicas illas, atque ecclesias intra Taurinensem ci-
vitatem positas (illa divi Maximi-in Quincto excepta)
in beneficium, sive in titulum obtinerent: tum eo
ibrte etiam qnod eorumdem dignttati, atqne officio,
basilicae iflae, aut «coiesiae cardinales • essent ad-
«nexae, adeo ut illis tantum, qui eadem officia., il-
lasque dignitates obtinerent, concederentur , non
*ero aliis.

XXIII. An vero a!ii canonici progressu teroporis

primiceriu3, qui quoque cardinalis erat Tauririensis b e tiam Taurinensis ecclesia cardinales dicti fuerint,

ecclesiae subsoribat, putarem diaconiam saaoti £u>-
sebfi fuisse oiim beneficium Taurinensis .primicerii.
Item cum ecclesia sanctae Mariae, quae augustae
buiof urbis semper primaria parochia fritt, atque
in monumento antea citato antri 997, de quo infra,
dicalur non tantum basilica, sed et diaconia sanctae
Msriae,. cum videam Taorinensem praepositum ca-
pituli saricti Salvatoris in eadem charta anni 890
se dicere Taurinensis ecclesiae diaconum cardinalem
praepositum: in illa autem Gezonis, de qua antea,
Adelprandus praepositus diaconi tantum nomen ha-
beat, non improbabilo forte erit asserere, ex sanctae
Mariae diaconia nomen obtinuisse. Quas autem ec-
eJesias oardiriales archidiaeonus , arebipresbyler ,

ego monumenta non habeo, quibus hoc demonstrem,
quamvis forte non erit improbabile id asserere. Et
revera cardinalem qnoque basilicam fuisse illam
sandorum Simonis, et Iudae certum est, atque
hanc obtinuisse novi anno 1 1 30 Ewerardum cano-
nicnm sancti Salvatoris, prout constat ex charta
quadam illius anni, In qua ipse se inscribit diaco-
num cardinalem basilicae cardinaiis sanctorum Phi-
lippi, et Iacobi, nt constabit ex hac charta alibi
referenda in hoc opere hisce verbis: Etverardus
sanete Taurinensis ecclesie diaconus cardinalis tit.
basitice Curdin* sanctorum Philippi, et Iacobi sttb-
scripsi, estque inter sex alios diaconos primns, qui
eidem chartae subscribat , cuidam nempe donationi

atque panlor haberent, nuno videndtim restat. Et e eo anrio factae a Bosone Taurinensi episcopo ab'

prtmo quidem ex charta supra iam citala anni 95o,
quae cst> donatio quaedam facta ab A. Taurinensis
ecclesiae arcbidjacono canonicis Taurtnensibns sancti
Salvatoris, r de qua infra, coLtigitnr basihcam cnr-
dinalem fuiase pariter illam sancli Marttniarii , in
eadem, utijn atiis etiam sancti Martir iahi xmncu-
patam, ipsariique tunc tenuisse Petrum archipresbyv
tgrtira Taui inensis ecclestae : atque ex eadem quoque
dignoscioaus,- cantorem illam habuisse sanctorum
Philippi, et Iacobii ArchtdiacoOus demum iHatn ob-
tinebat sancti Stephani protomartyris. Non erit in«-
eoogruum chartae.iUuis verba hic recitare, exqtuibus
haec coltiginmsV , nam cum in eadem ipse donet
canonicis Tauriiieristbus quamdam peciam de ierra
coUile, qim habere viso. sum sita prope . . . . ab
ac cwctate Torino ecc. .svhfJAt .coeret ab isttt pecia
de terra iuri mei in de utia parte terra keri ba&T
iice cardinali de sancto Martiridno, qiia tenet Petrus
archipresbyter uic basilicae sancti Salvatoris ,. ei
de tercia alia terra de iure meo, quae est de ,ba*
silica card- de mel diacoma de sancto' Stephano
prototn,art. iuri meus archHiaconaU uius sa/icte
Taurinen. eccksie de dicta basiliia sancti Salvatoris,
et de quarta terra, qua tenet Poncius cantor de
dicta basilica sancti Salvaioris iuri ecclesiae cardim
sancti PhiUppi, et Iacobi, et est per mensura iusta
iugia Xl>- Ita iri citata cbarta Jegitur, quarn alibi
dobimus. Erit igitur ex hactenus dictis forte non
impi-obabUe asserere, dignitatCs atque officia tantutn,

batiae Novaliciensi, alii autem, qui sequunUir dia-
-corii, cardinalis riomen tion assumurit-, in reliquis
autem subscriplionibus sicut et in corpore, charta
illa corrosa est. Porro extitisse alits etiam in eccle-
stis- canonicos diaconos cardinales certnm est : nti
kgere est apttd clariss. Murat. antiq. ital. dissert.
sexagesima, quae est de cardinalibus, ttbi (tom. V
coi. 178 ) euidam Gualterii archiep.- Ravennatis
bullae subscribunt tres diacont cardinales, alque
umts ctiam subdiacon\is , estcpie anni tiaa, alteri
qnOque Gualterii eUam Raven. archiep. Ires quoqne .
subscribunt diaconi cardinales (ibid. col. 180 C),
estque anni 1:172: craibns qriidem aliae quoque addt
possent.

XXIV. Ergo ex ante citatis monumefttis conslat
futsse semper in hac ecclesia canonicos, ct forte
qntdem ex sua inslitntione, numero vigintiquin-
quec idque patet praesertim ex illis subseriptionibus*,
quas dedi supra (ttnm. XX) constat quoque 6x
alia charta inferios danda. Qnare cum in pluribYts
Taurinensium episcoporum monumentis, quae h|c
eongerere possera tot lcgamus eisdem canoriicos
subscripsisse , mihi dicendum videtur , illos tantum
id feci^se, qut tunc chartis illis praesentes ade-
rant, non autem aKos, qui absentes erant, idque
exemplis quoque eonfirmare possem. Porro ex ca-
nonicis illis , uli antea advertebam, sex Crant pres-
byleri, ioliderit diaconi, atque subdiaconi cum duobus
acolylis, ut ex anlea diclis palet. Primutti ex cano-
148

Digitized by

Google

"79

DE EPISCOPIS

1180

nicis presbyteris post illos, qui dignitates, alque a beant ad reficientes suorum corpora in basiUca

officia habebant , obtiriuisse crederem ecclesiam car- domini Salvatoris sita intra urbem Taurinensem ,

dinalem sancti Maximi in Quinto, tum eo, qriod ec- xibi canonica in honore praefati domini Salvatoris

clesia illa, quae ex praecipuis, aut forte omnium est constructa, ut die, noctuque pro nobis, et pro

praecipua erat extra Taurinensem urbem, tum pa- genitoribus .... ad creatorem nostrum effitndant

riter, quod ipse solus extra dignitates , atque officia preces elc. et paulo infra et ideo notum omnibus

oblinentes inter praesbyteres illa in charta anni 890 sit, quod ipsa res, unde prefatum creatorem here-

cardinalis tituhim habeat. Forte etiam primus inter dem cdnstittiimus, ita ordinavimm, ut semper fru-

diaconos cardinalis quoque erat, non -secus ac pri- ctus, et omne debitum, quod ex ea exierit per se

mus subdiaconorum prout ex mdnumento ante ci- sit in horrea eidem canonice, collocatum. Non sit

tato deduci posse videtur (V. num. XX). Et revera comunicatum cum ceteris frugibus, <vel debilis eidem

uti ante notabam, Ewerardus carionicus Taurinens is canonice pertinentibus et inde presbiteri, diaconi,

de ordine diacooorum basilicam sanclorum Simonis, subdiaconi, et acoliti, qui hebdomadam tenuerint,

et Iudae tenebat, uli antea notatum est, eratque edrumque servientes de ea- liabeant usum, et sum-

cardinalis diaconus: quam vero haberet subdiaconus ptum, et refectionem^ sicut se mutuaverint (l. mu-

ego ignoro. '■...:. <b tavermt) de Iiebddmada in hebdomadam ( loc. cit.

XXV. Hoc autem erat canonicorum Taurinensium pag. i i&fc) Ergo non ornnes canonici divinrs officiis,

munus, atque officium, ecclesiae nempe sancti-Sal-
vatoris assistere, atque horis canoriicalibus illa ia
basilica interesse, officium recitare, missas capitu-
lares, aliasque etiam celebrare, eaque praestare, ad
quae ex eorumdem inslitutione tenebantur, tum
diurno, tum nocturno etiam tempore, idque patet
ex iam toties citatis statutis MSS: in verbis sequen-
tibus, ex quibus habemus, quod pfesbyteri gratas
Deo hostias sub memoria passionis domini nostri
Iesu Christi, missas capitulares, ef alia ojfficia, prout
ordini sacerdotali competit, pro.pivis, atque defunctis
(facerent): alii vero circa sacra altaris ministeria,
jiecnon alia divina ojficia diurna pariter, et noctuma

tam diurqis-, quam.nocturnis intererant, sed de heb-
doxnada in hebdomadam tnutabantur tani de presby-
teris, quam de diaconibus, subdiaconibus , atque
acolytis, /eorumdemque ihinistris, ut ex verbis ante
relatis clare deducitnr.

XX VL An yero ipsi officium recitare ' tantum ,
an vero .eliim conere tenerentnr, utrum in totum,
vel in parte; an missam canere semper, an solum
aliquando; ex statutis MSS. clare noh deducitur.
Ex charta tameri anni 95o , quam superins citavi,
luxatissima eqdidem, et cnius partem illam, quam
potui legere inferius describam, clare deduci posse
videtur npri consuevisse illis temporibns canonicos

assisterent, et Deo in his gratum redderent famu- c Salvatoris universuin officium tam diurnum, qttara

noc j urnnm canere, neqne missam semper, quapro-
pter A.\ archilevita sanctae Taurinensis ecclesiae ,
iisdem post suum obitum canonicis sancti Salvatoris
concedebat duas pecias terrae iuris sui, quas ha-
bebab prope Duriamj atque' Padntn/ non mullum
longeia Taurinensi civitate loco dtcto Pmtum epi-
scbpi; hbe tameri adtecto onere, ut ipsi canonict
nocturno tempore matutinum canere semel per heb-
domadam-, necrion missam ad aram sancti Salvatoria
semel quoque per hebdomadam cantare deberent,
atqoe ve8|>eras pm • ipstus anima , alqtie parentum
suorum una cum ministris , et schola cantorum ,
alqae pueris. En iilius donationis tabulas. In nomine
Dei, ei sak<atoris nostri Iesu Christi Hlotarius, et

. nonadecima die mensis
. et ideo ego, qui supra
A. huius sancle Taurmensis ecclesie de basilica
cardin. sancti Stephani protom. , que est de mei
iiiulo volo, et iubeo, ac per ac pagina ordinachnis
nostre confirmq, et iudico, ut duas pecia de terra
coltile iuris mei, quae"abere viso sum, sita prope
.... ab dcr civitate Torino loco dicto Prato de epi-

scopo uid, sancte Taurinensi ecclesie, et nominata
...... coeret ab ista pecia de terra iuris mei in de

una parte terra iuris basi/ice cardin. de sancto Mar-
tiriano, qua tenet Petrus archipresbjter uic basitice
sdricti Salvaioris .... et de tercia alia terra de

iure meo, que est de basilica cardin. de mei dia-
conia de saneto Slephano protomart. iuri meus ar-

latum, idque Cum a principio constitutum fuisse
:dicatur, iam videmus, quae, canonicorum sancti Sal-
vatoris fuerint onera. Verum, utrum omries semper
ab inslitutione sua tenerentur divinis illa in basilica
sancti Salvatoris officiis interesse, hoc ex ipsis ata-
tuiis intejligcre salis non valemus. Mihi tamen hae
super.re primo dicendum esse videtur non diurnis
tanlum, sed et nocturnis officiis ipsos interfuisse,
ut patet ex ante allatis statutorum verbis : necnon
alia divina officia diurna paritep, et noclurna,
ahisque etiam dOcumentis infra referendis. An autem
omnes, et singuli tunc in choro fuerint, mihi asser
rendum est non omnes illis semper adfuisse , sed
illos tantum, qui de hebdomada in hebdomadam
mutabantur. Atque hoc equidem mihi constare vi- d Berengarius reges anno
detur aperte satis ex donattone illa, quam iisdem augustus, indic. Fltl
Taurinensibus canonicis saricti Salvatoris anno 1028
fecerunt Alricus sanctae Astensts ecclesiae episcopns>
una cum fratre suo Magnifredo hnius nomibis II,
atque eiusdem uxorem uxore Berta cointtissa', qua
•ipsis tradiderunt cortem quandam cum capetia, quae
sanctus Dalmacius dicebatur, quae erat in Monle
electo,. quamque clariss. Ten ; aneus edidit (Adelaida
illustrata tom. a a pag. i5a ad i5>j in notis) h6c
pacto: ut sicut se mutuaverint (I. mutaverint). ds
hebdomada in hebdomadam , tam de f>re$byteris , et
diaconibus, quam de suhdiaconibus, et acoljtis, ce*
terisque eorum ministris a Deo sanctificandum , ut
per eorum labprem, sumptum, victualittmqtie ha-

Digitized by

Google

n8i

TAVniKKKSJBVS.

1183

ckid&aconali uius sancte Tawinensis ecclesie de dicta a tllis duedeeim panperibus staria sex vir>L: atque ut

haec omnia suo tempore impkrentur donabat Wai-
terius primicertus ea omnia, que m toeo viUa Ca~
dralio habere videor in comitatu Juriatense ....
ontnia utris mei in campis, et in pratis, campis, et
siJvis, et busculeis, omnia in integrum, eA sunt pre-
dicte rcs iuri mei iugia octuaginla una cura casis
et omnUms rebus ad tpaas pertinentes, vel aspi-
eientes mihi iuste, et legaliter pertinentes in iute-
grurn post meum obitum in eamdem canonicam
domini Satvatoris permaneant, faciendum a parte
dtcte canonice, ut per ordinackmem hac mea statuo
ex frugibus earum iugis, que supra octuaginta ,
que ipse dominus dederit omnibus sex presbyteris,
sex diaconibus, sex subdiaconibus , et duobus aco~

basitica sancti Salvaioris, et da quarta terra, qua
tenet Poncius cantor de dicta basitica sancti Sat-

0

vatoris iuri ecclesie cardm. sancti Phiiippi, et Ie-
cobi, et est per mensura iusta iugia XL, que autem
pecia de terra cattUe de iara meo sic super ut est
.... deceniam post mei excessum in potestate a
canohtcis, qui tempore fuerint de dicta bastiica

sancti Sahtatoris constructa . de ac chntate To-

rino . ita tamen ut ipsi canonici, qui nunc et

in perpetuo in eadem basilica de sancti Sakatoris.
fuerit meiy qui de supra A. archilevHe sancte Tau-
rinensis ecclesie, et de mei parentibus post de mei
decessum semper de semel per hebdomada de nocte
cantent matutmnm, et non recitent — . prout de

moris est, et de die semel etiam per Jwbdontada. b Ijrtis dicte canonice mabitantibus sancti Salvatoris,

missa cantent in dicto altario de sancto Saivatore,
et vespera cantent etiam, et rekquo officio faciant
et eum ministris, et schola de cantorum, et de
pueris pro mei, qui supra A. archSevite, et de mei
paremtibus .<... acta suprascripta civitate Torino
fcL . . i . deert reliquum,

XX VII. Vermm et afia eharta anni 99S coUigi
pos&e videtur matutimim, afcque vesperas a cnuto-
nicis Taurinen&ibus in solemnioribus anni diebus,.
tam die, quam nocturno tempore cantari fuis&e so-
litum. Contanet iUa charta, quae non secus ac afia,
quam supra dedt male luxata fuit, etiam doaationem
quamdam a Walterto sancti Salvatoris canonico

primtceno .

in fine tamen mutiUm suis canomct»

atque archidiacono, preposito, archipre&bjtero, pri-
micerio, et cantore, et reiiquis omnibus canonicis,
qui de supra quicquid voiuerint, dummodo ipsi fa-
ciant mihi semel, atque in omni mense, atque in
sempiterno pro anima mei, et genitoris mei, et ge-
nitrieis mei in basitica sancti Salvatoris , et in ipso
altaria sancti. Salvataris missa cantata, et vesperum,
atque etiam omne qffictitm canonicale, atque intersit
eo archidiacono, praeposito, archipresbjtero, et pri-
micerio, et cantare, et reUqui canonici viginU,
presbjteri, diaconi, subdiaconi, et acolyti duo cum
eisdem inservientibus, et sehala cantorum , et da
pueris, et in nocte cmntent matutino, prout de moris
est in de sokmniaribus in de dieta basilica sanctQ

Taurinensibus sancti Salvatoris, ex qua quidem coo- c Sahatore pro remedio anime mei, et parentum meo-

stat matutinum nocturno tempore altqoando canta- rum ad salute sempiterna .... et in capite defun-

tum fuisse, neque matulinnm taotum, sed et diurao ctionis mei simiUter omni anno pascant pauperes

tempore etiam vesperas, atque oflicuim universum, duodecim, et per unumquemque de ipsis dent panem

prout deduci 'certo posse videUtr ex Ulis verbi» uno, et de caseo libra una, et de vifio staria sex

eiusdem cbartae, atque etiam dtnue qfficiwn. Huiut pro dictis pauperibus in dicta canonica una cum,

autem doaationU causa tenebantur dicti canontci dictis canonicis, eorumque servientes, et schota cattr

omni mense semel, die. tamen ipsis bisoe in tabuiis torum, et mihi missa cantare debeat in dicto altari

non coostituta pro animn ipsius Walterii primicerii, sancti Salvatoris in dicto die in capue annmUs de-

pareutumque suorum in sempiternum missam ca- fectianis mei similiter omni anno, et matuUno ....

nere ad aram sancti Salvatoria, omne quoque ofli- deest reUqunm. Incipit autem Ula cbarta hoc modo.

cinui , atque vesperaa, quibos quidem non una taotum In nontine sancte, et individue Trinitatis Otto ier-

canonicorum pars intei-esae debebat, sed omnes qui-> cius gratia Dei imperator augustus anno impetii

que ibidem recensentur, hoo. modo . nempe archt-> eius tercio, mense decembris, indicione duadecima.

diaconus, praeposiius, archipresbyter, primiceriusV Bgo W alterius sancte Taurinensis ecclesia primp-

et cantor cum refiqub canonicis viginti, sex nempe d cerius de basitica sancti Salvatoris,jSl. bon. memor.,

presbyteria, toiidem dtaoonihus, atque sobdiacooibus^ AnselwerU de ac civitate Taurino , qui visus est

cum duobua acolytis, tx quibus etiam eo temporo
deducUucTaurinensiumcanonioorum numerus: atque
ex iisdem etiam tabulis omnt quoque anno die eius-
dem emortuati debebant, non tantum ad aram sancti
Salvatoris missam canere, et malutimun nocturno
tempore, et reUquum oflicium facere cum omnibus
cauonicis, et eisdem inservientibus una cum schola
cantorum, et de pueris: sed et in eadem canonica
sancti Salvatoris oranes canonict una cum ipsis in-
servientibus, et schola cautorum prandere debebant
in refectorio una cum duodecim pauperibus, atque
unicuique ex iisdem pauperibus unum panem prae-
bere, libram quoque unam de caseo, omnibus vero

lege vwere Langabardorum etc.
XXVIII. Ergo solemnioribus anni dtebus eanouici
Sancti Salvatoris matutinum canebant noclurno tem-
pore , pront constat ex sequentibus verbis iam ante
relatis et in nocte cantent matitiino, prout de moris
est in de solemnioribus (addendum anni diebut),
una cum eisdem inservientibus, et sehola cantorum,
prout colligi posse etiam videtur : solemniores autem
illos dies fuisse prae ceteris Ulos paschatis et pen-
tecostes constabit ex alia charta, de qua mox di-
cemus. Porro qui essent Uli canonicis inservientes,
de quibus tum in charta antecedenti , 'lum quoque
in Ula Alrici episcopi, atque Magnifredi, de qua

14»

Digitized by

Google

i83

DE EPISCOPIS

1 184

iam supra -dicebam , noa secus ac schola cautorum a
hic restat inquirendum. Arbitror igitur canonicis
inservientes ttlos fuisse, qui beneficia obtinebant iri
ecclesia, seu basilica sancti Salvatoris; illos quoque,
qui illa habebant, quae in basilica sanctae Mariae
fundata erant. Et revera aliisex documentis conslat,
quasdam fuisse capellanias in utraque hac ecclesia,
a piis religiosisque viris fundatas, cum onere una
cum canonicis sancti Salvatoris divinis officiis in-
teressendi, eisdemqne ministrandi: atque beneficia-
torum illis in ecclesiis eiistentium etiam statuta MSS.
canonicorum Taurinensium meminerunt variis in
locis. Quae porro essct schola cantorum, quam in
hac ecclesia fuisse ex ante allatis documeutis con-
stat, quae uon tanlum cantoribus, sed et pueris
etiam composita erat, nemo est qui me doceat. Ex- 0
titisse etiam antiquissimis tcmporibus pluribus in
basilicis illanl scholam, res est per se manifesla :
iilius scholae institutorem primum Romae fuisse
sanctum Gregorium magnum plures contendunt: alii
autem Hilarium Papam : quod tamen hac in re cer-
tum esse videtur, cantorum scholam coustituit Gre-
gorius magnus; eidemque datis nonnullis praediis,
duo condidit habitacula, unum sub gradibus basi-
licae sanctorum Apostolorum, alterum vero sub pa-
triarchii Lateranensis domibus, ut nos docet loannes
diaeonus in eiusdem divi Gregorii vita (lib. 2 cap. 6).
In' illa autem schola praeter cantores, fuisse etiam
pueros, qui canerent, variis conslat ex documentis.
Verum quis cantorum scholam, in qua pueri quoque
erant, primus induxerit in basiltcam sancti Salvat
toris Taurinensis civitatis, ego ignoro, etsi illam
hic quoque fuisse tum ex allato monumento anni
998, tum ex mox afferendo anni 997 manifestum
sit, cuique Willielmus quidam anno 997 quomdam
peciam terrae iugerum quadraginta extra Taurinen-
sem civitatem, cum hoc reliquit onere, ut omni
die sancta pasche de die , et nocte canant in de
missa, et de matutinis, et de relujuo officio, in ba-
silica dicti sanctissimi Salvatoris cum canonicis, ac
etiam die pentecoste, et de reUquis die (l. diebus)
solempnibus , in missa, et ofjtcio, et de die, et de
nocte, et cantent de organo una eum pueris, et de>
die, qua cantaverit dicta schola cantorum, et de>
pueris, habeat in canonica sancti Salvatoris prandiq,
et cena cum canonicis, reliqui autem anni diebus d.
stent in canonica , et . . . . deest reliquum. Ex quibiis
quidem verbis deducitur scholam illam cautomm.
una cum pueris, organo etiam lusisse solemnioribus
anni diebus, simut etiam cnm canonicis tum in
missa, tum in officio in eadem basilica sancti Sal-
vatoris cantavisse, atque adeo cum iisdem canonicis
Ulis diebus prandisse, atque coenavisse: manebat
autem schola illa in eadem canonica, ut ex postremis
eiusdem chartae verbis eruitur, ex qua equidem
alia didicissemus, si integra meas in manus perve-
uisset: .incipit autem hoc modo. Jn Christi nomine
tcrcius Otto gracia Dei imperator augustus, anno^
unperii eius primo, calendis augusli, indictione
decima etc. Placuit mihi, qui de supra Willielmus

in Dei nomine dare , sicut et a preseuti dedimus
tibi ad sancta basilica sancti Salvatoris sita infra
ac civiiate Taurino, et schole cantorum, que in ea
esse videatur pecia una de terra mea de • alvio Jkuno
Pado da una parte loco dicto fVanchiilia, cuicoeret
da alia parte terra etiam mea insimul tenente ba-
silica, quae est cardinale de sancta Maria etiam
quoque de ac civitate Taurino: et quoque dedieidenv
sclvole cahtorum alia pecia per mensura legitima
iugiis ambo quadraginta iuris mei, \cui coeret da
una parte Cerra iuris basilice cardin., que est de
sancto Stephano prot. , que basilica cum omni sua
pertinencia pertinere videtur de, et sub regimine,
et potestate arckidiac: eoclesie sanctissimi Saivatoris,
sita infra ac civitate Taurino, ubi dicta sunt schola.
cantorum, et eanonici saneti Salvatoris , et inibi de
inserviente eis extat dicta pecia de terra de foris
ac civitate Taurino loco , dicto .... ( evanuerunt
hic plur-es lineae in originali) ut omni die sancta
pasche etc, uti superius iam notatum est. Atque
ex charta ista deducitur, quod iam antea notabam,
fuisse quoque basilicam cardinalem, eccliesiam san-
ctae Mariae, non secus ac iitam sancti . Slephani
protomartyris , quae, ut in ipsa habetur, etiam tunc
erat sub regimine, Ct potestate archidiac. (lego ar-
chidiaconi) ecclesie sanctissimi Salvatoris.

XXIX. Qui vero olim- primus esset inter cano-
nicos sancti Salvatoris, facite non est definire, utrum
nempe praepositus, an vero archidiaconus. Nam si
vetera docuinenta consulimus, quibus Taurinenses
canonici subscripsernnt, aliqtrando archidiaconus ,
aliquando vero praepositus itlis m subscriptionibus
primum looum habet: in stalutis autem iana citatis
primum locum obtinet praepositus. Praeposito autem
cura animarum ecclesiae parochialis sanctae Mariae,
quae basilica erat, demandata fuit, atque adeo ex
statulis iisdem domum s«am extra claustrum ha-
bebat, proul constabit ex verbis infra recitandis »
statutis iisdem desumtis. Archidiaconi autem officiuui
erat, ut ex eorumdem statutorom rubrica 4 patet
diaconos compellere, atquS subdiaconos cahonicos
mensibus, et diebus statutis ad se parandum, et ser-
viendum in eorum orcunibus presbyiero canonico,
et hebdomadario per se, veh per atium canonicum
diebus dominicis, et fa/seivis -eelebranti, necnon et
aliis diebus, cum missu solemniter celebratur cum
diacono, et subdiacono : item in matutinis singulis,
lectiones, ■homiliasque (.distribaere) legmdas inter
canonicos, prout sibi visum fuerit breves , vel lon-
gas, prout tempus exegerU. Et eo absente archi—
presbjter, vel alius antiquior canonicus, contrafa-
cientis, et inobedientis debita poena puniendo, prout
in capitulo latius declaratur sub rubrica de potestate
praesidentis. Iioc eiusdem fuisse in capituto officium
atque mnnus ex statutis iisdem constat. Verum eum-
dem esse anliquissimum constabit ex infra dicendis
in Rutfo episcopo: eumdem quoque habuisse olim,
atque etiam nunc, in Sturanca valle imisdictioncm,
pluribus ex documenlis palet cum facultale ibidem •
vicarium conslituendi. Otim in Demontis insbni

Digitized by

Google

n85

TAVRINENSIBVS.

1186

eiusdem valiis oppido, pcculiarem domuca; quae
archidiaconi dicebalur, habebat; decimam quoque
de omriibus fere exigebat in Stuvanea valle; quae
nunc ex conventione annuatim numerata pecunia
solvitur. Atque huius iurisdictionis archidiaconalis
in valife Sturanca praeter alia antiquum monumentum
habemus in Vlciensis ecclesiae charlario (charta CCH
pag. 168), donationem nempe ecclesiae sancti Poncii
de Demundo, nt ibi.legitur, factatn a Carolo huius
nominis II Taurinensi episcopo alque ab Oberto-
Taurinensi archidiacono ecclesiae Vleiensi anno
MCLXvni, cui subscribunt Carolus episcopus, et post
eum Ohertus archidiaconus, etpost ipsds Gandulfus
praepositus, Amedens primicerius etc. Quae equidem
donatio aon ; iam specialiter a Carolo episcdpo, atque
ab Oberto ' archidiacono facta fuisset, si ius nullum
Hlam in ecclesiam ( qnae nunc ad archiepiscopale
Tanrmense; seminaiium clericorum una cum adnexis
eidem- bonis spectat) Obertus archidiaconus obti-
nuisset, nti Taurinensis archidiaconus; sed de con-
sensh omniuui Taurinensium canonicdrum , prout in
plurimis- auis .ehartis legitur, quando de aliquibus
rebus aut ecclesiis donationes a Taurinensibus epi-
scopis . ficbant , eadem quoqne illius ecciesiae do-
natio facta fuisse diceretur a Carolo episcopo.
- XXX- Archipresbyteri ofiicium in Taurinensi ec-
clesia erat antiquilus, uti ex iisdem statutis constat
( rubr. 5 ) providere , quod missae per sacerdotes T
et capellanos celebrentur iuxta morem tabulae,ei
statuta super hoo edita; contradictores , et rebelles+
iuxta formam siatutorum poena iusta puniendo. Ad
ipsum quoque spectabat, quod nunc canonici poe->
nitentiarii ofiicium est poenitentes, (ibid.) venientes
ad eum causa confitendi eorwndem peccata, et nia-
xime publica , de civitate et dioecesi Taurinensi,
humiliter audire, et secundum iustum iudicem, et
discretum animarum medieum consulere, Ulosque,
postquam omniiun peccatorum suorum plenariam
confessionem fecerint iuxta gr.atiam sibi datam a
Deo, et auctoritatem in forma ecclesiae, auctoritate
reverendissimi domini episcopi absolvere , iniuncta
primo eisdem pro niod& culpae poenitentia salutarL
Circa vero publicos peccaiores, et maxime, quk
filios proprios oppresserint , agere, et disponere»
secundum canonicas sdnctiones, et prout hacteruw
agi, et disponi in ipsa ecclesia Taurinensi consuevit.
Ita statuta loc. cit.

XXXI. Ad primicerium autem, atque cantorem r
qui, uti antea notavi pluries, in ecclesia Tauri-
nensi ofiicia erant, spectabat ( ex cit. statutis ru-
brica 5) alternaiis septimanis gubernationem, et re-
gimen cJutri (habere) introitus officiorum omnium
inchoando, lectiones perquirendo, et praeparando y
illasque ordinando , et coeremonias , et alia debita
omnia observando, continuando quoque residentiam
in ipsa ecclesia, altenie eorum officia faciendo.
Quicumque autem ipsorum huic slatuto contrave-
nerit ad ordinationcm capituli, seu maioris partis
residentium, dcbite puniatur. Aliorum autem cano-
uicorum, presbylcroruin nempe, diaconorum, sub-

a diaconorum , atque acolytorum ofiioiura erat suas
missas capitutares, mensibus sibi constitutis ceie-
brare, evangelium legere, seu epistolam cantare, et
celebranli deservire, quosque praebenda in ordinibus
sibi assignatis requirebat, unusquisque ipsorumsuas
seplimanas, et per menses sibi'dislribulos incipere,
et finire per se, vel per atium qanonicum tenebatur
etc. Ila ex iisdem statutis rubr. 7.

XXXII. Ptfaesidens demute capituil ille erat
(statula cit. rub. 38 ) qui in ecclesia Taurinensi
primam pdst ponbificalem, dignitatem obtinebat :
ipso autem absente , alius secundum gradum digni-
tatis: <abseqtibus :autem djgnitates obtinentibns, Ca-
nonicus antiquior. fpse autenl, in licitis tamen atque
honestis, omnibns aliis in dicta ecclesia beneficiatis,

b etiam canonicis sanctissimae Trinitatis (de quibus
infra) cum maiore parte capituli, dummodo epi-
scopus uon praevenisset, canonicorum excessus, in
ecclesia vel claustro, vel intra domos canonicorum,
sen ecclesiae praedictae , et circuitu eorum corri-
gere poterat: secus si praevenisset episcopus; tunc
enim ad eum correctio spectabat: cui tamen id
facere non licebat, si praesid,ens iam praevenissct r
qui statutorum inobscrvantes, etiamsi canonici es-
sent capellae sanctissimae Trinitatis, suo arbitrio,
modo debito punire poterat, atque staluta ipsa sub
vihculo iuramenti observari facere tencbatur. Ad
ipsum pariter speclabat capitulum singulis diebus
veheris cuiusque hebdomadae Convocare, aut alia
die per ipsnm constituenda, si ilia impedita fuissel ,

c necnon semel in anno die i5 ianuarii. Vnam quoque
ex duabus tabnlarii clavibus, in quo chartac, alia-
qoe canouicorum Taurinensium documenta custo—
diebanlur, habebat: processiones cum fieri debebant •
indicebat; aliaque etiam , quae in dictis statutis
occurrunt, ipse exequi polerat atque debebat.
- XXXIII. In choro autein constituti Taurinenses
canouici, hoc qui sequitur ordine sedere debebant.
Et pi-imo quidem in dextera eiusdem cbori parle
post episcopum sedebat primo praepositus , indc
archidiaconus , et tertio loco primicerius : subsequC-
bantur inde eadem in dextera parte decem canonici,'
tres nempe in sacerdotio constituti, totidem in dia-
conatu, et tres quoque in subdiaconatu , atque unus'
acolytus: quare in parte dextera terdecim numcra-

d bantur canonici. In sinistra autem chori parle, pri-
mam sedem obtinebat archipresbyler, sequebatur
cantor, post quem, ut in parte dextera, tres quoque
scdebant presbyteri, tres diaconi, totidem snbdia-
coni, alque unus acolytus: quare hac in parte duo-
decim tantum erant canonici. Atque haec omnia ex
sequentibus statutorum iam toties citalorum verbis
eruuntur (rubr. 3): in choro vero constituti (Tau-
rinen. oanonici ) et in tribus dignitatibus , videlicet
praepositura , arckidiaconatu , et primiceriatu post
sedem episcopalem suam teneant: decem vero ca-
nonici, quorum tres in sacerdotio, tres in diaconatu,
et alii tres in subdiacoimtu , et unus reliquus in
acolytalu constituti, sint successive injerius, secun-
dum eorum antiquitatem , non respectu aetatis, sed

Digitized by

Google

1187

DE BPISCOPIS

ti89

secundum iempus teceptionis in fratrem, ei ctmo- a antiquisslma, canonici Taurinenses sacra saa ope-

. 1 T • 1 1. 1 „«. „ 1 ! !« _

nicum, eorum locum teneant , et dexteram partem
ehori. AUam vero sinistram ipsius chori, Ule, quk
fuerii in dignitate archipresbyteratus , et canior ,
primas sedes tenedni, post quos alii decem cano-
nici, in eisdem ordinibus constituti, et secundum
eorum antiquitatem, sedes teneant ordinatim. Ita
statuta loc. cit.

XXXIV. Induebant se ©hm iidem Taurineoses

rabantur, dicti ideo ab eadem, ut ex. plarunis do-
cutnentis constat, canonid sancti Salvataris , ctri ,
ut infra dicetur, adkaerebat iUa sanctae lAariae ,
quae paroehiatis erat, et iUa. sancti Ioannis Baptistae,
quae baptismaiis erat, eo qnod in ea haptisteriuna
esset. Porro sancti Salvatoris ecclesia, ut ex ante
relatis mooumentis constat, aliisque etiam, basUkat
erat, non secus ac aliae tres. Quis Uiam primo»

canoaici, dum in cboro erant aestivo terapore, quod excitaverit, incompertum est: atqne in tlb praeter

a matutinis resurrectionis domini incohabat , super-
pelliceo cum latis manicis teloe albae, et mundae,
habebantque aimutiam de pukhris.grisus, foderatam
variis super spatulaa, non quidem rotundam in ca-
pite, sed cum duobus angutis, eodemque babita

aranesascti Salvatoris, quae maior erat, aha qnoque
altaria fuere superaddka, pront variis ex naonu-
mentis conatat. Istos, autem cauoniccs; qui vigin-
Uquinque semper esae videntur, nunc cnm dnnbns
coatHuLoribus sun* tantnm vigintidua una cum ca-

aestive* tempore, dum in cboro erant, utebantur y b nonico tbeolego, atque poenitentiario: ©flicia, qus
usque ad matulinum festi omnium sanctorunu In
matutinis awtem fesli omnium sanctorura, super
cocta, sive superpelliceo albo cum manicis, vel etaan
siue, cappa magna nigri coloris uoudnebnnt, in an-
teriori parte aperln, in rebquis vero partibws elausa,
cum capucio, sive scapulari magno ante pectus-

antiquitus erant primaceriatm, et cantoratus ,
ia digeitates iam a muito tempore transtenoat ,
qoibus etiam addha est thesaararia, unde sex. smnb
dignitatcs, praepositus nempe, arcbidiaconus, the-
saurarius, archipresbyter, eantor, et primioerios:
pre&byteri suut sex, diacani totideno, - atque isub-
aperto, et variorum pelbbus foderalo, eoque utL diaeoni, et duo. acotyti, quibos, ut ante dieebam,
debebant usque ad matutinum resnrrectionis do- duo aaViunbxc ceadiutores; antiqois temporibus corov
mini. Placet bic quoque dictornm statutorum MSS. munem vitam egtsse in canooica sen daustro eius-
verba recitare, in quibus haec omma extant (rubr. 3 dem doaaioi Salvatoris, pluribus ea docxnnentis
Lnvtio): tempore aestivo incvJtando bt matuiinis. cele- constat, quoram quaedam iam antea citavimus.
brandis die resurrecuonis D, N. I. C. superpeilcceum Erat antem eadem canoniea cnm ciaustro prope
cum largis manicis (habere debeani canoniciy telae ipsam saneti Sahratoris basibcam; quae, ut ia> Henv
mundae , et tdbae, ad designandam. munditiam , riciano dipiomate iam pluries citato babetur amu
quam interius, et exlerius minisiri ecciesiae habere c id4?> erat infra Taurinensem urbem, utque ahis
debent, necnon armutiam de pulduris grisiis,/ode-> ex docunientis patet, prope moenia Taurinensis-
ratam variis super spaiulas, et in capits non ra~
m tundam, sed cum duobus angulis, dum in choro
ad celebranda. divina officia stabunt . . . . in quo
habitu toto tempore aestivo , et usque ad festum
omnium sanctorum utantur. Jn maiutinis vero so-
lemnitatis omnium sanctorum, sitper cocta, sive>
superpelliceo albo, cuai manicis, vel eiiam sine,
cappa magna nigri cohris, in anteriori parte •apeita,
et per reiiquas partes claasa, et cum caputio, sive
scapulari magno ante pectus aperto , foderatoque
pellibus variorum, pro ornatu canonicatus, et di-
gmtatis .... utantur. Nultus autern, de praedictis
(canoukis) habitum huiusntodi in choro exuere,

urbis. Ipsi mraquam regolarem vitam professi sunt r
uti canonici Vtcienses, prout Gabriel Pennotus cre-
didit (histor. canonie. regutarium lib. a cap. a8 )
sed semper vitam, et mores, atque habitum saecu-
larem beati Petri, et non regularem obserraverunt,
uti habetur in cit. statatis MSS. in pmefatione eo-
rumdem. Quo vero tempore communem vitam de-
reliquerint, raihi ignetnm est : etsi credam iam ante
annum 1460, quo Taurmensis capituii statuta re-
formata foerunt eos non amplius in communi vixisse,
atque habitavisse : namque exstatutisnsdem (rubr. 27)
constat propt*ias domos ebs tunc babuisse, quas in-
oolebant, quamm quaedaui in elaustro erant, atiae

aut dimittere, sed cnm ipso habitu de choro rece- £ vero extra ctaastruro, quae quidem omnes rubrica
dere, et in sacristia, aut propria domo, vel alibi, eadem describuntur cum suis cehaerentiis. Atque
dummodo extra ecclesiam deponere teneatur. Et in eodem claustro erat domus archidiaconatus, domus

qui aliter ad chorum accesserit, vel exiverii de
choro sine habitu , poenam quinque solidorum in
datam committendarum incurrat, vel incurrani. Ita
atatuta ioc. cit. Induuntur nunc iidem Taurinenses
canouici rochetto una cum cappa magna violacei
coloris aestivo tempore, hoc est a matutinis resnr-
rectionis domini usque ad matntinum festi omnium
sanctorum, ante pectus serico rubro ornata; hyberno
autem, hoc est a matutinis omnium sanctorum usque
ad illa resurrectionis domini ermelUais peilibus ante
pectus ornata.

XXXV. In sancti Salvatoris ecclesia, equidem

quoque capituh, quae paradisus dicebatur, cum aliis
canonicorum domibus. Extra claustrum vero erat
domus praepositatus, et domus sacristarum ecciesiae
cathedralis, nunc vero roetropolitanae Taurinensis
ecclesiae. Cum vero pro canonicis omnibus totidem
non essent domus, quilibet tx iilis antiqnior in
praebenda, atque canosieatu , decedente ex illis
abquo, qui ex eisdem domibus unam tenuerat, infra
decem dies a tempore vacationis numerandos, eam-
dem a praesidente capituii obtinere poterat, dum~
modo per sex menses continuos resedisset, si vero
novus erat canonicus, dummodo duobus nuaisibus

Digitized by

Google

i« 9

TAVRINENSIBVS.

1190

eadem in ecclesia resedisset. Nullus latnen illas, quae a
ad archidiaconatum, atque praeposituram spectabant,
oplare poterat, nisi qui Taurinensis ecclesiae prae-
- pdsitus fuisset , atque archidiaconus , etiamsi in ec-
clesia illa noh residerent. Ita ex statutis cit. rubr. a6.

XXXVI. Habebat autem Taurinense capitulum
insignem bibliothecam , cuius cataiogum , etsi im-
perfectum in tomi huius appendice dabo, quem
inihi supdrioribus annis vir clariss. Angelus Paulus
Carena communicavit : quod tamen eiusdem biblio-
thecae fatum fuerit, ego ignoro; derelicta enim a
Taurinerisibus canonicis communi vivendo regula ,
quam per varia saecula conservaverant , dispersa
qnoque.ipsa bibliotheca videtur fuisse, quae ad
plura volumina assurgebat, inter quae codices Graeci
plures etiam numerabantur. Illam mihi oiim fun- b
davisse videbatur Riculpbus huiuS ecclesiae prae-
positus, cuius meminit Novaliciense chronicdn (apud
Murat. rer. ItaU tom. II par. 11 col. ^3i ),' dum
de riiigratione Novaliciensitrm monachoruiri loquitur
in Taurinensem urbem Saracenorum causa, a quo
pariter discimus a monachis illis partem quamdam
bibliothecae Novaiiciensis coenobii eidem Riculpho
praeposito fuisse accotnmodatam: en chronici illius
verba ; (coL 7Z0 E)~ veniente ergo abbate Domni-
verto cum monachis suis ( NoValicien.), et cum
cwicta suppellcctilc , et thesaurum enotinem in ci-
vitate Taurinensi , ibique mohasterium aedificantes
eotiscderunt. Erat autem tunc in episcopio Tauri-
nensi episcopus nomine WUUelmus, sub cuius do-
minio ' erat praeposUus' nomine Riculfus. Hic hotis- c
simus satis, et amicus valde fuerat monachorum
supratexatorum. Qui venienles in iam dictam civi-
tatem, non habebant domos, ubi tantos libros, et
tantum. thesdurum cusiodire quivisseni. Commenda-
verunt ergo ipsi monachi ipsum thesaurunt Riculfo
praeposUo, et aliqiud ex ipso thesauro impighora-
verunt, acaipientes amionam, sicuti nws est adve-i
narum, qui in loco. non sertiui. Perturbata vero
terrd prapter metum Saraccnorum, fugientibus mo-
nacJus, rdmansit pars maxima thesauri vum eccle-.
siasticis .libris accommodafi, nec posted recuperati.
Ita loc. 'cit. col. 78 1 A J3; Igitur cum a Riculfi
praepositi libris index ille incipiat, arbitror ego
Riculfum hunc, illum esse, cuius Navalicieuse chro-
nicon allatis verbis loquitur,. atque adeo libros illos, d
quos.ipse a Novaliciensibus monachis comraodato
habuerat, rieque rcstituerat , si non in tolum sallem
iri parle esse eosdem , qui, in catalogo illo recen-
sentur uti libri Riculfi praepositi, a quibus iUe
index exorditur. Subsequunlur in eodem libri domni
Gandulpki episcopi, certe,. ut mihi videtur, Gan-
dulphi Taurinensis «piscopt, qui ab arino ioio
Hsque ad annum io38hanc sedem tenuit: poslremi
deinum ii simt dotnni Oitonis atvhidiaconi , ille
forte, .quem auno 1096, et sequeotibus Taurinen-
sem archkliaconuuv fuisse novimus. Atque in istis
librorum illorura index desinit, qnin triilii sil nolum r
alios ue libcos , an, vero hos lanlum canonieoi uin
Tautinensliun . bibliolheea haberet, etsi ego illiun.

iraperfectum esse dubilem, ut antea dicebam, de-
siderari quoque indicem aliorum, qui in ea erant
praeter illos.

XXXVII. Praeter Taurinenses sancti Solutoris
canonicos , de quibus hactenus dictum est, erant
quoque canonici sunctissimae Trinitalis, illi nempe,
qui capellae sanctissimae Trinitatis inserviebant ,
quaeque, uti ex citatis statutis, aliisque documenlis
patet, erat in ecclesia, seu basiiica baplismali divi
Ioannis Baptistae. Horum institulor, atque /auctor
fuit Sigifridus presbyter, Algisii filius, gente Lan-
gobardus, vir equidem ditissimus, atque religiosisr
simus anno mxxxiv, Gandulpho Taurinensi episcopo
sedenle , prout infra in eodem episcopo dicam , qui-
bus eo anno medietatem corlis Buriadis ( nunc
Buriasco in dioecesi Pineroliensi) dedit, iisdemqne
addidit anno mxxxvi medietatem curtis Villaenovae,
quam tamen obtinere non poterant, nisi post de-
cessum Bertae comitissac Magnifredi II huius no-
minis uxoris, uti in eadem charla expresse legitur.
Ex eoruindem prima institulione praediclo sanclis-
simae Trinitatis altari inservire debebant, divinumque
officiutn facere ibidem pro anima domini Magnifredi
marchionis II , secus cuius pedem ipsius corpus
quiescebat, sive tumulatum erat ( in charta autem
auni hxxxvi iam ante cilata ita legitur : ubi corpus
bonae memoriae Vlrici, qui et Maghifredi mar-
chionis requiescit ) necnon Adalrici sanctae Astensis
ecclesiae episcbpi, qui tameri iuxla clariss. Terra-
neum, (Adelaide illustrata toni. 2 pag. 224) eo
anno vivcbat adhuc , pro anima quoque domirii
Odt^oni sirailiter marchioni, et pro remedio aniinae
Bertac comilissae, quae tunc vere adhnc erat itt
vivis: demum pro antecessoribus tum Beiiae, luin
Oddonis, atque etiam Adalrici episcopi, et aliorum*
ex. illis. Si unds ex iisdem canoriicis graviter deli-
quisset, atque a raaiori aliorum pavte ter correptus
se; emendare noluisset, tunc cum consensu. epi&copi
Taurinensis eiiciendus erat; si autem cx ipsis unus
obiisset, a maiort aliorum parte aller in ieiusdetn
locuin substituendus erat, nullo tamen illius ele-
ctionis causa ab iisdem eligcutibus accepto prelio.

XXXVIII. Haec ex duobus anle citatis charlis,
quae in huius tomi appendice iriler documenta le-
genlur, desumsi, ex quibus etiam conslat, nOn ca-
nonicos, sed presbyteros tanlum capcllae sanclis-
simae Trinilatis ipsos fuissy nnncupatos, elsi postea
nomen canonicorum oblinuerint, variis uli constat
ex monumeutis. In statuiis aulem MSS. canonicorum
sancti Salvaloris - , licet yubrica aa dicantur cdnonici,
atque aliis ctiam locis,. in fine lamen rubricae eius-
dem, appellantur lantum cupellani capellae ,Trini->
tatis. Eisi tamen ab iliis sancti Salvatoris essent
longe diversi, suberaut tamen et ipsi ppaesidenti
capituli sancti Salvatoris, uli iam antea ex statulis
ipsis advertebam. Quare interesse quoque debebant
aut per se,. aut pcr subslitnlos , fesiivitatibus inaio-
ribus, et proccssiouibus genevalibus, quacumque de
causa fierent, uli habetur in stalulis iisdem (rubr,8):
quibiLS processionibus inteirsse etiam mcndicantes^et

Digitized by

Google

DB EPISGOPIS

1193

religiosi quicumque alii, ac monaci nigri, sive a simae Trinitatis, ad cuius pedes certe tumulatum

albi, quantumcumque exemti teneantur, et ad hoc
per praesidentem censuris ecclesiasticis infrascriptis
compelU possint, non obstantibus quibuscumque pri-
vilegiis , sub quacumque verborum forma ipsis Jra-
tribus etiam per sedem apostolicam , quae hic ha-
beaniur pro expressis etc. IIH autem canonici, dum
in sua capella divinum officium celebrabant, tene-
bautur deferre armutias de schirolis , foderatas
panicis schirolorum : qui si contrafecerint , seu alter
ipsorum contrafecerit , suspensus sit ab qfficio ipsius
capellae, et fructuum perceptione, aliis canonicis
ipsius capellae pro rata appUcandorum, donec dictum
kabitum detulerit, uti legitur in citata rubrica 22
statutorum MSS. Etsi tamen isti canonici ab initid

novimus Magnifiedum huius nominis II, prout antea
notabam, cuique inserviebant sea illi presbyteri »
Sigiffrido inslituti, de quibus antea dicti postea
canonici sanctissimae Trinitatis, altaria alia erant,
atque inler ipsa unum divo loanni Baptistae dedi-
catum. Erat quoque m ipsa baptisteriutn equidem
antiquissimum, quodque multo tempore in Tautri-
nensi civilate unicum fiiit, prout constabit ex do-
cumento in appendice tomi .huius referendo, atque
illud aliquo modo describere videtur Paulus diaco-
nus, cum de illo parvo homunculo de familia Gd-
deberti Langobardorum regis loquitur, qui, ut antea
dicebam, Garibaldum interfecit, his verbis: is . . . .
supra sacrum baptisteru fontem conscendens , lae~

6uae fundationis sex tantum essent, uti ex iam ante 6 vaque mami ad se columeUam. tugurii conlinens ,

citata charta anni mxXxiv constat, nunc tamen sunt
duodecim : quorum sex sunt quoque sncerdotes con-
gregattoni, quae in ecclesia corporis Christi instituta
est, addicti. Vtrum illi, vitam comraunem etiam
aiiquando duxerint, mihi ignotum: almutiam nunc
super brachium gestant cinerei coloris.

XXXIX. Atque haec de Taurinensibus canonicis,
quorum statuta antiquissima anno mcccclxviii re-
formata fuerunt, atque a Ludovico ex marchionibus
Romagnani Taurinensi episcopo eodem anno, die
septima octobris approbata, deinde etiam a Paulo II
eo anno, n caL decembris , pontificatus anno v,
confirmata, dicta suiBciant Nunc de vetustissima
illa ecclesia , seu de tribus illis ecclesiis in unam

unde Garibaldus transiturus erat, evaginatum ensetn
sub amictu tenens, cum iuxta eum Garibaldus ve>-
nisset, et pertransiret , ipse elevdto ense annisu,
eumdem in cervicem percussit, caputque pratinus
amputavit. Super quem, qui cum Garibaldo venerant
irruentes, multis eum ictuum vulneribus occiderunt.
Hanc divi Ioannis Baptistae ecclesiam, quae Tau-
rinensts episcopatus caput erat~, nti Gahdulphus
asserit huius sedis episcopus in (undatione abbatiae
Caburrensfs, Gandulphus tpse circa annum toao
reparavit. Id etiam praestitit, quoad omnes hasce
tres ecclesias anno i357 Tbomas a Sabaudia etiam
Taurinensis antistes. Anno demum i^qo Dominicus
a Ruvere civis Taurinensis S. R. E. cardinalis am-

simul coactis, et per parietes tantum divisis, de c pfissimus, atque episcopus Taurinensis, a fuoda-

quibus tum statuta MSS. citata, tum vetera plu-
lima documenta loquuntur, aliqua placet adnotare.
Erant igitur non longe ab huius Taurinensis urbis
moeniis, atque infra ipsam civitatem, uti Henricia-
num diploma pluries citatum habet, tres ecclesiae
tn unam coactae, qoarum una ad laudem summi
Dei, et Salvatoris nostri domini Iesu Christi erat
dedicata, altera vero ad honorem eiusdem piae
matris bealissimae Virginis, tertia demum in ho-
norem divi Ioannis Baptistae. Quod in ecclesia san-
ctissimi Salvatoris Taurinenses canonici sacris assi-
sterent , iam antea dicebam : ecciesia autem sanctae
Mariae erat parochialis, uti antea quoque dictum
est: illa demum sancti Ioannis Baptistac erat ba-

mentis marmoreatn fecit, amplissitnamque, cum
duabus ecclesiis, in quarum una, q«ae subterranea
est, pontificalia, et conciones longo tempore facta
sunt, etsi nunc ea omnta in snperiori fiant.

XL. A sancti Ioannis Baptistae ecclesia, olim
basilica , pluribus ut ex documentis constat , atque
iam antea dictum est , sancti Ioannis episcopus
dicebatur Taurinensis antistes , qui amplissimam
olim dibecesim habebat, quae untversum Auriaten-
sem, atque Taurinensem comitatum complectebatur.
Poito Auriatensis comilatus a Sturia ad Padum
usque fluriorum regem , alque adeo ad Vesulum
monlem protendebatur in montibus: atque a Vcsnlo
monte, atque a Pado Taurinensis comitatus mci-

ptismalis. Atque hanc, uti faraa est, Langobardi , d piebat, qui ad raontem Ctnisium, cotlem Altai eli,

dum etiam dominarentur regionibus, eidem Ioanni
Baptistae dedicaverunt, eo quod eoruradem gentis
praecipuus esset patronus, id(pte, si Pingonio cre-
dimus ( in Augusta pag. 12) ab Agilulpho, atque
Theodolinda Langobardorura regibus anno dcii fa-
ctnm est. Sed quidquid de his sit, ea certe anti-
quissima ecclesia fuit, natnque eiusdem meminit
Paulus diaconus, qui eam quoque basilicnm vocat
{de gestis Langobard. lib. IV cap. III apud MuraU
rer. ital. tom. I pag. ^5 A B), cum de Garibaldi
Taurinensium ducis morte loquitur, illi ab uno ex
Godeberti Langobardorum regis familia illala, cadem
in ecclesia, ad quam oruturus venerat ipso sacra-
tissimo paschali die. tn ipsa pracler altarc sanctis-

atque ad montem Matronae ( Monginwra ) n6que
excurrebat in montibus XTerraneo Adelaide ilhtstr.
tom. I a pag. i65 ad> 172, et tom. 2 pagj a65 ).
In planicie autem a comitatus (dicti postea mar->
chionatus) Eporediensis fiuibus, atque Vercellensis
etiam, necnon Astensis, atque Albensjs excurrebat
usque subtus Tanagrum, ubi Sturia cum illo flumine
miscetur non longe a Cherascht urbe in finibus
Auriatensis, et Bredtilensis' comilatuum : amphssimi
equidem fines , ex qutbus dioecesis eiusdem ampJi-
tudo, quae olim fuerit, manifeste satis colligitur,
quae etiam nltra alpes, atque Cinisium <montem
quoque excurrebat, cum Maurianensem vallem uni-
vcrsam sibi subiectam haberet, eamquea Tauriutnsi

Digitized by

Google

iic,3

dioecesi a GuntratUno Bnrgundionum rege una cnm
SecUsina valiei deWactam fuisse dieeraus irifra in<
Vrticiiio, episcepo. ■Qoare Taurinensis episcop4t in>
Auriatensi comitala plebes ad' minus vigiati nomew
rabat, quarum memortartr veteribnS roembraws phi*
ribits evolutis mihi reperire eofttigit, in Tam iaensi
antem quadraginta cirOiter. Plebaniae autem,' uti
eruditis nolum est, plttres Stbi subiectas habebenfc
ecdesias parochiates, atque oratoria; eti*m : ptebani
autem rion sohtm statuVo anhi ternpdre quaedaro
episcopo persolvebant, sed et ad synodut» ire, atque
m sabbato 1 sancto Taurinum ad sancli ioannts eo-
ciesiam accedere, *liaque etiam' praesfeare tenebantur.

XLI. Ex nmplissima autem irsta dioecesi quyique
iam episcopatris prodiere. Prittjus ille fuit, quj Vr-
sicino episcopo vivente Mauriennae a Guntramno
Burgundioottm rege», circa annum 5^6, vel seqoentem
constitutus fuil, assigneta ilti-non Maurjeima . ; tan^
tnm, atque etris valle, sed et Secusina civitata, cuntf
erusdem valle <etia'm>usq«e ■■ ad' Clusiam. Alten ille
fuit, qui Satudiis anno i5u Margarita de Fuxio
marchionissa de Salupiis instante erectus fUuV, quin~
qnagiritaquiittrac paroeens ■ a Taurinensi dioeoesi
segregatts, decem vero ab Albensi, qnatuor auten»
ab Astendi, -Tertius ille est, quem in Fossanensi
oivitate Carolus Emanuei hoius nominis I Sabaudiae
dus erigcndam curavit aano i5gi, cuicrae assignatae
fuerunt decero Taurinensis dioecesis paroeoiae. Quar-
tus est Pineroliensis , quem Caroltig Emsnriel Sar-*
diniae rex a Benedtcto XIV anno 1 7^9 obtiruit.
Quintus ' demuro; *st Secusinus, aono 1772^ eodem
rege postulante excitatus a Clemente XIV pontifiee
raaximo, ! seeusina valle, atque altts etntm : eidem
assignatis pro dioecesi. Etsi lamen ducentae, etuTtra
paroehtales ecclesiae pro episcopatibus istis r-onsti*
tuendtS a Taiirinensi Cathedra segregatae' fuerintj
amplisKimam tamen etiam nunc dtoecesiin obttnetj,
nam ab oriente ad Astensem',' VerceUensem, atque
Gasalensem usque tractum, a meridie ad Sturiam,
atque ad fines ecclesiae Montisregatis, ab occidente
vero ad sunttbitates usq^e alpium perlingit, qoatuor
<enim parochiales ecclesias in Delphinatu etiatn nunc
tenet, Sfnraneam quoque valtem : universam , quae
•ad Provittciae, atqne Ntcoeni ' comitatus terminos
itsque protenditur : parochiales enim eeclesias du-
'Cetitas circiter adhuc numerat, quarum elenchum
per vioariatus foraneos distribdtum legere quisque
potest in fine synodi eminentissimi cardinalis Ro-
tarii Taurinensis archiepiscopi.

XLII.' Taurinensis episcopus olim a canonicis eli-
'gebatur, aut per Scrutinium, aliquando autem per
compromissum. Eiusdem elecltoni intererat, et qui-
dem in tertia voce Vlciensts praeposilus, ntpbte
canonicus natus Taurinensis ecctestae : adfuit quoque
aliquando Testonensis praepositus, ac Ute etiam
sancti Antonii de Inverso. Qno tempore Taurinensis
civitas Caroltrigis, paruit, ipsum jlli dabant, nunc
vero ab auguslissimis Sardiniae regibuS nominatur.
Fertur plura olim ab imperatoribus in sua dioecesi
ipsum obtinuisse:' ifa ab Ottone «nperatore huius

TAVRINEKSIBVS.

«'94

a nominis III valles Varaitanam, alque Sturaneam
oom Clusialico babuisee una cum locis, quae in
illis vallibus extant: a Conrado Aug«isto Maqria^
nenaein epboopatom uotversum: atque ab atjis alia,
de quibus omnibns dicettar iafra in TaurinensibuS
episeopis : eaque omnia demum Friderieum ; huius
nonainis I imperatorem Carolo hutus noroinis I Tau-r
rinensi bpiscopo coofirmasse anno 1169 suo diplo-.
mkte dato apud castnuat Aucimianum in territorio,
VerceUensi. Huius' Taurinensis episcopatus taxa est
in camerae apostolicae libris floren. 6)87 , ut apud
Vghellum legimus (Ital. sacra tom. IV col. lom J).,
Ad annum usque i5i5 una cnm aliis subalpinae
regienis eique adiacentts episcopis Medtolaneosi ar-
ehiepiscopo suffragatns est: • illo iautem aaao Leo

^ PapaXipsum dixit archiepiscopum/assignatis eidem
comprovinciaiibus epis6opis Eporedieosi,atque Mon-
regalensi: anno autem i5gi Fossanensis additus
fuit. Nestris autem temporibus, praeter Saluciensem,
qnt anno 1728 a Benedicto Papa XIII illi quoque»
est assignatus, superadditi sunt Pineroliensis anoo
1749, Bugeltensis ex- Vercellensibus paroectis, con-
flatus anno 1772, et demum Secnsinus eodem pa-
riter anno.

XLIII. Sunt in Taurinensi provincia eccleslas^ca
abbatiae sequeutes, et primo antiquissima illa san-
ctorum Victoris, atque Constantii, in oppido ViU.
taris sancti Constantii, non ionge a Draconerio ab.
Aciperto II Langobardorum rege erecta , subsequitur
itta sanctorum Petri, atque Andreae apostolerum,

e dicta de Novalicio, sanctae Mariae de Pulcherata,
santti Michaelis de Ctusia, sancti Solntoris, dicta
de Sangaao, sanctae Mariae de Caburro , santi Petri
de SavUiaao, atque- iila olim moniabum sanctae
Mariae de Caramaaia, omnes ordinis saneti Bene-r
dicti. Praetjer istas, erant olim vetustissima abbatta
Sancti Dalmacii martyris de Pedona, qustm Lango^
bardi etiam fundaverant, nunc me^isae episoopai»
Montisregalis ecciesiae unita, vetustissimus quoqub
prioratus de Appamtis, nunc Ppgno a Lothario ^
augusto abbaliae Novaitciensi anno 8a5 concessns,
nunc Samciensi episcopali inensae additus. His ac-
«edunt abbatia Sanctae- Mariae de Staifarda, quae
ad Cistercienses olim spectavit. nunc vero in com+
mendam abiit sanctorum Mauvitti, et Lazari, ilia

^ quoque sanctorum Petri , atque Andreae de Ripajta
eiusdem Cisterciensis ordtnis,: atque demum quae
sancti Iacobi de Sturia dicitur, olim congregationts
valiis Vmbrosae , nunc vero archiepiscopatus Tatrt
rinensis mcnsae unita Vetustissuna quoque praeprir
situra canontcorum regularium ordinis sancti Augw-
?tint de Vlcio , sive de plebe martjrrum , quam
-Cuniberlus Taurinensis episcopus arnio 1060 dotavit^
et cui piurimae oKm suberant Pedemontii, Sabaudiae,
«atque Dalphinatus ecclesiae, Pinerotiensi episcopatui
a Benedicto XIV in illins calhedrae erectione ad-
nexa, cutus charlarium notis iliustratum superio^
ribtts annis viri clariss. Rivautella, atque Berta
publici iuris fecerunt. Illis antem , quas extare adhuc
dipebam, eo qnod istae abbatibus saecuiaribus com-

150

Digitized by

Google

DE EPISCOPIS

1195

mendenlur a gloriosissimo Sardiniae rege, addenda a
etiam est illa Casaenovae, quae olim ad Cistercienses
qhoque spectaviti

XLIV. Nunc coronidis instar quaedam snmmarie
dicenda surit de coenobris virorum, atque monia-
lium, necnon de ecclesiis parochialibus, quae sunt
Taurinensi ih urbe. Et primo quidem quoad reli-
giosorum monasteria primum occurrit illud sancti
Francisci conventualium , non longe ab iiHus reli-
gionis initiis fundatum, fere ih huius urbis medio:
subsequitur aliud eiusdem divi Francisci fratrum
de observantia nuncupatornm ab ecclesiae parochialis,
cui inserviunt nomine sancti Thomae nuncupaii,
huc ex antiquo illorum ooeriobio, quod ad moenia
urbis erat, noh longe a porta dicta Palatina, a
Ludovico de Sabaudia anno 1461 ipsis extructo , b
sub nomine sanctae Mariae Angelorum, atque anno
i544 everso, deducli. Suum quoque habent fratres
minores strictioris observantiae , dictum sanctae
Mariae Angelorum , pene in extrema urbis parte :
atque exlra urbem , trans Padum in colle amoenis-
simo , ubi olim Mallectorum bastita erant, mona-
steriam ilhid incolunt fratres dicti cappucini, qnod
illis extruendum curavit Carolus Emanuel Sabaudiae
dux, huius ndmihis I. Religiosissimi ' autem patres
sancti Dominici suum quoque coenobium incolunt,
equidem antiquissimum, cum ecclesia, atqus officio
sanctissimae inquisitionis. Ecclesiae sahctissimae
virginis vulgo dictae della Consoldta, ubi olim prio-
rattts saricti Andreae ftrit ad Novaliciensem abbattam,
quaradiu ipsa stetit, deinde ad Bremetensem spe- c
ctans, Cistercienses reformati inserviunt. Augisti-
niani autem vetustissimae illi ecclesiae sanctorum
Philippi, atque Iacobi, quae parochia est, atque
uti antea dicebam, erat basilica cardinalis: clerici
autem regulares Barnabitae nuncupati parochialem
sancti Dalmatii habent: haec oiim praepositura erat
ordinis sancti Antonit, a Viennensi abbatia depen-
dens: deinde confratribus de Misericordia huncu-
patis concessa fuit, quam tenuere aliquando: demum
clericis regularibus praedictis data fuit.

Suam ecclesiam beato Iosepho sanctissimae
tirginis sponso nuncupatam tenent clerici regulares
infirmis ministrantes , atque adiacentem domum:
Carmeiitae insigne monasterium obtinent cnm ele-
gantissima ecclesia beato Amedeo Sabaudiae duci d
dedicata, quae est parochialis: Carmelitae excaU
ceati, qui a sancta Theresia hic nnncupantur cum
ecclesia sanctae Theresiae dedicata, non secus ac
Augustiniani excalceati sancli Caroii ecclesiae inser-
vientes suum hon minus ac Carmelitae praedicti
monasterium habent. Divi Eusebii diaconiam, olim
iuris patronatus iliorum de Ruvere, antiquissimis
autem temporibus etiam cardinalem, quae parochiatis
est habent presbyteri oratorii a sancto PhiHppo
Nerio: clerici autem reguiares Theatini appeHati
sancti Laurentii martyris ab Emanuele Philiberto
Sabaudiae duce excitatae insigni basiiicao inserviunt:
presbyteri autem congregationis missionis ad eccie-
siam sanctorum marlyrum Taurinensium , atque

1196

collegium oiim societatis lesu nunc suot translati :
eorumdemque aedes, alque domus, quam antea in-
colafcant in aedem archiepiscopalem, atqne palatium
in parte transut. "Vetustissimum enim Taurinensium
praesulum paJatium nna cum aede sancti Hippoliti,
ut ex antea pluries citatis statutvs Taurinensium
canonicorum sancti Salvatoris consfcat, canonicae
eorumdem canonicorum olim erat adnexum. Neque
omtttendt suht patres redemtionis captivorum, qui
ecclesiam sancti Michaelis, iuris abbatiae saacti
Michaelis de Ciusia, non secus ac ilii sancti Fran-
ctsci de Pauta, ad quorum ecciesiam, quam Chri-
stina a Francia Sabaudiae ducissa extruendam cu-
ravit, regia studiorum universitas, non longe ab
ipsa posita annis singuiis sacris eperatura stato tem-
pore accedit.

Extant quoque in hac urbe plura monialinm
septa. Et primo iiiud occurrit, quod a sancta Pe-
lagia nomen habet non ionge a porta, quae Padi
dicitur: neque ab isto multum distat illud cano-
nissarum Lateranensium a sancta Cruce appellatum,
hnc a veteri monasterio, quod prope ecclesiam iU»m
erat constructum, cui nunc inserviunt confratres
de Misericordia, translatae. Ab ipsis non longe vi-
detur mohasterium sanctissimi Crucifixi, atque aiiud
Sanetissimae AnnuncialioriiS' ord. sanctt Augustini.
Li via autem, qua ad pertam huiusce urbis ktur
vulgo nova nominatur , itlud est, quod a sancta
Maria Magdalena nomen habet, quodque •iim a
Bernardo Castanea Genuerisi cive, Emantteiis Phi-
Kberti Sabaudiae ducis a cohsiliis pro eohversis ad
bonam frugem mulieribus ;fuerat excitatum.

Prope regiiim armamentarium illud oecurrit
visitatiouis beatae Mariae virginis, primum quidem
iiiius ordinis monialium in Italia moaasterium: in
hoc sanctissimi Gebennerisis episcopi Francisci Sa-
lesii, atque eonimdem beatissimae malris sanctae
Franciscae Fremiot de Chantal primitivus spiritus
floret adhuc in dies: huicque vicinum est illud mo-
nialium, quae cappucinae appellantur. In extrema
autem eiegantissimae iliius plateae parte, quae vulgo
sancti Caroli dicitur iiiud est monialium, quae a
sancla Theresia nuncupantur, quarum ecclesiam,
non secus ac iilam Carmelitanonim excalceatorum,
atque maiorem aram ecclesiae sancti Caroli , Au-
guslinianorum painter excalceatorum , Christina a
Francia Sab. ducissa extruendam curavit, ipsfris
autem ecclesiae frontem Maria Ioanna Baptista
Sabaudiae ducissa: Ulam autem sanctae Theresiae
Ioanries Baptista Rotarius S. R. E. cardinalis, atque
archieptscopus Taurinensis. Porro in monasterio
monialium sanctae Theresiae, de quo antea dictum
est, requiescit venerabile corpus sororis Mariae de
Angelis, eiusdem ordinis, de cuius beatificatione
in Romana euria agitur: neque demum praetermit-
tendum est monasterium, quod Clarissae moniales
habent, non longe ab ecclesia sanctae Mariae de
consoiatione.

Parochiales autem ecclesiae, quae tum in au-
gusla urbe, tum in suburbiis numerantur, sunt

Digitized by

Google

n 9 7

TAVRINBNSIBVS.

1198

seqwentes. . Priqaa illa est eeelesiae metropoUtanae a tantum quatuor ( Pingonius in Jugustu pag. 137
numerosissima, nam viginti et ultra miUe animaruin "
curam habet, quaeque a vicario canonici praepositi
ecclesiae metropolitanae Taurinensis, aliis sibi ad-
ditis, regitur. Ilanc sequitur cura regia sub titulo
slinctissimi Cruciuxi, ab illa metrppolitanae separata,
qiaaeque est in regiis aedibus. Tertia illa est, quam
pratoriani moderantur, Yetustissima nempe diaconia
saacti Eusebii, de qua iam antea piuries dictum
est: quart» Ula est sancti Thpmae apostoli fratrum
miaorum observantium sancti Francisci: quinta
sanctorum Processi, ntque Martiniaoi,. sexta sanctae
Mariae diotae de Plaiga, quam oUm C*rmelitae
calceati habebant, nunc vero, , non secus ac ante-
cedens, quae prioratus est, a presbyteris raequla

cit. ediL) sancbssimi nerape nominis Iesu, sancti
Spiritus, sanctissimae Trinitatis, atque sanctaeCruois,
In suburbio autem, ubi abbatia erat sancti S0U1-
toris, confratria quoque jsaocti Donati aderat iam
ab anno laoo, uti ex abbatiae illius documeniis
constat Tres priores perseverant adfcuc . pastrema
tamen confraternitati sauctorum Maurilii, et Lazari
nunc est unila iam a muito tempore. Porro praeter
aote memoratas sunt nunc Taurini etiftm sodaUtia
flagellatorum sequentia : et primp quidem Ulud. saor
ctorum Maoritii, et Lazari, de quo mox dicebam.
in basilica magistrali eisdem sanctis Mauritio, atque
Lazaro dedicata; huic accedit illud saoeti Rochi ,
quod erat olim in subnrbio nd portam Paiatinam,

ribus regilur: septima est sancti Dalmatii cjericorum b nunc vero trauslatum. est illam ad ecciesiam, qnae

regularium, qui Bajnubitae diouolur,., oclava est
beati Amedei Carmelitaruvi. ealceatorom ad hanc
ecclesiam, atque iqonasterium , de quibus» antea
dicfum eit, ab illa sanctae Mariae de Platea ante
nominnta translali, nona illa sanctorum Philippi,
atque laoobi, aotiquissima, de qtta superius pluries
quoque dictum est, et quae pariter cardinalis erat
ab Augustiuianis patribus. moderalur. Demum pres-
byteri saeculares habent illam sancli Rochi, sive
sanctorum Stephani atque Gregorii, quae decima
est, atqae aliam, quae in arce est sanctae Barbarae
nuncupatam, quae est undecima. In suburbio autem
ad portnm Palatinam. (vulgo del Pallone) extat pe-
rochialis ecclesia sanctomm Simeonis, ct Iudae: in

ut antea dictum est, parochialis est snb titulo san-
ctorum Stephani , atque Gregorii : consequitur lum
illud sanoti Ioannis decoUati nuucapatum de Mise-
ricordia, iUa in ecclesia, quae oiim ad moniales
Lateranenses spectavit ; de quibus autea dictum est:
iUud pariter sanctissimi Sudarii ad portam Secusi-
nam, et demum iUud sanctissimae Annunciationis
bealissimae virginis non longe a porta, quae Padi
nuneupatur cum sua ecclesia. Sancti Spiritua sodn-
litium neophitorum curam babet , iUud aulem san-
ctissimae Trinitatis peregrinorum, sanctissimi Sudarii
mentecaptorum , iUud demum sancti Ioannis decol-
lati extremo supplicio damnatis inservit. Neque bis
omittendum sanctissimae Trinitatis ecelesiam , ubi

illo autem, qui ad portam Padi dicitur alia cst sub c sodaUtium est sanclissimae Trinitatis, de qup diotum

titulo sanctorum Marci, et Leonardi ad nominationem
capitnli ecclesiae metropolitanae : utraque autem
ex istis a presbyteris saecularibus moderatur.

Erant olim Taurini abae parochiales ecclesiae,
quae oum antea memoratis uaitae fuerunt, uti illa
sancti Siivestri, ubi et encharistiae sacellum erat,
quod extruendum curaverat piissima Taurinensis
oivitas in tanti miraculi jnetnoriaxn, quod hac eadem
in urbe contigit anno 1 453 , die 6 iunii, de quo,
uti etiam de insigni templo postea erecto ab eadem
illustrissima civitate dicetur alibi : illa pariter sancti
Stephani protomartyris, ubi nunc est seminarium
^clericornm, operis elegantia insigne, cuique suam
bibliothecam legavit, quibusdam additis conditionibus

estf fuisse olim praeposituram dietam, sanclerum
Benedicti, atque Agnetis , iuris quondam abbatiae
Ripaltae, iJlam vero, cui eonfratres sancii Spiritns
inserviunt iuxta plures Dianae fanum fuisse; qua
de re alibi dicetur, eratque olim etiam ecclesia
parochialU. Neque ab ista mnltum distab^t sancti
Ludovici ecclesia, quae oratorianis presbyteris pri-
mum concessa fucrat, quamque ipsi cum ad dia-
coniam sancli Eusebii venerunt, dereliquerunt, plur
rimam eisdem opem praebente revereudissimo Lau-
rentio Scott.o abbate Chezeriensi, regia/; celsitndinis
Sabaudiae. ducis consiliario, alcme ordinis sanctis-
simae Annunciationis magno coeremoniarum magislro.
Xenodochia, quae Pingouii aetate oUm erant

clarissimus prior Iordani, pone quod ilU habitant ^ tria (Pingon. loc. cit.) hospitaie nimirum civitatis,

hospitale equitum Mauritianorum, hospitale lepro-
sorum sancti Lazari extra urbem, nuuc sunt qua-
tuor; et primo quidem illud insigne, quod sancti
Ioannis Baptistae,et civitatis Taurinensis nnncupatur
(Vedi histor. civit. Taurin. tom.Hpag. 6g/5,rioia 80):
alterum vero, quod olim leprosorum dicebatur, atque
Pingonii temporibus, et postea etiam eodem>nomine
audiebat, nunc iili unitum est Mauritianorum equi-
tum, quod Pingonius memorat sub titulo sanctorum
Mauritii et Lazari, cui adhaeret basilica magistrahs
eiusdem ordinis , ante memorata. Tertium est iltud ,
quod charitatis dicilur cquidem amplissimum. Quar-
lum demum est mentecaptorum , cum sua ecdesia,
ubi sodalitium est sanctissimi Sudarii, de quo autea

151

pueri de schola cantorum, cum suisjmagistris, qui
reverendissimo melropoUtanae ecclesiae capituio in-
serviunt in divinis ofBciis : ilia qucque sancti Petri,
dicta de curte ducis, uti et aUa sancti Pauii, ubi
oratoriuin erat sanctissimae crucis , aUa, quae sancta
Agnes dicebatur, alque illa demum sanctorum Si-
meonis et Iudae, qnae ut; antea dictum est, erat
quoque cardinaiis. Ex antiquis . autem documentis
abbatiae sancti Soiutoris constat fuisse olim Taurini
parochiam sancti Thpmae ad portam marmoream:
aiiam quoque fuisse dictam sancti Petri monialium
in quarterio portae novae, iilam autem sancti Gre-
gorii fuisse versus portam Doraneam.

FlageUatorum sodalilia Pingonii aetate erant

Digitized by

Google

"99

DE EPISCOPIS

I200

dictum est. Eiat quoquc xenodochium aliud,, cui
alias fratres sancti Ioannis de Deo inserviebant :
nunc vero, in filiarum conservatorium evasit: atque
j>raeter hoc aliud quoque filiarum extat, dictum de
Providentia, prope coenobium sanctissimae Visita-
tionis, ahud etiam ad boham frugem conversarum
mulierum, uti et filiornm discolorum, et demtim
orphanotrophium, atque mons pietatis.

Praeter plurima sacra lypsana, quae Taurini
piissime coluntur, quaeque singula enumerare non
vacat, prae ceteris tamen commemoranda venit
sacratissima Syndon, qua Redemptor noster de cruce
depositus involvi dignatus est, in augustissimo illo
templo assevcrata, miro opere, atque elegantia,
Sabaudiae ducum pietate, et magnificentia extructo,
quod ecclesiae metropolitanae choro adhaeret. Ibi
praeter sanctissimam Syndonem , quae dolorosis-
simae Ghristi passionis vestigia conspicienda adhuc
exhibet, atque religiosissime custoditur, et colitur,
est etiam sancti Mauritii Thebanae legionis ducis
pars maxima corporis, quam a Valesiis Garolus
Emanuel I Sabaudiae dux transferendam curavit
anno mdxc. In metropolitana autem ecclesia, atque
subtus aram maximam extat corpus sancti Marti-
niani martyris, quod e Romanis cryptis translatum
est: in propria autem ara iliustrissimae Taurinensis
civitatis, sancti Secundi martyris ex eadem Thebana
legione reliquiae asservantur (quae olim in sacrario
erant) in arca argentea in castri speciem efFormata:
sunt quoque eadem in ecclesia aliae plurimae san-
ctorum reliquiae , praeter illas sancti Ioannis prae-
cursoris. In variis autem huiusce urbis ecclesiis
extant plura sanctorum corpora : quare in ecclesia
Sanctorum martyrum, uti nunc nuncupalur, eui
patres congregationis missionis inserviunt, rcquie-
scunt corpora sanctorum martyrnm Solutoris, Ad-
ventoris, atque Octavii ex "Thebana legione, non
secus ac illa sanctorum Goslini abbatis sancti So-
lutoris, atque Iulianae matronae, quae praedictorum
martyrum corpora tumulavit, ut iam antea diceba-
mus, huc a prioratu sancti Andreae, ubi deposita
fuerant, eo Jempore, quo a Gallis sancti Solutoris
abbatia eversa fuit, uti alibi etiam dicetur, translata.
Neque hic memorare vacat sancti Theodori marlyris
corpus, quod basilica magistralis sanctorum Mau-
ritii, et Lazari custodit, atque illud sancti Victoris,
quod in ecclesia est Spiritus sancti, sancti Glementis,
quod in ecclesia sancti Garoli, iilud sancti Victorii
in regia capella, sanctae Felicitatis martyris in ora-
torio sodalitii sanctissimi Sudarii, sancti Iusti mar-
tyris in aede sanctae Theresiae coluntur atque alia
etiam.

Cumque in Taurinensi dioecesi oppida insignia
plura sint, inter quae sequentia apud noslrates ci-
vitatis nomen habent, Moncalerium nempe, quod
ex Testonae ruinis sensim crevit, etsi iam ab anno
io3o staret, Charium quoque, apud Plinium Carrea
Polentia, Savilianum, atque Ripulae, quare civitales
istae omnes canonicorum capitulo decoratae sunl ,
ct priino Monscalerius , scu, ut alii dicunt Monca-

a lerium, praeter regium castrum, insignem quoquC
collegiatam habet, quae a Testona in hanc urbem
migravit : Carium autem suam pariter habet a Gan A
dulpho Taurinensi episcopo fundatam ( qui Testo-
nensis quoque fundator erit) in aede beatae Mariae^
vulgo dicta de la Scala, ubi integra adhuc requie-
scunt corpora sanctorum Iuliani, Basilissae atque
Genesiae, estque Charium, et incolarum frequentia,
et soh ubertate civitatis nomine non indigna: Sa-
vilianum , pturimum nobilium habitaculo, soli uber-
tate, amoenitate, atque vetustissimae abbatiae sub
titulo sancti Petri, ordinis sancti Benedicti, congre-
gationis Cassinensis decoratur, atque in sancli An-
dreae prioratu (qui olim colkgiata ecclesia erat
canonicorum reguiarium primum iuris*sancti Petrt

b de Manzano, postea sancti Andreae de VerceHis,
quae olim abbatiae erant, et de quibus alibi mihi
quoque dicendum erit, nunc autem in commendam
abiit) collegiata extat insignis, quam Laurentius
Cristophorus de Baratatis, eiusdem ecclesiae abbas,
et postea Fossanensis episcopus instituendam cu-»
ravit: Ripulae regio castro, et civium frcquentia,
atque amoenitate, et foecunditate soli commen-
dandae canonicorum coetu pariter decorantur in
vetustissima ecclesia. Cardetlum demum , atque
Corniatum suo quoque canonicorum collegio or-
nantur.

Sunt demum in Taurinensi dioecesi religioso-
rum coenobia 3i, monialium ir, prioratus con-
ventuales 4» ordinis Hierosolymitani commcndae

c etiam 4> cum prioratu Lombardiae, ut vocant,
sancti Antonii Viennensis erant quoque olim 4 >
sanctorum Mauritii, atque Lazari plures, et xeno-
dochia sexdecim. Taurinensis archiepiscopi taxa in
camerae apostoiicae libris, est florenorum 5oo,
atque feuda , quae confert sunt sequentia : Monta-
fiam ncmpe, Montaldum , Pavarolium, Ripamalbam,
Roxanam, Publicias, Sanctenam, Vicuum (fiu in
valie Lancei ), Buriaseum , atque ViUarum Bas-
siarum. ArchiepiscopaU mensae praeter abbatiam
sancti Iacobi, de Sturia dictam, parochiales etiam
sequentes ecclesiae, quae in dioecesi Taurinensi
sunt, perpeluo unitae fuerunt, quaeque per vica-
rios, ut dicitur, amovibiles reguntur: Lancei nempe,
Caburretti, Racconisii, Caburii, Marenarum, Ga-

d dralii, alque Pollencii. Insigne autem Taurineusium
canonicorum ecclesiae metropolitanae capitulum ab
immemorabili cum illo ecclesiae metropolitanae Re-
hemensis unitum est: quae quidem unio superio-
ribus annis renovata fuit

Atque.haec de Taurinensi civitate, ecclesia,
canouicis, dioecesi etc. dicta sufficiant : quaedam
autem alia in operis huius decursu notabuutur.
Nunc de episcopis, atque archiepiscopis huius me-
tropolitanae ecclesiae erit agendum. De his autem
primus aUqua dixit Pingonius, Britius quoque Al-
bensis episcopus, atque ante ipsum Baldessanus
huius ecclesiae metropolitanae canonicus in sua
hisloria ecclesiaslica Pedemontana MS: Baldessa-
num scculus est Frauciscus Augustinus ab Ecclesia

Digitized by

Google

1301

TAVRINENSIBVS

1303

Saluciensis episcopus illo in opere, cui titulus : a historiae Taurinensis, atque alii etiam; ex extra-
S. R. E. cardinalium archiep. etc. cap. III illius neis autem Claudius RobertuS, Yghellus etc. Ego
operis, Thesaurus quoque tn sua historia Tauri- ex ipsis, atque ab antiquis pluribus documentis,
nensis urbis, eiusdemque continuator, atque ad- quae videre licuit, ipsorum nomina atque acta
n^tator Giroldius, et abbas a Labriano tom. II retexam.

TAVRINENSES EPISCOPI.

S. VICTOR

hutus nominis primus

Ad annum 3i3 circiter.

Fuisse Victorem Taurinensem episcopum ante
divum > Maximum vetera monumenta nos docent.
In antiquis enim actis sanctorum martyrum The-
beorum, Solutoris, Adventoris, et Octavii, qui Tau-
rini requiescunt in magnifico templo, quod ad patres
societatis Iesu quondam spectabat, cuique nune
inserviunt presbyteri congregationis missionis, post-
quam dictum est Iulianam matronam divino nutu
sepelisse Ulos in altera parte ciyitatis Taurinensis,
ubi nunc arx' est munitissima, atque ibidem prope
illorum tumulum cellulam sibi oratoriam aedifica-
visse subdilur : quam oratoriam celkdam gloriosis-
simus sanctus Victor, Taurinatis ecclesiae antistes,
ampliori spatio, miro opere, miraque ceteritate,
dignam, decoramque basilicam cum atrio aedificavit,
ubi ad ipsorum sanctorum. martjrrum virtutes uni-
versi provinciarum populi, gloriosissimorum natalem
martyrum celebrantes quotamtis conveniunt, et eorum
beheficiis perfruentes, ac devocionis cultu virtutum
eorum praemia cuncti adepti gratulantur. Ita acta
apud Mombritium in vitis sanctorum. Similia habet
Willieimus, seu Gullielmus Taurinensis antisles, de
quo infra suo loco dicendum erit, in brevi illorum
martyrum historia, quae olim divinis in officiis in
basilica praedictorum martyrum praeserlim legeba-
tur, quaeque quibusdam homilia videtur, ea in parte,
quam Bollandus edidit (acta sanctorum ianuarii
tom.l), verbis sequentibus: ibi etiam (nempe,prope
sepulchrum mart. Solutoris, Adventoris etc.) cel-
tulam desuper, ob eorum memoriam construxit
(luliana) modo mirifico. Nam, et oratorium in
proximo, tempore condidit, ut ibi eorum suffragia,
se invocantibus misertus sit rex aethereus. CeUulam
oratorii, Victor antistes Taurinatis ecclesiae san-
ctissimus, opere mirifico, ac dilatato spatio, dignam
basilicam cum decoratis porticibus, atque additis
composuit dotibus, in qua universae provinciae po-
puli, et monachorum ordo, atque clericorum, necnon,
et viduarum tumultus, honoris culiu natalem eorum,

b exultationis iubilo annue concelebrant. Ita Williel-
mus loco citato.

Ergo ex actis, atque Wiilielmo constat sedisse
Victorem Taurinensem episcopum , qui cellulam
oratoriam , quam Iuiiana Eporrediensis matrona
super sepulchrum martyrum Solutoris, Adverttorisi
et Octavii aedificandam curaverat, amphavit, de-
coramque basilicam fecit, atrio ipsi adiecto, uti
acta habent, seu cum decoratis porticibus, uti apud
Willieimum legimus. Quod autem ante divum Ma-
■ximum ipse fuerit, id quoque, etsi indirecte mihi
deduci posse videtur ex illius divi Maximi sermone,
quem de iisdem sanctis martyribus in eorumdem
basilica ipse habuit, quique ita incipit: cum omnium
sanctorum martjrum, fratres etc. (Vid. tom. II

c opp. sancti Leonis magni edit. Poletti amu
p. 161.) Ex illo enim evidenter constat eetlulam
illam, quam Iuliana construxerat, dum ipse Maximus
viveret iam fuisse auctam : namque ad eamdem
frequentes conveniebant populi miraculorum causa :
cernimus enim (ita inquit divus Maximus loc. cit.)
ab iis (sanctis nempe illis martyribus) frequenter
obsessos ab immundissimis doemonibus homines lib&-
rari : ita ut caelesti medicina , et captiva anima de
diaboli laqueis eruatur, et ipse diabolus, vinculis
igneis attigatus producatur de sua captivitate ca-
ptivus. Vt qui praedam paullo ante coeperat, ipse
subdatur in praedam. Haec, et alia potiora mira-
biUa per sanctos fieri, omnibus notum est. Tauri-
nensium quoque cadavcra, uti ibtdem sanctus Ma-

d ximus nos docet prope eorumdem martyrum corpora
tumulabantur : en illius verba : nam ideo hoe a
maioribus provisum est, ut sanctorum ossibus noslra
corpora sociemus, ut dum illos Christus iUuminat,
a nobis tenebrarum caligo diffiigiat. Cum sanctis
ergo martjrribus quiescentes evadimus inferni tene-
bras, eorum propriis meritis, attamen consocii san<-
ctitate. Ergo si miraculorum causa illam ad bastlicam
obsessi , ut liberarentur, veniebant, si Taurinensium
cadavera sanctorum martyrum corporibus soeiaban-
tur, prout a maioribus provisum fuerat, cellula
oratoria Iulianae iam adaucta fuerat, non divi Ma-
ximi tantum temporibus, sed et ante. Non igitur
improbabile erit asserere anle divum Maximum
sedisse Victorem huius nominis I , qui cellulam

Digitized by

■

Google

iao3

Iulianae ampliaverit, decoramque basilicam fecexit a Adventoris, atque Oglavii tumuIuHJ, fuisse IskM*

adiecto atrio, atque fprte etiam majorum consilio
iusserit, ut Taurioensium cadayera .sanetorum ossi-
bus iHa in basijuca. sociarentur. Vnde contra claris-
simum Papebrochium Gallitia hoster recte asseruisse
videtur, atque demonstrasse (Vita di san Massimo
prima ediz. pag. i3(), e seg., ed atti dei santi
tom. 2 pag. 5a) admittendum esse Victorem Tau-
rinensem episcopum ante divum Maximum ab illo
omnino diversum, qui eumdem subsecutus est.

Verum quo anno sanctus Viclor Jmiusce nominis
primus sedere coeperit, mihi ignotum est. Pingo-
nius in catalogo Taurinensium episcoporum ( in
Augusta pag. 1 aa secundae Taurinen. editionis )
illum anno 3io statuit, eumdemque sequuntur tum

Francjscus Augustinus ab Eeclesia .( hist. chronol. b clementia cogitatu adinvenit celeri , ut ad alteram
pag. 61 ), tum Vghellus etiam in episcopjs Tauri- partem urbis, quasi ad arcem australem dignis

venerationibus transferret. Quod cum fecisset, in
quodam labello, cum prona reverentia beatorum
corporum recondidit. Ita WHbelmas loc. cit. Ex
quibus patet, lum actorum scriptorem, tum Wii-
lelraum ignoravisse prope Isidis fanum beatissimos
illos martyres fnisse a Iuliaaa sepultos. His quoque
accedit, prout antea dioebam, eum actuum illorum
auctore , equidem antiquissimo , atqne Wjllielmo,

fanum. Acta enim illa, dequibus iain ante dicebadi,
asserunt quidem a Iuliana matrona sanctorum Mlo-
rum corpora extra Taurinensem ui"bem> sive ad
australem partem ipsius uibis, uti habet Wil|ieinsu*
etiam ante citatus, translata fuisse, atque ibidem
sepulta, numquam tamen Isidis fanum, quod ibi
aliquod esset, memorant : quorum sacratissima mem-
bra (Adventoris nempe, et Octavii) cum omni ve-
nerationi suo pari (Solutori) coniungens, supema
sibi Unperante maiestate , in alteram partem trans-
tulit civitatis, et illic Dei nutu sepelivit. Ita acta.
Willielmus autem ita habet. Expleta oratione cepit
cogitare ( Iuliana ) ubi, et qualiter sacra membra
dignae sepulturae traderet, quae donante divina

aensibus (Italiae sacrae tonii IV ool. 1 93 1) citato
PiqgQuip. Ipse tamen Franciscus Augusfinus ab Ec*-
clesja (jloc. cit. pag. 4o4 erratis) atque Vghellus
etiam (loc. clt.) Victorem p'imum,cum secundo a
Pingpnio confusum fuisse suspioantur, eo. quod alr
tqrius Victoris, qui post Maximum successit ipse
non memi.nerit. Ast primum a seoundp esse diver-
sum iam antea demonstrabatn. Mihi eo temporp,

quo eumdem : Pingonius statuit, et, cum illo alii qui anno '930 vivebat,- oratoriara ceUtdain, quam

etiam, adhuc sedisse non videtur, eo quod perser Juliana erfcxerat, ampliasse tanlura Victorem Tau-

cutio in chrjstianos ferveret adhuc eo tempore, quae rinensera episcopupi adiecto porticu, quin et Isidis

quidem pn»Q tantum 3ia exeimte e£ Constantinj praecipui Taurinensium numinis templum hio me-

magni Jege, quam pro ecclesia dedit, ut pmnibus moretur ab utrisque, prout ex aotea eorumdem

liotura est, cessavit : arbitror ergo post annum 3ia <? relajbts verbi$ coustat. Ergo, neque Isidis fanum a

fuisse Victorem I Taurinensem episcopum. . Sed de Taurinensibus, prout dijyt Piogonius sanjoto Solu-

hjs ajias. lori dedicatum fuit : neque a divo Viictbre , »ti

Quid porro, dum episcopus esset ipse egerit, cum JFerrerius scripsjt eversom ex eiusdem ruini», ipsius

eiusdem acta non habeamus , igooralur. Carolus Hya- • sumtibus sanctorujn martyrum ejtcjtata est basiLica ;

cinlhus Ferrcrius e societate Iesu, qui anno 1693 neque demum, uti Gallitia asseruit, ab eodem san-r

Taurini vitam italico idiomate edidit sanctormn
martyrum Solutoris, Adyentoris, et Octavii (cap. V
pag.rj^) scripsit eumdem Isidis fanum, quod prope
eoruradem martyrum tumulum erat, evertisse, sub-
ditque (pag. 7 5) propriis suis sumtibus ex eiusdem
ruinis aniplam , mugnincamque iisdem dedicavisse
bagilifam. Gallitia (Atti de 1 santi tom. 1 pag. 347)

ctissimo episcopo, Ulud idem fanum iam pluries
pominatum, lulianae oraterio proximum, sancto
Solutori dedicatum est, sed oratoria tantum cellula,
quam Iuiiana extruendam curaverat, ab ipso fuit
aiupliata. Atque ex allatis monumenlis confulalur
etiam clarissimus SalueieUsis episcopUs , qui in hi-
storia chronologica, ubi de abbatia sancti Solutoris

illum, non tantum Iulianae oratorium auxisse nos agit (cap. XXIII pag. 346) scripsit, quod sanctus
docet, sed et Isidis templum, quod oratorio illi Splutpr*a Iuliana matrona in aedicula extra muros,
proximum erat, rite dedicavisse. Pingonius autem '4 olim Isidi sacra, una cum sociis cpnditur. Ilaec

(in Aug. pag. 8 ciu edit.) ita scribit. Anno Christi
cccxxxv edicto Constantini idolorum fana his, qui
Christo tacra facerent addicuntur. Hiiic Tqurinenses
commutalis idolorum nominibus, Christo, et eius
sanctis iemplq dicarunt. Hinc fanum Isidis divo
Solutori, fqnum Dianae divo Silvestro sacratur ,
sicque de ceteris , de quibus non ita constat , citatis
in margjne divq Hieronjmo in supplem. , Paulo dia-
cono lib. 12 et ex marmorum eo loci inventorum
coniectura,

Verqm illis praetermissis, quae hic Pingonius as-
serit, cum ego illa marmora non vidcrim ab ipse
citata, vetera monumenta , quae novi, certe uon
assemnt, prope sanctorum martyrum Soluloris ,

inde Solutoris nomine nuncupata , eidemque dicata ,
per Victorem tunc temporis Taurinensem antistitem,
amplioribus aedificiis qdaucta etc. Ex ipsis eniw
actjs, atque Williehno, quorum verba aute refere-
bam, nulto inodo constat sanctos iljos martyres in
aedicula extra muros ol(m Isidi sqcra fuisse SCt
pultos. Si quae aJia sint his vetnstiora monumenta^
quae ab Eeclesia ipse viderit, ego ignoro.

Vtrum vero divus Victor Dianae fanum sancto
Silvestro. Romano pontiGci dedicaverit, prout scri-r
ptores nostri aptea citati dicunt, praeter illos, nemo
cst, qui rae doceat, aiiquibus allatis monumentis,
quae id probenl. Etsi enim concedam Piogouio tem-
plum Spiritus sancli, prout nunc dicilur, fuisse

Digitized by

Google

i3o5

TAVRIREFISIBVS.

1306

olim.Dianae famrai, alque in illo invenla esse mar-
mora, quae de Dianae fano loquerenlur, ex hoc
conciudi non posse videtur, templum iUud a divo
Viclore prirao: Taurinengium antistite ; sancto ,SUve- :
stro fuisse: nonsftcratnral. Neque id probat inscriptio'
illa, quae «tiam.iunc in eiusdem-prospectu legUur,
quaequevest Jbonuswodir. .

w ■ ■

, DIANAEvOLIM^ FROFANAM AEDEM

QVAM,*D: VIGTQR
TAVRINENSIVM PRIMVS ANTISTES
D. SYLVESTRO REGENS MORTUO
RITE EXPIATAM DiCAVIT
SOCIETAS SPIRITVS SANCTI
DIYINO AMORI IAM SACRAM
MACjNIFIGE RESTAVRABAT
ANNO MDXCTV. ,

Inscriptio etenim istft receos nimis est, ut id cona-
probare queat. Atque haec sunt, quae de Victore-,
huius noroiuis I Taurinensi episcopo inveni veteri-
bus in documentis. Quo autem anne tpse; defunctus
sit, nemo est qai' me doce*d: forte :ad anuum, 35o:
pervenit, atque Tauriuensis • sedes usque ad diyum
Maximum huiusce nominis I vacav/isse yidetur, cum
nullius usque ad Maximum I Taurinensis episcnpi,
memovia extet.

S t MAXIMUS

. ... ■ ' • * \ \
. huius nomiuis primus

Ad annum 3^5 cU'cjUer.

Sanctus Maximus patria fuit Verc^Ujnsis^, atque
ibidem ante annutn 35o natus videtur , alque ipsura,
civem fuisse Vercellensem, ibidemque natmn con-
stat apertissime ex sermonibns, quos ipse primum
Vercellis habuit in laudera divi Eusebii, eiusdem
urbis episcopi. Ipse enim cum de illa urbeJoquitur,
eamdem non se$us ac Verpellenses cives, qui illum
tunc concionantem audiebant, suam. quoque urbem
esse dicit. Patet id tum ex illis yeTbis, ubi de mi 7
rabili eiusdem Eusebii in Vercellensem episcopura
dectione loqnens serwone VII de sancto pusebio,
asserit eumdem concordaotjbns repenle populorum
votis fuisse electum ;, utsacerdos phristi, et pater
NOSTRAE Jierei cwUatis . (in cit. edU. opp. sancU
Leonis tom, a pag. i56i) tum ex illis etiam, quae
ipse habet, cnm de Eusebio eodem in exilium a
Constantio augusto relegato hisce verbis hac NOSTRA
raptus ex wbe (VERCELLENSI) in exilium du-
cUur (serm. VIII loc. cU. ppg. i56 infin.) Ergo
si Vercellas su<im quoque urbem esse dixit, Ver-
cellensis quoque Maximus dicendus est. Verum ipse
Vercellas non tantum suam urbem esse dicit, sed
scmetipsum eatlem in urbe quoque natum esse as-
serit, atque generalum, sermone VII citato de sancto
Eusebio, ubi de eodem loquens inter cetera etiam

a sequentia legimus (in cU. edU.pag. i56) quem ipse
(Eusebius) in ecclesia sua [VerceUensi) natum, et
generatum spirUualis uberis vUali luce nutrivU.
Atque haec omnia , quae sequuntur verba, amplius
confirmant, fuisse nempe illum Vercellensem civem,
quibus.singularem, quo Vercpllenses eumdem pro-
secuti sunt amorem praedicat: aflectionis vestrae
ab incunabutis admodum meis. probata dUectio. Ibid.

Porrp divum Maximum esse Vercellensem, ille
vidit etiam qvji Ambrosianae insigois bibliothecae
qodicem vetustissimum,.,quem clarissimus Mabillo-
nius laudavit (musaei Ital. tom. i par. a num. III
praefat. in fiomU. Xfl \ quas ipse edidit) atque do-
ctissimusMuratoriusprjnms edidj t (tom. IV anecdot.),
a,tque ex ipso alji, uti. GaUandius (bibl. sanctorum

£ patrum tom. IX) scripsit : ex iis, quae leguntur,
tum sermpne VHI, de beato Eus^bjo (in cU. edU.
PoUetti pffg. \$$y est et per beatum Eusebium do-
mestwae gpatulqtipnis; propria, peculiarisque lae-
titia: in margine scriptor ille. d,e suo addidit nota,
quod .isfe I^erceli^uis est.l.dem quoque subiunxit
verbis, 'iilis .eiusdem sermonjs quae . sunt huiusmpdi :
hic igUur, ut paterna relatip nqs dpcet, hac nostrq
r.aptus, ex urbe etc. Sermone demum nono (in cU.
Polletti edU- pag. i56), ubi haec leguntur eiusdem
initio : quamquam , dilectissimi fratres, beati patris
nosfiti- summi sacerdotis, et cqnfessoris Eusebii in-
dignus sim fuus : in margone adnotavit : Vercel^L-
num ■se.MSQ l q$tendit. r . ; ',, ; , . ; . . „....*, ;
: Ergo. diyns Maximus, neque, natione Hetruscus,

■j e^> ut post Novalicien6,em monachum i ( quera cla-
fissimus Papebrochius- iam in parte ,edidi,t jn yitis
fan^tQrum iunii tom. V pag,, 5o x q^uique yaria se
a quodam divi Petri Damiani sermone acpepisse
dicit,. quem in edi^js eiusdem auctpris frustra quae-
ras ) auctores npstri hactenus senserunt, qups omnes
hic enumerare longum . essetj neque Taurinei^sis ,
uti quidam apud Galiitiam credunj; (.vUa di, san
Mftfsimo prima qdiz. pag. i ag - , 1 3 1 , ed att{ de' santi
tom^ II pag. 46,, e 47.) S?d, Vercellensis, quqd fp^
primum dmnium cpniectalus est idem. ciaiissirmi^
Moratorius (praefat, tam. IV anecdqt,), idque etiam
eommemoravit Gallitia (vUa di v ,san Mnssimq pag t .
J33 - .1.39, ed atti de\sqnli pag? 43 r 4^), etsi. i4
satis non comprobaverit. Verum npn yerceiiensis

j tantum divus est Maximus, u^j ; iam antea dempn-
sUalum est, sed .pt, ab eodero Eusehio t non yero
ab eiusdem discipulis in ecplesia VerctJlensi spiri-
iualiter fuit enutritus. Et, revera sanctissimus idem
antistes et Eusebium patrem suum, et semetipsum
eiusdem filium nuncupat variis eorumdem sermopum
in locis: unde. sermonem II dp sancto Eusebio (in
cU, edit. pag, . i55.). ita exordi,tur : dum ad obsequia
venerandae recqrdationis CQMMVNIS PATRIS NO-
STRI Eusebu, cqnfessiqnis eius honore cqncurri-
mus.etc,: sermonem V ita incipit: quamquam, di-
lectissimifratres, beati PATRIS NOSTRI summi
sacerdotis , et % confessqris Eusebii. indignus sim
FILIVS, et minimus servus, insigjubus tarnen me-
rUis, ac vivtutibus, vel exigiuim dependo pro viribus

Digitized by

Google

DE EPISCOMS'

seivitulem ( in cit. edit. pag. i56). Mem qttoque a quae de c<m«iata «odem ipse Mmiotus recitat: illa
fepetit iri bomilia priiAA de saocto Ensetio, quae
fam Cral ttt antiquis enisdem operum editfonibus
fin cit. autem edit. pag. 3f*5 > atque in seeunda
etiam (in cit. edtt. pag. »6) in quibus eum plu-
ries sub PATTRIS NOSTRI nomine commemorat,
ih iisdeih videhda, *qae legenda.

Yerum divum Eusebhtm nori sutim' patrem soram--
modo nuncupatj seqw*, erasdem filinra, setf et se
ipsius nutritiutri esse dicit. €ktra suhfc haee super
re illa; qdae sermoher V de< sahcto Eusebiofpaulkv
post iiwtuxm slb eodem dicta fegtmus : ham cuttt
ahtea prdemisteset sc<Eusebii imlignum filium, mi-
hiratimque servumihsfignibns tamch eiusdem merifra,
✓et exiguaftr deperfcfere prO"viribus servituifem, qwairt

enim, quee itt ipsp fiebant, Eusebia praecedeute ,.
accurate adeo describft, ut 'ex nsdem , quae ipse
refert, faciii negotio dignoscamus virum, <gui Euse-
bib vivewte* una cum iltp ifiidera fnferit/atqtte egerit,
quae ipse commemorat. Patet kt ex : seqacnptibus
sermonis V iara ante citati, verbwr quatartut in ilta
sanctissima societate vivendi, invicem sibi essent
conversatibnis- siiae iuifices e% cuModhs* EtfJxim alter
altevius humilitatem ptdefet*t, oontinentiam stupet,
suspicil castitdtem, patieiitiam laudat , miserantis
animi praedtbat honkaiem r teuinia, vigitasque mi-
ratur, omnes- abomnfous dtscerent, quod in se sin-
guli non h&bebdnl. Quae eum Ua' essent, in uni-
versorum ■iamen pectora bonorum omhium plenitudo

qujfdeni ipse iu cdeiestibns degetts, etsi non requi- h magni eius Eusebii ctefonte manahai, <pJo itafiebat,
r"eret, ipsd tameh sui memor, nfempe quod 1 ipslus-
fifius esset, et servus ingerebat, qttdd debebat, subdit:
qubd quidem itla quam maxime confidentia audeo,
quia non dubito ettfn,' quamvis a fiie huniilia , et
paYVd dicahtur , famuli ; ac ntttrliii sui sehnonem,
hbn eXdminantis iiuticio , sed dSigentis ttffectione"
pensare. Atque ideo ornni cum gaudt& obsequiivm
putri, officium sacerdoti, honorem dejerimiiy «ote-
fessori etc. (Ioc. cit. pag. i56 ex sermone, quiin-
dipit : quamquam diledtissimi frutres, etc. ) Idqute
etiam dixerat sermone III de eodem beato Euscbio,
qni incipit: licet me fratres etd. , iaw» anie eitato>
verbis superius iam allatis, quae hie 'repetdre rioh
erft incongruum: cui (Eusebid) qttamtis a toe esci-

ut dum in divina praecepta ~exemplis se mutuis ex-
citant, in diversorio illo, non tam hominum con-
gregatib esset, quani vtrtutum. Cumque post soum
ab exilio reditum , lnonasticam , quaih in, Orientc
regulath' vtderat in consacerdotum iilud cdleghtm ,
nti iiiud d(vus< Maximus nomroat ^erbis modb re-
ferendis, Eusebius ind^ixisset, illam ila idem Ma-
iimns describit- serm. I de sanclo Easebio num. 4-
Nam, itt eeteru tdceam, iilud quam admiPbbile est,
quod iw kac saneta eeclesia (Vercellensiy eosdem
monachos instituit esse , quos clericos, atquie iisdem
penetralibus sacerdotalia ofjicia contineri, quibus et
singularis castimonia conservatur, ut esset in ipsis
vii'is contemtus rerum,' et accuratio levitarum. Vt

gtxd, 'et patvh dicantur , placitura non dubito, ■quae' c si videres monasterii lectulos, instar orientalis pro-

dicdniur ab eb, quetn ipse in eeclesia sud <hdtum,
kt getteraitm spirUalis uberis- viiali hnce HtUrivit
0<x cte pag. i56. ) 1 : ■•■>' . ,;

"Ergb a magno Eusebio, qheni ipse Masjmus ttl
parcntem memorat, atque uti filius , famhkiS,' : atqoe
nutritias Teneratur spiritualis uberis vitali luce nu«
tritus fuit, rion- vero 'ab eiosdem disciphlls^ qnem-
admodum -Verba ilht intei^pretanda esse contendit
Gatlitia {vita di s. Massimb prima ediz. pag- 124,
ed atti de' santi tom. 2 pag. 44? ^.) ~Ex quidem
in : itisigni tlkj. clericorum collegio, quod ipse statim,
ac ^(ercellettseni moderatums ecclestam venit ibideiri
cOngrCgandam curaverat. Et revera tnnc id prae^
stitisse Eusebium, non vcro eo tempore, quo ab

positi iudicaret? si ■ de^otiohem eierici perspiceres ,
angelici ordinis observatione gauderet. Sermone III
dcmum de sancto Ensebio, panHo post medium ita
habet: hic (Eusebius) docuit intra unius diversorii
'geptum; nmrios cohdbitantium mores in unam coire
boncordtdm , ■ tantaque apud illum fiiil mensura, et
dis/cipiina vivendi, ut quotidiano adcrescente pro-
fectuy hdbitaculnm illud, non idm diversorum con-
gregatio elericorum, sed consacerdbtum dollegium
videretur . . .' . erat enim in omnibus tanto principe
praeccdehte spirilimlium officiorum indefessa sedw-
litas , paivimoniae , s&brietatisque sanitas, ckdritatis
dulcedo , ] cuslodia castitalis. Ex sermone lievt me
fratres elc. '(p. 1 56, 157 ). Hisque demnm accedit

elilio lufiano apOstata ita iubente, suam ad eccle- d nuflibi tnefius a divo Eusebio divum Maximutn edcf-
siam rediit, oti magnus Baronitts ctetfidit , docet
iios i&pertissime idem divus Maximus (sermbne V
de sancto Eusebio, loc. attte cet.) his verbis. Hie
itaque ( Eusebius); cum in hac urbe Vercellensi,
dispensdnle Deo , summi gradum pbntificis susce-
pisset; ut Uhiversb cieto suo spiritualium institu*
tionum specuhtm se' coeleste prkeberel, bmnes iuos
(clerieos) secum intra unius septum habitaculi con-
gregavit; ut quorum eral unum, atque indmsum
in reUgione prbpositum; fieret vHa, <vitusque com^
munis (loc. cit. pag. t56.)

Atque divnm Masimum una cum reliquts clericis,
qttos Eusebitts Hlo in collegio instituebat, • fuisse
quoque educalum , ea mihi demonslrare videntur ,

Ceri potuisse, nisi illa in dericoram congregatione,
ubi tbt exempla virtutum erant, quemadmodum
locis arite relatis i|>semet Maximus nos docet.

Nuuc quo tempore ab eodem Eusebio in clerr-
fcorum Vercellensium insigni coHegio fiierit institntus
Videndum est. Arbitror ego evenisse id post ipsius
Eusebii ab exilio reditutn, qui equidem, ut apud
*omnes constat, futt anno 36a. Et revera hic ad>-
"Vertere non erit incongru«m, quod cum divus Ma-
ximus illis de rebus loquitur, quae ad Eusebium
speckant, iis in sermonibus, qnos ipse de illo liabuit,
quasque ipse non vidit, ad palernam, ut ipse dicit,
relationem rccurrit, aut ad eiusdem Eusebii soripta.
Hinc esl , qtiod cum de einsdem electione ad Ver-

Digitized by

Google

1309

TAVRINJ5JVSIBVS.

1210

, cel^ensem cathedram sermpnem habet, quam quidem a opp. sancti Ambtosii sermbne 16 de sanctis edit.

noscere jpse nou ppluit, eo quod puer, mea sen-
tentia, adhuc esset (eleclus eni.m fuit Eusebius in
Vercellensem antistitem, aut auno 35o, aut 35a,
prout alibi . cxaminandum erit ) . ita Joquitur : hic
(Eysebius ) namque est, de quq tanta fuit divini
.praepogqtiva iudicu, ,ut , sicvt relatio fidelivh
eatrvm ad nostram quoque notitiam pertulit, eum
ignotus-. huc properasset advena , cpnoordantibus
repente populorum vqtis, et sacefdos Christi , et
pater nos\rae- Jieret civitatis. Ita in serroone iam
pluries citato, qui incipit: licet me, fratres, debitum
.cqritati^ efd In illo autem , cuius hoc est inilium :
jquamquain dilectissinu fratres , beati patris nostri
Eusebii eie. (loc. ante cit.), cUm ea narrat, quae

Parisiens. anni 1661.) a doolissimis tamen Maurinis
in nova operum sanclissimi illius doctoris editione,
quam superiore saecuio curaverunt reiectus est, atque
ex stili simiiitudine divi Maximi quibusdam videtur,
eidem quoque in quibusdam • MSS. codicibus tri-
builur, ipsum ante divi Eusebii mortem illo in col-
J«gio amplius non fuisse, constat ex eodem. Etenim,
sj quando ad superos maximus Hle Vercellensis an-
tistes evolavit, ipseirtter illos dericos adhuc fuisset,
certe non dixi$set, prout illo in sermone leglmus,
; qum de iJla revelatione loquitur silri imminentis
mortis, quam Eusebius habuit, ut oonstat ei se-
quentibus verbis, qua« illo in sermpne leguptur
paullo post initium: dicituv enim ante aliquantum

ab Arrianis dum in exiJio es$£t, passu.s e.st Eusebius, b temporis exitus sui manifesta revelatione vidisse se
tum ad palernain, rplationero, tum ad eiusdem scripta calendis augusli de monte ad montem votare , et
provpcat liis verbis: nam, ut relatio paterna nos proplietia quadam hoc inlet pnetaius est hac die exi-
docuit, ita humili, angustoque carcere clausus re- Jurum se esse de corpore etc. Ex quibus patet, se
fertuv, ut neque stans, neque iacens jiabevet porri- ea ex aliorum relatione didicisse. Atqui ex vila divi

gendi suf ^corpovis libertatem .... subtrahuntur
eliam illi.y vr ipsivs scripta testantvr- cibi, por
tusque, piu]nisteria etc. Atque haec de cibj, polusque
^ubtraciione jila in epistola continentur, quam ad
-Vercell/enses, eisdemque vicinos populos (inter quos
Taurinenses, quoque leguntur in vetustissimo eius-
dcm epistolae apographo) misit Eusebius, dum in
exilio esset. Demum , ut alia omiltam sermoue illo,
cuius hoc est initium ad celebritalem praesentis diei
■etc. (ipc. cit. pag, i,56 prope fnem) ad illam re-
Jationem denuo appellat his verbis: hincigilur, vt

HELATIO PATERNA KOS INSTRVIT haC nOStTO, TapiUS ex

urbe ( Eusebius ) Scjlhopolim ducitur, ibique tru-
cidandus .tradjUur Arrianis .... caesus nihilonunus
perhibetur, sed' magnanimiter sustentabat eitc.

Eusebii, quam ex vetustissimo codice monasterii
Nonantulaui clarissimus VghelJus edidit, habemus
visionem illam, sive somniiim, ut in illa legitur
verbis nunc referendis, congregato clericorum secum
commorantiuin co^u de morte sibi immtnente Eu-
jsebium eisdem esse interpretatum. Igitur cum se
ab eodem audivisse id non dicat Maximus, certe
inter illos clericos amplius non' erat. En vitae illius
verba : dum vero circumiret beatus Eusebius dfoer-
sarum parochiarum loca, invalescentes Arriani au-
ctoritate V alehtis, seditionem contra beatum Euse-
bium parpnt .... Factum est autem, ut quadam
nocte, dum ia itinere esset beatus Eusebius, vkUret
in soxnnis se super montem posUum,. et de ipso mohte
ad dltiorem montem pennis votare, et in quoddam

Igitur, cum illa omnia k qu?e anle divi Eusebi» palatiujn sole clarius introire, qttod ineffabili arte
ab exilio reditiun contigerunt, se, aut ab aliofum constructum evat. Evigiluns itaque sanctus Dei, pro-

fideli relatione , aut ex ■eit^sdem Eusebii scriptis ao-
cepisse, aut. novisse aflVrat ; , quoad illa vero,' quae
in clericorum VerceUensiutn eoUegio Euscbio yivente
fiebaut, neque, ad earndem rela.tioUem» neque ad
eiusdem, aut aliorum sc,ripta recurrat, quinimmo
accurate adep ea dcycrib^t, ut facili negotio quis^
quis advertere possit virum , . qui iu cojlegio eodem

tifiUs intellexit. visionem, et cognovU vocationem
suam, quoniam de alta conversatione sila ad aftid-
m» gloriam aeiernae beatitudinis erat trAnsjiuTus
Congregans igitur beatus EusebiuS coetum
clericoruin secum commorantium , praedixit eis
omnia, quae illi eventura erant in proximis diebus :
interpreUttusque somnium , xilapri vuliu coepit eos

Eusebip ipso praecedente; ea?.etiam egerit ? quae de eonfwtare , quoniam exemplo Salvatoris , ipse pro
eodem ipse memorat locisi au.lea relatis , coUigi milii eis moriturus esset , et oraturus pro iliis, tantunt

posse yidetur divum JMaximum pe?t eiusdem san-.
ctissimi antistitis ab, cx^Uo veditum ibide/n una cum
reliquis qlericis spiritqfis, uberis * uli ipse inqmt>
vitali luce fuisse quoque eputriturn a magno En-
sebio, non yero antea, cum ipse nihil eorum se
vidisse asserat, qyae idem Eusfcbius egjt, antequam
in exilium pelleretuf.

ne timerent, sed sequerentur eius exemplum , nam
ipsi superstites.,. et illaesi permanerent, ipse solus
movtem subiret eu\ ( Apud Vghellum Ital. sacr.
tom IV in epis. Vercell. coL 760).

Verum, cum dico illos inter clericos non fuisse
amplius divum MaximUm ilio tempore, quo Eusebius,
somnium, seu visionem, quam ipse habuerat de
Etsi tamen ego eum.deoa post i»nnum r 362 in illo Uli imroinente morte, interpretatus est, prout ver-

coUegio uiis.se credain \ quantp lamen temppre ibi
fuerit, diyinare non aud.eo*. Si vere ipse iUius sern
mopis est a.uclor, qMi etsi.in anl»iquis diyi. Ambrosn
operum edilionibus eidem. sapptissimo dpclori. tri-
butus fuerit, estque. de depo.sUj.one sajiGti, Eus.ebii,
atquc incipit : deppsilionem sancti Eusebii etc, (tpm. V

bum iUud dicitur, quo ipse utitur illo in sermone,
mihi interpretandum vidctur, si vere eiusdein est'
ille sermo, neque asserere tunc, neque negare audeo,
viventc ipso Eusebio, iUum iam fuisse Taurinensem
episicppum. Eumdem hanc obtinuisse sedem , et qui-
dem dum adhuc iuvenis esset, patet rite perpendcnti

ir.2

Digitized by

Google

121 I

DE tfPLSCOPIS

121 2

sermonem illum iam tolies cilatum, cuius initium
est : licet me jratres debitum caritati vestrae exhi-
bere sermonem etc. Hunc a divo Maximo, et quidem
iuvene dictum fuisse observavit etiam Gallitia (vita
di san Massimo prima ediz. pag. i a3 , ed atti de'
santi ec. tom. z.pag. 44- )• Atque ex multis constat,
praesertim vero ex his, quae sequuntur, iu quibus
se Verceliensis illius antistitis spiritualem filium
ostendit. Etenim pios parentes, cum primum par-
vulos eorum natura provocat ad loquendum, sua-
viore quodam gaudio inlimatae linguae balbutiens
sermo delectat. Et tunc eorum loquendi est dulcior,
cum adhuc trepidantibus labiis, per infracta verba
nequeunt explicare quod cupiunt. Vnde, fratres,
quamvis tenuis sensu, et lingua pauper, coelestia
reverentissimi viri merita aequiparare non valeam,
iUa me tamen ratio quam maxune consolatur, qitia
impossibilitatem stupentis ingenii mei magnitudo di-
lectionis excusat, nec aliqua me offensio de prae-
sumtione mordebit, ubi imperitiam commendat de-
votio, et ubi amor verecundiam vincit. Hudc autem
sennonem ab episcopo, non vero a presbyterO' fuisse
recitatum ex eo constal, quod divus etiam Augu-
stiuus notavit, episcopis nempe praesentibus in Italia
suo tempore non fuisse concioqatos: porro sermo-
nem hunc, uno saltem praesente episcopo recitatum
fuisse a Maximo, ex eodem met sermone constat :
illius enim initio legimus , quod etsi eumdem a de-
bHo audiloribus suis sermone retraherent imperitia,
et pudor, trepida quoque rudimenta semper deter-
rerent, dabat tamen Jiduciam trepidanti amor ve*
nerabilis viri praesentis antistitis. Demum cum in
Ambrosiano codice, ex quo sermonem istum descri-
psit eruditissimus Muratorius, in eiusdem titulo
legatur: item de sancto Eusebio, et de Machabaeis,
quod primo diclum est VerceUis, colligitur, prout
ipse Muratorius notavit (praefat. ad hos sermones)
illius auctorem in alia , quam in V erceUensi ecclesia
tunc fuisse moratum.

Atque eumdem iuvenem electum fuisse Tauri-
nensem episcopum constat etiam ex illo sermone ,
qui olim inter opera divi Ambrosii quoque legebatur,
atque ex stilo, aliisque etiam est eiusdem sancti
Maximi, atque incipit : ad sancti Eusebii laudem
aliquid addere decerpere est (opp. sancti Leonis
cit. edit. tom. 2 pag. i54); ita enim habet sermonis
eiusdem num. 2. Ergo ad merita eius (Eusebii)
aliquid addere decerpere est, me praecipue, qui et
ignarus rerum gestarum sim, et literarum imperitus
sacrarum, et rudis sacerdotalium functionum. Po-
tuissent autem praedicare haec sancti praecessores
mei, usu facUius, experimento probatius, doctrina
praeclarius etc. quibus quidem ostendit se non a
multo tempore episcopum fuisse consecratum. Neque
cuipiam mirum videri debet, cum dico iuvenem
electum fuisse Maximum Taurinensem in episcopum.
Etsi enim in ecclesia mos invaluerit, ut episcopi
nonnisi aetate matura eiigerentur, aliquando tamen,
tum ob praeclaram doctrinae famam, aut ob pie-
tatem summe commendatam ctiam iuvenes clecti

a fuere. Sic Tridenlinam cathedram eodem Maximo
nostro, de quo nunc loquimur, vivente obtinuisse
sanctum Vigilium, qui postea martyr fuit, existens
circiter annorum viginti, legitur in eiusdem actis
( cap. 1 § 1 ) : iuvenem quoque sedem Brixiensem
conscendisse divum Gaudentium, ex sermone de
ordinatione sui clarissime constat , ait enim : se
aetatis ipsius immaturae ad sacerdotii dignitatem
pudore deterritum fuisse: Venerius quoque MecKo-
lanensem habuit, Ennodio teste (carm. 79), dum
adhuc valde iuvenis esset. Remigius Remensium
episcopus consecratus est, duos supra viginti annos
natus, uti ex Flodoardo discimus (hist. eccles. Re-
mensis lib. 1 cap. V), Gregorius Taumaturgus ap-
pellatur v atque Athenodorus, uti tradit Eusebius

b ( hist. eccl. lib. 6 cap. 3o ) admodum iuvenes, eccle-
siarum in Ponte episcopi sunt constituti. Potuit
ergo iuvenis Taurinensem sedem etiam divus Ma-
ximus obtinere.

Verum si eiusdem homiliae, atqne sermones, quos
habemus accurate perpendantur , si ex illis certe
colligere non valemus eumdem, Eusebio vivente,
fuisse iam Taurinensem episcopum , deducimus
tamen quam certissime vixisse illum lohge antea ea
tcmpora, quibus communiter statuitur eum fuisse
episcopum. Adeatur (ut de hoc etiam saltem aliqua
dicam ) sermo ille, qui est de idolis auferendis de
proprus possessionibus, quem Muratorius ex codice
Ambrosiano primus edidit (opp. sancti Leonis tom. 2
pag. 164), atque incipit : ante dies commonueram

c caritatem vestram etc, in cuius fine haec leguntur.
Ergo sicut gladiatorum publicum facinus religiosa
principum devotione sublatum est, ita et amentes
gladiatores isti (de idolorum sacerdotibus loquitur,
quos in eodem sermone describit ) christianitatis
observatione, de propriis domiciliis auferantur. Ex
quibus constat tunc latam fuisse legem, non quidem
a multo tempore, qua gladiatorum publicum facinus
religiosa principum devotione sublatum fuerat, ut
eiusdem divi Maximi verbis utar, prout Theodoreto
teste (histor. lib. 5 cap. i4), vere ab Honorio lata
fuit anno 4°4- Ergo divus Maximus eo anno iam
erat Taurinensis episcopus. Verum si advertalur
sermonem hunc, qui est de idolis auferendis de
propriis possessionibus ad illum esse referendum ,

d qui apud eumdem divum Maximum est secundus
de sanctis martyribus Anauniensibus , Alexandro,
Sisinnio, et Martirio, prout utrumque conferenti
patebit , constabit clarissime eumdem Maximnm ,
qui huius, non secus ac alterius auctor est, non
solum anno 4°4 ineunte, quo Honorius Augustus
post Pollentiacum bellum rite confectum Romae
ante citatam de gladiatoribus legem tulit iam fuisse
episcopum, sed longe antea.

Et revera, quod sermo iile de idolis auferendis
a propriis possessionibus ad secundum sanctorum
martyrum Anauniensium, qui incipit: ante dies cum
sanctorum Alexandri, Martirii , et Sisinnu etc.
(opp. sancti Leonis tom. 2 pag. 1 54 ) sit referendus,
placet hic demonslrare. In sermone de idolis aufe-

Digitized by

Google

/

I2l3

TAVRWtBRSlBVS.

I 3 I 4

rendis a propviis possesionibus ila legia>us.(loe. cit.) a ei ad eius praecepta dormimus. Quoties mandavU

Ante dies commonueram caviiabem vestram, fratres,
ut tamquam religiosi, et sancti idolorum bmnem
pollutionem de vestris possessionibus auferretis, et
erueretis ex agris unwersum gentilium errorem. Fas
enim non est , ut qui Christum habetis in cordibus,
antichristum in habitacuUs habeatis. Gum vos Deum
adoretis in ecclesia, vestri diabolum venerentur in
fanis. Nec se xzliquis excusatum putet, dicens, non
iusti fieri, non mandari. Quisquis enim inteUigit in
re sua exerceri sacrilegia, nec fieri prohibet, quo-
dammodo ipse praecipit. Dicit autem beatus apostolus;
criminosos esse non solum -qui Juciunt, sed etiam
qui consentiunt facientibus. Tu igUur , fi^ater , cum
tuum sacrificare rusticumr cemis, nec prohibes im-
molare , peccas, si non data copia, attameji permissa b
licentia. Si non iussio tua in crimine , attamen vo-
luntas ifi culpa est. Dum enim taces, placet tibi
quod fecU rusticus tuus, quod si non faceret, for-
sitan displiceret etc. Haec loco citalo. Audiatur '
nunc prout ipse Maxiihus habet serm. II de sanctis
martyribns Anauniensibus , qui incipit: ante dies
cum sanctorum Alexandri , Martiru, et Sisinni eic.
circa medium : ergo, fratres, quia habemus exem-
plum imUemur sanctos viros, si non passionis mar-
tjrrh, vel certe chrislianitatis ojficio. Et quia au- ■
divimus lustrum a nonnullis sacrilegis mitti solere,
exemplo sanctorum obiurgemus impios, castigemus

idem Deus idolorum savrilegia destruenda , et nun-
quam ad hanc partem soUicUi esse volumus ? semper
dissimulavimus, semper sprevimus. Postea nos monuU
imperiale praeceptum. Puiete quanta sit divinitatis
derogatio haec humanae potestatis adiectio. Aut
quid de nobis iudicatur, qui quam (l. iam) reUgiose
vivere, non devotione cogimur, sed terrore ? Prin-
cipes quidem, tam boni christiani leges pro religione
promulgant, sed executores non exerunt compe-
tenter. Et ideo exuto a culpa principe, executor
remanet in reatu, qui si acrimoniam legis exercet,
et ipse peecato absohitur, et pro salute multorum
aeterna mercede donatur. Hactenus loco citato divus
Maximus.

Ast ex illis verbis : nescio autem , fratres , quid
Uhid sit , quod Dei praecepta, tam dissimulanter
exequimur, qui quod principes saecuH iusserint
omnes solUcite obaudiunt .... Deus praecipU, et
ad eius praecepta dormimus .... Postea nos ad-
mbnuU imperiale praeceptum etc., clare deducitur
latam fuisse legem, quae omnem idolorum cultum
vetabat, praesertim cum ipse dicat (ibidem). Quo-
ties mandavit idem Deus idolorum sacrilegia de-
struenda (esse), et nunquam ad hanc partem sollicUi
esse voluimus ? sempcr dissimulavimus, semper spre-
vimus. Postea nos admonuU imperiale praecepium etc;
Verum, quo tempore eadem promulgata fuerit lex

errantes ; portio enim martyvii est juisse, quod nunc videndum. Ciarissimus Gallandius iu prolego-
murtyres. Ceterum si videntes haec , tacemus, sile- menis tom. IX bibliothecae PP. , ubi de sancto Ma»
mus, et patimur, res nos statuimus, si non opera- c ximo Taurinensi num. III, credit de ea lege hio

tione sceleris, attamen dissimulationis assensu. Nam
sicut obviare sacrilegiis contradicentem iustificat,
ita dissimulare quae videris, maculat reticentem.
Solent enim plejnque miseri dicere: nescio non iusti,
causa mea non est, non me tangit. Sed haec, ut
dixi, loquitur miser quisque, vel tepidus; negat
enim se iussisse fieri, qui noUtit iubere ne fievet.
Nam utique malum, quod de consuetudine venit,
cum non coerceatur, admittUur. Causa, inquit,
mea non est. Falleris, et ignoras. Nescis, quia Dei
oaussa cundtorum est , et quod ab uno peccatur in
pluribus vindicatur. Nam sicut in unius sanctifi-
cantur sanctUate multi, Ua unius sacrilegio plurimi
poUuuntur. Et ideo malum, quod licet ab altero,

divum Maximum loqui, quam Valentinianus augustusy
dum Mediolaui esset m kal. martii, Tatiano, e*
Symmacho consulibus publicavit, hoc est anno cccxcf
eademque legitur in codice Theodosiano cum com^
mentariis Gothofredi (tom. VI ttb. XVI tit. X pag.
2^5 edit. Lugduiien. anni i665 in fol.) Veftmi si>
recte divi Maximi verba perpfendawtur, ipsa sd ea&t
legem certe "non referunlur, sed potius acl iilam,
quam Iionorius augustus tulit aftno cccxcrx, cuins^
practer Baroninm in annalibus , ad annum 399 § 54
etiam meminit Dionysius Gothofrcdus, in nolis a<l
codicem Theodosianum , atque alii etiam. In hao
autem lege, quae data foit die 29 ianuarii anni 399
non soium ab eodem augusto simulacra omnia ever-

te tamen sciente committitur, tangit te, dum tua d tenda, et confringenda iubebantur, sed et 6ub poena

conscientia tenetur inclusum. Ita loco citato.

Ergo ex hac sermonum istorum collatione evi-
denter,, ut credo, constat sermonem illum, seu se-
cundum, qui est de idolis auferendis a propriis pos-
sessionibus ad alterum sanctorum martyrum Sisinnii
elc. esse referendum, adeoque ambo anno 4 «4 dicti
esse videntur/Verum in fine illius, qui est de «V
dem martyribus, cuius verba antea referebam, alia
sunt, quae eiusdem 4*vi Maximi aetatem clarius
indicare valeant : ea autem sunt sequenlia ; nescio
autem, fratres, quid ittud sU, quod Dei praecepta
tam dissimulanter exequimur, qui quod principes
saeculi iiisserint , omnes soUicite obaudiunt, omnes
eoruin vigiUtnter iussa cusfodiunt. Deus praecipit y

mortis sacrificia omnia vetabantur r cumque videa-
mus in supra relatis verbis divum Maximum dicere
prout sequitur : quoties mandavit idem Deu$ idolo~
rum sacvilegia des&uenda, et nunquam ad hanc
partem solUcUi es$e volumus .... postea nos ad~
tnonuit imperiale praeceptum etc. iam patet loqui
bic eumdem de idolorum destructione, deque lego
hac de re lala ; cum vero addat , aut quid de nobis
iudicatur , qui quam (Z. iam) reUgiose vivere, non
devotione cogimur,' sed terrore, ad aliam ccrte iegis
illius partem alludit, qua, ut anlea dicebam, sub
poena mortis omnia idolis sacriOcia vetabantur: in
illa autem lege, quam citat Gatlandius pecuniaria
tantum imponebatur poena tum templa ingrcdicn-

153

Digitized by

Google

I 3l5

DE EPISCOPIS

iai6

tibus , ut in illis idolum adovarent, sive illud in a
urbe esset, sive in via, tam iudicibus, quam con-
sularibus, correctoribus , praesidibus, atque appari-
toribus, singulis auteni vefcabatur, ne delubra, aut
templa ingrederentur, neque se hostiis potluerent,
aut insontem victimam cederent, ne divinis, atque
humanis sanctioYiibus rei fierent, prout est in citato
codice Theodosiano ( loc. ante cit. ), quae equidem
pecuniariae poenae persolutio, singulis ante nume-
ratis illa in lege, iuxta eorum qualitatem, atque
officium, quod exercebant, imposita erat, iudicibus
nempe, eiusque officio si non restitisset, aut pu-
blica adtestatione retulisset, quindecim pondo auri,
consularibus , atque eorum officiis, senas, correcto-
ribus autem, praesidibus, atque illorum apparitoribus
quaternas. . -b

Demonstrato igitur ad istam Honorii legem , non
vero ad iHam Valentiniani verba illa divi Maximi
esse referenda , constat pariter eumdem non eo tan-
tum tempore, quo augustus ille eam legem tulit iam
fuisse episcopum , sed antea etiam : nam cum ipse
dicat : quoties mandavit idem Deus idolorum sacri-
legia destruenda, et nunquam ad hanc partem sol-
Uciti esse voluimus ? semper dissimulavimus, semper
sprevimus ; viderat .igitur illos ante Honorii legem
semper dissimulare, semper mandata Dei spernere,
qnoad idolorum eversionem, quare necessafia abso-
lute fuit Honorii lex, ut.eadem everterentur. Vivebat
igitur, si eos dissiinulare, si eosdem iussa Dei sper-
nere vidit, quoad idola, ante Honorii legem; ergo
ante ea tempora iam erat episcopus. Atque ■ hoc c
clarius etiam patebit, si retinenda sit loci illius
lectio, quam in duobus vetustissimis codicibus ser-
monum, atque homiliarum divi Maximi olim lege-
bam , quaeque est huiusmodi. Quoties mandavit idem
Deus per humilitatem meam idolorum sacrilegia esse
destruenda, et nunquam ad hanc partem sollicUi
esse voluimus? setnper dissimulavimus , semper sa-
cerdotis diota sprevimus. Postea nos admonuit im-
periale praeceptum etc. Ex quibus patet eumdem
ante latam Honorii legem, idolorura eversionem ,
quoad potuit sermonibus, atque hortationibus ursisse,
ipsis e contra seiuper dissimulantibus, atque.eius-
dem dicta spernentibus. Et revera- sermones adhuc
extant, qui revera divi Maximi sunt, in quibus id
legimus, atque in illo praecipue, qui incipit : fre- d
quenter statueram apud me ipsum , fratres, subtra-
here vobis etc. (apud divum Ambros. tom. V iam
cit. edit. serm. a5 de sanctis) in quo haec inter alia
legimus: dicite enim mihi: quis ex vobis, dum ad
hospitium redierit, dicit: hodie audwimus episcopum
de eleemosynis disputantem: rem utilem praedicavit:
debemus pauperihus misereri. Prosecutus est etiam
de idolorum execranda cullura : requiramus, ne
ignorantibus nobis m possessione nostra sit idolum.
Admonuit etiarn festinare debere cathecumenum ad
gratiam fidei: qfferamus familiolae nostrae fidem
.... nemo de Dei rebus cogitat-, nemo de die iudicii
loquitur etc. atque in aliis etiam. Cum vero in isto
nulla menlio de lec;c idolorum eversionem iubenle

occurrat, concludendum erit etimdem ante illam
legem fuisse recitatum, uti aHos etiamj in quibus
de eadem non loquitur.

Atque divum Maximum fuisse iam Taurinensem
eptscopum, non solum eo tempore , quo Alaricus
Italiam invasit, sive id anno 4°°> aut 4 01 evenerit,
qua de re.nen est hic disserendi locus, sed antea
etiam, ex eiusdem operibus potest • demonstrari.
Ciaudianus, qui illis temporibus vivebat inter ea ,
ut ipse dicit, prodigia, quae Alarici in Italiam
adventum, atque Pollentiacuro bellum praecesserunt,
varias quoque , atque assiduas fuisse dicit lunae
eclypses , prout ex sequentibus poetae iilius carmi-
nibus constat ( de bello Getico carm. a33 et seq. )
Territat assiduus lunae labor, atraque Pkoebe'
Noctibus horrisonas crebris ululata per urbes • ■
Nec credunt vetito fraudatam sole sororem
TeUuris subeunte globo. Sed castra secutas
Barbara Thessalidas patriis lunare venenis'
Incestare iubar etc.
Porro ex clarissimi Cassinii astronomicis tabulis
habemus die decimaoctava decembris anni 4°°>
atque die sexta mensis eiusdem, anni 4 91 duas
fuisse nocturno tcmpore totaies, ut dicunt lunae
eclypscs: anno vero 4°i die dnodecima iunii aliam
fuisse constat. Igitur cum trib^us eclypsibus, quae
in minori duodecim mensium spalio visae sunt
Claudiani assiduus labor congruit : cum noctibus
autem crebris duae mensis decembris anni lum 4°°>
tum 4 01 convenire videntur.

Atqui divi Maximi homiliam tenemus, quae iam in
veteribus editionibus operum eiusdem sanctissimi
antistitis legebatur inscriptam de defectu, sive, ut
quidam MSS. codices legunt, de defectione lunae,
atque incipit : et ipsi videtis,fratres, quod mea non
cessat humilUas etc. (opp. sancti Leonis cit. edU. tom. a
pag. i6a, i63) ex qua constat eumdem Taurinenses
snos inerepasse, eo quod cum luna eclypsim passa
esset, suis clamoribus eidem se snbvenire posse
credebant: ergo homilia ista ad illa tempora refe-
renda est : en homiliae iilius verba : Nam cum attte
dies plerosque de vestrae avaritiae cupiditate pul-
saverim, ipsa die circa vesperum tanta vociferatio
populi extitU, ut irreligiositas eius penetraret ad
caelum. Quod cum requirerem quid sibi clamor
hic vellet , dixerunt mihi quod laboranli htnae ve-
stra vociferatio subveniret. Eisi equidem, et miratus
lum, quod quasi devoti christiani Deo ferebatis
auxilium .... sed si vultis hoc plenius facere,
cunctis , et totis noctibus pervigilare debetis. Nam
quoties putatis, vobis dormientibus luna vim passa
est, et tamen de caelo non corruU etc. Ex quibus
verbis constat non tantum defectum passam esse
lunam, sed et a Tanrinensibus etiam uiulatam fuisse,
prout tunc in more erat, apud piurimos, quodque
Ciaudianu8 etiam notavit.

Verum ex hac eadem homilia constat, sive illa
anno 4°°> aut sequenti recitata fuerit, Maximum
non illo tantum lempore, sed antea etiam fuissc
Taurincnscm episcopum praeserlim ex verbis se-

Digitized by

Google

TAVRINENSIBYS.

iai8

quentibus., quibus eamdem exorditur ( loc. cit. ) et
ipsi videtis, fratres, quod mea non cessat humilitas
omni circa vos sollicitudine taborare, et adfrugem
bonam vos tota festinatione .convertere. Sed quanto
plus. laboro (oobiscum, tanto amplius confundor in
vobis. Cum enim video ex tot commonitionibus meis
nuilum vos habere profectum, labor meus, iam non
gratulationi est, sed rubori .... ecce ego pasco
gregem Christi, et gregis fructum extorquere non
valeo: pasco gregem Domini, et nulla ex eo re-
ligiositatis alimenta percipio etc. Ergo si Taurinenses
tota festinatione ad bonain frugem convertere con-
tendebat, sed quanto plos in illis laborabat, tanto
magis in tllis confundebatur, nec ullum a tot suis
commonitionibus ipsi habebant profectum, ergo ante
illa tempora ipse iam erat episcopus.

Ast si sermo primus, qui est de sanctis marty-
ribus Anauniensibus Alexandro , Sisinnio , atque
Martirio perpendatnr, habebimus illuui dum esset
episcopus tres illos sanctissimos viros una cum suis
auditoribus non vitltsse tantum, sed et novisse, ut
ipse inquit, proprid conscientia (serm. infra refe-
rendo). Constant haec omnia ex sequentibus illius
sermonis verbis, quae sunt huiusmodi. Cum omnes
beatos martjrres, quos nobis tradit dntiquitas liono-
rificentia- digna miremur, praecipue tamen sanctos
Alexandrum, Marlirium, et Sisinnium, qui temporibus
nostris passi sunt debemus tota veneradone susci-
pere. Nescio quo enim pacto maiorem circa hos
habenuis affectum, quos conscientia novit propria,
quam quos docet historia. lllos enim extitisse
martyres lectione , istos oculorum contemplatione
cognoscimus. Illorum passiones fama nunciante con-
discimus, istorum supplicia vultus testimonio con-
tinemus. Maiorem ergo affectum ibi debeo , ubi
credulitatem meam mea cogit contemplatio , quam
ubi Jidem meam hortatur opinio. Maiorem inquam
affectum ibi debea, ubiper ea, quae vidi, compellor
devotius credere etiam illa, quae non vidi. Nam
cum audita aliquanta mihi impossibilia viderentur,
coepi ea credere potuisse fieri, dum similia facta
esse conspexi. Et ideo temporis nostri 'passio koe
nobis praestitit, ut pnaesentem conferret gratiam ,
et fidem, praeteritam confirmaret. Supradictos igitur
beatos viros etc. (opp. soncti Leonis cit. edit. tom. a
pag. 1.53).

Ergo ex allalis verbis deducitur divum Maxiroum,
eiusdemque auditores beatissimos illos martyres,
non tantum vidisse, sed et novisse , prout antea
dicebam. Clara etiam snnt illa verba : nescio quo
enim pacto maiorem circa hos kabemus affectum,
quos eonscientia novit propria, quam quos •docet
historia. Illos enim extitisse martyres lectione, istos
oculorum contemplatione cognoscimus. Illorum pas-
siones fama nunciante condiscimus : istorum sup-
plicia vultus testimonio dontinemus etc. cum illis,
quae sequuntur antea iam relatis. Verum quo tem-
pore bealissimos illos martyres ipse videre poluerit,
nunc est' inquirendum. Et primo ccrlum est eosdem
martyrio coronalos fuisse anno 397 dte vigesima-

a nona maii : id conslat tum ex illorum actis, tum
ex Vigilii Tridentini episcopi, qui eorumdem mar-
tyrio praesens aderat literis (quas Ruinartius, Gal-
iandius, atque alii etiam ediderunt) ad divnm Ioan-
nem Crysostomum, atque ad sanctum Simplicianum.
Ex iilis etiam habemus fuisse Alexandrum, Sisinnium,
atque Martirium apud Anaunienses longo tempore,
atque ex eisdem plures eorum opera ad christiana
sacra transiisse: non modo (ita sanctus Vigilius in
sua ad sanctum Ioannem Crysostomum epistola
tom. VIII bibl. patr. Gallandii pag. ao4) singulares
advenae, tam religione, quam gente, a quibus non
immerito Deus praedicaretur ignotus longi temporis
quieta conversatione compositi, dum nulla fidei uti-
litas titillaret etc. Ergo longo tempore ante annum
b 397, quo christianam fidem martyrio confessi fue-
runt, inter rusticos Anaunienses ipsi conversati
sunt. Igitur si longo tempore apud Anaunienses
fuere antequam martyrio coronarentur anno 397
die 29 maii, consequitur etiam eosdem circa annum
390 ad illos in fide erudiendos a saneto Vigilio
missos esse, illa enim divi Vigilii verba' iam antea
notata, quibus longo tempore eos apud illam gentem
mansisse asserit, ita interpretari posse videntur.

Sed si haec vera snnt, prout revera ita esse con-
stat ex anlea dictis, iam quoqne certum esse vi-
detur divum Maximum eosdem vidisse martyres
anno 390, aut circiter prout ex ipsius verbis antea
recitatis habetur. Et revera si ipse eos vidit, si
illos propria conscientia novit una cum suis audi-
e*toribus, id certe fuit illo tempore, quo ipsi ex
transmarinis regionibus in Italiam venere, prout
in eorumdem martyrum actis iegimus (apud Bol-
landum tom. V iunii pag. i65 Cap. 1 § 4 num. 4)
non vero postquam ipsi ad Anaunienses in fide
Christi erudiendos concesserunt: ex illis enim nul-
iomodo deduci potest aliquando ab illis eosdem
-recessisse, sed e contra ex illis patet eosdem ibi
usque ad mortem fuisse semper, in illorum infide-
lium conversione occupatissimos. Conseqilttur igitur
Maximum fuisse e[»iscopum iam ab anno 390.

Verum 'quis posset reponere antea allata divi Ma-
ximi verba commode interpretafi ]>osse de visis a
Maximo, atque ecclesiae suae senioribus, illis mar-
tyribus, dum puer adhuc esset, quin necesse sit
d asserere cumdem illo tempore iam fuisse Taurinen-
sem episcopum. Atque ita credidit clnrissimus Tar-
tarotti in sua dissertatione de origine- ecclesiae Tri-
dentinae (pag. 70) ut Miraei, Vossii, aliommque
etiam tutaretur sententiam, qui Gennadii omnibus
MSS. codicibus repugnantibus , atque editis etiam
ante Miraeum, quo loco ipse Maximum nostrum
obis.se dicit, Theodosio iuniore , atque Hono^rio im-
perantibus ipse correxit , flqrvit , ila s^cribens :
demus enim hoc ipso anno ( nempe ccccxxm , quo
Honorius augustus obiU) quadragesimum eirciter
aetatis annum numerasse Maximum : cum vero
synodo Romanae subscripsit (anno nempe cccclxv)
octuagenarium plus minus fuisse, et florentem sul>
Honorio habebimus, et adhuc in vivis anno cccclxv.

Digitized by

Google

1319

DE EPISCOPIS

I220

Ita Tarlarotli (loc cit.pag. 70 in fme). Ergo iuxta
hanc clarissimi illius viri hypotesim , si divus Ma-
xioius eo anno, quo Honorius augustus obiit annuin
aetatis suae quadragesimum circiter numerabat:
quando vero Romanum concilium Hilaro pontiffce
anno 465 coactum est, octuagesimum plus minns,
natus esset circa annum 383 , Vel 384 : quomodo
igitur si marlyres illi Italiam venere anno 390, ut
uon videtnr improbabilc ( cum , ut antea demon-
stratum est , apud Anaunienses longo tempore fue-
rint), eosdem noscere potuit, cum vix esset se-
ptennis, aut octennis, et tantum infaotiae proximus?
quomodo illos ita contemplari, ut longo tempore
post eoruradem vultum, speciem, atque universa
ut ita dicam oris, vultusque lineamenla, adhuc re-
tineret ? ego salis non inlelligo.

Neque ex eodem sermone deduci potest eum una
cun» ecclesfiae suae senioribus vidisse illos marlyres,
dum puer adhuc esset. Etenim divus Maximus
<juando iilum sermonem habuit ipsum non suis se-
nioribus tanlnm, quos nullibi memorat, sed cunctis
suis auditoribus recitavit :. his accedit, quod ipse
aperte diciL se, et auditores suos illos.vidisse: clara
sunt illius verba iam antea relata , quae hic denuo
recitare non pigebit: nescio quo enim pacto maio-
rem civca hos habemus affectum , quos conscientia
novit propria, quam quds docet historia. Illos enim
extitisse martyres lectione, istos oculorum contem'
platione cognoscimus .... istorum supplicia vultus
testimonio continemus. Maiorem ergo affectum ibi
debeo , ubi creduUtatem meani mea cogit contem-
platio, quam ubi Jidem meam hortatur opinio elc.
Ergo Taurinenses omnes, qui illum tunc audiebant,
illos viderunt, atque noverunt, et quidem Taurini,
ut probabiliter coniici datur : forte enim fama Ma-
ximi episcopi eosdem anteqnam ad Vigilium, alque
Anaunienses irent, ad illum videndum, atque au-
diendum impulit, nisi qtiis dicere velit eosdem ma-
ritimo itinere ad prwinciae Romanorom fines ap<-
pulsos, quod reliquum viae erat lerrestri itincre
confecisse, atque Taurinum eliam venisse,- qua ex
urbe ad Mediolanensem usque civilatem via erat.

Igitur ex anle dictis mihi certe deduci posse vr-
delur, divum Maximum , alque Taurinenses illos
vidisse martyres antequam ad Anaunicnses irent,
atque adeo noti puerum adhuc, sed episcopum tunc
iam fuisse quando eosdem vidit, alque propria con-
scientia novit. Verum ex antea recitatis verbis etiam
colligi posse credo sermonem illum non multo post
illorum martyrium fuisse recitalum : verba etenim
illa : temporibus nostris .... dies isitae nosti'ae ....
aetate nostra, quae ipse habct loco antea citato,
dum de eorumdcm martyrum passione loquitur,
rem non a multo tempore transaclam indicant: idque
etiam confirmatur ex illis , quae ipse habet in fine
ciusdem sermonis, quae sunt huiusmodi: nam exhor-
tatio illorum (martjrrum) in tantum profecit, ut
iUis e saeculo recedentibus fides eorum, regionis
ipsius loca universa peivaserit ; ila Christus , ubi
t>mc in tribus martyribus persecutionem passus est,

a nunc iUic pturimis christianorum exultat in populuf.
Ex hisce cnim consiat, quod aliunde etiam novimus
statim post Alexandri, Sisinnii, atque Martirii bea^-
tissimam mortem plurimos ex Anauniensibus ad
christiana sacra accessisse non autem omnes : unde.
cmn divus Maximus • illis verbis addat : ubi iune
(Christus) in ttibus martjrribus persecutionem passus
est,- nunc iUic plurimis christianorum exuUat in
populis, neque dicat in eunctts poptdis, deducituc
sermonem hunc non longo tempore post eorumdem
martyrium fuisse recitatum.

Atque in eadera sententia video fuisse etiam cla-
rissimum TartarOtti, qui'de altero sermone , quem
idem divus Maximus de iisdem martyribus habuit
sermonem habens, ubi de Honorii ediclo loquitur

b de evertendis idolis, quod in eodem memdratur
sequentibus verbis: quoties mandavit Deus idolorum
sacrilegia destruenda, et nunquam ad hanc parteni
solliciti esse voUumus? semper dissimulavimus, sem-
per sprevimus. Poslea nos admonuit imperiale prae-
ceptum dicit, loqui hic divum Maximum'/i£ de re
proxime elapsa : atque concludit : ex quibus legi-
time inferri posse videtur, eum episcopalem sedem
tenuisse iam inde ab anno aerae christianae cccxcix
(quo nempe Honorii ediclum, de quo anlea diclum
est de- idolis evertendis latum est) aut certe non
multo post. Ergo inxta doctissimum hunc anctorein
aut anno 399, aut certe non multo post sermo ille
secundus de sanclis Anauniensibus a divo Maximo
diclus est: sed si secundus illo anno reeitatus fuit,

c primus antea dictus est, atque adeo etiam anno
eodem ; iste enim iili respondet, uli clare patebit
utrumque conferenli.

Verum etsi ego sentiam primum illum sermonem
anno 399, et forte antecedenti etiam a divo Ma-
xtino habitum esse, recurrente illorum martyrura
natali die, quem Taurini eiusdem temporibus fe-
stivissime celebratum fuisse ex initio secundi ser-
monis iam ante citati constat, credo tamen secundunv
sermoncm dictum fuisse tantum anno 4°4? idque
clare satis posse deduci ex sequentibus verbis, quae
propc finem illius leguntur: ergo sicut gladiatorum
publicum facinus , religiosd principum devotione
sublatum est : Ua et amentes gladiatores isti ( lo-
quilur cle idolorum sacerdotibus ) christianitatis ob*

d servatione de propriis domiciliis auferantur : quae
revera cum de lege illa loquantur, quam Honorius
augustus edidit anno 4o4? m <] ua gladiatorum spectaciila
omnino vetavit, atque de eadem, ut de re proxime
elapsa loquatur, constat igilur sermonem hunc anno
illo fuisse habitum: cumque ego iam superius osten-
derim sermonem islum ad illum esse i'eferendum ,
qui incipil: ante dies commonueram caritatem ve-
stram etc., atque huic illum quoque addendum esse,
cuius hoc est initium : non parum tractatu domi-
nicae superioris etc., cuius partem tantum ex Aro-
brosiano codice Muratorius edidit (V. opp. sancli
Leonis cit. edit. tom. 3 pag. 164), ex qua intelligi-
itibs eiusdem praedicalione ab otnni idolorum in-
quinaraculo, Taurincnsium corda fuissc purgala, ut

Digitized by

Google

J

1331

TAVRINENSIBVS.

1233

ipse dicit, certissimc eliara cognoscimus quo tem- a
pore apud Taurinenses idolorum cultus cessaverit.

Ast divus Maximus non eo tempore tantum, quo
Anaunienses martyres Anauniae occisi sunt , iam
erat episcopus, sed et longe anlea: interfuit enim
conciliis, Aquileiensi anni 38 1, in quo praeter alia
Secundianus, atque Palladius damnati fuere, suisque
a sedibus depositi , sed et Mediolanensi anni , nt
pluribus videtur 389, ams antem 390, in quo lovi-
niani haeresis proscripta fuit; atque forte etiam
iudicato Indiciae Veronensis virginis anni 38 1; et
Capuano demum concilio, quod anno 391 coactum
est. Et primo quidem sedisse illum in concilio Aqui-
leiensi anni 38 1 una cum Ambrosio, eiusdemque
suffraganeis , atque cum legatis episcoporum Galliae,
et Afcicae mihi demonstrari posse videtur tum ex b
initio actuum illius concilii, tum ex subscriptionibus
eiusdem. Porro illorum actuum initium ita se habet,
tam apud Ambrosinm in suis epistolis, quam apud
Labbeum , Mansium etc. Syagrio, et Eucherio viris
clarissimis coss. nonis septembribus Aquileiae in
ecclesia residentibus episcopis, Aquileiensis civitatis
Valeriaivo , Mediolanensis Ambrosio , Eusebio, IA-
menio, Amenio, Sabino, Abundantio, Artemio, Con-
stantio, Tlieodoro, Almachio, Domnino , Amantio,
Maximo, Felice, Bassiano, Numidio, Januario, Pro-
culo , Heliodoro , Felice , Exuperantio , Diogene ,
Marcello, Maximo, Macedonio, Cassiano, Marcello,
et Eustachio. Igitur illi omnes, qui in modo relato
actuum huius concilii initio leguntur erant episcopi :
clara enim sunt illa verba residentibus episcopis : c
igitur cum inter ipsos .praeter Maximum Emonen-
sem, Maximus alter etiam episcopus inveniatur,
nullumqne alium illis temporibus eiusdem nominis
habeamus, nisi Taurinensem, qui eo anno iam erat
cpiscopus: Maximus igitur ille secundus, qui actis
iisdem etiam subscripsit, erit Maximus Taurinensis
episcopus.

Atque revera eumdem illi concilio interfuisse, vi-
detur posse deduci ex illo sermone , qui incipit :
deberem , fratres , post hos complures dies aliquid
uberius praedicare, et revertens a tanto examine
sacerdotum etc. (apud , Ambrosium cit. Parisiens.
edit. tom. V serm. 5), quem etiam edidit Murato-
rius ex codice Ambrosiano, etsi non integrum, in-
cipit enim ab illis verbis eum semper, fratres, non d
cessaverim etc. (opp. sancti Leonis cit edit. tom. 3
pag. i65), eumdemque esse divi Maximi et stilus,
et MSS. aliquot oodices dicunt. Hunc magnus Ba-
ronius, qui illum divi Ambrosii esse credebat de
concilio Aquileiensi esse intelligendum sensit in vita
divi Ambrosii, quae eiusdem operibus praefixa est
tam in editione Romana , quam in citata Parisiensi
anni 166 1 (col. 18). Atque de insigni aliquo con-
cilio eumdem loqui, ad quod etiam ipse accesserat,
patet ex illis, quae sermonis illius initio dicit

Ipse etiam iUi concilio interfuisse videtur, in quo
causa Indiciae virginis Veronensis agitata est contra
Syagrium illius urbis Veronensis episcopum, atqne
a divo Ambrosio una cum aliis episcopis anno eodein

38 1 Mediolani iudicata fuit : idque mea sententia
deduci potest ex illo sermone, qui apud Ambrosium
oitatae Parisiensis editionis legitur (tom. V serm. I):
ita enim illum exorditur. Paucorum admodum
dierum occupatione detentus coetui vestro videor
defuisse, et alterius ecclesiae necessitatibus evocatus
minime vobis studium solitum dependisse. Sed quam-
vis vobis non adfuerim corpore, tamen amore non
defui, et peregrinus licet conversatione membrorum,
unanimitate tamen spiritus non fui peregrinus, nisi
quod maiore intra me desiderio vos tenebam ....
eram enim sollicitus in dies singulos, quemadmodum
salubriter valeretis, et quemadmodum festinantes
quotidie ad ecclesiam veniretis. Et quamquam essem
de vestra devotione securus, trepidabam tamen quia
hoc ipsum, quod in vobis noveram, non videbam
.... eram ergo de vobis anxius, moestus, et tre-
pidus, ne quis, me absente , per negligentiam ca-
deret, ne quis diaboli insidiis laberetur. Memineram
enim luporum rabiem absentibus plus praevalere
pastoribus. Sed Domino gratias, quod et vos illoesos
custodivit, et parvitatem meam revocavit incolumem.
Ita loco citato. Extat quoque in editione Polletti
iste sermo, demto tamen ante relato principio, in-
cipit enim hoc modo : movet fortasse vos fratres,
cur dominus adventum suum indicans etc. (in cit.
edit. Polletti opp. sancti Leonis tom. 3 pag. 171),
atque ideo apud Ambrosium legendus in veteribus
editionibus loco ante citato.

Ego igitur arbitror loqui ipsum verbis antea re-
citatis de concilio illo, quod in causa Indiciae vir-
ginis tunc Mediolani celebratum est, atque ea de
causa alterius ecclesiae necessitatibus evocatum,
paucis admodum diebus a Taurinensium suorum
coetu abfuisse, cum nullum alterius ecclesiae nego-
tium mihi per ea tempora invenire licuerit, propter
quod Maximus noster a suo grege discedere coactus
fuerit, atque ab illo paucis admodum diebus, ut
ipse inquit, abesse, nisi illud Indiciae virginis/quod
unam tantum Veronensem ecclesiatn afficiebat , de
quo divus Ambrosius loquitur in sua priraa ad Sya-
grium epistola, quae in editione Maurino Veneta
legitur (tom. 3 pag. 794 et seq.). Cumque Medio-
lani, ut antea dicebam, celebratum fuerit iUud con-
cilium, quod a Taurinensi urbe non adeo remotum
est, ideo facili negotio ea mihi explicari posse vi-
dentur divi Maximi verba eram enim sollicitus in
dies singulos, quemadmodum salubriter valeretis, et
quemadmodum festinantes quotidie ad ecclesiam ve-
niretis : atque id forte credibilius ettam videbitur,
si advertatur fuisse toto anno 38o, et parte quadam
anni sequentis in Italia Gratianum Augnslum , et
Mediolani persaepe : quare necessitas adeundi prin-
cipem plures quoque Taurinenses impellere poterat,
ut ad aulam accederent, unde ab iisdem in dies
singulos divus Maximus nosse poterat quomodo sa-
lubriter valerent , et quemadmodum festinanter quo-
tidie ad ecelesiam venirent, uti in illo sermone legitur.

Vtrum ipse reliquis etiam conciliis, quae illis
temporibus celebrata sunt intcrfuerit, uti illi anni 38 r,

Digitized by

Google

I 233

Dli EPISCOtflS,

1234

quod, nut Mediokmi, aut Aquileiae coacUrm est, a scribenles , neque illi , qui liuic epistolae subscripsere

in quo- inter caejera illi damnati fucre, qui ApoJ-
linaris liaeresim in ItaJiam inducere ineditabantur,
quemadmodnm ex ilJa divi Ambrosii ad Tbeodosuun
Augustum epistoLa coiligilur , cuius hic cst titulus :
beatissimo imperatori , et, cleinentissimp piinctpi
Theodpsio Jrnbrosius, et ceterv episcopi JtalifU}-:
jncipit autein fideLtuae dijfusa etc. ego ignorQ, e$$i
in quibusdam eiusdem sermonibus Apollinaris-hae-
resim confutatam videaro , non secus ac itlas Pho-
tini, Manichoeoruro , Arrii.etc. Et rcvera, cumilli,
xjui de divo Maximo Taurinensi hactenus egerunt
ad Apollinaris errores non adverterint, quantlo ipse
sauctissimus aniistcs in suis serroonibus illum con,-
.futat,, ideo in Eutichen illutn insurgcre crediderunt,.

nomen suae sedis addiderunt. Quare coniecturae
, illi locus conceditur, qua doclissimi Maurini usi
sunt. ( in : notis «iusdera epistolae ) sedium nomina
ex Aquileiensia concilii subsxu iptionibus fuisse de-
SUmta. Viderunt enim, uti arbitror, exscriptores illi
eodem nqmine phtres inscriptos episcopos tum in
hac epistola ad Siricium , tum in actis , atque etiam
.}U subser^ptionibus coneilii Aquileiensis , ia qnibus
pene omnium episcoporum sedes notaia legitur.
jCumqne in eoncilio Maxiitmm Emonensem vidissent,
in illa autem ad Siricium «pistola Maximum quoque
inveliissent, huic pariter Emonensis tilulum addi-
dere : npti advertente6 duos in actis, atque suhscri-
pticnibus Aquileiensis ooncilii , cuin nomiae Maximi

Poiw aliis omissis palribus, ex divo Leone certum b esse episcopos-, quoi'«m nnius lantura (Emonensis

cst Eutichen nefariam suam haeresim ab Ula Appl-
linaris desumsisse, prout ipse in epislohv ad Leonem
Augustum (iu cit. Veneta edit. episl. 1 34 cap. 2 )
,na$ .docet sequeniibus verbis; Qutyches qupque
QOfifJH perceliatur anathemate, qui per impios ve-
tex'um haeveticpvwn volutatus errores, tertium Apolr
finpris dogma delegit, ut negata humana,e . caj"tus ,
alque. animae t veritale, totum dqminum nostrvuu
lesum Chiistum unius assereret esse naturae , tanir
quam verbi deitas ipsa se in carnem, animamque
converterit, et concipi, ac nasci, sepeliri, ac resurr
gere , ep ascendcre in coelum, et ad patris dexle-
ram, unde ad iudicandos vivos, et,mortuos veniet,
consedeve, divinae tantum essentiae fuerit, quae

nempe) sedes nolatur, .cum revera in tmtiquissimis
r i|lius epistolae codiGibus MSS. suae sedis. litulum
npn habcat. Veruro, quia certe asserere poterit
ntque dempnstrare, tunc adhuc inler vivos fuisse
Maximum Eraoneqsem , atqwe hwne iHunj ease, no»
verp Taurinensem, quem hoc .tempore hanc tennLsse
sedem aliunde conslat? ,

. Atque id quoque ulterius polest confirmari , &i
ad Aquilejansis conciJii.episQOporuro ^ubscriptioues
^dycrtatur, a.tque ad <Uas eliam huius episiolae.
Etenim ( pro.ut non lino Jp.CO nps clarissira^s. Bar
ronius monuit, ef -.cura ipsp aJU eliana) cum in con-
ciliis, quoad subscriptipnes episcoporum, non sedis
praerpgati\ae , quam quiysque obtinebat, habila sii

nihjl horum in se sine carnis recipit veritate^ Quo- c ratio, sed temporis, qup qiusquis episoopalem ca-

niam nMura unigeniti, natura est Patris, natura
est Spiritus sancti, simulque impassibilis , simul esf,
itwommutabilis, sempitema Trir^itas, indivisa unitas,
et consubstanlialis aequalitas. Viule si ab Apolli-
naris perversitate Eutjcldanus qiusque desciscit, ne
convincatur deitatem passibilem sentire , atqae mor-
talem, et uimen verbi incarnali, idest Dei, et carnis
unam audet pronunciare naturam manifeste in Var
lentini, et Manichoei transit insaniam , et mediator
rem Dei, et hominum hominem Iesum Christum
simulatovie credit . omnia cgisse, nec verum ifi ipso
corpus sed phuntasticam corporis speciem oculis
appfvuisse nwrtalium. Ita divus Leo loco, citato.
Ipsum ilii quoque interfuisse coucilio, quod Mer

Jthedram. ascendit, idep iUe, ; qui prior ajiis subecii-
bebat, prior eliam; io epi^cQpa|.us prdinalione fuisse
concluditur. Quare cura io AquileieoSi -concilio sub-
scripseril Eventins-Cenetensis episcopus, pqst Ma-
ximum Emonepsem , atque Feheem Iadrensein ; in
Ambrosii flutem, ahorumqtie 6|>iscoporum ad Siri-
cium papam cpislola ante Maximum, atque Felicem
subscribat Efetilius, cqnscqtiilui' igitur Maximum
islum, atque .Felicem nonj esge; nec Emoneusem ,
'nec Iadrjensem episcopos, ,(]ui concilio Aquileiensi
.subscripsure ante Eveniiwn Ceneieusem. £t revera
.FeljK ijle, .non Iadrep$is .'episcopus. erat, uti j>er-
peifain reOueulibus MSS. codicibus scriptiim qupque
ii(it iu quibtisdain episjxda.e illius editiouibus, sed

diolani pelebiatum est contra lovinianum anno^ 14 d IVovpcomeusis. potius, pvont Maximus npn fuit Euu>-
pluribus videtur 389, aliis autem 390 (sive Ulud *iepsis,.sicd Taurinensis, . :

unura, atque idem fuerit cum illo iu causa Itacia-
norum, sive diversum), raihi certuin \idetur ex
subscriptionibus epistolae, qnam concilium iUud ad
Siricium papam misit, in qua inler epi&copos eidem
subscribcnles, Maximum quoque legimus. Novi equi-
dem in quibusdam divi.Ambrosu operum cditionibus
Maximum hunc pmonensis episcopi titulo insiguiri:
verum in an^iqinssiinis codicibus MSS. , in quibus
epistola iUa legitur, nec npn in Parisiensi sancti
.Ambrosii operum editione, atque in codice canonum
ecclesiae Romanae, aliisque etiani in Ipcis, uli apud
ciariss. Coustant (fom: I epist. liom. pont. pag. 6174),
ncquc tot Inguntur episcopi ciiiem epislola« sub,-

t Et levera fuissa Novoppmens.e«i episcppnw Fe-
iicem nomine, ab eodera< Ambuosio ordinatum cojv
-sial ex iisjdemmet eancti dpQtpris duahus cpislolis,
quas ,adj eumdem scripsit^ in quarum una ,pro tiir
beribus, quae ad ipsum Ule aniserat gratias eidem
agif, eaqne nmicis se dest^navisse dicit, euindemque
arguit eo qtiod ad ipsum hwi.sendum a tanto jtem-
jiore nou veoisset (i)id. epist. sanctf, Jtnbrosii coh 33 2
in cit. edit. Paristfn, aitni 1661): ex ajia aulein (vid.
tpist. 1 lib.. 8) cumdem .ab ipso odinalum discimus
l^alendis no.vembris anno Wmeii pon notato, quciu
tamen Vghellus (Ital. sact\ tom. V in epist, Novo-
cpifien. col. a58) scrilnt Juisse, Jjnuo 379» Ergp, si

Digitized by

Google

taao

TATRIDTEBSI&YS.

iaa6

ajitis etat Felix episcopus, neuipe Novocomensis,
a fadrensi diversus, quarfc' eoijem tempore e$se
.quoque . jnoa potuit alter Maximus. , ' Tauriqensis
nempe, iftbi Emonensi quoque distinctus ? Maximus
igitur ille huic epistolae subscriptus erit Taurinensis;
non s,ecus: ac Felix, quern eidem adnotatum ptiam
leginn*s„ ejit < Novocon*ensi& antistes* ■ r ,.''•,•
Demu-m Maximum Tauri«ensem ' conciho eidem
subscrjpsisse,. ex ipsomet, potest demofcstrari. ln
aotiqui^imo codice operum eiusdem sanc.Ussimi
episcopi, qui Dlim fuit .1 vtetastissimae ;• abbatiae Pe-r
, don^nsis; ipara quaedana' homiliae, ' sive senmonis
legitur, quae inedita adhuc est, ex qua.clare evh>
citur. eumdem sedisse etiam cum ^aUis episcnpis in
illo coneiho Mediolanensi , , quod ' acoeptis Siricii
papae ispistolis Ambrosius. coegit. Ea autem se habat
ut seqmtur. Sanetisstmam.:kanQ* dominici, natalis
diem t> (]ua[m und' nobjscum>uhiversa exultans coni-
ceiebrat ecclesia, competentibus gaudiis.nos quoque
celebremus. Hodie aeternus ille Dei Jilius pro nobis
de 'fioeUs des"cendit ad terrds,.ut universum mundum,
qubm ab initio creaverat, evocdret ad caehcml Hodie
iwjine temporum i/fe naius est homo , qui ahte
omriid saecula unigenitus processit a patre. Novus
quidem homo in tentpore',. sed db aeterno Deus>.
ffovus guidem Christus, sed dmminus omnium sae*
culorum. Hodie beaussima illa virgo Maria peperit
hominem ,- quem non suscepit . ab homine, et quae
ante paftum intacta Juerat^ etiam in ipso pqrtu,
afquepost partum hwioiata virgo . permansU. Ridet
tanti projiinditatem mjrsteru caeca, et stultagenti-
litas : irridet qitoque .impia Ula blaspkemia , quae
jsuperioribus diebus dum 'parlum virginis attenuare
prae$umsit atque aorrumpere, Christum dominum
nosfrum exvirgine geherari non potuisse hlasphe-

Piavit.. HANC SAKCTA MBDIOLATnEJVSIS ecclesia horrvit
BLASPHEiMIAM. JILAM SINODALIS NOSTER VNO OKE DAM-

waViJi iCOnvSntvs. Eamdem execrata est pia ipsa
imperiaUs potestas. Etenim dum honorafyle connu-
•&jittn^virginitate ausus esviuequare Christum b\a-
sphemdt . lex virgine nonv potuisse generari , quum
negare non .audeat ex muUere editis - humanorum
pignorum partubus virgines' permanere ^tc. • •-

Ergo ex ilks verbis : hanc sancta Medtoianensis
ecclesia horruit blaspherniam. Illam sinodnlis nffster
uno ore damnavU. cohventm. Eamdem^execralaest
pia ipsa. imperiahs po1estas\ vclare deduoiuir^loqui
hic divum' Maximnm , de Mediolanensi itlV conci-
lio cui ipse quoque interfait, in quo lovinianus
damnatus est, eiusdemque hoeresis proscripta, qua
adstruebat Christum dominum nostrum ex virgine
generari non. potuisse, prout in antea relatig verbis
legitur, etsi Iovinianns in illa parte homiliae, seu
sermonis, quae adhuc exstat in illo codice nullibi
nominatus legatua Tdque clarius etiam colligitur ex
verbis sequentibus : etenim, dum honorabile con-
nubium virginitati. ausus esi aequare,- Christum
blasphemat ex virgine non potuisse generari , quum
negare non awdeat ex^ muliere editis hitmanorum
pign&rum partubus wirgincs permaneri etc. Porro

a verba illa: ChrXstuni bldsphewat ex virgine nq»
potuisse generari, quum negare nott audeat-ett*. pe*«
eadem leguntur m epistola divi Ambrosii, ajiommque
•episcoporum ad Siricium iam citata nnm. 4 ( «pUd
poustantr tom. I epist. Rom. ponL col.i 670 G). Ex
quibus denuo patet loqui )iic divum Maxtistnm de
Ioviniani haer.esi , '<quae in iUo concitio riiris devota
fuit. Idque demum , eruitur -' etiam -^ex ittis verbis
eamdem (nempe Ioviniani haeresim )i execrata est
pia ipsa imperialis potestas: ex ciiata etejstun #A
Shictumypistoh habemus (.num. 8 cal.-6j4 A cet.
ediL). Ef .ideo noh esp Hlis remissio peceat&ruht^
sed itst • impieias. Manichoerum, quam et clementis^
simus execratus est imperator\ et omnes; ^qui Mos
viderunt quasi quaedam. contagia refugerunJL^^t-

b mum ex iliis verbis irridet quoque impva iMd biap-
phemia , quaer superioribus diebus dum partumi wr>-
ginU >eic. forte demonstrari etjam pbt6st,.fMe«EoU>-
nense iUud coneilium in lovinianum^ ' eiusdemque
sectatores, prout altfiam fecepunjt (<»ide >30akistant
loc. cit;coli 663 664 in monito ad $iriscu epistbkim
num. IV ) fuisse coactuna, aut anno 388'yi autj>se-
querrti in exitum '■ vevgente '.1 : «x ^illatis enim j verjMs
(cum.<ex initi» huius bomiliae, se»'sermoiris'«lare
pateat die oatatis domini fui^se eamdem veckmiscm)
videtur posse colligi ilmd «concilium, aut eiieaBte
anno 388, ant 389 fuisse cdebratunv : ' } :--■.•!..':
Atqne ex hactenus dictis deducittth mea sententia
divum Maximum.nou «0 tantum tempore , 'icplo M<)-
diolanense conciiium cOactum estr, sed anten etia*ri,

° fuisse Taurmensem episcepum. Qu«re, 1 cUtft^ttttn
semel eiusdem homilias de natali domini, quae''9am
4n eitwta toties editione^ Polletti iegissem ( r atqu« v?i-
derem in iiia tantum , qnam clarissimus Mai>ilk«HtiB
-edidit> ex codice, '*it arbitror senodb Ga1K '{«t^a^
Italici tomA paA II), atque ettam leg)tur> ifl 'p^tt*-
•citata editidne Polietti, cuius hdc est rttitium : &r6>-
xima die dUectionem vestram\ic. ( opp. «\>6cti Le*-
nis tom; a pagi 324 ) demonstr^re breviter«i>ea^^-
simam Dei matrem etiam pOSt partum Virgittett
permangisse his Verbis : concipit virgOjvlrtljteignara
consQrtii. Impletur uterus nttlic i HbUQu "^mplediu\
eis$ptrttum sanctum casttts *vehuH+\ ekdefyit K v\
videte miraculum^matris DomihidveV&frgb est ctyh
ooncipU. Virgo curf» piirturW' Virgo post' partum

^ ».'»'. Dignum enim erat, ut Deo ntiscehis rherUian
crescepet Castkatis : nec per eifts' advienluni viQla*
retur integrttasj qtti veneraf sariare corruptd , het
per eum pudicitia corporis - l6ederetuv, pet* quein
donatur virginiias \?orporis impudtcis' etc, atque
in illa pariter,' quam ciarissimiis Muralorhis ex fco 0
dice Ambrosiano descripsit' cuni dliis/quae in.Ulo
antiquissimo MSS. legufttur' iii suis anecdotis ('W
eadem edU. Pottetti pdg. i32-), atque fneipit : Inae^
stimalae bonitdtis est gratia etc. his 1 ^raesertihr
verbis (pag. i 33 ihit. ioe. cit.) Mirabilis partus ma-
tris iniactae', sed multo mirabilius est virginUaMn
parienti. mansisse^post partum. Ndm quod 'mirion
sU dfctum (f.-dieth), cdro nata de • cdrne^ihviolkui
ndtufalis pudoris claustra servavit. tla&t vero etcJ

154

Digitized by

Google

DE EPISCOPIS

1238

Item in illa etiam , quae iam legebatiir in antiquis a connectebat etc. Haec autem omnia ex modo allatis

divi Maxiroi operum editionibus , atque incipit :
iustissime, fratres, festivitate praesentis diei etc. (in
clt. edit, Polletti opp. sancti Leonis tom. 2 pag. 174)
paullo post initium haec haberi: nec mirum sane,
si esctUit divina nativUas, ubi non erat humana con-
ceptio. ■ Aut si illam matrem non violavit partus ,
quam coitus non foedavit eta, cum his, quae se-

verbis deducuntur. Arbitror igitur sanctum Maxi-
mum interdum alicuius necessitate concilii Tauri-
nenses ad tempus dereliquisse : nulla enim maior
in episcopo causa fingi potest a grege suo disce-
dertdi, nisi propter eoncilia, .in quibus aut haeretici
refelluntur, aut haereses damnantur, et discipUna
ecclesiastica vel statuitur , vei 'confirmator : idque

quuntur demum in illa, quae incipit: investigabUes etiam ex ipsomct divo Maximo videtur posse com-

humanis 4 sensibus etc. (in cit. edit. pag. 176 prope probari : ipse enim in sermone illo , quem antea

finem haec haberi : quid tam novum quqga, conci- citabam, in quo vere loquitur de qnodam concilio,

piente, et pariente foemina, ittoesam virgin&atem a quo revertebatur, qundqoe ego Aquileiense fuisse

permanere ? etc. paullo autem antea dixerat : 1* eam credo, se ab ecclesia , atqrie a suis auditoribus ne-

beata mater, quae, intacta conceperat, invwlata pro- cessitate compulsum abfuisse asserit prope finem

ferreL Istas cum legerem, non secus ac alias quin- illius sermonis hisce verbis : pariter ergo a domo

-qrie. homifias, quae sunt etiam de natali domini in b Dei absentes sumus, sed hoc interest, quod me ab--

ittar iam citata editione PoUetti, atque viderem ipsum sentem a vobis necessUas faeit, vos voluntas etc.z

de hoc nihil dieere,. suspicabar iUas ante Mediola-
nenseHConcilinm,anni 3,8g fuisse ab eodem recitatas.
"IJec.&rte iu«e quis posset dicere, sui non fuisse
in64itu*i, dum ilks «uis Taurinensibus recitaret ,
neqne: id dicere , neque demonstrare : nescio enim
ego qua potiori de causa id in illis, quarum verba
an<ea referebam agere debuerit, non vero in aliis»
Ynde »concludebsun , quioque illas ante Mediolanense

in citatis autem duobus MSS. codicibus ita legitur:
me absentem a vobis ecclesta&necessUas facit , vos
voluntas* • ' -»

Ergo si alicuius eoncitii causa a Taurinensibus
suis Maximus interdum aberat, non erit improba-
bile asserere sedisse quoque illum una cum aliis
. episcopis Mediolanensis ecclesiae sufiraganeis, in iUis
concUiis, quae divo Ambrosio vivente acta sunt

concUium, in quo de . Ioviniani hoeresi actnm est, ■ Aquileiae, et Mediolani, atque alibi etiam, prout
fuisse dictas, reliquas autem post ipsum. "antea demonsirare contendebam. Verum de quonam

Demum sedisse eutridem Maximum cum reliquis
patribus . concilio Capuano anni 391 mihi compro-
bari posse videtur ex Ulo sermone, qui apud Arii-

concilio ipse loquilur in supra recitatis verbis, ex
quilyas eumdem in longinquam regionem ivisse ego
colligo ? ita quos separabat longitudo regidnum etc.

hrpsium legUur in citaU toties editione Parisiensi c Arbitror ego ea esse interpretanda de Capuana sy-

operum illiu^ sanctissimi doctoris >anni 1661 (tom. V
Serm. 67), atque incipit: non dubito } fratres, eon-
tristari vos etc., cuius nonnulla hic sunt referenda:
-non diibHo,:fi'4tres, contristari vos, quoties me ab-
sentem a vob&s necessitas facit. Cum .enim., quem
diligkis, non videtis, tamquam bonifilii pietatis sti*
mulU, labpratis. Sed ego quamvis corpore vos inr
terdum deseram, spirUu tamen non derelinquo. Vbi-
cw&que fuero, mecum vestra fraternitas commoratur
.... aftfue ideo, fratres, vos, qui mandatum Salva-
toris facUis % quamvis absentes a me fueritis coyiore,
dilectione famen mihi- minime defuistis. IUt quos
separabat longUydo terrarum Christi gratia con-
necfebat etc. Hunc autem sermonem vere esse-divi
Maximi deraonstrant tum stilus eiusdem, tum MSS.
aliquot codices, in quibus ille eidem tribuitur, cuius
vere est : in MSS. autem duobus , codicibus iam
anlea citatis, verba illa : quoties me absentem a vobis
necessUas facU, ita leguntur : quoties me absentem
a vobis qcclesiae, necessitas facU efc,

Igitur ex modo allatis verbis deducitur illum ne-
cessitate, aut si ante citatorum codicum lectio est
admitlenda, ecclesiae necessitatibus a grege suo ab-
fujsse, non quidem semel, sed interdum, ut in Ulo
legitur, hoc est aliquoties : colligitur quoque po-
strema vice, qua ipse ab iisdem longe fuerat, an-
tequam illum . sermonem diceret, in longinquam
ivisse regionem, atque id patet ex ilfis verbis: ita
quos separabat longitudo terrarum, Christi gratia

nodo, quae iuxta qudsdam < anno 3qo, iuxta alios
autem anno sequenti celebrata fuit, ad quam divum
Ambrosium una cum pluribus Italiae epiecopis ac-
cessisse apud historiae ecclesiasticae scriptores con-
stat Si Ulius concilii acta adhuc superessent, id
facili negotio demonstrari posset : verum cum illa
temporum edacitale perierint, ideo nihil cerlt hac
super re polest constUui: verba tamen iUa: quos
separabat longUudo tertarum : illa etiam et licet
longe positus , quae in eojdem sermone habentur ,
■magnam a Tauriaensi nrbc distantiam oerte Higni-
ficant, quae Capuanae urbi potest etiam aptari.
Atque «uYndein loqui de Capuano coiicilio in illo
sermone credidit etiam vetuslissimi illius codicis iam
citati exscriptor, huic enim istum praeposuit titu-
Ium ad populwn dum rediret de Capua , et de ficte
venientibus ad ecclesiam: qui quidem titulos ser-
inoni illi in maiori sua parte convenit. Verrim, si
illa verba de Capuano concUio sunt inteUigenda,
cutn in eodem ipse dicat se interdum a grege suo
abfuisse, iam videtur esse demonstratnm eumdem
etiam subscripsisss aliis conoiliis, quae anlea nu-
merabam.

Atque haec illa sunt, quae pluribus aliis prae-
termissis, ne Ionga nimis haec esset discussio in
diviMaximi operibus inveniebam, quibus credo posse
demonstrari sanctissimi illius antistitis lempus, quo
ipse floruit illud, revera esse , quod Gennadius con-
sliluit, reiecta Miraei, Vossii, aliorumque, qoi eosdem

Digitized by

Google

t

1329

TAVRIHENSIBVS.

iz3o

seqUti sunt correetione. Quum haec scriberem, in- « leiense coaetum ahuO 38i) ih illis verbis., quib.ua

tellexi omnium sancti nostri Maximi operum edU
tionem Romae parari ; editorem autetn esse claris-
simum ^irum Cuneensem Brunonem Bruni e scholis
piis. Ig^itur et quaecumque elaadeni sanoti inedita
opera habebam, et profixam etiam .de eiusdem.ae-
tate dissertationem Itaftee conscriptam clarissimo
editori communicavi. Id nemrpe ut fecerem enixis
officiis sategit amicus yir baro Vernaaze. Erudito^
rum nunc erit quibus faaeo omnia yolens , atqua
lubens subiicio ea expendere, atque «xaminare. Ea
autem, quae bactanus dicta sunt hic breviter. ex-
pbnere forte lectori iniucundum non erit , atque
rehqua de* emsdem vita, et scriplis addere, quae
ex eiusdem sermonibus, homiliis, atque Gennadio
habemusx

Makimus hnius nominis priaans Taurinensis epi*
scopus Vercellis natus est anno 35 o , aut paullo
ante. Eumdem a divo Eusebio illius orbis episcopo
in sup clerioorum collegio exceptum fuisse, atque
uistrtutum, non, autem a suis discipubs patet ex
sermonibus, qaos antea chabam, et quidem post-
quam ab exilioTediitjmonasticam, quam in Oriente
viderat in coliegmm illud vitam . induxit. In illis
autem/ qnos divus Maximus de eodem Eusebio ha-
buit 'sermonibus ea, quae leguntur non sunt certe
incoherentia , atque a veritate alteria , imo aliis do*
cumewtis confirmari possent. Ipsum Maxknum ab
eodetn ■ ■• coilegio recessisse iavenem- adhufc, ilque
itrvenem Taurineosem catkeduam ascendisse. credo

sermonem exorditur, cuius hoc est ioilium : ttebe-< K
vem, fatres, post hos complwes dies atiqnid ub&>
rius praedicare, et revertens a tanto examine /a-
cerdotum, dulci vos sermone reficere etc* Ab insigni
igitur aliquo concilio revertebatur, atque complu->
ribus diebus a suis auditoribus abfuerat, prout ipsa
ailata verba significant. Nullum antem divi Ambrosii
aetate concdium habemus insignius Aquileiensi anni
38 1, in quo. et Galiiarum, et Africae legali fuerunt,
et qui interfuerunt episcopi, etsi non mttlti numero,
erant. tamen scientia , atque pietate praeclarissimi,
quibus quidem ea optime congruunt,. quae ibidem
Maximus dicit, tum : verbis antea recitatis,. turri. in
ilbs etiam , quae eadcm subseqnuntur, s\ eadem
& com cOncilii actis conferantur. IUum pariter ab -aho
concilio rediisse credo, quando sermonem recitavit,
qui inoipit: ■ Non dubito, fratnes, contristari vos etcl
iam ante citatum, ex quo eumdem ih longinquam
regiouem concessisse videmus ex sequentibus verbisc
ita quos separabat longitudo terrarum, Christi gratia,
connectebat eic. -quod Capuanum fuisse puto. Cum
vero Capua a Tauvinensi urbe longe sit dissita^
ideo illi concilio eiufbrte oonveniunt, quae ipse antea
alktis verbis dicit: iba quos separabat longitudo
terrarum etc. t . • .

■ Verum ex illo sermohe eumdem alias nacesaUtfc
compolsum r ut ipse dicit iam a grege suo ahfaisse
novimus: id ex illiu^ initio eon^tat: nen. dubito),
jreitres, (ita ipse) eohtristari vos ,. quoties me .abt-

potsa demonstnarij tum «x iflo sermone, qui mcipit e sentet» a wtbis necessitas ■ faqit* Cum enim quern

licet me, fratres } debitum etc. \ tum ex alio, cuius
boc est ihitnim: ad sdnctl murtynis Eusebii laudem
etsi receptus ecdesiae mos esset; ut episqopi
nonnisi matnra aetate eligerentur. Vtrum Taurinensis
episoopus ordwiatus fuerit Eusebio adhuc vivente,
m vere non taaftd post, ego ignoro , etsi putem
ip»«r»j quando ad superos magnns EiisebiUs evo*
ia«ib i inter tecctesiae ilwus clerkos non amphus fiMSSC,
atqae 'CiVci"U(tiMir4 3^5 Taurinensibus ihfutis iam
ieeoratum fljtftltisse.

*• iEntodefHy'li u non omnibus, saltem ferq omnibus
«JOWetJHs ,«q^iae djti Ambrosii aetate cbacta snnt
SUb^ifp^Ws^ reliquis ecclesiae Mediolanensis
stlffr%ganei*"ep>iseopis ^ credo, aiqAe adeo ihtQrfttisse

diligitis , non videtis., tamquam boni fiUi pietaus
stimulis laboratis. S$d ego quanwis corpore, vos
interdum deseram, sptritu tamen non dereiinquq ..... v
0t luset longe positus videatur etc. Ergo.ahtequam
Capuam, ut eg« sonuo,: Maximus iret e-znecessitdte
iam cmtea ab auditoribus sois recesserat aliquando ;
«J enim \erbfi illa significare vi^entur, quoties me
absentetn a vbbjs necessitas facit . . . corpore iatert-
dum ( vos deseram etc. Non erit igitur adoo impro-
babile>as6erere eumdem aliis quoque ahte Capuanum
«QncilHs interfnisse, si ipse \ ante illud neoessita^e
compulsus grfegem 6uum interdum corpoi^e dese-
ruerat. Et reVe*a> ihdicato Indiciae virginis ipsun\
qubque ad»titisse, cqrligi posse videtur ex tllo.ser»

Aquileiensi anni 38 x, illi quoque , in quO iadicata; ^ mone/qui ^ncipit: paucorunt admodum dixsrum 6c-
Wt'>caUsa ladiciae virginis, qnod Medioiani . cele-
bratum ^est anno eOdem, atque 'foite,- quando aut
Mediokmi ;' aut Aquileiae, aut in aliqna alia Italiae
ctvftate 1 , 1 dV qtia noh constat damtiati fuere qui in
Itadhrm J ^{lolKriaris baeresitn indueere iqeditobantnr
s^dtss^ qjkoque in Mediolanehsi coticilio anfti 38<^^
ih ,qW lwvihiAnt h&efesis< diris devota ■fait, et fbrte;

cupaiione . > <. et t alterius -eccJeSiae eic. atque ill\
etirtm in caftsa Teviniani, tum ex subscriptione, tum
#x parte fragmenti, illius homiliae, quocfc ante re-

"<■'• Igitur ex- ahtedicU9 consequitijt diyum M&ximum
fbisse Tauriueusenkepistoe^um-anle anrmm 38 1, quo.
nonis septembribuS 1 celebrathm fuit Aquileiense oofr*.

<te ItaciWhi* etiam actam eSt, nisi hoc aiiud i\\ con- qilium, idque aperte, deducitur -ex initio-.sermonts^

eiliumv qua de i*e inter eruditos nondum cpnsHaty
demhm- Gapuaho ouni 3^|i< \ '■■ t - .

l Atque illnm antea numeratis conctftis interfuisse»
■dnae ahtea ex 1 erasdem operibus oongerebam-
detednstrare videntui\ Ipsum> certe ab mno coneilio-
redeiintein legimus (qhod ego credo csse Aqui-

quem -antea citabam, ex quo demoustrati credo
ulum ad concitium ittud «na cuta aiiis episcopis
sahcii Ambrosii suffraganeis' ivisse, ; atque praieserlim
ex illis verbis, quae sequuntur^ paulio posl eiifBdem
initium cum fepiper ■-, fr^lres , non cessdVerim vos
paterna pietate cprripere, miror rtiflil t>os tot meis

155

Digitized by

Google

DE EPISCOPIS

ia3s

commonUionibus profecisse , et doleo quod frequens a eum dixit : quisquis episcopum hospUio susceperU

praedicatio mea, non vos prqfectu aliquo salutis
eorrigat, sed quadam contestationis poena constringat
eta. Haec enim verba aperte ostendunt eumdem iam
ab aliqnO tempore fuisse episcopum : unde non erit
improbabile dicere ipsum sedere cepisse in Tauri-
nensi catfaedra circa annum 3^5: Anannienses quo-
que nevisse martyres una cum auditoribus suis,
prout constat ex primo sermone, quem in laudem
ipsorum martyrum habuit , atque antea demonstra-
bam, non dum adhuc puer esset, sed eo tempore,
quo iam erat episcopus, sive id anno 390, sive
393 evenerit. ;

, Atqfte haec omnia aliis etiam argnmentis confici
posseat, quae ex eiusdem operibus deducuntur:
hisee modo praetermissis duas tantum eiusdem ho- b
milias hic examinare non erit incongruum, quae ad
Taurinense concilium, quod circa annum 397 coa-
ctum est, uti probabilior est ernditorum opinio,
referuntur. Primam , qnae incipit hesterna die, satis
gaudii aacepisse vos credo etc. in qoibnsdam sancti
Ambrosii operum editionibus iam habebamus, eam-
demque uti noudum editam publici iuris denuo fecit
clarissimus Mabillonius (.musaei IiaL tom. I par. 2)
ex codice Sangallensi : alteram vero, cuius hoc est
initium : legimus in libro genesis, quod. Abraham
tribus supervenientibus etc. ex sohedis Mahillonii
primi ediderunt clarissimus . Martene,, et Durand
\tom. IX anecdot.), atque ex ipsis clarissimus Gal-
laodi (bibl. PP. tom. IX), utramqne veco ad Tau-
rinense concilium,. quod sedente divo Maximo cele- c
bratnm est, esse referendam, minc est demonstran^
dum, In iUa, quae incipit j tegimusin libro genesis
etc. postquam num. 1 dixit Abraham tribus super-
venientibus viris occurrisse, oravisseque eosdera,
ut ad suum tabernaculum, declinarent, quatenus
sanctorum hospitalitate benedictionem reciperet;
explicata pqstea quae sit , ut ipse inquit,. hospHahV
tatis gratia, demonstratoque illum, qui iustum exeipit
iusti gratiam promoereri, ita subdit (num. 2). Igtiur,
fratres, si Abraham pater noster, sciens hanc !io-
spitaiUatis gratiam, supervenientibus tribus viris,,e
quibus unus dominus erat , festinus occurrit,. et
prostratus infaciem oravit, ut ad jtaberfiaculi sui
tecta descenderent: quanto magis debemus .advenien'

tibus sanctis occurrere sacerdotibus, atque cos omni d pisse <vos credo etc

iam iustus effectus est. Isti aulem episcopi, non
unus, aut duo tantum erant, sed plures, idque col-
iigitue ex sequentibus illins faomiliae verbts (num. 3).
Ergo,fratres, si Abrahae filii sumus, opera Abrahae
faeiamus.. Ille tribus sanctis viris pracessti obviam,
nos quoque mnltis sacerdotibus occurramus. IUe,
cum esset iustus beatos suscepit kospUio, ut quierat
iustus, iustior fiereU- Nqs , qui peccatores sumus,
suscipiamus episcopos, ut ablatis peccatis nostris
iusti esse possinms eft?..Dteit demnm ( num. 4 et
ult.), quod sicut ad Abraham m tribus iilis viris,
uti seriptura docet, etiam ipse dominus venerat, ita
a pari, et modo etiam ad. nos in sacerdotibus suis
ipse Christus adveniat etc. ■» . y . •

Constat igitur ex ante relatis verbis, divo Maximo
iam epbcopo Taurinnm plures advenire debuisse
episcopos, qui eo temporo, quo ipse auditorihns
suis Ulam homUiam o-ecitabat iam in viam. se tra-
diderant, alque adeo Taurineases suos proposito
Abrahami exemplo, atque exphcata, nti ipse inquit,
gratia hospitalitalis, quam Abraham meruit, eosdem
hortabatur, ut illos hospitio exciperent. Verum ad
quid tot episcopi Tanrinnm veniebant, nisi alicuius
conoUii causa, quod tunc celebrandnm erat Tanrini?
Consequitur ergo loqui hic divum Maximum de UUs
episcopis, qui tum ex GaUia, tuca ei Italia ad Tau-
rinense concilium venwe. Hos autem episcopos aon
hospitiq tantum a suis auditoribus excipi optabat
6ancussimus praesul, sed etiam ut iUi iisdem oocur»
rerent proposito Abrabami exemplo, qui tribus viris

nocurrerat, bortabaLur. . v

.« . Goactum igittir fuitr Taurinense coacilium anno
397 mense septembri GaUiarnm episcopis instanti-
bus, atque in illo pcaeter Galliarum episcopos Me-
dioJanensis quoque ecclesiae suffraganeos etiam se>-
disse. res certa videtur in maiori hmius urbis ecclesia,
hoc est in basilica sanctorum martyrum Taurinen-
Sium, prout alibi demonstrandum erit. Atque divum
Simplicianum, qui eo ahno 397 magno. Ambrosio
in Mediolanensi cathedra successor dalus fuerat una
cum reliquis concilii patribus etiam^fuisse, CX. nlia
eiusdem divi Maximi houjilia, quam iam. sUperius
citabam, demonstratur : iila autem, ut, antea qnoque
notavi, jta incipil: hestprna die satis gaudii acce-

prece in tabernacula nostra suscipere, ut secundum
David cum. cunctis kospitibus sancti esse, possimus?
Nemo iam de conscientia suorum peccaforummetuat,
de indulgentia nexno diffidat: quisquis episcoptm
hospUio susceperU iam iustus effhctus ,est : quamvis
paullo anie scelera commiserU, quamvis noxius
fuerti, cum innocentem vit.um recipit, innocentiae
merUis reformatur, sicut ati propheta (psalm. 17
vers, 16) cum viro innocente,. innocens eris.

Ergo dum haec divus Maximus suis auditoribus
insinuabat iam in itinere erant sacerdotes, qui Tau-
rinun adventare debebant, Porro, ne quis sub illo
sacerdotum nomine alios, praeler, episcopos intelli-
gevet, eosdem ipse iliis verbis expresse designavit

- Atque revera homiliam iUam dictam faisse a d|vo
Maximo in Taurinensi concilio, et coram sanoto
Simpliciano, qui, ut ex iUa habetur, die antecedeuti
de apostoiornmjapdibus disseruerat ex ipsa.coostajt,
Et primo quidem ips.e divus Maximus. post .com-
mendatum sancti Simpliciani tractatum, quem ipse
praecedenti die habuerat, ita prosequitur. ,^^r««
adeo parvtiatem meam scio auribus vestris minus
solUo placUuram. Quis enim contentus sU potari de
rivulo, cum possit haurire de fonte, Terra efljm
aquarum tenuem rorem omnino non suscipU, po-
steaquam eam largus pluviarum imber infuderit. Sic
igUur vestra dilectio inundata sancti sacerdotis elo-
fjuio, sermonU mei non patietur viie jastidium.

Digitized by

Google

ia33

TAVRINENSlBVS.

ia34

Quamvis enim d&ctus vir , quamvis disertus oreUor
etinguis videbitur , si coepertt loqui praeMnte me-
liore etc. Ergo cum Maximus dicat homiliam illam ,
sive tractatam, qa«m <pse tlla die recitabat minus
sotito esse placituram, iam eonsequitur eumdem ibi
fuisse locutum, ubi erat episcopus, atque adeo in
Taurinensi eoclesia , aliter corte nullo modo dicere
poterat: atque idto parvitatem meam>*scio auribus
vestris minus soiito placUuram etc., idque ex iliis
etiam confirmatur, qnae ipse habet de illo episcopo,
qui die antecedenti verba feceral: asserit' enim,
quod praedicatio tius pteria fuerit sacerdotis gratia,
orationis eleganlia , institutione doctoris. -Ergo ilie
episcopusr non in propria ecclesia die antecedenti
concionatus faerat, sed inaliena, idque etiam de-
monstrant illa'verba, quibus komiliam iliam exor-
ditur, qnae sunt sequentia: hesterna die satis gaudii
accepisie vos credo fratres dUectissimi , ear tracta-
tibus domini, et fratri» (ita in pluribus Codicibus
legitur, non autem patnis^ prout babet Mabillonuis,
et cum eo alri eUom: videtnrque legeadnm esse

fratris, prout? constat ex fipe partis primae baius
homiliae, iUis verbis : igitur quoniam beatissimus

frater noster etc.) praesentis episoopi, qui tanta fa~
cundia res divinas disseruU, ut praedicatio eiux
plena fuerit sacerdotii gratia etc., ez quibus col-
ugknus episcopttm illum semei tautum Taurinensibus
fuisse cQncionatam, atque adeo alterius ecclesiae a
Taorinensi diversa fiiisse episoopum.

Verum (quod altsro loco demonstrandum erat)
etiam tsx eadem homilia ■ constat illum, qai-in Tau-
rinensi concilio hesterna die, uti in ea legitur, apo-
stolorum landes magno fiierat prosecutus eloquio
fuisse saBctum Simplieianum ex illis praesertim ,
quae de eodem v episcopo dieuntur verbis sequenti-
bus: nec mtr*un,'si ii, qui m pontificio primatus
honorCm ebtinetj habeat etiam in praedicando pri>
matus elOqidum. Et paollo infra : nihil enim ru*
boris est comparatione summi sacerdotis, dispticere
mintmum saeerdotum. Ergo si episcopus ille, qui

' ante Maximum sermonem '• habuerat , in ponttficio
primatus honorem > obtinebat, si ipse summns erat
sacerdos, «rgo iWe erat metropolitanus. Atque adeo
Wir^in Italia, concilium iliud celebratum si», ; nec
noriin Tanrioeosiurbe, quais tunc, uti etiam naulto
pOst, nempe usque ad annum j5i5 Medioianensi
terohiepiscopo 1 snffiragata 'est, deducitur fuisse Me-
tBohmensem • eptscopom. Atqtri aono 397 septembri
mense iam in Medvolanensi calhedra divus Simpli-
cianus sedebat, AmbrosH immediatus successor, di-
cere ergO iure possumud laudatum in illa homiiia
episcopum Stmpticianum fuisse, qui non tantum, nt
in ipsa legilur, in p&ntificio primatus honorem ob-
tinebat, atque summus sacerdos erat, sed cni etiam
illa conveniunt , quae de eiasdem tractatu , in quo
hesterna die, ut in Ulius homiliae initio legimus
apostolorum laudes magno fuerat prosecutus eloquio,
adeo. ut ■ praedicatio eiusdem plena fuerit sacerdotis
gratia , orationis eloqueniia , institutione doctoris :
(ibid.) Aliunde enim novimus Simpliciani doclrinam,

a dum adhuc esset Romanus presbjrter tantum , prout
a divo Augustino nomtnatur quanti fuerint, tum
Ambrosins, tum Augustinus ipse. Htc.enim illa.in
epistola, quam ad eumdem scripsit ( in edit. An-
tuerpiensi anni fjao tom. a num. 38), quoad libros,
qaos ipse Augustinus dictavexat, - atque ad ithun
miserat, iUum deprecatur, nt, rton nolum curam
legentis impenderet, sed etiam censuram corrigentis
assumeret. Quae autem Simplicianus scripsit, Gen-
nadios memorat in bbro de virh iUustribus cap. xxxvi.
- Demum homiliam banc in concilto, quod Tauri-
nense esse hactenus demonstratum est fuisse reci-
tatam, ex sequentibos homiliae einsdem verbis de-
ducitur : sed\ tamen habet solatium suum ista con-
fusio. Nihil enith ruboris est comparatione ■ summi

b sdeerdotis displioere minimum sacerdotum, praeser-
tim cum iuvare me possit beatorwn insigne oonsor-
tium. Si enim David unius societate sanoii, atterum
sanctum Jieri posse proclamat, dieens cum sancto
sanctus eris, cum ( /. qur ) ergo me quanwis impe-
ritum, quamvis peccatorem , non potest fieri posse
praedicatorem , tantorum consortio magistrorum?
Ergo si ipse minimus erat sacerdotum : si beatorum
insigne consortium ittum iuvare poterat : si insigni
consortio beatorum magistrorum ipse qnoque prae*
dicator fieri poterat, ergo praesentibus aliis sacer-
dotibus, et quidem plurimis, qui concilhwn com-
ponebant, ipse tanc loquebatur, et coram suae pro-
vinciae primo episcopo, koc est metropolitano, atqne
in Sua Taurinensi ecclesia, pront hactenns probatnm

c est. Istam autem homUiam in Taurinensi concilio
dictam fuisse noverunt pariter ckrissimi Tillempn-
jtius in sua historia ccclesiastica (toms 16 pag.ZZ),
atque Cellierios in sua aactorum ecclesiastioorum
htstoria, nbi de divo Maximo Tauiinensi episcopo
bquitur. .

i Igitur «x hisce omnibus patet divum Maximum
etiana iUo tempore fuisse episcopum, qno Honorius
augustus de evertendis idolis , atque sacrificiis abo-
lendis legem tulit, anno, ut quibusdata videtur 398,
aiiis vero sequenti, et cuius ipse meminit in altero
sermone de sanctis martyribus Anauniensibus , nti
superius notabam. Quare non improbabile adeo erit
acserere in illa homilia de defectu lunae loqui iUum
de lonae aeclypsibus, qui anno *4ei iuxta CUtn-
d diani sentenliam in carminibus antea qudque reci-
tatis, Alarici^ barbarorumque in Italiam- adventum
praecessere maxime cum ex aliis einsdem sanctissimi
antistitis sermonibus, atque homiliis, si per otium
Kceret demonstrore quoque possem iila, quae Ala-
rici, atqne Radagaist in hasce regtones nostras ad-
ventnm subseqnta sunt jn quibosdam ex ipsis con^
tineri, atque adeo iUas ad haiec tempora, non vero
ad illa Attilae Hunnorum regis, prout quibusdam
placet esse referenda. Verum cum.haec longac nimis
sint discussionis, consulto omittimus, ne iectoribus

taedio simus. , '

Nunc quid egerit, dum Taurinensis fisset episco-
pus, divus Maximus, breviter, atque pammarie tantum
dicam. Gentiles, qui Taurini, non secus ac in pagis

Digitized by

Google

ta35 .W EFIsqOFI». ia3$

adhuc erant, verum Deum docuit, uti eonstat ex a eum pietas exercetur: habet etum et amor piagas

Tariis . eiusdein homiliis de nativitate Domini , et de suas, qu*e dulciores sunt cum amarius vrferuntur,

paschate etiam apud Muratoriujn, atque in aliis Dulcior enim pst religiosa casugatio, quam amara

etiam : idolofum vana , atque sacrilega sacrificia, remissh etc. Ita ip6e sermonc, qui incipit ; Amarior

ea praesertim, quae Dianae in pagis adhuc offere- fortasse, fuerU etc. ip cit. edit» sancti Eeonis tpnu 2

bantur msectatus est, atque, irrisit (v. serm, 2 de pag. 166, (

sanctis marlytxbus Anauniens&us, atque Olibi etiam). AUquando auditores suos benignbs cerripiebat ,

Quanto potuit maiori studift, atgue diUgentia cathe- uti ex pluribus eiusdem, homiliis, stfque sermonihus

cnmenns suos trudivit, atque ad baptisroi gratiam habetur tum apud Ambrosium, tum in iam toties

recipieodam. quaotocfaa hortatn$ est (v. homU. de citata operum divirXeonis editione Veneta, tomo II,

tradUione sjmbbli, atque variae apud Ambroskim atque etiam videri potest 1n illis verbis, quae supra

ih veter. edU. de epiphania etc.) baereticos aliquando refereba^m ex eiusdenl homUw» ds defkctu lunae.

aeriter, doote tamen semper cohfutavit, noi\equi- Cum veto eiusdem temperibus cofruptissimi essent

dem Nestorium, atque Eutychen, ut plerisque vi- Jaurinensium mofes;, elsi ; nonr onlnhini , uti ipse

detur,. nisi iodirectei tantutn, sed ApoUinarem* Va- pluribus in locis asserit, idio se^in iisdem emen-

lenlinnm, Photinum, Iovinjanum, Arrium, SabelUum, k dandis parum, aut ftihil ' proficere /vidcns, pluries

aUosque etiam, nt eiusdem homilias de nactivjtale statuerat, subuahere eisdem dominioae praedica-

Domini n 'de pascha, de pehtecoste, de sancto.Eun tionis- eloquia, et non elargvri < saepius sermonum

sebio, atqne alias etiam, tegentibus, conslabit, quae caejtestium sacrameqta, cum/nibU prodeSs«t offerre

tum. in veteribua eiusdem operum editionibus iam pabula recusanti, et poium pprrtgere .minjme si-

erant, tum illas quoqije, qnas clarissimus Mabilt tienti vdlueratn (ita ipse in .sermone, qui incipif,

lonins, atque Muratorius ediderunt. Neqne minorem Fryquenter statueram afiud m# ipsjuwetc. apud di-

ecga Ulos curam , solUcitudinemque adhibuit, qui vum Ambro«jum in cit« edrt. Palrisien. tpm. V serm.

dhristianis. institulis iam .nomen .dedejrant : in&acto a5 de sanctis: Ergo gubtrakene vobis dovunicae

etenim animo nuhc iHorum superstitiones eorripuit, praedicatiofw eloquia,.non quod iratus hoc/accrem,

nunc personatorum hominum impudentiam, qni gen- sed u% e^angelicajn sententiant ctfstodirem: qui habet

tUium joaore se in portentosas 1 formas" transrnutabant dabitur ei, et qui aon habet, id, quod habet au-

(v. homil. in calendis ianuarii apud dwum Qfajcimum fewetur ab eo- Habenti, §rgo dari. Uusit, et non

in veter. edit,, atque apud Ambrosium, et Mura- habenli, non solum non dari, sedet id, qUad habet,

torium in anecd.) Avarorum homUram impietatem auferri. Quae sententia sup^flud vobis forsitan

ficequentissime ', exagitavit plnribhs in sermonibus , videtur. Ego autem dico recte, dt sapienter domi-

atque homUiis. Ctertcojhun in suo officio indiligen- num praeCepisse. Habenti ergo ujbe\ur'.darLMeretur

tiai» (ex sermonC ante citato cum semper, fratres^ plane accipere, qui ita iaboranit^ ut propria solli-

non cessaverim etc., *atque alibi etiam), indperiaiium citudine animae suae diviuas spirUuales acquirereL

ministrorum negligentiam (ex sermone ante citato, Vt puta quis continentiae forti ,profiosito coepit

atque etiam alibi), militum rapacitatem, et crapu* castimoniae cusiodire vitfutem ■: meretur, audire quae

lam , iudicum Voracitatem , atqae imp"ietatem, hon CastUatis ternuncraiio sU fuutra , ut dd[virtutis ob~

semel ftft dele,sUtus. ( v. homiL apud Ambrosiam in servantitmXiaudiww^epiuHeralionU^

jreteri editione, quae incipit: nonnulli , fratres , qui posSit pugnam, quam coepU atierere. AUus ad mi-

aut milUide cingulo etc.; atque aUbi etiam). sericqrdiam promtus, debeV. audire^ quia ipsi mise-

Etsi tamen in vitja, eorruptosque saeculi sni reb.Uur Deus., Etqui hanc terrenam substaniiam

mores, non semel acerbus insurgat, peccatoresque caelestibus divUiis. repens&vU; necesse est, uf, auscul-

acriter exagitet', ipse tamen cur ita ageret, pluribus tans vicissitudinem caelesuum pracmiorum , prom-

in lqcis a^seruit, ne ip"sids in corripiendo segnilia, uor,.ac libentior opus domini .profieqmtur, et ,ad

et. peccatorem, et sacerdotem perderet (ex serm. nusericordiae quod habet bonw»,. hxrgitafis addat

de speculat. apud Murdtorium ,' atque in toti cU. d augmentum. ldeo addit dominus v.qui habet, dabUur

sancti Lepnis edU.tom, 2 pag. i65). Yidebatur snis ei ; hoc est, qui dives Juerit bonis operibus , hie,

auditoribus aliquando, uti ipse inquit (sermone nunc magis evangetica praedicatione ditetur. . Ceterum si

citando) sefmo ipsius.austerior, quod plerosque de fbrtucatori praedicds , et dicas, quod virgo deheaK

eorum magisteriis, et veritate conveniret, et esset perrpanere, et avaro, qudd omnia sva disfrahere

prosequtusj quae abquantis tristitiam irrogaverant; debeat, atque donare, stuMtia Uli esU.Hanc autem

Verum (dicebat) nihil tnea interest: egd enim gau- praedicationem ridiculam putat,si>cut \aU Apostolus :

deOySciens.discipuli tristUiam magistri esse laetUiam. animalis aulem homo non pereipit ea, quae sunt

Tunc enim audUor. proficU, cum austeriora annun- spiritus, stultitia enim est iUi. Taie emm est Ulis

ciat; praedicator. Recte ergo laetor , quia salutem praedicare quod perfeetum >est, quajle si mendicum

opefor, cum obiurgo. Licet moereat filius mei acer- pannis obrutum holoserica yellis inducre, et esu—

bitaie sermonis, me tamen delectat, cum proficere rientem rusticum placenUx delectafe, rtccesse est, ut

Ulum mieUigo per moerbreni . . . . non enim semper ab utroque recusetur oblatio. UU cnirn dispficet

pater osculatur filium, sed et aliquando castigat, holoserica, quia necessaria magisfrigori vestimenta

Ergo, qiumdo castigatur , qui dUigUur, tunc circa desiderat. Huic placentum amarum, dum escam

Digitized by Googte

TAVRINENSIBVS.

i 3 38

magis saturitatis exquirit. Istis ergo personis aufe- a ribus carissimus erat, unde quolies ab ipsis neces-

renda potius sunt, quae sua sunt, -sicut ait evan-
gelium: etiam kl, quod habet, auferetur ab eo :
hoc est cogendus est fornicator pannoS suae cor-
ruptionis abiicere: compellendus avaro est panern
cupiditatis exponere. Vereor autem,fratres, ne haee
evangelica lectio plerisque de vobis congruat, quae
ail: cantavimus vobis, et nori saltastis, laraentavi-
mus, et non plorastis. Annunciamus ergo vobis regni
caelestis gaudium, et minime corda vestra molu
quodam alacritatis exultant. Praedlcamus triste
iudicium, et sensus vestri ad poenltentiam in ta-
crphas non prorumpunt. Infidelitatis, ertim genus
est in divinis rebus nec gaudere prosperis, nec flere
contrariis elc. Ita divus Maximus Ioco citato.

sitate compulsus aberat contristabantur, ut patet
ex sermone, qui incipit : Non dubito fratres, con-
tristari vos quotiescuthque me f absentem a vobis
necessitas facit etc.

Atque haec de divp Maximo, mihi huius nominis
primo, episcopo Tanrinensi in praesentiarum dicta
sudiciant. Nnnc quae ipse scripserit, atque quo anno
obierit, ea ex Gennadio discimus, qui in catalogo
de viris" illustribus cap. XL ita habet. Maximus
Taurinensis ecclesiae episcopus, vir in divinis scri-
pturis satis intentus, et ad docendam 6x tempore
plebem sufficiens, composuit in laudem apostblorum
tractatus, et in Ioannis Baptistae , et generalem
omnium martyrum homiliam. Sed et de capilulis

• Haec autem omnia, aliaque plurima eiusdem ge- b evangeliorum, et actuum apostolorum multa sdpientet
neris, quahdo in divi Maximi sermone, atque ho- exposuit. Fedit et duos de sancti Eusebii Kercel-

fcniliis lego, credo me posse dicere, quod semetipsum
delkieaverit tum in homilia 2 de beato Eusebio
Vercellensi, incipiente : Ad sancti, ac beatissimi
istius patris nostri etc. qnae iam erat.in antiquis
eiusdem operum editionibns, legiturque etiam in
citata toties editione opp. sah,cti Leonis ( tom. 2
pag. 206), dum ea, quae pr# Vercellen^tbus, aliisque
etiam populis egit, Eusebius describit illius homiliae
paullb post medium seqnenttbus verbis : quid enim
fuit iotius vitae illius ( EusEbri cursus, nisi unius
cum vigili hoste trhttnphus est cum his , quae se-
quuntur nsque ad finem)': et brevius in illa parte

lensis episcopi, et cotfessoris vlta tractatus, et de
sancti Cypriani speciale. De baptismi gratia Ubrum
edidit. Scripsit de dvaritia, de hospitalitate, de de-
fectu lunae, de eleemdsynis , de eo, quod scriptum
est ih Isaia : .Caupones tui miscent vino aquam :
de passione domini, de ieiunio servorum Dei gene-
rali, de ieiunid speciali quadragesimae, et quod non
sit in eo iocandum : de luda traditore , de cruce
domini ', de sepulchro eius, de resurrectione ipsius,
de accusato, et damnato domino apud Pilatum, de
calendis ianuarii. Scfijjsit etiam homilias de natali
domini, homHias de epipkania, de pascha, et de

sermonis de divo Cyprianb, quae.ex clarisskni Mu- pentecoste multas , de hostibus carnalibus non ti-
ratorii anecdotis in citata editione legitur (pag. i^g- c mendis, de gratiis post cibum agendis, de poenitentia

i56 opp. sttncti Leonis), quam ptacet integram hic
referre : Erat enim ( ita de beato Cypriano divus
Maximus ) ut vere spiritualis magister amarus vitiis,
virlutibus blandus , et tranquillitatem pectoris sui
medicamento acrioris remedii condiebat, at quos
bonitatis eius clementia minime coercebat, increpantis
linguae censura terreret. Sic acrimoniam suam ad-
mixtae lenitatis dulcedine molKebat , ut saepe solet
unda ferventior, aquae frigidae stillicidio temperari.
Nonhullos sane animo duriores , armati oris sui
salutiferis iaculis sauciabut, ut quibus cura placida
prodesse non poterat, spiritualid vulnera subveni-
rent. Et hoc peritissimi more medici, qui cum in
corpore hominis lethalia altius vulnera repererit

Ninivitarum, et multas alias eius homilias de diversis
legi, quas nec retineo. Moritur Honorio, et Theo-
dosio iuniore regnantibus anno ab orbe redempto
ccccxx.

Haec de divi Maximi Taurinensis episcopi ope-
ribus Gennadius refert loco ante citalo, ex quibus
plurium eiusdem tractatuum, sermonum, atque ho-
miliarum nolionem habemus, non vero omnium.
Ipse autem Gennadius se multas alias eiusdem ho-
milias de diversis legisse dicit, quarum tamen om-
nium, dum illum scriberet arliculum, non amplius
recordabatur , uti ipsemet fatetur. Et revera plures
adhuc remancnt, quae ab ipso Gennadio non re-
censentur, quaeque in variis codicibus MSS. leguntur.

desedisse, citm bonus, atque bptimus sit, velut as- d Harum quidem, atque illarum, quae apud Ambro-

sumta crudelitate feiTo aggreditur noxias emortuae
carnis desecare putredSies, et summam medendi
artem non parcit, ut parcat, irascitur, ut succurrat,
et pro aegroti^ sui necessitate saevitiam praetendit ,
ut sanet. Nam, ui sapientissimus Salomon ait sua-
viora sunt vulnera amici , quam voluntaria oscula
inimici. ffaec vita, hic animus bealissimum Cypria-
num ctc. Ita de sancto Cypriano divus Maximus :
quod quidem de divo Maximo etiam posse dici ser-
mones eiusdem , atque homilias attente consideranti
visum pariter est clarissimo Galliliae in sua divi
Maximi vita (primae edit. pag. 17, ed atti de 1 santi
etc. tom. 2 pag. 4). Etsi tamen peccatorum vitia,
atque acta acerbus exagitaret, suis tamen audito-

sium, Augustinum, aliosque etiam habentur, accu-
ratam editionem meditabatur immorlalis memoriae
Taurinensis archiepiscopus Franciscus Lacerna Ro-
rengus de Rora : iliam nuuc a praedicto palre Bruni
docti omnes habebnnt.

Atque ex Gennadii supra relatis verbis discimus
etiam obiisse Maximum Taurinensem episcopum,
Honorio, atque Theodosio iuniore regnantibus: mo-
rittir* (ita ipse loc. cit. )< Honorio, et Tkeodosio iu-
niore regnantibus, anno ab orbe redemto ccccxt.
Novi equidem fere omnes, ut Maximum, de quo
hactenus tdiximus, illum esse probent, qui anno 4^2,
aut 455, uti aliis placet, sinodicae Eusebii Medio-
lanensis archiepiscopi ad sanctum Leonem martyrem

Digitized by

Google

ia39

DE EPIS^OPI^S

i a4o

ponti£cetn, atque Romano concilio sub Hilaro papa u noo quidein in illa,- quam jocelinus Cisttrciensis

anno ^65 subscripsit, pro moritur, quetnadmodum
clarissimo VaHaftio teste ( totn. II app. sancti. Hie-
rpnymi pag. 969.) codices omnes Gennadii habent,
credant legeodum esse Jloruit, prout Miraeus cor-
rexit. Verum cOrrectioneia jstaai arbitrariam esse
ego qnoque credo cum; aliis doctissimis viris, qui
jnsuper advertunt Gennadium notare quidem tem-
pus, quo scriptores Uli, quos ipse memorat obierunt,
upn vero illud, quo.iidem florueruht {vide cjaris-
simum Rivaz. eciaireissements sur le yiartyre de la
iegiou Thejbqgnne eUf. pag. ,181). Et certe ,Genna-
dius, ,qui illis temporibus vivebat, quibus ipse Ma-
ximus in vivjs erat, quique eiusdem, si noa omnia
opera, saitem maiorem illorum partem Jegerat,

mooac^s, qui post auuum i j8o florujt, sed iu ve-
tustidri, quam Probus quidam exaravit, quaeqne
alias Bedae tribula fuj t , etsi faJso, atque nunn edite
e&J- tomo II martii Collandiani. locelinns Patriciupa.
a Coelestine Papa paucis am\e obitum suum diehus
<consecratum fuisse scribit; Paulinus econtra ab Awuv
tore, quem Bollandislae Taurinensera episcopum
fuisse snspicantur» En frobi verba (loc. cit.pag.52g
coU 2)1 Audientes itaque de morte Palladii arehi-
diacqni discipuli ttlius, qui erant in Britannid, ««&•
nerunf. ad saneium Putricium inEboriam, et mortem
Palladii ei denuntiabant. Patricius autem, et qui
cum eo erant, declinaveruntiter ad quemdam mirae
sanctitatis hominem , summum episcopum , Amato^

quqraadroodum ex ante recitatis ejusdem ve^bis ba r b rem nomine, in propinquo loco habitantem, ibique

betur, quo anno 4pse e vivis , excesserit ignorare
npn poterat: nam Maximus, episeqpus Taurinensis,
^qui synodicae epistolae 1 Eusebii Mediolanensis iam
antea citatae septiroo locp subscripsit, atque conr
cilio Romano etiaro; anni 4^5 iUe non. est, cuius
sermones, atque homilias- habemus, sed aJter , qui
eidem in Taurinensi cathedra successit, proutantea
demonstrari contendi. De Maximo autem secundp
dicain ioferius; Maximum autem huiusce , uominis
primum illum esse credo, cuius memori^ • extat in
aoartirologio- Romano die vigesimaquinta iunii, ea<-
demque die annis singulis in «ivitate atque dioecesi
Taurinensi recolitur, prout semper ab immemora-
bili factum est. Placet hic ex antiquissimo membra-

sanctus Patricius sciens qaae superventura essent
Uli , episcopaU gradu ab eodem archipraesule Amek%
tore sublifnatus e$t. Se4 et alii nonnulU clervef ad
qfficium'inferipris gradus ordinati sunt. Eodem
pero die , quo sanctus Patvi,cius sacris benedictio-
fuSus consecratus est^ convenienter hoc psalmistae
eanticum. in choro psallentium clericorum decan-,
tatum est ; tu es sacerdos in aeternum , tsecundum
ordinem Melchisedech etc,'

Haec apud Probun* ioco -citato legimus. Pbrro
Eboria iUa, quac hie memoratur, ubi tuno ditus
Patricius erat, non est Bononia inter Maujinos,
atque Britaoniam, ujti CoJgano placet in citata sancti
Patricii vita, neque Eburonum augusta, nunc Leo-

naceo MS. missali, quod ad NovaJiciense coenobium c dium nunCupata, uti aliis videlur, sed est Eporedia,

spectavitr brationes, quae in Ulhis missa olim dice-
bantur inserere, quales a clarissimo Eugenio De-
Levis habui.

Deus, qui beato pontifici Maximo, super gregif
tui dcdisti vigilare custodiam, dafamiliae tuae quae-
sumus, ut eius informetur exempUs, cuius est instU
tuta doctrinis. Per dominum etc.

Secreta.

Oblatum tibi sacrific\um quaesumus, domine beati
Maximi commendet oratio, quod nos et ab adver~
sitatibus muniat, et ad amorem suum indesinenter
accendat. ; ,j

, Ad communionem.
Da, quaesumus omnipoiens Deus, ut iniercedente

sive Eporregia , nunc Jvsea. Atqfle Ebo*eiam istam
Eporediam fuisse crediderunt quoque doctissimi
BoUandiani, qui in sua dissertatione praevia ad
sancti Patricii acta, ita scripsere § V num. XXXI
hisce verbis ad annum ccccxxu. Coclestinus audita
PaUadU morte, paucis ante obitum suum diebus
Hibemicam legationew .Patricio committit , quod
■Sixtus Coelestino, Sftccedens confirmaU Ergo eum
novem sociis in viam ' se dat, et Eporediae obviam
factus Palladii dispipulis illius exitu ian\ cert&co~
gnito, a mcino, forte TaUrinensi, episcopo cottste-
cratur, alii socu ad ordines inferiores promoverttur
etc. Ergo Eboreia illa est Eporedia, nunc Iporia ,
aliquando Eporegia dicta, aliisque etiam nommibus*.

beato Maximo confessore tuo, quos pondus proprii d atque Iporiam illam nuncnpavit divus Beroardus in

reatus aggravat, coelestis mensae vigor attoUat. Per
dominum etc.

AMATOR

Ad anntim 421.

Maximo huins nominis prlmo episcopo Taurinensi
snnt qui Amatorem successisse dicant, alii , aulem
Maximum huius nominis secundum. Porro qui Ama-
torem fuisse volunt immediatum Maxiroi «uccesso-
rem eredunt se id posse demonstrare ex illis, quae
in vita sancti Patricii Hibernorum apostoli leguntur

vita sanqti Malachiae oap. X, dum de Romano iliius
itineye loquitur, dicens ; TYans alpinas cum veni-
rent Iporiam civitatem ItaUae. Ita loc. cit.

Ergo Patricius apud Eporediam consederat, cum
de Palladii morte nuncium accepit. Porro non longe
ab -Eporedia Amator erat episcopus, a quo ipse in
Hibernorum antistitem consecratus est, atque ndn-
nuUi ex eiusdem sociis ad ordines inferfores pro-
moti sunt. Constant haec omnia ex verbis, quae su-
perius referebamus, ex vita Probi, quorum quaedam
hic ,sunt repete^nda. Patricius autem, et qui cum eo
ei*ant, declinayerunt iter ad quemdam mirae san—
ctiiatis liominem, summum episcopum, Amatorem
nomine, in. propinquo foco habitantem, ibique sanctus

Digitized by

Google

ia4 l

TAVIURBWSIBVS.

1242

Patriciut, soiens quae supervtntura essentiUi, epi-
scopali grndtt, ab eodem archipraesute Amawre
sakUmatus est etc. Ergo si Eboria est Ipporedia,
seu Eporredia, uti iam antea dictutn est, uhi Pa-
tricius tunc erat : si in propinquo loco Amator erat
Episcopus, a quo Patricius in antistitem ordinatus
est, cum Taurinorom Augusta ab Eporredia unius
tantum diei itinere distet : ergo Taurinum venisse
divus Patricius videtur, ibidemque ab Amatore, qui
Taurinensis episeopus tunc temporis erat, antistes
-oonsecratns «st.

igitar ex istis statai posse videtur Amatorem
itium, sive Amatum, aut Amaterigum, uti quidam
ttium nuncupavfrrnnt, tere fuisse Taurinensem ept-
scopum ppst divum Maxiraum, atque eumdem esse,
qui non tantum divum Patricium episcopalibus in-
fulis decoravit, sed et ex suis sociis nonnuUos ad
miaores prdtnes promovit. Quare Freoii iliius scho-
bas^s cadit opicio, qui Amatorem Antissiodorensem
episcopum.fuisse credidit : nam iste iam a sexdecim
annts e vivis jweesjerat, cum divus Patricius Hi-
bernorum episcopus coneecratus est. Etenim, uti
«x actis iibus patet, quae clarissimi Henschenius,
et Papebrochhxs edidere (tom. I maii Bollandiani
pag. 5a^ et seqq.) non anno ccccxxi calendi» maii
feria iv obiit, uti monachus Antissiodorensis scripsit:
•do enim anrio calendae maiae in dominicam inci-
dere : imo nequidem anno antecedenti ad superos
abiit, ut Sanmarthani monachi nos docent, sed
potius anno ccccxvm: Ulo enim prima dies maii
vere cadit in feriam tv.

a dioianensem metrepolitam suuro, atque Ebredunen-
sem etiam, non qpidem suae sedis praerogativa ,
sed quia omnibus iliis episcopis antiquior erat in
episcopatu. Sentiunt aliqui apud Britium (Progressi
deUa chiesa occidentale tom. I pag. 234) interfuisse
etiam concilio Regiensi anno 4^9 celebrato, quod
tamen satis demonstrari nequit: Bmins autem, atque
Baronius id credunt etiam de concilio Arelatensi
anni 449 > & tque Arausicano anni 445, ahi autem

. id negant. Clarissimus Galiitia id vere evenisse,
probare contendit in sua divi Maximi vita (pag, i45,
et pag. 79, et.do, ed atti d£ santi ec. tom. 2 a

' pag. 29 ad 32, et 54, et 55). Vixisse videtur ad
annum usque 45o circiter.

S. VIGTOR

MAXIMVS

huius nominis secundus

Ad annum 45o.

Maximi htuus Taurinensis episcopi, qui cum priori
semper fuit cpnfusus, memorta satis celebris est,
et de eo Novaliciensem monachum mihi scripsisse
videtur in iila vita, quam Bollandistae ediderunt
( tom. V iunii pag. 5o et seq. edit. Venetae). Forte
iste etiam unns fuit ex illis clerici^, quos divus
Maximus huiusce nommis I instituit, prout antea
dicebatn. Eiusdem prae ceteris discipulus fuit divus
Remigius Rhemensis antistes, Vir fuit sanctitate
insignis, atque pktate, et doctrina. Interfuit ipse
cum aliis Medtoianensis ecclesiae suffraganeis Me-
diolanensi synodo sub Eusebio archiepiseopo anno
452, seu, ut aliis videtur, 45 1, et subscripsit octavo
ioco epistolae Eusebii ad Leonem Papam hisce
verbis : Ego Maximus episcopils ecclesiae Tauri-
natis, in omnia suprascripta consensi, anathema
dicens his, qui de incarnationis dominicae sacra-
mento impia senserunt. Interfuit etiam Romano con-
cUio, quod Hilarus papa habuit anno 465, primus-
que subscripsit inter quadraginta et octo episcopos,
qui ad iihujl convenerant ante archiepiscopum Me-

huius nominis secundus

Ad annum circiter 470.

Taurinensem istum episcopum, quem Franciscus
Augustinus ab Eoclesia (toccit.), atque VgheUius
etiam (loc.ciL) cognoverunt, aliique pariter, Pin-
gonius jn Augusta nullibi memorat, atque imme-
diatus divi Maximi huius nominis II successor fuisse
videtur, ideoque circa annum 470 consignandus.
Praeclaram huius episcopi memoriam divus Enno-
dius Ticinensis antistes in sancti Epiphanii, sut in

c eodem episcopatu antecessoris vita, quam Bollandus
edidit (acta sanctorum ianuarii ifim. 3 pag. 263,
et seq.), nobis reliquit, ex qua coniicimus Victo- '
rem nostrum Uiis vixisse temporibus, quibus Italiam
Odoacer moderabatur, quique a Theodorico multis
praeliis lacessitus, atque Ravennae per triennium
obsessus eidem demum se tradere coactus fuit, unde
Theodoricus anno 493 Itaiiae rex dictus est. Anno
4go multa Burgundionum turba, cttm Theodoricus,
atque Odoacer inter se digladiarentur Langobardiam
penetravit, sive, ut historiae misceUae auctor habet
lib. XV in fine ( apud Murat. rer. Ital. script. tom. I
par. I pag. 100 D). Talium rerum varietates Bur-
gundionum rex Gundobaldus aspiciens Liguriam
cum ingenti exercitu ingressus cuncta, quae repe-

d rire potuit pro vokmtate diripiens infinitam secum
*d Gallias captivorum multitudinem deduxit. Occu-
pato postea a Theoderico Italiae regno antio 4g3,
ttti antea dicebam, anno sequenti de captivis Ita-
licis redimendis cogitavit, qua de re Epiphaniuttt
Ticinensem episcopum ad Burgundionttm regem le- ,
gatnm mittere destmavit.

Legalione ab Epiphanio acceptata, prout Enno-
dins in antea citata vita nos monet Theoderico regt
ita dixit Epiphanius. Precor tamen, ut indultu cle-
mentiae tuae Viotor Taurinatis urbis antistes, comes
mihi, et particeps huius itineris adiungatur, in quo
clarum est epitoma omnium virtutum, quo socio
adhibito, de Deo nostro securus respondeo nullum
effectum propriis petitionibus abnegandum (loc. cit.)»

156

Digitizectby

Google

ia43

J)E EPISCOPIS

ia44

"Victorem Epiphanio Theodericus concessit, cumque a
ambo Gondebaldum regem conyenissent Victor no-
ster oratione sua regem ita permovit, ut quod pe-
tebat faciie obtinuerit: omnibus enim illis, uti
Ennodius. habet loco citato, qui metu captivitatis
Burgundionum captivi facti fuerant, qui famis ne-
cessitate, et tactu periculorum, aut conseiisu etiam
sui principis ad Burgundiones declinaverant, liber-
tatem dedit, pretium tamen recepit pro illis, qui
ardore praeliandi a Burgundionibus captivi facti in
bello fuerant. Fuerunt postea et Victor, et «Enno-
dius Gennabae (seu Genevae), ubi Godegesillus
Gundebaldi frater regnabat, qui, ut idem Epipha-
nius habet ( ibid. ) formam fraternae deliberationis
secutus , bonis operibus se socium declit. Italiam
postea plurima cum redemptorum captivorum turba b
Victor, atque Epiphanius redierunt. Atque haec de
Victore invenimus, quem ad extrema huius saeculi
pervenisse credo.

TIGRIDIUS

Ad annum 5oa.

. Taurinensis iste episcopus una cum aliis. pluribus
subscriptus legitur illi concilio Romaqo, quod Pal-
maris synodus dictum fiiit, a loco scilicet ubi sy-
nodus Ula habita est, porticu hempe basilicae sancti
Petri , quae Palmaris, sive ad Palmam nuncupabatur.
Illa in synodo, uti habet Anastasius in vita Sym-
machi papae (j&pud Murat. rer. Ital. tom. III par. I,
pag. i 23. ) et damnatur Petrus Altinus, invasor sedis
apostolicae, et Laurentius Nucerinus , quia. vivo
episcopo Sjmmacho pervaserunt sedem eius. Tunc
ab omnibus episcopis, et presbyteris, et diaconibus,
gt ab omni clero, vel plebe redintegratur sedi apo-
stolicae beatus Symniachus , ut cum gloria apud
beatum Petrum sederet praesul. Synodum istam
clarissimus Pagius anno diu non vero dji, uli iam
alii crediderunt, dicit celebratam , Anastasiumque
arguit eo, qupd Petrum Altinensem sedis apostolicae
invasorem fuisse scripserit, cum schismatis tantum
fautor fuerit, illamque esse solum iiliuss.ynod.i con-
tinuatipnem docet, non vero aliam synodum, in qua
infamis calumnia Symmacho pontjfici affixa , a con-
cilii ' patribus depulsa fuit : ea discutere mei non est
instituti. Aiteri etiam Romanae synodo, eodem Syna-
macho pontifici Tigridius noster subscripsit iuxta
quosdam, anni dii, iuxta alios vero anni div. A Ti-
gridio usque ad sequentem, Taurinensium episco-
porum nomina exciderunt. Verum dubitare quis
posset utrum immediate ante annum 56o, quo
Ruffum sedisse credo, aliquis alius post Tigridium
Taurinensis fuerit episcopus : nam ex supplici libello
cieri Mediolanensis ad lustinianum augustum, anni dl,
ut pontificem Dalium ecclesiae suae restitueret, qua
abfuerat annis xv, constat plures defunctos fuisse
suffraganeos episcopos, atque adeo mullos ex populo
sine baptismate , c[uod solum tunc temporis admi^-

nistrabant episcppi, periisse, uti habetur apud cla-
rissimum Norisium in .dissert. de V synodo c.ap. V.
Forle ex Ulis unus erat Tigridius, qui Mediolanensis
sedis, ut omnibus notum est, erat siifjraganeus.

RVFF VS

Ad annum circiter 56o.

Taurinensis huius episcopi divus Gregorius Tu-
ronensis lib. I de gloria mapt. cap. i4 meminit, ubi
de beati Ioannis . Baptistae refiquiis a muliere. quar-
dam e civitate Samariae ad M«urjennensem. urbem
delatis loquitur. Narrat enim (ibidem). upa cum
duobus aliis episcopis, qaos .aon nominavit venjsse
etiam RufFum , Taoirinensem antistitero . ad reliquias
Ulas ; venerandas : deinde.ita subdit: et .quia locus
ille Mauriennensis ad Taurinensem qnondam (^SS.
alii codices legunt quandam ) urbefnW pertinebat ,
tempore illo, quo Ruffus erat <episeopu$, ait archi-
diacpnus eius ad eum : non est aequum , ut hac
pignus in loco viliori teneatur,. sed surge, et iUud
accipe, et defer ad.Taurinensem eeclesiam, quae
plus popularis habetur. Cui Ule respondit, qwut.hoc
agere non audebat. Archidiaconus dixit: ego hoc
deferam si. permittis* Et episcopus : fac quod UbeL
Tunc archidiaconus accedens ad locurn dum vigi-
lias celebrat , . mittit manum ad capsulam : . mox
tamens ejfectus, accensus febre, die tertia expiravit,
factusque est timor magnus omnibus,.nec quisquam
ultra beata pignora ausus est mutare. Ita divus
Gregorius Turonensis (loc. cit. col. 738, et 739
edit. Ruinart Parisiens. . anni 1699).

Igitur eo tempore, quo divi Ioannis Baptistae
reliquiae inventae sunt, a. mujiere iUa, quae iuxta
Albertum Stadensem in chronico apud eumdem
Ruinartium ( loc. cit. ) Tecla vjrgo nuncupatur : in
documento autem, quod tum idem Ruinartius (col.
i34a, et i343), tum etiam Labbeus edidit (tom. VI
concil. edit. Fenetae. Colletti pag. 65o) Tygris ex ter-
ritorio Mauriginense, oppido, quod nominatur Vo-
lacis, nobiliter nata, atque in .sacris literis erudita
adhuc .ad Taurinensem ecciesiam , cui tunc praeerat
Ruffus episcoDus, Mauriennae Spectabat, uti ex
aliatis divi Gregorii Turonensis verbis constat
Quando vero a Guntxamno rege (uti ex documento
ante citato eruitur), Burgundionum divo Ioanni
Baptistae excitata fuerit ibidem ecclesia, alibi viden-
dum erit ; nuno dicere satis sit Ruffum Taurinen-
sem episcopum circa annum 56o sedisse, obnsse
autem cu*ca annum 5^0, vel 57 1. Hune Taurinensem
episcopum ante Vrsicinum . Franciscus Augustinus
ab Ecclesia in sua chronologia (loc.cit.) non novit;
etsi memoret ex Ludovico ab Ecclesia ,in sua hi^
storia Pedemontana Ruffum Taurinensem episcopum
anno 61 4, cuius nuila apud aiios memoria extat;
ignoravit eliam illum tum Thesaurus in sua historia
Taurinensi, eiusque adnotator Giroldi, memorat
tamen Vghellus in Taurinensibus episcopis (loc, cit.)

Digitized by

Google

1345

TAVRIHEN8IBVS.

2^6

ex saneto Gregorio Tnronensi (Ub.I de glor.m.J, a quibvs ante 58 o ipsum iam firisse episcoputh. Et

sed qtfe tempore vixerit non notavit.

TJgrldio Tdttrinensi episcopo, citatns Franciseas
Augustihas ab Ecctesia ( lec. cit. p. 6t) sueeesserem
dttt 'AgnelltMn anno 589, cuhis bndutn, tatrtowi nemen
e*hibet. Agneiktm primtts inveaisse videtur Pmgo-
htag, qiii in asgnsta (pag^ 12 novae editi) od an^
num 'Bt£*wx ita scrihit ex Nauetero gener, ao v eo
anh& Agilulphus cnptitos , quos Chitdebertus tex
Frfincorum 63c Tridenfinis addiucerat, aut-o rependti,
mUifsad Chitdebertum Agnetto episcopo Taurinensi,
e* Bnnvo dttce Tridentino pacem ab eo obtimda
Verum Agrielltis iste Tridenetnus fnft episeeptts, oti
VgheHae etiam notavit >ih RnfFo Taurinensi epfscepo
(lec. -citi), non autem; TaurineMsie, e» Agnelam

revera, uti iaxn antea notnbam in Ruffb, qno temr
pore- a .Tigri, aive Tecfa fciauriennam sancti Inannis
Baptistae sacra. iypeawa dehtta fuere ipsa Matirienria
cnm adiaoentifcusi.pagts^ ad Taurinensem episcopau-
tam adhuc spectabat: patet id er iam antea xelatts
divi Gregorii Turboeilsis verblsj quae hic repetere
fbrte non inceflgruum erit: et quia locus iile. Mcuu
riennensis, ad Taurinensem quondam ( codices alti
iegunt quandam ) urbem pertuiebut, tempore iUo,
quo Ritffits erat episcopm, ait archidiacanas eim
ad eum etc± (loe. ante cit.) Falsam ergo omnino
est id, quod legrtur in avetoritate tant antea citata,
quod eur antiqito 'Morinensis> e\rciesia Viennenu
metropoU subdita fy.it (apud Rumartium , atqne

TiTdefltBrom episeophm Gradensi synodo attrii §79 b Labbeum Joc. «&), in qua, peetqoam narratam est

sabscpiptut* legimu^apud Labbeum VI concit.
edit. etL «bA- 569). Thesanras queqae ih sua>4ii«foria
TaarinenSi (pag. 177) hune Pingooii errorem am- 1
pteaataa^eetj eiusdemque adnotator Giroldi bac sttper
r« ( prigv- 1§ » ) ^ttcleri verba eitat in geaeradone ao
(toftt. u pag. 611 1 ), qui ad anrmm prjmaro regni
Agimlpbi ita scribit i et missit ad ChUdebertum
-Jtgmllo episcopo Taurinensi, ei Emtio dute Tri>-
de*etm ptteem ab co obttmut. Verrim htec eonftt»
utione nom ihdigent, inferin» aotem demonstrabhotts
antfo»^^ Vreicinttm iam ftnsse episcopum Tanri->
tteto$em.

- ■ ftritius ' quOque , qtai< ; id 5tlldessarii historia
ec*kteiaStitfa Pedemontana ; MS&' deSutnSisteWidetnf

quomodo Ttgris reliquias beati ioannis Baptistae
a se ihveotas Maurienoam detuhmtt, ibidemque
ecclesiam m praeonrsoris Christi honorem, ubi> iilae
rep#nerentar aedihcare conetitneraty subditur : Au~
diens (tutem gioriosus Guntramnus rex de relhquiis
beati Ioannis , et de miraculis, quae ibi, dominus
dstenderat, legatos suos Moriennam direxit y . qui
ecdesiam inibi fabricarent cuni circumiacvntibn*
episcopis, et comitibus, ubi reHnuias Seati loannis
Baptistde reponeret, eamque peffectam' episcopo
Vienhensi, ad quem perlinebat focm; sancto Ysycfuo
saorare praecepit : non enhn ad Vierinensem eechv
siam locris ille pertinebat, sed ad^ Tattrinensem, utt
antea ex divb Gregovio Tttronensi didicimws auetere

•(ff.Xiber, cUi iit: Prog¥essi 'della cWiesa ricoidentale c equidem, qui illis temporibus vivebatj ' qtrique ea

ntim. p»g, 44 1 ) Bhno 690 alinm Tanrinensem
episcopnm induxit Pelagium tlomine, ad quem sciv
pS}9se dioit ^divttm Gregorinm martyrettt epi&elara
iltam , qoa iili AuguStinum , eiusque * sociOS com-
mehdat, qttos m Angliam dirigebat, Verrihi ' felsa
•epistdia^ iHibS tnscriptie» ea in editionef^ opp. ' diyi
^Jregolfii 'martyris, qua ipse utebatttr, qiaeqhfe erat
lnriusmodi: PelagiO W*' Tttitrmii, ei Sereh&de- tfas-
■siKd ea*. 'ipsttri^ decebit, 4eg^hoW e«im- m- « ei
MSS. v eX>dicibu8 dowissimi Ma^rihly eJusdebv Sftkfcti
po^fiete <ofq)« editor** htihemYPetagio 4e-Ttierbnis>,
bf -Sermo de < Ma9sUid,< Httne' Batdessahi , et*rOrem
v4dk «uam ^ Vghethts^toc. ^*el. ' t oaa ih Ruflfo). »

,tjv ;i, : -i

-TK

11 (!,

:p' ">'t , >■',?. ■:•.') '■■

A&aiWam ' tificfa)er :

zttazs.i ;'J/. l

?i,.it9ni'«iKT »!:«•.•:.•» j - i - .i «rti- - . . TjTjiq-. xi •).:."'. ■ '. . •;
- >1>rs4eirir T«ttrmett^sj jI ep*soopi- memoria - celebris
«atis"' esi" e^ duabh» J dl vtf ; Greg«rli thagiii epistolis ,
qttes prb^ iptto ded*>*#m' ! «d'^yagridnS N Attgusiodn*
uetfSeWejriscoptiptJj/' \vm tid ''^eodevicwnj atque
^eodebfertttn» 'rlwnisbrttm r«g«s- igfiottiS tamett fttit
PingettioXJuO "aWnior sedertt ', aprid jltbs^' qtti<ipsitis
iA«riiiBere^ hori satl» «btfstat j Frarteisfeusi AugdstinttS
at^Etgjleste^^eoP tthtewcitl) «cripeit attne 4mw, V+
gtrtWn»'' auteni^lde^ cit)'atttie' 580y taMf> 'tmfin
di**rtd«ftrt viderri^, ' plartbttB atintt' ant* ; 4ooy et «iU

ihelitts qvtam.auctoritatis iHins aueMr igne*us, etsi
«ntiquns scii-e poteraU Si vero aHqttemodo ad ec-
•clesiam Viennensem pertinere poterat , id iuri eiu9>
(deVh-metropolitice taatrim tribuendum est: namet
ittarttm eceksiarum, quae lUis m partibuS erant
eaasa, episoopus Taurinerisis^ utt aKbi «bsertavimus^
v«Mt Galliarum praesttl etiam babebatur, eo qftod
Viehhens^ metropolitae subditas esset» .flaee^placttit *
bic\adhothre, ftsittS de its aUquahdo actttri, «i per
otium licebit, cum de Mauriahenitbtte eplseopis
seraaoJ erit' iw alta operis holrisee^nostri -pftfiie: nrinc
ad, Vrjrifeihutm Vediathtts. > ;
■ Sariotus GregorktS magttns in iam ahtesi memeratis
epfelolls, qaas pro i^so dedil 1 ; tattr ad Syagrittni
d episeoprim Aagttstdduhetts;©*!/' tuhi adTheodericum,
«tqueT^heed^beinttm ^t^eorttiri reges aperte scribit
ttapdvum fectam -^iiBsp ' Vwiow^, resqae tpstus
deptaedatas,' demum suis iri' pttrOecSs in Frahooratts
terkviui» chnstitiiris/nttttri Ipsins erimine proqedente:
rilittajr fuisse- coti^oratrim epfeoepnm. Perlatuw si->
quidem* adftmmt^it^ GPGgdrras fflaghns in eptstola
ad Syagriuntf teaV; IPopp. divi» Gt^egOr. m: episL *b. 9
epist, GXV^alias' GXS-lttd. -lI >col; <!«>33 editionis
PaFisieh$is'arinit»7o5) diiecttssimunijrairemnostrum
Vrstoinum Tauri$iae x urbis episcopum post captisii*
tatem', et depraedatitonem , quam pertuUt grave in
parrochiis suis, qkae frt FViprieofum sitae termims
pefikiibentur praetudiciam pertuUsse: denique, tU
ottet> iUifi cohtm ecctesfastica statuta, nutfo eius

157

Digitized by

Google

ia47

DE EPISCOPIS

i a48

crimine deposcente constitueretur antistes. Et ne a mine Secusinam urbem , eiusdemque vaUem mode-

leve forsan videretur huius rei praeiudiciale com-
missum , etiam aliquid doloris est additum, ut res
ei ecclesiae'suae, quas habere potuit, toUerentur etc.
In epistola vero ad Theodericum, atque Theode-
bertum Francorum reges alias CXXI, ea autem in
editione nunc CXVI (loc. cit. col. 1023.) itababet:
Fratrem itaque, et coepiscopum nostrum V rsicinum
Taurinae civitatis anUstitem in parrochtis. suis, quae
intra regni vestri terminum sunt constitutae , grave
omnino dicunt praeiudicium sustinere^ adeo ut contra
ecclesiasticam observantiam , contra sacerdotalem
gravitatem y et contra sacrorum canonum definita,
nulio eius exigente crimine, alten UUc non metuerit
episcopus ordinari. Et quia parum visum est, si

rabatur eosdem e Gallis fractos redeuntes male
exceperat, ideo ilium Langobardi aut anno 5^5 aut
sequentis initio collectis armis , e regionibus illis
exturbaverunt, uti (pag. 76 et seq.) idem Durandus
probat. Verum neque ipsi Langobardi Secusinam
vailem cum urbe principe longo tempore tenuere :
nam Burgundionum rex Guntramnus , de quo iam
antea diximus, dum ipsius nepos Austrasiae rex
Chilpericus in Langobardos per Tridentum , Laga-
rinamque vallem irruit , ipse per Secusinam in tpsos
arma movit, qnae quidem evenisse annO. 576, idem
clarissimus auclor demoristrat, unde ut ab iisdem
foederatis regibus pacem obtinere Langbbardi pos-
sent, Secusinam vallem atque Augustanam cedere

iUicitis non iungerent iUicita, etiem.res ecclesiae b coacti sunt. Tum Secusinae^, tum Augustanae v

mae, ut fertur ablatae sunt: et paujto infrais ut
largitatis vestrae tnunere consolatus, captwitatis ,
quam pertulit, non possit damna sentire. ! ,
Tgitur istis ex epistolis manifeste deducitur, quod
ahtea dicebamus in Vrsicini Taurinensis episcopi
paroeciis , quae in Francorum regum Theoderici ,
et Theodeherti, atque Langobardorum terminis erant,
nutto eius exigente crimine, quinimo contra eccle-
siasticdm observantiam , contrd sacerdotalem gra-i
vitatem, et contra- sacrorum canonum definita, aliutn
fuisse constitutum episcopum, idque, ut patet, se-
dente iam in Taurinensi cathedra ipso Vrsicino :
ergo cum dtvus Felmassius, qui vere primus fuit
Mauriennensis episcopus concilio Cabillouensi anni

cesaiouem a .L&ngobardis 'Guntramno regi factam
fuisse.ad obtioeodam pacem, testem habemus \o-
cupletjssimum. Fredegarium scholasticum .> qui i'h
ehronico (num. 44) i* 8 habet: duddecim duces Lan-
gobardtirum duodechn annis sine regibus trajtsigunt,
Jpsoque tempore in regnum. Francorum prorupe-j
runt. PrO ea praesumtiene in compositione Augu-
stam et Susiam civitates cUm integro illorum Utrri-
torio, et populo partibut Guntramni tradidermtt.
Ergo si anno .5^4 > uti iam antea dictum est,. Se-
cusina civitas nna cumipsius territorio Iustino U
adhuc parebat , et anno 576, aut ' exeunte 5^5 a
Langobardis occupata fuit, ad pacem autem obti-
nendam pro compositione, uti Fredegarius habei

58i, aliis vero 58s subscripserit, ac is fuerit, qui c verbis ante relatis, una cum Augustana vaUe, Gun-

in Vrsicini paroeciis constitutus est episcopus, Vr-
sicinus igttur ante illum annum. iam erat Taurinensis
antistes. Et revera FelmaSsium primum fuisse Mau-
riennae episcopum auctoritatis illius , cuius antea
iam memihimus, scriptor diserie dicit verbis seqaeri-
tibus : synodum vero postmodwn in civitate CaHk
lonis aongregare sanctortm'episcoporumfecit(Gtivr
tramnus rex), et ibi sanctum Felmassjum episcopum
Morigemae ab episeopQ Vimnmsi<br#inqtwfn,pri-

jtuim constit&fc ete. ;/. <;. , .:■■> ;;•>■■;. »■■.;■; »

Ast :enm< -<Xvw- rGreghriius. magnto: Wicis; an«<ea rer
iatis asserat praeter ordinajtioneto ; noyi ,iU*hs , epir
scopi in paroeqiis. Vrsi^inij re$ , ipsih3 >. ecdesiae
fuisse raptais, eijimdemque .captivjum- factum es$e,

videndhm nuhc quo teiapore id ^eveneritv Clari$siT d observaverunt

tramno regi concessa est anno 676, uti iam ante»
dicebam, manifeste mea sententia deducitur Gun-
tramnum regem , dum Chilperieus einsdem nepos
in Langobardos per Tridentum, Lagarinamque val-
lem arma movit, in ipsqs etiam insurrexjsse .: ad
quid «aim 6i haec vera ndn essent utramque jhW
valjem pro pace obtinenda ipsi oedere LangobaitM
4ebeb^nt-2 noyk equidem Paidum diacohum ,
incufsionem M Lagarinam vallem, atque Tridentam
nofiavit (foigestfa \lafigo^ar^mm ,W>« % eap. q)
de. UteGupti^mni f^gw i$o i^njwrie Aota nofeiio^i;:
verum ipsum alib/plurinW ifiASftas^a-historia, aut
cohSultb, eo quqd. i Langobar^sg i^ahihiiQSa, ^sa^jt^
aut eo quod ea ignoraverit, praeteriisse, iam alii

mns Muratorius in Italiae anhahbus ad annUth 699,
a Guntramno BurgUihdiae regei Wauriennam^ 5ecur
sinamque valleto occupatam fujsse s^nsit eo titm->
pore, quo Langobardi in GaUias irraerunt annis 5^5
et 576: verum iam .,advertk, atque . «kmohstrat&t
clarissimus Durandus in sqa epocharum regum Lanr
gobardorum emendatiqne, quae extat in calce dis-
sertationis iUius, cuius est titulus : De 1 cacciafori
Pollentini, eruditum equidem opuseuium (pag. 73
et seq. ) secundam in GaUias Langobardorum incur-
sionem anno 571 evenisse, tertiam malis avjbus in
eadem loca anno 574 per aipes Pen.nioas ipsos ten-
tasse, uti ex Marii Aventicensis ehronico coUigitqr.
Quoniam vero Sisinnius, qui Iustini II augusti po-<

IUa igitur in incuvsloue Secusiilam vallem Bur-
gundiones depredasse, resqne ecclesiae Taurinensis
etiam, non imppqbabile videtur. Sltusinam vallem
fuisse tunc in spiritualibus iuris ecclesiae Taurinensis
episeopi, eevite «pnstat ^pud omnes ; $\ eoim Mau-
rienna ipsa cuih fidiacentibuP pagis, Uti iam antea
observatum est, ad ipsam specjCabat,, quid, ni et Se-
cusia, quae inter Taurinum , atque Mauriennam,
ht .ita dicam, media est? mihj igUur eo. ahno ca-
ptivatus, et depr.edatus fuisse. videtur Visicinus, et
res ecclesiae. suae ablatae sunt? uti habet djvus Gre-
gorius magnus in epistoia ad Franjjorum rfeges : si
ergo haee anoo 5^, evenere, uti antea demohStra-
tum est, ergo ante illum annum Vrsicinus iam erat

Digitized by

Google

ia49

episcopus, ac mihi sedisse videtur in hae cathedra
iam ab anno 573, vel sequenti.

Atque hoc equidem pacto praeter Augustanam,
Secusiam, Secusinamque vaUem a Langobardis Gun-
tramnus rex obtinuit: cnmque nequidem episcopo,
qualis Vrsicinus erat, in Langobardorum ditione
existenti, et qui tnnc Burgundionum captivus erat
parbecias illas amplius subesse veUet, aiit Mau-
riennensem cathedram tunc erexit, aut Uli iam antea
erectae (de qua quidem erectione aUbi dicendum
erat), paroecias iUas etiam addidit. Ita etiam scri-
psit igootus ille auctor, antiquus tamen auctoritatis
iam antea citatae, quod ex antiqup Maurieimensis
ecclesia metropoli Viennensi subdita fuerit, verbis
sequentibus : Ad qUam ecclesiam Morigenn ensem ,
utistincti Ioannis Baptistae reliquias posuerat, Se-
cusinam chritatem iamdudum ab Italis acceptam
cusn omnibus pagentibus ipsius loci subiectam fecU\
ctsi in hoc errayerit, quod soripserit Guntramnum
regem <iam dudum ab Italis Secusium accepisse;
nnn entor ab Italis, sed a Langobardis, ut ex Fre-
degarK verbis supra relatis patet, eam obtinuit, et
aimulto quidem tempore, sed fbrte eo, aut sequenti
anno, qno iUam habuit, Mauriennensi cathedrae sub-
dltam fecit.

. Nunc quae de Vrsicino nostrates scriptores dixe-
aint videamus, Britius praesertim, atque Thesaurus.
Frimus in libro, cui titulus : Progressi della chiesa
occidentale ( tom. 1 pag. 456, et seqq. ) scripsit, ca-
ptivum factnm fuisse Vrsicinum a Secusinis sua in
civitate, dum paroecias iUas visitaret, eo quod Se-
cusini se Taurinensi urbi, cuius amphtudmem, atque
dignitatem parvi faciebant subditos esse dedtgna-
rentiir: tum atiam eo quod Vraacintis nec plebem
sibi commissam regere satis sciret, nec bonus esset
episcopus: a Brunichilde igitur obtinuisse, ut Ulorum
civitas a Taurinenst sede, una cum suo territorio
separaretur, atquein episcopatum erigeretur: verum
clarissimus Ule vir, * et profecto non indoctus, haud
advertit Secuawam urbem' tunc, nec ppstea umqoam
Bruhichildi reginae paruisse : <a JLangobavdis enim,
4»ti iam antea ootabam anno 5^5, Iustmor Hr impe-
ratore «repta fuerat, atque *b ipsis pro.fcaee.obr
itinenda . • Guntramno. reg* ann» iUo ■ aut : iseqaenti
concessa ftiit*. Quei. ergo Brunichildis regma , q*ae
iupd Austrastae in ;regno GbUperiei auepotis ws.mo-
derahatur ', pijo ipsifc impstpare poterat ?i utrum 1 vero
dum pasoeeias illas visitaret. a Secusinis captivus
factu^ fuerit, demodstfari nequit, divus ehini Gre-
gorittSi magnus suis in epistohs an&ea citatis, quasque
Britius 4pse ItalicaS' fecit ( p. 453: et seq.),. etsiillis
temporibos viveos non notavit : cumque dilectissi*
mum Ulum nuncupet, rite mnnfere suo functum
fuisse satis ostendit: demonstrari demnm nnmquam
poterit Secusina in urbe episcopum fuisse, qui Se-
eusinus diceretur, id enim Mauriennensi urbi tan-
tum concessum fuit,/uti alibi demonstrandum erit
IUud vero, quod addit (loc. cit. p. 458, et seq.)
interfectum fuisse Vrsicinum a Secusiuis, nuUo sta-
bili fundamento nititur: Ula enim traditio, cuius

TAVRINENSIBVS.

ia5o

a testem Baldessanum profert de solemni processione,
quae die palmarum singulis annis fieri consueverat,
quaeque . usque ad Garoli III Sabaudiae ducis tem-
pora perduravit singularibus equidem coeremoniis,
ritibusque in detestationem necis Vrsicino episcopo
ab ipsis illatae, eo etiam addito, qnod annis singulis
certo quodam tempore prius diris devoverentur Se-
cusini, dein denuo absolverentur, id mihi nuUo
satis certo monumento comprobatum videtur. Etsi
enim absolute negare non audeam, aut a Secusinis,
vel in Secusina urbe male habitum fuisse Vrsici-
nnm, addamus etiam gravia, et nefanda, et forte
capttvifatem ibidem, aut ab aiiis, aut ab ipsis su-
stinuisse, ipsum tamen a Secusinis occisum fuisse,
non video quomodo comprobari queat.

b Thesaurus autem in sua Taurinensi historia (lib. 4
ptig. 178, et 179) a Theoderico, atque a Theode-
berte Francorum . regibus, ChUdeberti fiUis Autharii
Langobardorum regis hostibus Vrsicinum captivum
factum fuisse dixit, eiusque res depraedatas, dum
forte paroecies, quae- in iUorum regum terminis
erant, mviseret, aUnmque episcopuum ex eorumdem
gente a Syagrio Augustodunensi episcopo illic or-
dinatum fuisse; quare ad utrumque regem, non
secus ac ad eumdem Syagrium, graves illas, de
quibus-iam antea dictum est, divus Gregorius ma-
gnus conscripsit epistolas, quae quidem in causa
fiiernnt, ut non solum episcopatus tunc erectus
«upprimeretur, verum etiatn- a captivitate Vrsicinus
liberatus sit , resque iUi iam antea ablatae restitutae

c fuerint. Ita iri substahtia Thesaurus loc. cit.

Verum a Theoderico, atque Theodeberto Fran-
corum regibns ChUdeberti II filiis captivus factns
non fuit Vrsicinus. Childebertus huius nomini II
Aussrasiae rex anno 596 exeunte obiit , duobus re-
Uctis liberis Theoderico, atque Theodeberto adhuc
• parvulis sub BrunichUdis eorumdem aviae tutela :
id rios docet Paulus diaconus de gestis Langobar-
dorum (hb. 4 eap. 13) hisce verbis : hac etiam tem-
pestate ChUdebertus rex Francorum, aetatis annp
vigesimoquinto cumt msore propria, sicut Jertur,
■vi venem extinguitur ... Brunichildis tunc regina,
awn nepOtibus adhuc- pueruiis Theodeberto, et Theo-
derico .regebat Gallazs. Si ergo anno tantum 596
demnetns- estChildebertus II, quomodo Theodericus,

d et ,'Theodeberths. parviiH ipsius fihi Autharis Lan-
^bardormn.regis hostesjesse poterant, cnm Autharis,
ut prebat • ckrissimus . Durandus aono 590, die 5
^eptembris iam lObiisset? (loc. citi p. 85); regnabat
enim apnd Langobardos eo tempore, quo Childe-
bectus IL e \vAs excessit, AgUulphus, qui iuxta
«umdem Durandnm iam ab anno 5gi mense maio
regnum sunm incohaverat (Joc. cit. pag. 85), quique,
ut idem.Paulus nos docet (cap. XIV. 1U>. 4 de gestis
Langobardorum) paoem cum Theuderico Franco-
rum rege. perpetuam fecit.

■ . Neque etiam verum . est episcopum Ulum in Vr-
siciai paroecus: a Syagrio Augustodunensi episcopo
consecratum fuisse , praestat hic quaedam ex divi
Gregorii magni iam toties 'dttata epistola ad Syagrium

Digitized by

Google

DE BPISCOPIS

ia5a

denuo repetere. Perlatum siqaidem ad rios est di- a
lecftissimum fratrem nostrum Vrsicinum Taurinae
urbis episcopum . . . grave in patTOchiis suis, quae
in Francorum sitae terminis perJnbentur praeiudi-
cium pertulisse : denique ut aiter hic contra eccle*
siastica statuta nuUo eius crimine deposcente con«
stitueretur antistes etc. Ergo oon a Siagrio erdiaa*
tum fuisse episcopuin illum in ecclesiis Vrsicino
sublatis credebat Gregorius : idque patet etiam ex
ilfis, quas ad utrumque regem dedit : aekeo ut (ita
in illis) contra ecolesiastioam -observantiam, contra
mcerdotalem gravilatem , et conira sacrorum cano*
num definita , nulto eius exigente crimine aiter iMio
non metuerit episcopus ordinari etc. Porro st Sya*
grium episcopt iHius -ordinatorem scvrisset Orego*
tius, illum profecto non exorasset, ut apud iilos 6
reges pro ittius episoopi remotibne iutereederet ,
prout ex sequentibus epistoiae iUius verbis ad ipSum
datae coiligttur: suam in huius praeindicio ' cuncd
caussam aUendant , et quod noluni perpeti, ne aliis
imponatur, studeant. Nam si parvae rei aditus,an-
tequam diu pateat, non clauditar, ilsu latiar, eterit
consuetudine licitum quod ratione aonstat esse pro'-
tubitum. Sed prae caeieris fratemitatis niestrae sol-
•Jicitudo pro nostra commendatione, ac divinae con-
-sideraiionis intuitu in eius .se enixius defensinne
impendat, et a suis Hfum amplius coiistra ratianem
■remotum esse parrochiis non pernuttat, sed tamper
se,-quam suppHcando pnaeCellentissimisTegibus, quos
wos in nuUo credimus conir&tare id peragat, ut et
hoc , quod malum fnctum est, corrigatur , et qude c
molenter ablata sunt, veruate patrodnante reddan-
tur, quia cum scriptum sit : iraCer, fratrem adiuvajK
jexaltabitur (Proverb. 18) tahto se db : amnipotenti
Deo charitas vestra noverit recepturum, quantotprae-
cepta ipsius in adiuvando fratre, libenier, atque con-
startter fuerit executa. Haec certe ad ipsurii Sya-
-grium divus Gregbrius aori scripsissetj ■' si illum
fuisse nbvisset, qui alium epdscppuim. itt Yreiciur
cparoeciis consecrasset. .

. Nequd demum verum csty.quod ipse Thesuurus
.subdit (loc. ck.) suppressum .faisse episcopatum de
novo Crectum, Vrsicinum acaptivitate liberatum ,
-resque illi abiatas fitisse restithtas -. 'nam ct Mau*-
.rtennensis {nonj yero Secusiims, qul htanquam -flut,
^iisi extremis hisicC temporibus) episeopatus etiam d
jtunc peraeverat: ditus autem fleimassins, qui ^pr^-
mus Mauriennae episcopus Juit ad annttm nsqae;58i
fiedisse videtbr.y successoremque haimit Aeonium ,
flive Hyoonium, quem subscriptum degjauas: concuiis
Matisccmensibus 1 «t II annis 58 1 et-585 deflebratjsl,
<et ouins efciam meminere tum Fnedegarlisan obrc*
nico, tum Aymonius (Hb) 3 hist. capilgo). Vrsicinus
antem priusqUam litecas^ UW, d» quibus antea iiam
toties . disimus, daret divus..<Sr«go|-ius niagnus- fiam
a captivitate liberatus fuerat: qwid 6nim aliu<dvamabo
verba iUa siguificant : poSt > cuptivttatem, >quam per-
tulit etc. ,.uti in epistoia adSyagrium iegitur,ieive;
ut in ea ad Francorunx reges habetur . loaptivitaUs^
quam pettulit , ndn pbtisit ddmna sentitv eftn 1 ntsi

a capttvitate' iam tunc iiberum fuisse, quando baeo
divus Gregorius conscribebat ? Ytrum.vero res illi
ablatae, restltutae fuerint, nemo est, qui me doceat:
quando autem obierit, mihi incempertuttt est. Sunt
qui credant Vrskinum illum esse. Vrsum, et quidem
episcopum, atque sanctum, quem in vetustissimis
Ccclesiae Taurinensis cakndariis. abbreviatie Vrwfi
hec modo scriptns invenitur, et de qub ia civitate
Taurinensi fit officium sub ritu duplici die prima
mensis februarii sine tamen ' propriis lectionibus^
quae ex commurii desumuntur confossoris pontificis»
Ab Vrsicino , nsque ad annum . 678 • omnium
Taurinenshtm episcopornm nomina exciderunt : nam
Rfrrrs, quem Vghelius ignoravit, memocat autem
Fraactscus Augustinus ab Ecclesia (loa cit. pag.61)
hisce verbis: 614 Ruffhs, cuius mentio habetur in
htstoria Pedemoniana Ludovici ab Ecclesia, mihi
iile esse videtur, de quo antea dicebam, et qui
Vrsicrnum in Taurinensi cathedra praecessit, atque
adeo a Ludovico ab Eociesia fuisse postpositum,
cum ipse nulla de hod episcopo citet documenta
(v. p. 32 novae edit. Taurat. libri, cui titulus Delle
istorie del Piemonte libri tre), liberum cuique erit
hkc superre, prout voinerit iudicare, sitae admtt*
tendus Rvffvs iste, an vero omnino reiiciendus.
- Neque minus vera miki videntur, quae de Bivffo
hoc T«urinensi episcopo «Tbesaurus scripsit in sua
Taurinensi historie (lib. IV pag. j85) illnm nempe
-Gonstantinopoiim .ad sextam synodum ab imperatore
ilusttaiano II fuisse evooatum, cui iuxta ipsum, una
-cum reiiquis, tum orientalibus, tum occUentahbus
episcopb isubscripsit : concdium emm. iliud a soits
-orieutalibus episcopis celebratum fuit, mdiique 00-
cideritales eid«m>4nterfiuerutit, etmuito mtnus Tauc
.rinensis episcopns (0. .

.'• ■■ ' : - ■ •.■ ' • . ■ •'.: •.:•••.

•' ••' - : > .ftVSHCVS^ \ .] ,

, . . " dd annum 678» . • '

Iste episoopue interArit concilio Romano ab Aga>
thone Papa celebrato anno, ut quibusdam videtur
■675 y ; rion -FeroT Q89, tttt ; scripd t 'Franciscus AugU-
«iinns ab Eccleeia (Joci'a(t.'), atque hid-denuo Ta«-
irinefsium episcoporum: nitnina excidemnt. Rustioi
^que VgheHus meiainit (loc. cit cbL roa5>
0 Atrte ahnum 774 idem Vghellus statuit inter Tm^-
rinen^.episdepofcCkudium imius nominis primum^
■ovmsj ut ipse tnqoit, memoria extat in diplotttMe
-donationw a Caroib M. Novalteiehsi abbatiae feetae,
«demque una cum Evusio> 'steu EvA9ine Astensi «pif
«ope,J8,tque aKis Sub$cripsit ih grattam ^rodoiM
abbatis, eiuslem Caroli M. prupinqui, et Hugonis
eiusdem ooenobii monachi, «t ipsiusCaroli fihr: m
eo qbiata a Pipjn» patre eidem monasterio confir*
maty uUaque plura etiam addit Verttm hoc diplom»
phtribris supposititium vtdetttrj et de eo alibi sermo
eTi», cum nempe de eodem Novalkiensi monasterio
agetn^v Oiploma iliud tam edidit Rochez in IUho,

(i) V. in calce huius partis primae ubi raferta egt sepulcralis lapi*
DrsTCrrii udc nvti Rtulrci. A. B. • ■■ •

Digitized by

Google

I

ia53 TAVRllf

cui titulus Gloire de la Novalese etc. pag. 68. Fran- c
ciscus quoque Augustinus ab Ecclesia in erratis suae
chronologiae (pag. 4°7 et seq.) Vghellus pariter
(loc. cit. col. ioa3, 1034 )• Atque hic rursus Tau-
rinensium episcoporum nomina, usque ad sequentem
Glaudiuin Iconoclastam desiderantur.

REGNIMIRVS sive REGVIMIRVS
Ad annum 790 circiter.

■ '- Hunc episcopum canonicae sancti Salvatoris, ma-
ioris nempe ecclesiae Taurinensis institutorem fuisse
novimus ex charta illa , quam Muratorius vir clarissi-
mus edidit (Antiq. Ital. medii aevitom.V col. 195-198)
; iam antea pluries citataC), quamque in huius tomi <
appehdice lector a me denuo habebit,* cum itla,
quae in archiepiscopali tabulario adhuc extat, quan-
tum fieri potuit accuratissime collatam. Quo tempore
ipse vixerit, prout antea notabam (yid. N. XVII, XVIII
prinute. Dissertationis), non satis constat: et qUamvis
ego in ilta fuerim sententia (vid. ut supra N. XIX),
sedisse ipsum circa annum 85o, aut paulto ante, nunc
tamenrebus attentius consideratis, mihi econtra sta-
tuendum videtur floruisse illum exeunte seculc- octavo,
nempe circa annum 790. Et revera chartae illae
anni 853, 863 , quas bi hoc opere una cum aliis im-
primendas curabo, in quibus Taurinenses canonici
sancti Salvatoris iam occurrunt : illa etiam anni 890,
in cnius subscriptionibus, quas dedi (vid. ut supra
N. XX, XXI), leguntur omnes canonici praedicti, '
mihi satis aperte indicare videntur longe ante annutn
85o, prout ego credebam , cohstituendum esse Re-
guimirum eorumdem auctorem, atque adeo octavo
seculo in finem vergente. Idque etiam confirmari
posset, si indubia essent U|a quae de Claudio Ico-
noclasta Taurinensi episcopo, de qtto postea agetur,
scribit Franciscus Augustinus ab Ecclesia, nullo
teste adducto,.(Ziwi. cronol. pag. 62) detectumjuisse
illum heresiarcam a quodam religioso viro cano-
nico Taurinensis ecclesiae: etsi enim illud quoque
asserat Ambrosius Gassinensis, prout infra dicam,
id mihi satis demonstratum non videtur.

Ergo Reguimirus, qui circa annum 790 vivebat,
canonicorum Taurinensium sancti Salvatoris auctor
est, atque institutdr, qui plura equidem pro eo- 1
rumdem sustentatione contulisse videtur, sed quae
iUa fuerint, nemo est qui me doceat. Si quid in
hac re coniicere licet, videtur concessisse ipsis ec-
clesias illas Taurinensis civitatis, quarum meminit
laudatum Henrici diploma, sanctorum nempe Phi-
lippi, et Iacobi, Simeonis, et Iudae, Stephani pro»
tomartyris, sancti Martiniani, sancti Eusebii, atque
demum iUam sancti Martini : omnem quoque deci-
mam, tam intus, quam foris ipsam civitatem Tau-
rinensem, una cum moiendinis, atque piscationibus

(1) Emendatior legitor ex originali haec cliarta in monum. hist.
patr. vol. 1 chart. num. CCCXXX et in toI. III. Script. in Necrol.
Manasterii seu Priorat. S. Andreae Taurin. legi tur vi kai. febr. (27 ian.)
Depositio D.«> Reguimiri Epi».' A. B.

JfSIBVS. 1254

in flumine Duriae. Ipse quoque forte iUe est, qui
ea omnia donavit, quae illam canomicam habuisse
legimus in iUo diplomate, tam intus -ipsam cano-
nicam, quam foris, cum casis, hortis etc. , omnes
quoque deeimas indominicatas eiusdem sedts epi-
scopi : ecclesiam qdoque cardinaiem saocti Maxuni
in Quincto, alque aha etiam, *quae ego saris divi-
nare non valeo.

Et revera ad honesium vigintiquinque canonico-
rum victum ( tot enim fuisse illos sancti Saivaloris
ex antiquissimis ante citatis documcntis constat )
multa necessavia erant. Quare , cum sanctissimi iUi
episcopi , qui illorum claustra, seu : canonicas prope
suam cathedralem ecciesiam primo excitaverant , id
eo consilio potissimum fecerint, ut olericos sub uno,
eodemque tecto congregarent, qui communem vitam
ducendo non solum divinis ofliciis in ecclesia vaca-
rent, sed etiam a secuiaribus negotiis abstinerent,
ideo ipsis annonas, vitaequf subsidia sufficienter
largiti sunt, ut perituris vacare negotiis non indi-
gentes divinis solummodo officiis excubarent, uti
habet Paulus diaconus (apud Murat. loc. ante ciL
col. 187 D ) in vita Ghrodogangt Metensium epi-
scopi, qui iUius ecclesiae clerum- adunavit,- atque
ad instar coenobii ' intra claustrorum septa- conver-
sari fecit. Atque hoc modo piissimi illi antistites,
qui id primo facere adgressi sunt ea, saltem in
parte, renovasse videntur, quae fideles olim in tot
bonoram suorum collationibus, quas ecclesiis fece-
rant, voluisse videbantur, quaeque ex tot barbarorum
incursionibus, qui regiones - hasce nostras misere
-devastati sunt, iam in desuetudmem • abierant.

Neque mirari iure quis debet cum assero, a Re-
guimiro Taurinensis canonicae institutore sex illas
ecciesias, ex qaibus qainque certe parochiales erant
(ilia nempe saneti Martini excepta, de qua non
adeo constat) illis canonicis fuisse attributas: neque
enim id exemplis caret, etiam ante iUa tempora,
quibus Reguimirum floruisse credo. Legimus enim
in concilio Aurelianensi III anni oxxxvin canoneXII.
alericis Civitatensis ecclesiae, traditas Juisse basi-
licas ordinandas in quibuscumque locis positas, idest
sive in territoriis, sive in ipsis civitatibus ( apud
Murat. loc. cit. coi. 190 G). Ergo novum non erat,
ut clericis ordinandae traderentur basilicae , sive
ipsae essent in civitate, sive in territoriis, sive in
aliis quibuscumqtte locis, si id iam ah anno 538
usuvenerat. Potuit igitur Reguimirus suis canonicis
sex Uias ecclesias in civitate Taurinensi existentes
etiam /concedere, iabente secuio octavo, illam quo-
que sancti Maximi in Quincto, atque alias etiam,
quae Ulo in "diplomate Henrici augusti recensentur,
quas tamen ego indigitare non audeo.

Atque ilias ecclesias (ea sancti Martini excepta )
non tantum fuisse parojhiales , sed et cardinales,
easdemque Taurinensis capituli dignitates , atque
officia tenuisse aliquando, iam supra ostendi, quibus
quoque iUa sanctae Mariae, quae vetustissimis tem-
poribus Tauriuensis civitatis praecipua erat paro-
chialis ecclesia addenda est. Etsi enim ego non

Digitized by

Google

ta55

db spttcom

1456

negem sequentibus seculis tum sancti Ieannis ba-
sUicam, illam quoque sancti Salvatoris parochiales
etiam fuisse : nuUum tamen mihi haCtenus docu-
mentnm videre concessum fuit, qtto deaaonstretur
id ante annnm miiksimum contigisse. Novi quoque,
uti inferius dicam, decrevisse labentibus seoulis
praebendarum numerum, atque ordinem. Namque,
ut me monuit amicus carissimus Ioseph Xaverius
Nasi in ecdesiarum urbis Taurinensis historia bene
versatus, a sanctionibus capitularibus anni ia59
die ao decembris editis, presbyteraks praebendas
tantum tres constat fuisse decretas : ex sanctione
autem anni (444 die 7 augusti ex quaternario ace-
lytalium praebendarum numero duas fuisse demtas,
quarum altera diaconatibus, altera autem subdiaco-
nalibus , quinarto tantum numero tunc constantibus,
adiecta est. Is etiam me docuit sanctae Mariae dia-
coniam, de qua mex, atque antea pluries, mihi
sermo fuit, anoo i33n tertia die mensis februarii
a Guidone Taurinensi episcopo, canonioe nuUam
dignitatem obtinenti fuisse attributam. Verum haec,
atque aiia etiam, quae hoc looo congeri possent
uihil aiiud mihi demonstrare videntur, msi sequen-
tibus temporibus plura in Taurinensi capitulo fuisse
mutata, non secus ec in aliis etiam, tum quoad
numerum , quam oirca ordinem praebendarum : a
variis enim, iUarum occupatis proventibus, quos
minime recuperare potuerunt, quibusdam quoque
deperditis benis, canonicorum etiam numeras fuit
restringendus, ut unusquisque ex illis' suum victum
habere posset: unde qui antiquissimis temporibus,
et foxte a prima etiam sua institutione erant vigin-
4»quinque, nunc sant tantum vigintiduo, una cum
duobus coadiutoribus. Qni adulto seculo duodecim
cardioales adkuc dicebantur 0), nunc canonici tan-
tum appeUantur, atque parrochiales ecclesiae, quas
clim obtinebant, nunc aliis dimiserunt, quibusdam
tamen additis oonditionibus.

Eosdem autem sancti Salvatoris canonicos ab
initio suae fundationis sub eedem tecto, hoc est in
suo claustro, qnod maiori ecclesiae proximum erat
vitam communem duxisse una cum episcopo, prout
ia aliis plurimis calhedraJibus ecclesiis usuvenerat,
atque longo tempore perduravit, mihi certum vi-
detur. Quo vero tempore eamdem vivendi rationem
deseruerint dicam afibi: iUos divinis officiis inter-
fuisse diurno, atque nocturno tempore aliquando
omnes, aliquando tantum in parte, res est manifesta
ex documentis, querum nonnuUa adhuc supersunt:
ex quibus etiam constat non semper omnes in sua
sancti Salvateris ecclesia sacris interfuisse, sed ali-
quando omnes, aliquando vero una ttfntum partem
ipsorum.

Neque ea tantum de causa ut sacris vacarent illi
presbyteri a Reguimiro, afcque ab aliarum ecclesia-
rum episcopis instituti fuere, sed ut vetustissima iUa
renovaretur ecclesiastica potitia, quae ab apostotis
initium habnerat, atque iam in desuetudinem abierat,

(1) Vid* ispra nam. XXI.

a nimirum unum mslituendi suis in cathedralibus ec-
clesiis coUegium, presbyterorum nempe, diaoenorum,
subdiaconorum, atque aoolytorum, qui sttb uoo eO-
demque tecto viventes non tantttm in divinis officiis
ecdesiae inservirent (quosque, cum certam iisdem
vivendi regulam a sacris canonibus desumtam de-
dissent, canonicos dixerunt), sed et ut episcopis
consUio essent in arduis rebus, atque adiumento,
necnon ut coUegium huiuscemodi in ecclesiae rebus,
ac iuribus sartis tectis prestandis, vindicandisve
egregiam una cum episcopo operam conferret.

Quo anno Reguimirus e vivisexoesserit,egoign*ro.
Ipsum Pingonius ( in Aug. pag. 27 ) obii&se dicit
anno 1070, eidemque successisse Combertum» Ve-
rum Gombertus, ut ipse inquit, sive ut in veteribus

b chartis legitur, Cunibertus, anno 10^6 iam sedebat,
prout dicam infra. Reguimirum Franciscus Augu-
stinus ab Ecclesia (loc. cit. pag. 63) statuit anno
io45, atque asserit fundatorem fuisse abbatim Sancti
Solutoris minoris Taurini: verum quibus monu-
mentis id possit demonstrari, ipse non dicit, nultibi
autem in illo opere asserit fuisse fundatorem cano-
nicae sancti Salvatoris.

Nunc quid de Reguuniro Pingonius (in Augusta
pag. a6) asserat, audiamus. Eodem anho (mxlvi)
lletiricus Roma rediens, dat Reguimiro episcopo
Taurinensi (qui canonicorum ordinetn in Sdbatoris
templo recens constituerat ) plures aliorum eius ci-
vitatis templorum reditus ; exprimuntur diplomate
templa divorum Phihppi, et Iacobi, Simonis, et Iudae,

c Stephani, Martiniani, Eusebii, MartinL Arx etiam
ad portam Turrianicam cwitatis, cum mqlendinis,
et piscationibus (hodie porta Palatii dicta), omnes
quoque dat decimas, et extra urbem in haec verba
ecclesiam cardmalem sancti Maximi in Quinto,
sancti Stephani in MaUasio, necnon sanctae Mariae,
et aUa pieraqne. Addit municipia (curtes dictas)
Alpinianum, Truffarellum, Lisiniacum, VUiascum,
Gruliascum, Saxinascum, Mardriascum, Panatia-
num, Romanianum, MManorum, Pavarolium, An-
dUeilum, Patianum, Balbianum, Alinianum, Sante-
nam, JBurgarum, Burutdes, Medium, Scantaldicum,
Carnianum, Plebesque plurimas. Id tamen absente
Sabaudo factum coniicias, quo praesente, vel audito,
non hoc suis iuribus illatum vulnus Juisset, nisi

d forte cum episcopo Sabaudus cbnvenisseU Ita Pin-
gonius loc. cit, scribens in margine ex diplomate
dato Mantuae eo amto Kal.maii, indicL i5, ordi-
nalionis 18, regnantis 8, imperantis 1.

Atque hoc Ulud, idemque diploma est, quod
Muratorius edidit loco supra citato, non anni 1046,
sed sequentis. Verum in hoc nuUibi legitur dedisse
Henricum Reguiniiro Taurinensi episcopo sex iUo-
rum templorum redditus, uti Pingonius habet, neque
ea atia, quae ante ex auctore eodem descripsi ; sed
tantum per iUud suae confirmationis praeceptum
concessit, confirmavit, atque stabUivit, quantum
iuste et legaliter poterat, in canonica, et claustro
domini Salvatoris iUa omnia, quae a beatae memo-
riae Reguimiro Taurinensi episcopo illius canonicae

Digitized by

Google

TAVRINENSIBVS.

1257

fundatore, aut ab aliis religiosis hominibus ipsi col- a
lata fuerant, inter quae illa omnia memorantur,
quae Pingonius verbis superius relatis^enumerat.

ANDREAS

Ad annum 799, vel 800 circiter.

Huius episcopi memoria extat in placito habito
Papiae a missis Caroli regis, Wibertus nempe, et
Ardioni, et dominus Andreas episcopus, causa mo-
nasterii Novaliciensis, a cuius potestate quidam ho-
mines in eodem memorati manentes in villa Auciatis
(Oulx) se subducere volebant, relatum in iudicato
Bosonis comitis pro eodem Novaliciensi coenobio,
acto Taurini in curte ducatus anno xiv Ludovici pii
imperatoris indictione v, sive anno 827, cui inter b
aiios interfuit etiam Glaudius Taurinensis episcopus,
sive Iconoclasta, de quo mox agendum erit, quo
decretum est eosdem homines de villa Auciatis servos
esse debere monasterii Novaliciensis, quod Murato-
rius edidit (antiq. Ilal. tom. I col. 481, et 482).
Porro cum aliunde certum fit Carolum raagnum
fuisse constitutum imperatorem a Leone Papa III
anno 800 die natalis domini , istud autem placitum
actum fuisse dicattir a missis Caroli regis, iam ha-
bemus evenisse id eo tempore, quo Caroius erat
tautom rex Francorum, atque Langobardorum :
itein cum in placito anni 827 ante citato, in quo
aliud , de qno nunc agimus , continetur , quidam
memorentur ex hominibus vjllae Auciatis , conten-
dentes pro sua libertate contra Eldradum abbatem c
Novaliciensem, qui pro suo monasterio causam contra
illos agebat coram missis imperatoris, iidera ac illi,
qui fuerant in placito Papiac habito, iam patet non
ultra annum 799 placitum illud esse prorogandum,
Ex Muratorio autem (loc. cit._col. 480 B) certutp
est eplscopos, atque. comites, nisi causa itfsta inter-
cedente, placitis semper interesse debuisse : videtur
rgitur Andreas iste, cum piacito iili Papiensi mter-*
fuerit, Taurineosis- fuisse episcopus. Et revera exti-
tisse Andream Taurinensem episcopum constat ex
veteri necrologio MS. canonicorum sancti Salvatoris,
in qtio, eiusdem mors • signatur II non. marcii hoc
modo II nonas depositio doni Andreae episc* nri.
Alii-etiam in eodem necrologio nunierantur Tauri*
nehses'episcopi, qnos, que tempore sint consignandi, d
ego' igaoro , inter qoos Rustictas huius nominis H,
qui forte seoali octayi initio erit statuendus. IUius
ttoua nullarn memoriam in aliis documeutrs invene-
ri», ideo ipsuto omisi.

- • ■ (.. .', '. . .

CLAUDHJS ..
hnius nOtcfinis primus, iconoclasta

• ' ■'■> ■ ""'.'[ .'.:>: ;.\ \ . ; , '.

Ad annum o i5 circiter*

.; ...» .>....:; .1.1. . ;'.

"daadius hulus «Ominis primus Taurinensis epi-
scopus, gepte fttit Hispanus, non vero Anglus, ut
qwjdam dixerunt. Ipsum fuisse Hispatrom nos docet
Iohas Aurelianensis in libro, quem contra eiusdem
errores scripslt (de cultu imagirium lid. I bibiioth.

1258

PP. Lugdunen. tom. XIV), atque in adolescentia
sua Felici Vrgellitano adhaesisse, eiusdemque fuisse
discipulum his verbis. Is itaque (Claudius), de quo
agitur, exortus ex eadem Hispania, eiusdemque
Felicis discipulatui ab ineunte aetate adliaerens.
(Ita in praefat libri de cultu wwginum loc. cit.
pag. 168). An|.ea autem dixerat flBid.) Quofeliciter
imperante (Carolo magno) idem Felix (Frgellita-
nus in quodam discipulo suo nomihe Claudio, ut-
pote (ut verbis beati Hieronymi utar) Eupkorbus
in Pjrthagora nascitur utique etsi non pridemfidei
catholicae regulam, ecclesiasticas tamen tradiiiones,
quam venenatis telis per eumdem discipulum sttutn
iaculari nisus sU breviter memorandum esietc. Ex
Hispania^ ubi adolescentia egerat sub praedicliFe-
licis Vrgellitani magisterio, Gallias vcnit Carolo
magno imperante, ibidemque epistolam ad eumdem
Carolum imperatorem conscripsit de duabus anni
81 5 eclypsibns, quam clarissimus Dacherius evul-
gavit (tom. III SpicU. 3 edU.) Interea Carolo de-
functo anno 8 1 4 die 28 ianuarii, eodemque anno
Ludovico Pio ipsius fiiio eidem in imperio succe-
dente, in palatio imperiali per aliquod tempus in
ojjicio presbjrteratus militavU, uti idem Ionas habet
(Ioc. cit. ), atque etiam iuxta plures- "praeceptoris
officio in eodem palatio funclus est. Quia vero in
explanandis (ita Ionas loc. cit.) sacrorum evange-
liorum lectionibus quantulacumque notitia (Clatidio)

inesse videbatur ut aliorum utUitati doctrina

praedicationis evangelicae, quae UU admodum inesse
videbatur, consuieret ( hudovicus impenUor) ipsius
principis clementia praesul Taurtnensi subrogatus
est ecclesiae. Ergo a Ludovico Pio Claudius Tatt-
rinensis episcopus dictus fuit, et qutdem nt cwifici
datur circa annum 8i5: se item ad Taurinewsem
sedem ab eodem Ludovico Pio etatum foisse nos
docet idem Claudius in epistoja tila, sive apologe^-
tico adversus Teutmirum abbatem, qui iilius Oi'fores
impugnaverat, et lantum quidem onus se coactum
suscepisse scribit hisce verbis : hoc autem idcireo
provenit, quia posteaquam coactus suscepi sarcinam
pastoralis ojficii, missus a Pio principe sartctae
domini ecclesiae cdtholicae fitto Ludovico, veni in
Italiam cwUatem Taurinis ' (ioc. cit.).

Taurinensis episcopus renunciatus Taurinum venit.
Adhaerebat tunc ecclesia ista in fidei dogmatibus,
et praecipue quoad imagiimm cultum, nti semper
adhaesit, ecciesiae Romanae, hon secus ac Italia
univei-sa, qnae non adeo rudis eo tempore erat, uti
lonas Aurelianensis eo in libro scripsit, iti sacrarum
scientiarum inteiligentia, prout alii iam demonstra-
vernnt. Quid Claudius sui episcopatus initto egerit,
ut errores siios in Taurineniiom animis insereret,
piacet tuut es ipso, tum ex Iona (citato iibro) ex-
scribere. Claadius igitur "in citata iara antea ad
Theutmiium abbatem epistola ita prosequitur: et
veni in Italidm, civitatem Taurinis, inveni omnes
basdicas, eontra ordinem verUatis sord&us anathe-
matum , imaginibus plenas : et quia quod omnes
colebant ego destruere solus. coepi, ct idcirco ape-

158

Digitized by

Google

DE EPISGOPIS

1360

I25g

ruerunt ornnes ora sua ad blaspkemandum me, et a quae MSS. asservantur in bibliotheca Floriacensi

quo vero tempore opera illa exequtus sit, mihi non
constat. Clarissimus aulem Zaccaria scripsisse illum
dicit cororae%taria in epistolam ad Corinlhios anno
82 1 . Mihi tamen, ut inferius observandum erit, di-
cendum videtur exarasse illa ahno 818, ant forte
antecedenti.

Haec Claudii comraentaria etsi quidam miraren-

nisi dominus adiuvisset me, forsitan vivum deglu-
tissent me. Imagines igitur, quibus basilicae omnes,
ut ipse ait, plenae erant, Claudius destruxit, atque
ideo omnes contra ipsum, ul ipse asserit, ora sua
aperuerunt ad b^phaemandum ipsum. Ex Iona
autem habemus, ipod Claudius, immoderato, et in-
discreto zelo succensus, non solum picturas sancta-
rum rerum gestarum, quae non ad adorandum, sed tur, plurimi tamen negligebant. Audiatur hac de re
solummodo (teste beato Gregorio) ad instruendum Dungallus (respon. adversus Claudium Taurinen.
nescientium mentes in ecclesiis suis antiquitus fieri bibl. PP. Lugdunen. tom. XIV), qui ita habet.
permissa sunt, verum etiamcruces materiales, quibus Claudius igitur , dum nullam liberalium didicerit
ob onorem, et recordationem redemtionis suae sancta discipUnarum rationem , literarum significationes ,
lUi ecclesia consuevit a cunctis parrochiae suae proprietatesqueignoransverborum,generageneribus,
.basilicis dicitur delevisse , evertisse, et penitus ab- numeros numeris, casus casibus, iungere rationa-
dicasse .... dicitur etiam Claudium eumdem ad- 0 bili nescit .constructione , et sic maximos, ut fama
versus reliquias sanctofum, non contemnendas (ut- est, audet tractatus conficere, quos sui proprii la-

pote quorum mors pretiosa in conspectu domini),
eorumque sepulchra, ut a sanctis palribus traditum
est honoranda, quaedam nefanda dogmatizasse , et
usque nunc dogmatizare (Ita loc. cit. p. 168, 169).

Haec, atque alia Claudius tum a suscepti episco-
patus sui tempore, tum quoad vixit, non in civi-
tate solum Taurinensi, sed et in eiusdem omnibus
paroeciis, uti Ionas verbis antea relatis dixit, fa-
cere nunquam destitit. Sed quia ipse-, prout Ionas
idem habet (loc. cit.) errorem gregis sui ratione
corrigere neglexit, et eorum animis scandalum ge-
neravit, et in sui defensionem , eos quodammodo
prorumpere coegit. Nec verbo lantum super gregem
sibi creditum (idem loc. cit.) pro viribus superin^-
tendebat, et praedicationis suae instantia, ad amo

boris, et industriae esse mentitur, cum illos Glos-
sario opere, ex aliorum voluminibus transferendo,
unrno dissipando, ac depravando excerpit, quosque
illorum expositionibus auctorum, a quibus eos evel-
lere, furarique praesumit, miserrima, atque vanis-
sima praefert ekitione, neque praeter illos, aUos
permittit libros legi in sua civitate, auctoritatem
sui nominis frbntibus singulorum inscribens hoc
modo : incipit commentarium, aut tractatus, aul
expositio Claudii Taurinensis episcopi, Idem quoque
habet Ionas Aurelianensis sequentibus verbis (loc.
ante cit. ) FamUiare est tibi Claudi ex aliorum opu-
sculis quaedam surripere , quaedam subtraJiire ,
c quaedam immutare, quaedam etiam his de tuo contra
fas superaddere, tuisque dictionibus, ut iua propria

rem. caelestis patriae quantum videbatur , accendere furtim aptare etc. Et revera, Claudium ab aliis

satagebat, sed et libris, quos conscripsit, id facere
etiam curavit, commenlariis praesertim in varios
sacrae scripturac libros. Et revera habemus cum
forte eo ex tempore, quo in palatio Aquisgranensi
presbyteri munere fungebatur incoepisse saltem, si
non perfecit libros tres in genesim, seu commentaria
in tllum librum : illum autem ea publicavisse anno
8i4 iam alii demonstrarunt (vide clarissimum Zac-
chariam in biblioth. Pistorien. jiag. 66). Idque
manifeste etiam constat ex duabus eiusdem Claudii
epistolis ad Theodemirum, seu Teutmirum, ut illum
Claudius vocat abbatem Gallum , quas tom. I ana-
lectorum suorum clarissimus Mabillonius cdidit: ex
quarum una deducitur illum anno 8a3 vu idus
martii incoepisse, atque edidisse commentarios in
Leviticum : expositionem vero in exodum ante bien-
nium, hoc cst anno 821, ac denique libros tres in
genesim ante octo annos, hoc est anno 8i4 martio
mense, aut 8i5, eodem autem anno 8a3 commen-
tarium in librum Ruth, qui una cum illis in libros
regum Bononiae a clarissimo Trombellio ex codi-
cibus Pistorensibus, quos Zaccharias citatus laudat,
superioribus annis editus est (veter. PP. lat. opu-
scula tom. II parte II). Ccrlum pariter est illum
quoque edidisse commentaria in evangelium Mathaei,
quod MS. est in bibliotheca cathedralis Liiudunen-
sis; volumina etiam duo in epislolas divi PaiSli,

commentaria sua in sacrae scripturae librps excer-
psisse , nec fideliter semper, constat illa legenti ,
quae iu divi Pauli epislola ad Corinlhios, necnon
in regum libros ipse conscripsit: ctsi ipse se id
facere voluisse aliquando confessus fuerit, uti legere
est in illa^p-aefatione y quam commentariis in libros
regum praemisi.t ( v. Zaccar. lqc, cit., et Trombelli
loc. ante cit,), tum etiam iu altera commentariorum
in evangelium Matliaei, quam Mabillonius edidit
(annal. ord. s. Benedic/i iom. II nunu-XXI appen.).

Quoniam vero Theutuairi abbalis precibus regum
tibros commentart adgressus fuerat Claudvus, ut
constat ex litteris, quas Zaccharias in sua,biblio-
theca PistoriensL primus edidit (v. pQg,- 60, 62, et
64), iu Theutmiruis. in Galiis, primu$ fuisse yidetur,
qui perversa dogmata ipsius circa sacrarum cultum,
imaginum deprehendit. Theutmirum NoValiciensem,
fuisse abbatem scripsit Baldessanus noster in sua
MSS. ecclesiastica historia Pedemonlana forte pri-
mus, atque alii etiam : Mabillonius aulem (annal.
Bened. tom. II lib.. XXVIII num.JXXIV) Psal-
modiensis monasterii in Seplimauia abbalem coniicit,
in quo centum quadraginta, monacJu [ sub > regyla
sancti Benedicti vivebant. Frahciscus Augustinus ab
Ecclesia vero ( CJironologia epis. efc. ifl' episCOpis,
Taurinen. in Cliudio pag. 63 ) a Ludovico quodam
Taurinensi "canonico hacrelicum deleclum fuisse

Digitized by

Google

ia6i

TAVRINfillSIBVS.

1362

dooet: idqne paliter confirmat Ambrosius Cassinensre a
in Jibro triumphi cathoHcae veritatis, verbo adoratio,
ubi de daudio baec scribit : Claudius quidamno-
mine Agiomachus, Anglus genere, Oxonide ortus;
qui cum. se totam a pueritia tradidisset dogmatibus
Arii, profeclu temporis^, infectus est etiam lepra
Nestorii, Ftgitantu, et Eutichii, cwn esset anno 8a5
sub Eugenio pontiftce, et Ludovico Romanorum
imperatore episcopus in civitate Taurini in Pede-
montibus, >detectus fuit haeresiarca a quodam viro
raligioso, ,et caihedralis canonico Taurinensi, Lu-
dov ico dicto etc.

Verom, etsi nec asserere, neque negare veliov
Ludovioutn Taurinensis ecclesiae canonicnm haere-
tioa Claudii portenla primum notavisse, cum tanta
noa . habcam documenta, qoibus id aut probare, b
aut negare possim : certe quoad Claudii errorum
ad Aquisgranense palatium deiationem indubium
est id a Theutmiro abbate praestitum faisse. Et
revera Claudius ipse t» praefatione in libros regum,
qoae incipit : quia igitur fautore domino in supe-
rhribus libris etc. ( V. pag. 64 bibl. Pistor. infine)
aperjte dick : et dum quaestiones tuas (eas nempe,
quas Teutmirus abbas Uli sohendas proposuerat,
de quibus v. biblioth. Pistor. pag. 60, et 61 ) in
munibus meis tenerem,finitis iam superioribus libris,
ut respondendo exinde attquid scriptiiarem, pervenit
ad manus megs epistola ex aquis regio directa pa-
latio, qualbter tum, Ubrum tractatus, quem tibi ante
biennium praestiti in epistolis ad Corinthios, epi-
scoporum iudicio, atque optimatum damnandum, ad c
eumdem iam dictum palatium praesentari feceris —
ignoscat tibi dominus testis vitae meae, et largitor
operis mei, qui non timuisti sermonibus detrahere
veritatis, et sedens adversus me ioquens mendacium,
et adversum filium matris ecclesiae posuisti scan-
dalum, mortemque, quam Oza pro Uiicita praesum-
tione pertulit in corpore, si ita vivens gestas in
mente etc.

Istam Ciaudii errorum ad Aquisgranense palatium
delationem, aut anno 8sa exeunte, aut 8a3 ineunte
evenisse cotligit laudatus Zaccharias (loc. cit. pag. 65
not. XI), causamque delationis fuisse tractatum in
epistolam ad Corinthios, qucm, uti ipse advertit,
anno 82 1 Claudius exaraverat, ut ex antea adductis
ipsius verbis eruitur, non vero ipsius commenta- d
rium. In leviticum, quemadmodum doctissimus Ma-
billonius coniectatus est, cum libri illius interpre-
talionem anno tantum 8a3 Claudius perfecerit: mihi
tamen dicendnm videtur illam Iractatus in epistolas
ad Corinthios delationem ad Aquisgranense palatinm
a Theutmiro factam fuisse anno 819, non vero 833,
uti clarissimus Zaccharias putavit (loc. cit. ), atque
adeo tractatum illum, qui delationis caussa fuit,
scripsisse Claudium aut anno 818, aut forte ante-
riori. Et revera illius tractatus delationem anno 8x9
evenisse, mihi videtur nos docere Dungallus in illo
libro, quem ut ante monebam, pro cultu sacraram
imaginum adversus Claudium scripsit, ubi inquit :
de hac igitur imaginum pictarum ratione ... in-

quisitio diligentius , ante, ut reor, biennium kipud
gloriosissimos, et religiosissimos principes habita
est in palatio. Addit autem in eodem libro mirabile
sibi videri, quod Claudius circa imaginum cultum
id impugnare audeat, quOd in ecclesia usuvenit per
annos ferme dccckx, aut eo amplius. Atqui aliunde
constet scriptum fuisse a Dpngallo illum librtim
noh multo post annum 820, et forte circa inilia
anni 821, atque- ex verbis antea retatis discimns,
tum cultum imagiuum, quem Claudius reprobabat
per annos fere ccccxx, et eo amplius in ecclesia
nsuvenisse : tum quoque ante biennium ut reor, de
imaginum pictarum ratione, apud gloriosissimos, et
religiosissimos principes habitam fuisse inquisitio-
nem ih palatio : demum ex antea lWttatis Claudii
verbis ciare constat ad Aquisgranense palalium de-
tulisse Theutmirum illum , quem ipse Claudius
tractatum fuerat in epistolas ad Corinthios ante
biennium, episcoporum, atque optimatum iudicio,
ut damnarelur : concludendum ergo videtur anno
819 habitum fuisse ilkfcl in paiatio Aquisgranenst
concilium, et paullo ante, et forte atono 818 tra-
ctatum in epistolas*ad Corinthios a Claudio fuisse
compositum. Quod vero Ulo anno dcccxix in palatio
Aquisgranensi conventus habitus fuerit, id nos do-
cent annales Bertiniani, in quibtfs ita legimuS
[apud Murat. rerl ital. scripp. tom. Hpar. Ipag.Stz
col. a C) dcccxix . . . Conventus Aquisgrani posi
natalem domini habitus, in quo niulta ' de statu ec-
clesiarum , et monasteriorum tractata, atque ordi-
nata , legibus etiam, et capiiula quaedam perneces-
saria, qiua deerant, conscripta, atque addiia sunt.
Vnde nec erit omnino improbabile dicere, etiam
tunc de erroribus Claudii actum fuisse in illo conventu.

Atque ad conventum illum evocatum quoque fuisse
Ciaudium, mihi videlur posse etiam deduct ex ipso
Dungalfo, qui libro antea citato scripsit, renuit ad
conventum occurrere episcoporum, vocans illorum
synodum congregationurn asinorum : neque enim
hic Dungallus loquitur de concilio aliquo , quod
tunc contra Claudium in Italia fuent coactum, uti
visum est clarissimo Muratorio ( anliq. Ital. medii
aevi tom. III col. 816), aliisque etiam, cum nollum
in causa Claudii episcoporum conventum in Italia
eo tempore adunatum videamus ) sed de illo tantum
episcoporum conventu, seu concilio, quod in Aquis-
granensi palatio celebratum fuit, antequam in ipsum,
librum snum Dungallus scriberet, et cuius in eodem
ipse meminit, prout antea notabam, anno nempe
819, uli demonstralum est, ab illo longe diversum
quod anno 8a5 coactum fuit, quemadmodum cla-
rissimus Tiraboschius ostendit, atque pvobavit (Storia
della letieratura Italiana tom. 3 pag. i^a, et
edit. Mutinen. in 4 ) contra clarissimum.Mabillonium :
synodus enim iUa , de qua Dungallus loquitur , acta
fuit apud gloriosissimos, et religiosissimos Principes,
Ludovicum nempe, atque Lotharium : synodus econ-
tra tarisiensis, ipsis praesentibus celebrata non vi-
detur, prout ex epistolae illius inilio constat, quam
synodi illius episcopi, una cum aclis eiusdem concilii

159

Digitized by

Google

ia63

DE EPISCOPI8

per Aligarium, atque Amalarium episcppos, ad eos a
miserunt, ita enim illam exordiuntur:, nos servi^ac
fidelissimioratores vesiri qualiter ptoximis kalendis,
novembribus, apud Parisiorum urbem , iuxta prae->
ceptum .vestrae magnitudinis ,in unum convenimus
etc. (Tom. XIV couc. pag. 4 3 i edit. Veuetae anni

I769). ; ! ' •

Quid vero in illo cpnventu Aqwsgraneaasi contra
Claudiura actum sit, nemo est, . qui ihe doecat ; si.
Glaudium ipsum audimus (Iqco ?mte cit.), ipsius
ainici tractatiim iUum in.epistolas ad Corintbios
transcribendum curaverunt, quem tracfatum (ita,
ipse loco laqdato ) .ibidem, wn damnandum., sed
scribendum amici mei, non solum hummter, sed
etiam amdbiliter. susceperunti sojus autem Dungallus.
illum confutasse novimus. Neque ad Aquisgranense b
pajatium tantum peryersa Claudii dogmata, ut ipse
GJaudius habet, OaJlianl, atque Germaniam perva-:
Seifatit,; delata.{ftoere,< sed et ad Paschalem pqntifi-i
cem, proirt; quibusdam videthr (etsi alii id negent)
quemadmodutn ex epistola Teutmiri abbatis cohstat,.
atque etiam «x GJauijii apologetico deducitur. Sj.
Thesaurum in Taurihensi historja au&iraus (lib. 5
pug. 2p3). Taur.inenses Pascalem. I huius nominis
pdntificem ep tempore per legatos su0s conveherp,
quo :ad; iljutn orientaJium fnissi yenerunt de Icpno-,
machorHm. Saracenprum persecutione quaerentes,
Claudiumque , hpn ,ab ip60 tantum,. sed et ab eius-
dem successore Eugenio acriter correptum fuisse
scribit. Hpc vero, . e.tsi improbabUe, non. videatur,
nuJJa tamen, quibus id certo asseram, habeo do- G>
cumeata. Videmus quidem ex ipso lona AureJianensi,
yerbis aufea relatis^.CJaudium, hpn soJum coneioni-
bus suis iu Taurinensium animis, qui imaginum
cultuj addictissimi erant, scandalum generagse, sed
et in sui defensionem eos quodammodo prorumpere
coegisse (ita Ionas. loco citato). Vtrum vero, ut se
defenderent ad Paschalem pontificem, aut ad impe-
ratorem confugerint, ignpro. Paschalem tamen Clau-f
dio indignatum .fuisse certe constat ex mox citata
Theutmiri epistola, quod etiam CJaudius ipse met
non diffitetur hisce .verbis : tu dixisti de Paschali
ecclesiae Romanae episcopo, qui praesenU iam cqr-
ruit vita (Joc. cit.); etsi non desint qui asserant
Pasc^aJem.in Claudium indignatum fuisse tantum,
eo, quod ipse Romanas peregrinationes vetaret ( TU ( !
raboschi loc. cit. pag. i63).

Interea cum Theutmirus de illa ad palatium Aqui-
sgranense tractatus sui delatione, Claudium in se
acriter commotum noyisset, prout ex verbis antea
recitatis praefationis commentarii literaJis in libros
Regum constat, Jongam scripsit ad ipsum epistolam
plenam amoris, et caritatis (verba sunt Ionae loe.
cit), ut illum ab haeresi sua dimoveret. Id anno,
824, et quidem ante diem 24 meusis iunii, quo
tempore iam Paschalis I e vivis excesserat, , evenisse
colligit Zaccharias ( loc. cit. ). Verum ille, ut ait
Ionas Aurelianensis (Joc. cit.) fratemae correctionis
impatiens, turbidaque indignatione permotus, non
sqlum in illum iuste se redarguentem, verum etiam

in omnes sanctae catholicae, et apostoljcae ecclesiae
sihcerissunds cultores, Galliam, Germaniamque inco-
lentes, Christoque domino devotissime mililantes, etab
imaginum superstitiosa adoratione immunes, dwersa-
rwnreprxshensionum^etvituperaiionumiaculaintorsit,
eosque et idolatriae abomiiuttione, et falsae reUgionis
supenstitione, et. mnUmeris aliis sceleribus ivretitos,
sicut textus suarum literarum demonstrat, appellare
non erubuit. Et revera habemus eUam, nunc eam,
quam Theutmiro Claudius rescripsit epistolam ,
quamquc shis libris de adoranda jcruce, quos in
Claudium Ionas Aurelianensis ediditj praendiuendam
curavit^ex quilius, quod aotea Jonas dicebaf; eruitur,
atque inter alia haec Jegimus. Epistolam tuam cutii
adiunctis subter. capitulis, plenam garrulitate, atqua
stoliditate per quemdam accepi rusticum portitorem^
in quihus capitulis denuncias te. esse turbatum, 00 r
quod rumor abierit ex Italia de me , per omries
Gallias, usque. dd Jines Hispaniae, quasi ego sectam
quamdam nov.am praedicaveruh contra. regulam fidei
catholicae, quod omuino falsissimum.esU Necmirum^
si de K me ista dixerwit diaboli membra, quidpsum
capui \nostrum, et seduetorem, et .doemaniacum pro-
ckunaverunt. \Egb enim, non sectam doceo, qui uni-
talem teneo,' et .veritatem proclamb. Sed sectas, et
scliismatd, et super.stitiories, atque haereses, in quan-
tum valui,. compressi, confrivi, et expugnavi, et
expugnare, in quaritum valeo, pfotinus non eessoetc.

. Atque haec epistoJa anno 834 scripta fuisse vi-
detuiv Sed cum in iUis capitulis, quae epistolae
suae Theutmirus subiecerat, praecipua Claudii por-
teuta conMherentur, Jongam. ideo hac super re Clau-
dius apologiam .scripsit, quam ad eumdem Theutmi-
r,um, iam tolies memoratum direxit. Qnouiam vero
GJaudii apologeticum non habeinus, quod nequidem
ipse Ionas, qui Claudii temporibus vivebat, legit,
ut ipse testatur (Jpc cit.) . his yerbis: de quq (app-
Jogetico) nonnisi quoddqm, excqrptum in manus.
parvitatis nostrae est perlatum, cuius hoc est ea;or-
diutn : apoJogeticum, atque rescriptum , Claudu epi-
scopi adversus Theuthmirum abbatem : quodque
tton adeo breve erat : ipse enim fonas de eqdem
paullo antea dixerat : fertur interea in sugiJJationem
eiusdem abbatis , totiusque GaUicanae eccJesiae ,
tantae prolixitatis evomuisse libellum, ut magoitu-
dine sua quinquagenis psalmis.Davidicum superaret
psalterium, de illo peculiariter dicere tion possumus.

Accepto Claudii apologetico, ut forte non impro-
babiliter coniicimus, a Theutmiro abbate, ad Aqui-
sgranense pajatium iUud detuJit anno 825. Ipsum
tum a Ludovico imperatore, tum ab aliis peritissimis
viris examihatum, et reprobatum fuisse hos dpcet
Ionas Aureljanensis in sua epistola nuncupatoria.
Jibrorunj de adordnda cruce, ( quam operi illi prae-
fixit ) ad Carolum regetn eiusdem Ludovici Pn fi-
Jiun), sequentibus verbis: memoratus denique libeUus
(apologetici Claiulii) eidem domino nostro genitori
vestro , sincerissime , et religiosissime orthodoxam
fidem colenti . . . delatus est, qui ab eo, suique
palatii perilissimis viris examinatus , iusto iudicio

Digitized by

Google

ia65

TAVRINENSIBVS.

(266

repudiatus est. Qoid tunc, quoad Claudrutn decre- a
tum fuerit, ignoratur -. quoad ipsius autem apolo-
geticura id tantum futsse vtdetur constitutum, ut
voluminis iUiirs' quodam» excerpto facto, imperatore
LudovicO' traderetur, qni ipsum ad doctum aliquem
virum cenfittandum mifteret, prOut revera evenit;
Exoerpto enitn illo ftfotoy imperatorique tradito ad
Ionam ^Aurelianensem Mrad transmisit, ut pernieipf-
sissima illa doginata, quae' in eodem erant, refel-
leret, prout ez seqoenbibus hunoupatoriae illius epi-
stolae verbis habetur : <pe>» •( apologeticum nempe
Cldudii) ^licetego, neo legerim, neo videtim } quod-
dam itamen ex eo excerpium, eodem genitore vtstrv
mittente suscepi, praecipiens, et monens' memoratus
Deo carus <Caesqr, ut ad refeilendai, et impmbanda
emsdem) Clqudii , ijuae in> eodenv' excerpto perver- b
sissima ' contmebantiir i-ieeundum teniiitatem sensui
mei (quantum Deus annuisset) ntdlatenus rescribere
emitierem.. ■ ■ :•;<••...!

. Cunfutare igitur Claudiuoi adgressus est Ionas in
itia.libro,:cui titulum pcaeposuit: de adorandacruce,
quique Tomo XIV biblu FP. editionis Lugdunensis
legiturj s*d acriter riiriris, nec recte semper, prout
alii< pkuim\ dootissiroi viri iam adverterunt. Nam,-
cum; Iphas,. ut plures' illoruns temportttn GaUiaram
episeopi, iiiique>etiara, Nicaeni coricilii II decfeta
adversMrentur, quamvis crucem adorWndam esse cre-'
derent, id tamen*imaginibus reliquis praestari nori
debere credehant. Et reyera quoad imaginum cul-
tum, oadem. ac ipsi ,' etiam Glaudius asserebat: sed
onm : rqtiones, atque momenta, quibus illi utebantuf c
perpendisset, vidissetque liila contra cultum sanetis-
siinae cruci debitnm valerc, advertissetque pariler,
qnod si crux adoranda erat, imagines quoque co-
leodae essent: si autem imaginibus cultus exhiben-
dus aon erat, neque a pari cruci, eo, quod etiam
ipsa imago esset, ita argnmentabatur : si iroaginfcs non
surit adprandae, neque etiam crux erit adorauda ,
qnae.quidem. propositio verissima est: atqui ima J
gines. non sunt colendae, quod equtdem falsissimur»
est, sed: ipse cum: reliquis GaUiae episcopis , qut
hnaginibus iUum honorem praestandum non esse
sentiebant, uti verum praesuponebat : conchidebat
ergo crucem non esse adorandam. E&revera Ionae
A«reliiinetisis ■ liber de adoranda cruoe^, quoadi ho«
norem, .qui cruci est exhibendus, contra Glaudium «
parum valet. Nam eo praeterinisso , " quod acriter
uimis: in adversarium iosurgit, item, quod de qui-
busllam grammaticae '. erroribus . ilmm morose ' nirriis ;
arguit, eiusdemqne styhtm irridet', etsi ipse in di-
cendo, ut 'ita /dieam, sit inelegaUs, prout opus illud
legenti patebit,inihil ad. oppugnandos Claudii errores-
soribit pro cruce adoratione, quod ipse Glaudius in>
ipeum iure, meritoque retorquere non possit, quoad
eul^um imaginibus exhtbendum, quod tamen Ionas
ipse nolebat: invicte quoque demonstrare poterat
momenta illa, quibus Aurelianensis episcopus utitur,
aut nullius esse roboris, aut si quid habent, eadem
in ipsius sententiam facile retorqueri posse.

Verutn dum Iouas confutationi Claudii incumbit

Claudius ipse moritur. Ei quidem ipso vivente,
magna ex parte librum stium Ionam exaravisse ,
non vero complevisse, ipse nos docet verbis sequen-
tibus. Nam cum' praemisisset, se, ut Ludovici pii
mandatis obsequeretur, quoddam opusculum in Clau-
dium, eiusdemque errores magna ex parte diges-
sisse, prout (inquit) Deus posse d&dii, et facultas
temporum sivit, illud tamen non perfecit, nam subdit,
sed audiens eumdem Claudium iuxta humanam con-
ditkmem, uUimum dlausisse diem ab eodem opere
perficiendo stylum theum feriefidum stalui. Ergo
quando Glaudius obijt optis suum lonas adhuc non
absolverat : neqtte forte illud perfecisset ; nisi ut ipse
ibidem prosequitur, relatione vera didicisset, quod
non modo error ,' dd (fteQ dglliir in discipulorum
siiorum mentibus reviviseil , ffttbi potius haeresis
Ariana pu,lluldre deptehmditu^-de quaferutr tfuae-
dam monumenta libro+um' c6ngesstss6, et ad sim-
plicitatem t et puritalem fddi cdthbHette, \et aposto*
licae oppugnandam itt drmarid episcopil sui, cltfrp
destina ctttliditate re^idsse, tton surtt- ausiis, ijuin
monitu , et hortaiu • Jiliofani sajicfa» ' Dei ' ecclesiae
opus, tjuod praeiermisertim etiucleatim discutiendum
repeterem .... sufficere' ttamque Claudib ' poterdt
ad cumulum miseriarum sMrutof ^tyOrpquetose-
cutus est . . Eustatii , et VigiUmiii. Sed^his ge-
minis bestiis minime corttentus . . . A*U se secta-
torem, discipulumque, et ih mOrieJet inyDitfr. extitisse
monstravit. In vita quidem, do&ndoyePpraetiicejtdo.
In morte, in' nefandls codicibus suis siatm etroreni
scriptum relinqueiido. f.r/w.^ri >

Ergo ahte anrium S3o; ht' mihi 'videtUfy -'Iorias 1
sUum libvum in Glaudium iam digesaerat , proui
Deus posse dedit , et facultas temporum sivit-^xtti
ipse relatis supenius ' verbis hfabet, quae eqttidfenv
verba mea^ sententia tacile Uia sigriificont, quafe a
filiis suis Ludovicus pitts tulit,,'qu'aeqUe ad antiUm
usque 835 perdurarunt'. videtur ergd^UsqUfe 1 ^! illunt
aunum fibrum suum Ionam diarisis^el Qa'o r vere
anno Glaudius obierit^ nurio Videamns". ipsUtn^feto'
fnnclum esse oredidfeFim anno 83o , veJ seqoenti :
nam e vivis ipsum excessisse attte Ludovicum pium,
qui tamen anno 840 die 20 iunii obiit, constat OX
Ionae illius librt epistola dedicatoria ad Garolum
regem, tn: qua cum nihil de .Ludovici pii, eiusdem
Caroli genitoris tnorte dicat, ideo concludi posse
videtur, ipso adhuc vivenle , Carolo regi librum
illum fuisse nuncupatum : is alidit, quod cum ipse
Carolus Neustriae regnitm * • Ludovico patre acce-
perit anno tantum 83*^, etodemque atino corona re-
dimitus fuerit, ergo non ante illum arinum liber
ille nuncupatus fuit, antea eriim Caroliis, rex adhuc
non erat, igitur certe ante annum 83g Claudius
obiit, contra ac senserit Vghellus (loc. cit.) atque
alii etiam : nam si audita Claudii morle, et quod
ipsius errorcs in suis disctpulis pullulabant Ionas,
non tantum librum, quem iam dimiserat relegit,
sed et perfecit hortatu sanctorum Dci ecclesiae fi-
delium, ut ipse inquit, verbis supra adduclis, aliquid
cerle temporis illo in relegerido, atque perficiendo

Digitized by

Google

1267

m EPlSCOPtS

1268

insumsit. Videtur ergo Claudius anno 83o, vel 83 1 a ex monumento Herigarii Secusiae marchimis, quo

obiisse, et revera eumdem falo functum esse aut
anno 83o, vel sequenti clane deducit ex Mabillonio,
qui (tom. 2 annal. ord. s*flenedicti pag. 55 2 edit.
Parisien.) Witgarium memorat Taurinensem ej)i-
scopum, qui anno 83 1 spbscripsit bonorum di visioni,
quam HUduinus fecit in refbrmatione coenobii s.
Dionysii apud Parisios. At de hoc Witgardio vtdesis
inferius.

Igitur post obitum Qaudii lones librum suum
de adoranda critce perfecit, quem, ut antea dice-
bam Carolo glorioso regi nuacupavit, Ex antea autem
recitatis Ionae verbis aperte s»l»s colligitur ipsum
et erroris sui discipulos, et varia scripta in episcopii
sui armario retiquisse, in qaibus Eustatii, Arii, aho-

NovaUciensi eoenobio Venetimn in montanis contulU:
quae verba sunt ipsius Vghelli, qui id ex Pingonio
desumsit ; nam Herigarium Secusiae xnarchionem
numquam fuisse in humanis contre Pingoniuin iam
oslendit clarissimus Terraneua (uddejaide illusirata
tom. I pag. 37, 38). Novalicienses enim Ulae notae,
quas Pingonius citet, diomtt quidem in titulo ca-
pkis XXI Ubri quarti, De Erigario ndbili viro, qui
cortem suam vesenoribue \ cum uxore Lea beata
Petro Novaliciensi tradidit (chron*. JSovalic. apud
Murat. rer. ftal. scripp. Tom. II par. 3 col. 739 D),
non tamen asserunt Herigarium iUum iuisse Secusiae
marchionem.

Haec de Claudio huius nominis primo Taurinensi

rumque errata continebantur. Vtrum vero senio b episcopo tdicenda habui,,, qaem «1100 827 inlerfuisse

confectus obierit, atque io slerqoilinio sepultus sit,
uti Franciscus Augustinus ab Ecclesia, atque alii
etiam scripserunt, ignoro. Certe Ionas, qui Claudii
opprobr» noq eelevit, id nullo modo asserit. Novi
pariter Pingonium, ex quo alii scriptores nostri id
hauserunt dkisse (pag> J>6 3 edit. in augusta) ad

videmus piaciio pro coewobio Novatietenst Taurini
habito caussa quorumdam vUlae Olciaias ( nuac
Oulx) a Ludovici Pii imperatoris missis, qnod cla*
rissimuS Muratorius edidit in suis anliqtritatibus medii
aevi (iof». J -tooJ. 481 etc.), atque ex ipso atit etiam
Franciscus Augustinus .tfh Ecclesia (loc. ciu) scribit

«pnum 835, quod cum Saracen». Ulo anno Italiae errorup» Claudii memariam haberi in, quodam fra*

littora devastarent episcopos ad ea defendenda ac- gmento hisioriae Francisae, in quo praecipui errores.

cessisse, Jnterque ceferos Claudlus Taurinensis epi- huvts episco-pi notetniur. Jpsos Dungallu6,.quiprimu»

scqpus Mfitmte vere ad eos summovendos cum in-- illum coafutavit in suo opere, de quo antea dictam

strueta TtWfinensium aeie occurrit, neque magis est, fuisse asserit circa iuoagiuum cultum , quas ipse

calatHO , quam gladio studuit. Citatis in margine in ecclesia sua, untversaque dioecesi evertit: cutn-

scripti? ipsius.CJaud" Taurinensis, addito verba met que qtuk ipsa imago quoque sit, neque eidem cul-

Claudii. Verum egp, ex quonam Claudii opere id tum aliquem esse tribuendum votebat: addit quoque
Pingonius desumserit, ignoro. Vtrum vero Ulo anno c, vetuisse ipsam ^anetorum invocatkmem, quinbno

835'^Saraceni Italiae litfora devastaverint^ nescio. eorumdem . nomina a litaniis, aliisque Oranibus di-

Luitprandus,. serius iUos Fraxinetum advenisse dixit,
eosque. Pedemontanam regionem tardius praedatos
esse,uon sequs iac conterminas alibi demonstrabimus.

Neque. verum est, quod Thesaurus in sua Tau-
rinensi historia soripsit (tib. 5 pag. 3o3 prope fi-
nem ), ' Claudium suum errorem damnavisse. Ipsum
ia suo errore percinacem decessisse demonstrant lum
lonas in verbig, quae antea adduximus, tum etiam
Valfridius $Upabo, contra ac senserit ipsius memo-
rati Taurinen$ium historici adnotator, atque conti-
nuator Petrus Giroldi (in cit. hist. Taurinen. pag.
s3i nota 22). Placet hic eiusdem Val&idii Stra-
bonis verba feferre, prout oqcurmnt apud Vghel-
lum in Claudto II ( loc. cit. col. 1 036 ). Claudius
quidam Taurinensis episcopus, sed in veritatis iti-
nere, nominis sui simUitudine nutabundus , inter
ceteras vanitatum suarum ineptias, cupiens haeresim
de imaginibus renovare, antequam diversorum contra
eum scribenfium telis, suo iudicio damnatus interiit,
et fortasse qui imperatoris velut in nummo con-
temsit bnaginem, ante tribunal ipsius protervitatis
suae, ctpariier ingraiitudinis , vel inquietudinis poe-
nas exsolvit. Non enim tevem iniuriam seculi potentes
sibi putant illatam, si intnginem suam, vel nomen in
quolibet numismate a subiectis despici cognoverint,
et calcari etc. Neque pariter verum est, quod
Vghellus ibidcm, atque alii dixerunt , demoustrari
posse Claudium pervenissc *ad annum usque 83p

vinis offkais abstulisse : prohibnisse parater, ne sin
ecclesia , cerei diurno tempore acceaderentur : sacris
reliquiis debitum cultum denegasse : votuisse demum
ut elatis in coelum oculis, non vero in terram de-
pressis quis oraret : Romanas etiam peregrinationes
vetuisse: illuraque Eunomii, VigUantii, atque alio-
rum haereticorum sectatorem fuisse asserit. Eum-
dem in illo libro DungaUus confutavit, eiusdemque
errores, variis sancLorum patrum in medium lesti-
mouiis adductis : quod qmdem lonas AureUanensia
etiam fecit in tribus Ubris dc adoranda cruce, quae
quidem opera exlant in bibliotheca patrnm Lugdu-
nensi loco ante citato : his addendus ' est Valfcidkis
Strabo in auo libro de offlciis eeclesiasticis.
■: Isti autem Ctaudii errores in lihris, quos edidit,
continentur. Eorum quidam iam iucem viderunt,
alii autem MSS. variis in bibltotliecis reperiuntur.
De iis accurate Ceiilerius egit in sua bibiiotheca
auctorum ecclesiasticorum (Tom. XIX). Ego autem
de quibusdam iam antea dixi. Placet hic quosdam
codices memorare, qui in bibtiotheca Vaticana as-
servanlur, equidem antiquissimos, in quibus quaedam
Claudii opera teguutur : eorumdem notilia mihi pro
sua benignitate procuravit excellenlissimus, aeque
ac doclissimus Taurinensis Archiepiscopus Victorius
Caietanus Maria Cosla ab Ariguano S. R. M. elee-
mosynarius, in hoc opere non uno 4oco laudandus.
Et primo quidem iu laudatissiuia illa bibiiotheca

Digitized by

Google

1269

TAVRINENSIBVS.

12

7°

insignis quidam codex membranaceus reperilur, si- a nica iuxta Hebraicam ss. codicum veritatem, Claudii

gnatus num. 5775 non longe ab ipsius Claudii aetate
a Teudulfb Terdonensi episcopo conscriptus, proat
aperte constat ex iis, quae in illius cod. pagina se-
cunda leguntur, quae in tomi huius appendice dabo:
habemus enim ex illis Teudulfum episcopum suis
manibus descripsisse librum illum, atque pro amore
avuhculi sui Ioannis, venerabilis Terdonensis epi-
scopi, et pro remedio animae suae obtulisse eum-
dem beato Golumbano confessori Christi, monasterio
nimirum Bobiensi : quatenus eum, et praesentes, et
futuri mOimchi, inibi commorantes in suam habeant
potestatem : illumque misit per manum Lamberti
diaconi sui, et primicerii, et per manum Claudii
vassalli , et nepotis sui. Vtque eadem oblatio firma

peccatoris. Istum aulem Claudium peccatorem esse
Ctaudium Taurinensem episcopum, iam sensit cla-
rissimus Labbaeus in sua bibliotheca chronologica ,
atque historica tom. I pag. 3o5, qui quamdam eius-
dem chronici partem ibidem edidit, sive secundam,
ut ex codice isto patet. Hoc opus Claudius ille pec-
cator Adoni cuidam presbytero nuncupavit. Ego in
appendice tomi huius aliqua ex eodem codice de-
scripta referam. In alio codice itidem Vaticano, si-
gnato num. i53o, chronicon istud etiam occurrit,
in quo tamen Viclorini memoria, quae in priori
codice legitur fol. 70 relro, non habetur. Ex utroque
autem hoc codice habemus Jaudatura Labbaeum de-
disse nobis huius chronici secundam partem tantum,

esset, eamdem propria manu subscripsit, voluitque,.& quae in- priore codice incipit fol. 77, atque ipsa,

ut id etiam a praefato Lamberto notario, et primi-
cerio fieret • scriptum demum iliud, ex quo illius
codicis aetas eruitur, hisce verbis concluditur: actum
est hoc anno ab incarnatione , domini nostri Iesu
Ghristi octingentesimo , sexagesimo secundo, indi-
ctione decima.

In ' hoc codice duo eiusdem Claudii tractatus le-
guntur in epistolas ad Corinthios ipsius nomine in-
scripti, de quibus aliqua in appendice dabo ex
eodem descripta.

Extat quoque in eadem bibliotheca alius codex,
qui foit olim Christinae Suecofum reginae, scri-
ptus, ut creditur, circa seculum xm , signatus autem
ntnni 4 D * Continebat olim folia i83, nunc vero 181
tantutn : habentur in . illo tractatus Claudii eiusdem
iu divi Pauli epistolas ad Romanos ab initio codicis
eiusdem osque ad fol. 5i : consequitur tractatus in
epistolam primam ad Corinthios cum praefalione
ad abbatem Theutmirum : fol. autem 1 00 incipit
tractatus in epistoia II ad Corinthios usque adfol.
1 3o, in cuius fine haec leguntur : explicit epistola
ad\ Corinthias secunda, habet versus ccxcn. Folio
eodem incipit praejatio Claudii Taurinensis sedis
episcopi in episidlam ad Ephesios, ad Ludovicum
Pnperatorem : hanc clarissimus Mabillonius edidit
(W/B,- / analect. pag. 1.49) '■ fol- autem i6a incipit
expositifo ki «pistolam ad Colossenses usque ad foh
173, in quo desinit, atque iucipit expositio epislolae
ad Titum, quae tamen integra esse non videtur;

non secus ac alia eidem Adoni presbytero dedicata
est, ut videre erit in tomi huius appcndice. Lab-
baeana autem editio chronici illius, cum duobus istis
codicibus comparata, varia, atque mntila esse vi-
detur in pluribus, neque in istis, prout apud eumdem
auctorem, desunt quarta, et quinta mundi aetas.

In priore autem codice supra laudato ( fol. 81)
aliud Claudii eiusdem opusculum de astronomia
dictum sequitur, quod etsi ipsius nomine non sit
notatum ex stylo tamen eiusdem est: de eodem
quoque aliqua dabo in appendice : continet tamen
hoc opusculum folia tantum quatuor, atque desinit
fol. 85. Lectu admoduin difficiles sunt duo illi co-
dices, eo quod parvis admodum caracteribus con-
scripti : transcribi quoque ' non adeo facili negotio
queunl, eo quod exiguis circulis redundent, in qui-
bus Uiorum nomina leguntur, quorum generatio
texitur ; neque iectu adeo faciles sunt anni, eo quod
rubro caractere supra nigrum descripti sint. Extant
demum quidam magni circuli, in quibus astrono-
morum ad instar omnes lunae phases describuntur.
Demum in alio Vaticano codice membranaceo, sign.
num. 200, qui prius fui.t clarissimi tetavii, deindc
memoratae Suecorum reginae , scripto , aut ante
annum inillesimum, aut circa illa temppra a fol. 1
usque ad 7 legitur apologeticum , atque rescriptum
Claudii episcopi advei*sus Theutmirum abbatem. A
fol. aufcem 7 usque ad finem codicis habentur Dun-
gali responsa, contra.perversas Claudii sententias,

nam fol. 181 in fine ita legitur: quae nomina si d sive scriptum Pungalli contra Claudium Taurinen-

iuxta interpretationem suam voluerimus intelligere,
non est difficile admirabilem atque benejicum prae-
cipue ad eum scribere cui universa concessa sunt
initia, et os eius patet ad coelestia. Deinde ad con-
tinentem, et liberam, et ad longitudinem : atque
hisce verbis codex ille absolvitur, cui equidein duo
foJiaj desunt ihitio, principium nempe tractatUs, sei|
commentarii in epistolam ad Romanos, et aliqua in
fine ctiam, ut inox diccbam.

n Atque in eadem Vaticana bibliolheca alius mem-
branaceus codcx occurrit, qui praedictae reginae
Saecorum quoque fuit, signalus num. i885, ih quo
aiia Claudii eiusdem opera leguntur. Et primo a
fol. 69 usque ad 81 scripta re.pcritur. Brevis chvo-

sem, quod, ut antea dicebam, in bibliotheca patnim
Lugdunensi legitur. Quis iste Dungallus fuerit, iatn
dixit clarissimus Tiraboschius (storia della leUera-
tura Italiana tom. 3 pag. i43, i44 1 edit.).

Atque haec. de MSS. iliis codicibus, in quibus
Claudii opera quaedam habentur dicta sufficiunt.
Quas autem ante tribunai imperatoris protervitatis
suae, et pariler ingratitudinis, vel. inquietuditus poe-
nas exsolverit Ciaudius, uli habet Walfridius Strabo
verbis iam supra relatis, eo, quod imperatoris, velut
in nummo contemsil imaginem. Ego fateor me igno-
rare, nullumque rei huiusce vestigium apud coevos
Claudio scriptores invenio. Ex hisce eniin videlur
colligi posse tanlum, quod Claudius eo, quod im-

Digitized by

Google

1271

bE EPISCOPIS

1271

peratoris Ludovici Pii expressam in nummis ima-
ginem contemserit, ab eodem imperatore poena
raulctatus fuerit, qua tamen, ignoratur, atque hoc
etiam demonstrari posse mihi videtur ex sequentibus
eiusdem Walfridii verbis, quae sunt huiusmodi :
non enim levem iniuriam saeculi potentes sibi pu-
tant iUatam, si imaginem suam, vel nomen in quo-
libet numismate a subiectis despici cognoverint, <vel
calcari. Glaudii quoque meminit Novaliciense chro-
nicon apud eumdem Muratorium ( loco ante citato
lib. nempe 3 cap. 19 ). Demum ego mirari satis
non possum, quare doctissimi Sanmarthani fratres
( tom. 3 col. 567 ) Claudium hunc Taurinensis ec-
clesiae presbyterum asseruerint, cum ex illis, quae
ipse habet iu suo apologetico iam snperius recitatis
constet illum Taurinum eo solum tempore venisse,
quo episcopus huius ecclesiae a Ludovico Pio re-
ntmciatus est. Ipsi tamen recte adverterunt com-
mentarium Claudii eiusdem in epistolam ad Galatas,
quod in bibliotheca patrum Lugdunensi legitur, non
Dunctramno episcopo Lemovicensi fuisse a Glaudio
nuncupatum, uti Mabillonius suspicatus est, sed ab-
bati sancti Teoffredi, quem ipse noverat, dum apud
Alvernos esset, commentarium vero in santi Mat-
thaei evangelium Iusto Carrofensi in Pictavia abbati
ab ipso Clandio nondum episcopo oblatum. 4

Quo autem anno Claudius obierit, non adeo cer-
tum est Franciscus Augustinus ab Ecclesia, atque
VgheUius locis ante citatis id statuunt anno 83g :
iuxta illa autem, quae clarissimus Mabillonius refert
in annalibus Benedictinis , loco ante laudato iam
fato functus fuisset anno 83a ; illo enim anno iuxta
ipsum iam sedebat Witgarius Taurinensis episco-
pus, qui snbscripsit bonorum divisioni etiam antea
memoratae pro coenobio saucti Dionysii apud Pa-
risios Hilduino illius monasterii abbate. Yerum eru-
ditissimus Nasius iam me iterato monuit illum Wit-
garium certe non fuisse episcopum Taurinensem ,
hisce praesertilh de cansis. Et primo quidem eo
quod manifeste satis constet, neqqe Mabillonius ipse
difliteatur (de re diplom. tom. 2 pag. 5iq), atque
in citatis annalibus, loco iam supra memorato, omnes
illos antistites, qui eidem chartae subscripsere ad
Galliarum ecclesias pertinuisse, imo, uli etiam patet
ex illis, quae apud doctissimum Mansium legimus
( tom. I concil. pag. 85g, 860 edit. Lucensis anni
1748), erant omnes suffraganei archiepiscoporum
Senonensis, Rehemensis, atque Moguntini, quos
eidem subscripsisse etiam legimus: atqui Taurinensis
ecclesia nulli ex metropoliticis illis ecclesiis unquam
suffragata est, sed Mediolanensi tantum ad annum
usque i5i5, ut pluries iam dictum est*. qnomodd
ergo Witgarius Taurinensis antistes illi divisioni se
poterat subscribere ? His etiam accedit forma met
ipsa, qua sedis Witgarii nomen exaratum est, quam-
que iisdem, quibus archetypum constat, characte-
ribus praecitatus clarissimus Mabillonius exhibet
(de re diplom. loc. etf.)j coinpendiaria siquidem
nota primae literae a iirnninens, quam ipse cele-
roquin diligentissimus edilor minime attendil, aliam

a omnino a Taurinensi urbem concipiendam fore de-
signat, cuius nomen, vel sedes postmodum forte
aotiquata sunt : sic plane nonnulli etiam in vetu-
storum characterum interpretatione non imperiti
viri sentiunt. Ita amicissimus Nasius, qni item ani-
madvertit in chartae iilius explanatione (forte ex
typographi oscitantia) insuper legi Tractarius pro
Tritgarius, qucmadmodum autographa subscriptio
apertissime praefert.

WILIELMVS, sev GVDLLELMVS

huius nominis primus

b Ad annum 840 circiter.

Quum memoratum superius canonicorum sancti
Salvatoris maioris necrologium Taurinenses antistites
quatuor nomine Guillelmos recenseat, quorum alte-
rius obitns vn id. ianuarii , alterius xu kal martii,
tertii v non. iulii, senioris autem, ordine nempe
primi iv kal. septembris consignatur, annorum ta-
men notis minime adiectis; aliuude vero a x inde
seculo nullus seniori ipsi Guillelmo statuendo sup-
petat locus, non hinc arbitretur quis me temere
iUi sedem inter primum, atque alterum Claudium
ob longiusculum intercedens temporis intervallum
constituere ; aptiorem quippe aliam iri re adeo amn
bigua comperire mihi non licuit: dolendum sane,
c quod GuiUelmi ipsius actorum ulla vetustis in mo-
numentis memoria haudquaquam superet. Huno
porro quadruplicem Guillehnnm Pingonius, Baldes-
sanus, VgheUius, et ab Ecclesia, duplicem tantum
statuentcs, neutiquam norunt. Num vero Taorinen-
sibus episcopis accensendi item veniant Sigifredus,
Heribertus, atque Ambrosius, quorum priorem sub
111 id. aprilis, alterum sub xiv kal. novembris, po-
stremum sub x kaL novembris eiusdera, necrolo-»
gium monasterii sancti Solutom TaUrinensis com->
memorat, eoruin cuiusque aevo, necnon ecclesiae
nomine plane transmissis, quove secuio sint. coqsi-
gnandi, aliorum iodicium esto, cum iu re ejiUBmocU
perdifficili meum proferre non ausim.

d .

CLAVDIVS v ...

huius nominis secundus

Ad annum 873.

Sedisse hoc anno Claudium secnndum episcopmn
Taurinensem primus nos docuit Pingoriius. (in au->
gusta pag. 16 novae aedit.) ex tabulario ecclesiae
Taurinensis, quod ipse v citat in margine : ipsum
secutns est Franciscus Augustinus ab Ecclesia ixi
sua chronologia (pag. 62), qui ipsum anno 873
etiam statuit, de quo tamen riihil aliud, nisi nudum
nomen nobis cxhibet , atque Vgheliius etiam ( loa

Digitized by

Google

*273

TAVRINENSIBVS.

■antecit. col. 1026), quem tamen scripsit fubse huius a Verum diversa liaec eiusdem charlae relatio, atque

nominis tertium : ipse enhn tres Glaudios Tattri-
nenses episcopos induxit, Glaudium nempe huiusce
nominis primum , quem ante annom 774 ad hanc
cathedram evectum fuisse scribit, atque subscrip&isse
onacum Evasio Astensi episcopo diptomati dona-
tionis a Garolo magnp factae Novaliciensi abbatiae
in gratiam Frodoini abbatis propinqui^ atque Hu-
gonis monachi ipsius rnet CaroU filii, quod ipse
refert (ibid. col. 1023, et 1024) non secus ac Au-
gostinus ab Ecclesia, qui Ulud etiam inseruit m
erratis ' saae chronologiae (d pag. 407 ad 4°9)*
Verom, quidam supposititium esse credttnt hoc di-
ploma, aut saltem pessime interpolatum. Ast, si
verom est, ( qua de re alUjjt agendum erit ) certe

notitia, saltem dnbiam illam reddit. (0 Et primo qtti-
dem nullo modo verum esse potest, quod ipse as-
serit, arbitrariam illam sententiam anno 886 fuisse
ab Olderico comite latam, qui annus erat seplimus
Caroli imperatoris : primo enim Garolus ille, cogno-
mento Cra&sus nunquam ad annum 888 mensem
novembrem pervepit, cum apud omnes certum sit
eum dolore, aerumnisque confectum decessisse ianua-
rio mense anni 888, iuxta quosdam die.duodecima,
iuxta alios autem die decimatert!ft*menffe eiusdem:
item ille non eiusdem imperii annus fuisset septi-
mus, sed octavus, illo igitur anno sententia illa ferri
non poterat : neque minus verum est, quod ipse
asserit in episcopis Astensibus scriptam fuisse iliam

mullo ante atmum 774 statuendus estiste Claudhis. & sententiam <tnno 887' ind. 6 mense octobri: etsi

Subdit deinde idem VgheUus post Glaudium hunc,
ipsi primum, alterumi eiusdem nominis, iconoclastam
nimiram, nullo hotatd atuio quo vixerit, atque obie-
rit, dui postea addtdft aono 873 Glaudium huius
nominis tertium ex UHs, quae ex Fingonio hausi^.
Glaudium secundum etiam recensuit TbesauruS in
sua historia Taurinansi ( Ub. V) eiusdemque adno-
tator Giroldios pag. 2^2 nota 4 3. Quo aano ipse
pbierit, ignoratur, nisi forte quis dicere velit e vivis
Ulum excessisee iam ante annum 8^7, eo qood Ulo
anno in concilio Tietni coacto pro Caroli Calvi in
Italiae , regem eleotidne , quod Muratorius edidit
(tom. II par. JI rer. Ital. scripp. pag. i5o), cui
praeter varios Italici regni opthnates subscribunt

enim Carolus Crassus illo mense adhuc esset impe-
lator (depositus enim fuit novembri mensc anni
Ulius) anno tamen illo non numerabatur imperii
eiusdem annus tertius, sed septimus, cum in im-
penatorem unctus fuerit a Ioanne papa huius *o-
minis VIII in die nativitatis domini anni dccc&xxx,
uti apud omnes oonstat.

Neque minus verum esse videtur, qttod nuper
roihi significatum est extare revera adhuc . chartam
illam, atque hoc modo subscriptam anrio nt Karoli
imp. iridictione 111 anno ncccxxxxiv merise octtsbri :
etenim anno 884 mense octobri numerabatur annns
quartus, non antem tertius Caroii Grassi, atque u>
dictid erat secunda, non auCem teitia.' Igitur cum

una cum arohiepiscopo Mediolanensi etiam ipsius c tot difficultatibus charta ista scateat, liceat mihi

suflragartei ipse non legatur. Sed forte aut infirmr-
tate> aut : aliqud aUa impedimento detentus eidem
ioteresse no» potuit. .
- ; Glaudio huic Franciacus Auguitinus ab Ecclesia
(loco cit. pag. 62), atque Vghellus (loco icit. cot
1026) substituunt anno 888 Lanciutb. PrunuS qui<-
dem hisce verbis : 888 Lancius, ciiius meriiio ha+
betur in archivio cathedralis Astensis : aker verd,
tum loco ^ante memorato , tum etiain in episcopis
AftensibuS, ubi de Iosepho sedis iUius episcopo agit
( Ital. : aacr. iopi. IV eol. '. $4<> in fine ) , at^ue ex
iUis , quad ijpse habet ia iUis locis deducitur Lan-
cium Taurinensera episcopum, vigore cuiusdam char-
tujae a nptjavip non subscriplae, suae Taurinensi
ecclesiae vittdicaw vojnis^e bona quaedam, quae d
ecclesi? ftapqtae Mariae Waioris civitatis Asteosis
possidebat. Re ad Oldericum oomitem delata, co-r
gpifoque chvrtnlam Ulsm a notario non fuisse sub-
sciiptam, Lancius causa ceeidjt, Ioseph autem a
cpmjte praediqtoj declaraUonem obtinuit bona illa
ad suam saiiQtae Mariae maioris eeclesiam (quae
(unp iam erat, nop secus ac nunc cathedralis) spe*
clare dcbere : Ua in moHumentis (inquit Vghellus
in episcppjs Taurinensibus Idco. cit.) eccjesiae A-
stensis, ass t erUqae sententiain «iUam latam fuisse
an.no 7 Car&U imperatoris indictione 6 anno 888,
mense noyembri : . in episcopis autem AstensibuS e
contra datam ftiisse scribit anno 887 ind. 6 mense
octobri, regnante Carolo, anno tertio. ,

nunc a statuendo Lancio rater Tkurraenses episeo-
pos anno 888 (prout Ulum ab Ecclesia, atque Vghel-
lus referunt), supersedere, qudadusque charta ilJa
tandem aliquando emergat, praesertim cum iam «ib
anno 880 certe haheamus Amdlum Taurinensero
episcopqm, quem ad 899 perremsse demonstrare
possumus :, Lancius enim Ule, si vere extitk, ante
annum 880 videtur consignandus. Cum veVo cnarta
«Ua epaerserit> disquirendura supererit utrum bwu
Amoli, aller nempe ante, alter vero post Lanctum
sint sLatuendi, utriimve prior Amolus, an Lancius
intrusus forte sit existimandus.

AMOLVS

Ad annum 880.'

Amoli episcopi memdria extaL in pJacito , quod
cldrissimus Muratorius edidit (tom. 1 ante Ital. medU
aevi col. 35g et setfi). In iUo, praeter alia legimus,
quod in piacito publico in Tattrinensi civitate agi<-
tato, praesente Iupone comite, atque Adalrico etiam
comite, et Gransone, missis domini Garoli regis>
anno regni eiusdem in Italia primo, atque ab Amolo
episcopo, necnon a Scavinis, ceterisque nobUibus
hominibus, Amblulfum Novaliciensem abbatem, atque

(1) Vide hoe diploma qaod clariss. Cibraria refcrt ex «pognpho wec. xi
desomplo ex tabulario Eecl. Astensis in Mon. hist. palr.rol. I Cbarl. ad
annum 887, mcnse noremb. cum nota col.74. Et idem Cibrario nclle
Operelte Varie: Dei Conli d'Asti nci secoli ix, X, xi. A. B.

160

Digitized by

Google

1275

Dfi EPISCOPTS

01276

Rodericura Taurinensem Scavinum, monasterii No- w titia iudicati, acti in civitate Taurini in curle du-

valiciensis advocatum , demonstravisse Maurinum
filium quondam Petri de vallc Sexsiae, (sive Secu-
sina) de villa, quae dicitur Vlces (nunc Oulx) una
cum Anseverlo ipsius filio, in valle Bardonisca com-
raanentes monasterii Novaliciensis esse servos. Hoc
actum (ita in ilia charta loc. cit.) dum lusso illo-
rum -comcs resideret in iam dicta civUdte Taurinis
curte ducati in placito publico. Cumque Maurinus
a Iupohe, ut suam contra Amblulfum abbatem ,
atque Rodtricumr rScavinum , de quibus antea, liber-
tatera tueretur., inducias obtinuisset , neque . testes
ad id comprobandum invenire potuisset : pro ea
quod Petrus (ita in illa charta loo. cit. ) genUor
suus , servus de praedicto monasterio fuisset, etad

catus, praesentia Iupo 'comes., et Granso iitdex
missis, domini KaroU regis, una cum Amolo epi-t
soopo Taurinensi, et ■ Petraperto , Iohanne, Gual-
perto, Atalmondo, lohannohono, Alardo, et. Vrso,
Scavinis Taurini, et aliis, favort dompni Ambtidx
phi Ahba, monasterii sahcti Petri NovdUcio , in-
stdnte Roderico Scavino, et Advogado praedicU mo-
nasterii, pontra Maurinum quohddm Petri, vaUis
Bdrdonischae .de vtila, qrrne dicitur Vti:es, in quo
iudicatus est esse servus praedicti monasterii sancti
Petri de NovalicfO etc..: subscriptum est a Iappone
comite, 'et db Aldrico comes^ et Grarisbne, missis,
nec non -ab Amolus episcapo Taurinensi, et.a Pe~
traperto, Iohanne, Ajjfredo) Gualperto.j Alardo ,

servum pertinuisset, et ipse ex nascendo servb sancti h Adahnundo etc. Seavinisv,)<aif>ncr primo domini Ka-

Petri, de praefato monasterio esse debuisset, et nuU
iatenus se deipso servitio subtrahere potuisset: eutn-
que; novas ab eodem Iupone obtinuisset idem Mau-
rinus; Inducias, si forte se liberum esse comprobare
potuisset, statuto die, cum resedisset ipsei lussodl-
lorum comes ih prdedicta civitate Taurinh in curte
ducati, una simul cum Aldarico comes, et Grunso
iudex, missi directi domini Caroli rqgis in placito
publico'. . . . resedissent cum eis Petrapertus, Aael-
mondusy Alfredus, Ioannes, Gunsperius, itehi Petra-
pertus, Adelmondus, Alfredus, Ioannes, Gualpertus,
item Petrapertus, Alardo, Ionamus, et Vrsus Scd-
vinus, Vtielmus, et Amalricus Scavinus Romani, et
retiquis muUis, cUm testes Maurinus non haberet,

roti regis inltalia ppimoy iddietione tertiadecima.
Ita in illo indtce, ex quibos codMgitur Amolum iu
pfacito illo memoratnm (Tawrinensem fuisse episco-
pum saltem anno 86o,..etsi SHua in hac cathedra
antea iam sedisse, non sit< tmprobabile. '.

Atque. placitum antee raetnoratum mihi in men-
tem revqcat quod diceWm in Andrea : Taurinensi
episcopo (00I. ia5'7 ) quemT anno 779" circifer se-
disse credo, .atque injerftwsse asserui Papie jilacito,
quod >Viberuts,'alip»: <Ardknus; missi^CarOli tunc
regis, postea impetjatoris- coegeriintj cui, una cum
ipsis, atqiie < aliis ettam; -in|erAnt Andreas ( a : chro-
nici Novalicieusis auctore tetiam impej-atqrk. capel-
lani tituio insignitus , lib. 3 cap. ■' 19 ) dpud Mur>a~

se illius mondsterii servum esse debere professus ° torwmittehmviltal. seriptorwm tom. 2 ■par: v 00L

est, pro eo, qitod Petrus genitor etiis, servus prae-
Jhti, monasterii sancti Petri fuisset ( ibid. ) t . • iquare
iudicatum fuit : ut ipse Maurinus, amodo ei in antea.
•fuisset servus sancti Petri ipsius monasterii iuxtd
i$ua professione. Erat notitia ipsa Jirmata ab Topone
comes , ab Adabrieo comes, et Gransone missi, et

721; Porro placStum UJud non Papiae celebiaturu
est, sed.Taurini/ideoqafc legenfllam ibijdetn Taurini,
non aulem Papiae. Etenim in.ilio placito • Bosonis
coniitis^ quod iibidemi^citafeam amii 627, quod pri-
mus-rididit Muraiorius' (ow/Ajr. Ital. medii aevi tom^I
<soh ^&ry di 48a ) duo alia placita memoraotur, quo<-

db Amotits episcopus , et ab Soavinis ', et a ceteris wmoprinnint. Taurmi, • ut\ siqserius agitatum est^

viobiles homines, et> scripta -per manus lohanni no-
'iarti, et emissa^ anpo domini CdroW regis- hic in
Itatia primo, ntense apriU , indictione tertiadceima :
quae sunt verba «Uius chartae iam antea citatae. 1

Placitum istud, ex indiotione xtti in illo 'n^t^tta
constat actum fuisse anno 881, quo indictio illa
crat in cursu, atque Cardli regis in Italia primus

»kenxatniero in civitate Ticinensi : et primaquidem
pl^eito^ interfuisse AmdreasoJTauninensfe' -«piscbpus,
atqueqjoape;Hainus .imperatiriS', 'ui»a ciim rViblerto, et
Ardiofe -.missis domini Caroli regis-: aherttni ''Wro
in>Papidturbe celebtatubt est,! «brim^quibw missis
ignoratnr, cum ipsi non rnemorettturi •'< • - ". S
Atque veue duo plapita hie memorttri *«n«tat ex

annus numerabatur, siye ipse rex Italiae fuerit ele- ^ Ulis ; ' \erbis^ qqae' GhiseibertW N«1«aife{«nsiS mona

ctus inter diem decimam mensis septembris, et sterii advecatus contrai':V4ci*nsei' illws';>iqui Novali^

•undeciinam novembris anni 879, ut placet-quibus- ciensis monasierir se esse» subditos ^negabtot:' dice-.

dam, sive anno 880, uti alii volunt -j qua de-re hic bat (7oc. cit. ool. 483'A) : «<'■ etiam iiidicdtbs \ habe-

mihi non est disputandiimi Porro Amulum tti antea mur-, quomodo •paren9ibus< <<vestris • '< hi caustitibnem

citata charta. memoratunaij, vere' fqisse Taurinensem fmrunt^ cuhu ipsk» Lannone ete. -tt fost paoca ita

episcopum; ex 'eotdem placito constet; qtiod' \a. illa snb{Iiturt •<?< ipsos iitdiea*os>>pr>de manibus <oStende L

oharta meiuoratnry atque iolim interi 'Ndvahciensis
dt«>nasterii pliirima 'dqcumebta erat; pr<rcn fevera
evtbbat adbuc anho i65()^>uti ex'quodam,«etsi'tiqn
integro insignis illius moaasiei-ii indice' clnirtarum
constat, cuius partem olim vidi, ex quo in prae-
sentiarnm sequentem notain hic inserere non pigebit
ad ostendendum, vere Amolum Taurinerisem fuissc
episcopum : illa autem hisoc vcrbis dcscribi.tur: no-

bant, qitod Vnno qiu>ndant>, et Dodohe 'mbnathbs
de praefati jmnaMer^^^eaditium '^abWf-utit dtiht
Antotino\ • Tahtbni^RMaaido, Griipwio, <G,ptdo i Afr
doakh,^Fbriejmin'do, ifaroaidoi, Vatopjfrto; Valcanib ',
Tebdbaldo y )Leodbbaldo ^Donadi, ed Roifoatdo , et
Bridoutto ypixiesentia V^ibertus} et ' ArdiOni missis
domini Caroli regis , et dbmimts Ahdreas episcO-
pus, etiam Scavinii •coruiu, Ardcngo Tficone-, Ar-

Digitized by

Google

12

77

TAVRINENSIBVS.

1378

derigo, Viniperto Retelino, et Ghistre. Et ibidem a quam ipse a suis civibus tulit, a qua per Iviennium

ostendertuU praenominatis homines cartola libertatis,
qua dominus eorum Dionysius etc. Hactenus primum
iudicatum, actutn Taurini anno , ut mihi videtur
799, subsequitur aliud certe non multo tempore
post, actum ad palatium in Papia civitate, eo quod
in eodem fere omnes Ylcienses illi homines memo-
rentur, qui in anteriori fuerant, prout ex sequen-
tibos verbiqyatcbit ( loc. cit. C ). In ipso alio iu-
dicato conumbat, quod Gqndo, Fortemundo, Ber-
tanando, Badoaldo, Lindualdo, Ridualdo, Ioannes,
Imperto, Valeanso, Ermerigo, cum alios suos con-
sortes cum Frodoino Abba intentionem habuissent
ad palatium in Papia civitate, praesentia Amalrico,

exulaverit, cuius, pace ioter ipsum, et illos com-
posita, turres, murosque ad eam redux destruxerit.
Vera ne sint, an nop, ego ignoro. Auctor iile, prout
coniici datur, atque visum est quoque clarissimo
Terraneo, circa annum 11 00 vivebat, ideoque a
tcmporibus illis, quibus ea evenisse scribit iam re-
motus, illa, quae de Amolo scripsit, atque alia etiam
pluritua ex rumore vulgi accepisse videtur, prout
ipse etiam fatetur, quoad episcopi ipsius mortem,
verbis illis iam antea relatis: sicut fatur popularis
vulgus etc. Quae aulem de Lamberti caede, con-
silio, ut ipse inquit, facta Amuili Taurinensis epi-
scopi, ab adolescente, cuius nomen ipse ignoravit,

Ariperto, et Valperto Scauinis, ct ibidem ipsi priori non secus ac sylvae, ubi Lampertus rex, dum ve-
iudicato (atque hic iudicatum, Taurini actum me- ° naretur occisus est, Luitprandus Ticinensis, qui annis

morari videtur, de quo antea dicebam) habuit, et
cum relecio fuisset, et etiam manus eius laudatio-
nem, de tpso iudicato, seu et Rotelino Scavino, qui
ibidem ipso iudicatu defensabai , quod verucem
fuisset etc. Haec autem duo placita loco antea ci-
tato pessime confudit Novaliciensis chronographus,
pront etiam clarissimus Muratorius notavit ( loc.
cit col. 480 ) , ita enim habet : post paucos vero
dies advenerunt legati Caroli imperatoris in Italiam
(ad) causas ipsorum hominum, et aliorum discu-
tiendas, inter quos adfuerunt Raperto comes, et An-
dreas episcopus, atque Capellanus domini impera-
toris, cum quibus etiam interfuerunt multi iudices,
et Scavini cum Seuldaxibus, quorum nomine dicere

ctrciter sexagmta, postquam ea evenere, suam con-
scribebat historiam, rem aliter narrat, nam hist.
lib. I cap. ult. (apud Murat. rer. Ital. scripp. tom. II
par. 1 pag. 43s) asserit ab Hugone, sive ut qui-
dam historiae iliius codices legunt, a Magnifredo
Mediolanensis comitis filio, Lanthbertnm regem in
luco Marinco, dum ex venatione lassus pauliuium
se quieti dederat, atque vigiliae custodiam, Hugoni ,
seu Magnifredo commiserat, iigno non modico fuisse
interfectum.

Placet hic Luitprandi ex loco ante citato quae-
dam hac de re describere, quae ita se habent, aiunt.
Sane hunc regem (Lanthbertum), dum sicut moris
est apros effraeni consectaretur equo cecidisse, col-

potuissemus, si ad alia gressu cotwito non tende- c hunque fregisse. Verum assertioni huic fidem prae*

remus, et consederunt in civitate Ticinensi. Tunc bere, absurdum esse duco: est enim alia mortis

Pater Frodoinus etc. ( Apud Murat» rer. Ital. tom. 3 huius , quae mihi verosimUior videtur , atque ab

par. 2 col. 721 D). omnibus populis narratur, assertio. Magnifredus,

Amuli Taurinensis episcopi Novaliciense chroni- Medioianensis urbis comes, cuius superius paullo

con etiam meminit, tnm apud Vghelium in isto fecimus mentionem, dum pro scelere in rempubli-

episcopo (loc. cit. coL 1036, 1027), tum apud Mu- cam, atque in regem commisso, capUis iudicip da-

ratorium (rer. Ital. tom. II par. II col. 763 D) mnaretur, unicum possessionis vicarium Hugonem

hisce verbis: hoc tempore Lampertus rex apud filium dereliquit, quem dum Lanthbertus rex , tum

Italiam regnabat, suoque tempore fuit comes Ma- forma egregia, tum animi audacia nonnullos supe-

ginfredus, quem interfecit, nec non et AmuUus epi- rare videret, non parvum pro patris morte dolorem,

scopus Taurinensis, qui eiusdem civitatis turres, et
muros perversUate sua destruxU. Nam inimicUiam
exercens cum suis civibus, qui continuo ipsum a
civUate exturbarunt, fuisse tribus annis absque epi

collatis visus est beneficiis mulcere quamplurimis.
Vnde et eum prae ceteris familiaritatis dilexerat
privUegio. Factum est autem, dum Lanthbertus rex
nominato in luco Marinco vengretur .... huc,

scopali cathedra. Qui pace peracta reversus, et ^ iUucque cunctis, ut moris est, dkcurrentibus hoc
manu valida cinctus destruxU, sicut diximus. Fue-
rat haec siquidem civUas condensissimis iurribus
bene redimUa, et habebat arcus in circuUu per totum
deambulatorios, cum propugnaculis desuper, atque
antemuralibus. Siquidem praefutum regem idem epi-
soopus a JHio Magnifredi comitis, cum in sjrlva
'venationi exerceretur , et in gremio adolescentis
somno oppressus obdormisset, dolo interfecit. Post
modicum autem apparuU iUi quadam die diabolus
in modum vulpeculae dum equUaretur , quam per-
tinacUer inseculus est, sicut fatur popularis vulgus
in tantum, ut ulterius non sU visus.

Verum ea, quae de Amolo, seu Amulio auctor
iste recitat quoad Taurinensis urbis expulsionem^

cum uno sciUcet Hugone ipsum solummodo inibi
remansisse. Cumque rex aprum in transitu prae-
siolaretur, dutque, multumque remorante longa ex-
pectatione lassaretur, pauUulum se se quieti dedit,
vigUiae custodiam huic infido, quasi fido commit-
tens. ■ Absentibus igitur cunctis, Hugonis mens cu-
stodis, imo proditoris, atque carnificis, collatorum
beneficiorum immemOr plurimorum , patris mortem
animo coepit revolvere : non consideravit genitorem
suum iustam incurrisse mortem .... Verum, co-
namine toto virium, ligno r non modico dormienti
coUum fregit. Gladio quippe ferire timuit, ne pec-
caU huius auctorem res tam manifesta probaret. Eo
namque mens perversa ita egU , ut , non gladii cica-

161

Digitized by

Google

12

79

DE EPISCOPIS

1280

trix, sed ligni manifesta collisio haec reperientibus a anno netnpe 899 vere adhuc erat in \ivis Amolo-

Jidem daret, equo cecidisse, collique fractione ho
minem exuisse. Latuitque res per annos quampluri-
mos. Sed dum processu temporis Berengarius rex,
niUlo sibi resistente regnum viriliter obtmeret, ipse
reatus proprii, sicut fuerat auctor extitit, et pro-
ditor. Ita Luitprandus -(ioc. cit. B< C. D.tE);'

Ex hisce igitur, constat Luitprandi Ticinensis tem-
poribus fuisse, qui assererent Lantpertum regem,
dum rnter renandum effraeni equo uteretnry ex ilio
dum corruit co.Uum sibi fregisse, quibus tamen
Luitprandus non credebat, communem esse popu-
lornm omnium asserlionem dicens, iUum ab Hu-
gone, sive, ut alii codices historiarum illius auctpris
legunt, a Magnifredo, Mediolanensis comitis, dicti

nus Taurincnsis eptscopus, idque constat ex alio
diplomate, qUod idem Muratorius edidit in iisdem
antiquitatibus (tom. I col. 983 et seq.) continetque
confirmationem a Berengario hiiius nominis I Itatiae
rege faetam ecclesiae saucti Nicomedis, de fontana
Broooh/ duarum curtium in comitatu Pajrmensi
sitarum, quae dicebantur Saluciola, et Evoriano,
idque rex ille se fecisse asserit suasione 'Amoionis
Taurinensis episcopi,' atque SigiffrediVittustris co-
mitis. Vecba autem diplomatis sunt huiusmodi : qua-
propter omnium Jidelium sanctae Dei'ecclesiae,no-
strorumque praesentium scilicet, et futurorum no-
verit sollertia Amolonetn . Taurinensem verierabilem
episcopum, ac Sigiffredum . ilhistrem comitem dile-

etiam Magnifredi filio, in luco Marinco, ligno, dum b ctissimos fideles nostros suggessisse etc. ut id ageret.

venaretur, interfectum fuisse, qui Amulli Taurinensis
episcopi consilio id faclum asserat. Si ergo Luit-
prandum, Ulorum vicinus temporum haec de Amullb
Taurinensi antistite ignoravit, quomodo Noraliciensi
chronographo, qui non solum occisoris nomen, sed
et locum, ubi interfcctus est Lambeitus rex, ne-
scivit credendum erit? Quare miror Thesaurum,
emunctac equidem naris virum, haec sibi adeo per-
suasisse , ut iUa in sua Taurinensi historia (lib; 5
pag. 25g) etiam inseruerit, cuius rei falsitatem ex
Luitprando ipsoj quem certe noyit, deprehendere
poterat. De chronologo igitur Novaliciensi , ubi de
Amullo loquitur, quisquis, ut sibi libuerit iudicet.
Atque iste Amullus, iUe videtur esse Amolonus,

Diploma datum est Papiae vm idus martii anno
incarnationis domini ncccxcx, domiui Berengarii
regis xhi, ihdice 11. Ergo, si anno 899 vivebat adhuc
Amolonus Taurinensis episcopus, cum nullum Ulis
temporibus praeter Taurinensem episcopum nomine
Amolonem mihi ihvenire Itcuerit, non erit impro-
babile dicere, ipsum fore iilum , qui a Novaliciensi
chronico memoratur.: qui quidem, si revera iUe est,
Lantberti augusti archicancellarius conslilutus fuisse
videtur post annum 895, nam ex imperatoris illius
diplotaate, quod idem Muratorius refert ( loc. cit.
tom, i coli etc.) anni 895 «ctavo idus dccem-
brisy^mdiclaone.xiii, quo corticeUam in comitatu
Regiensi positam-dat Ingelberto vicecomiti Pairmensi,

Lamberti imperatoris archicancellarius, cuius me- c Helbunchns erat aDchicanceUarius, non .autem Amo-
moria extat in tribus diplomatibus, quae clarissimus lonus, ut ex ipso diplomate constat.

Muratorius edidit in suis antiquitatibns Italiae medii
aevi. Primum datum fuit Papiae anno vi Lamberti
piisstmi imperaloris, incarnatioms autem domini
Dcccxcyini vi kai. augusti, indictione 1: atque in
eodem Lambertus asserit, Parmenses canonicos per
Amolonem venerabilem episcopum archicancellarium
nostrum petiisse, ut iUis confirmaret ea, quae Wi-
bodo Parmensis episcopus, atque Vulganda Deo di-
cata iUis concesserant, prout revera praestitit in iito
dipiomate. Ghartam hanc ad annum 898 esse refe-
rendam dicit idem Muratorius, qui Ulam refert in
libro citato (tom..IfT col. 5g et 60). Aiterum ab
eodem imperatore datum fuit pro ecclesia Aretina

Hunc episcopum Augustihus ab Ecclesia (loc cit.
pag. 62 ) cum Annucone, de quo infra- sermo erit,
confundit. VgbeUus au^em (ioc. cit. col. 1027) iam
adverterat nullam de Amulo episcopo apud. Luit-
prandum mentionem occurrere : sensit tamen, ex
quo in tabuiis ecclesiae Taurinensis nulla eiusdem
supersit memoria ob patrata, quae Novaliciensis
chronographus memoravit, facinora verbis superius
recitatis, eo, quod ipsa esset infausta, fuisse deietum.
Verum iam antea advertebam cum Colietto memo-
rari in concilio Romano anni 898 apud Mabillonium
( musaei Italici tom. I par. 2 pag. 86 ). Amulum
episcopum Taurinensem, heque probari illa posse,

anho item 898 m non. seplembris, indictione 11, d quae de eodem in Noyaiiciensi , citato chronico le-

in Marenco, in quo omnia ecclesiae illius iura, atque gimus, a quo Pingonius, aUique noslrates scriptores

bona confirmavit interventu, ut in illo legitur do- id hauserunt : in Taurinensis autem ecclesiae tabu-

minae genitricis nostrae , seu Amolonis episcopi lariis non Amuli tantum, sed et aliorum plurimum

insignis archicanceliarii nostri (apud eumdem Murat. episcoporum nulla memoria occurrit, non eo, quod

tom. VI col. 281 et 282). Tertium demum pro Ga* ipsa infausta illi ecclesiae fuerit, sed quia vetustiora

menulfo Mutinensi episcopo, quo ipsius ecclesiae monumenta, et quidem plurima, temporum edaci-

omnia privilegia, iura, ac bona confirmavit inter-
ventu (ut in illo habetur) Amolonis venerabilis
episcopi nostri archicancellarii, datum quoque apud
Marencum anno 898 pridie kai. octobris/indictione
eadem (apud eumdem Murat. tom. VI ant. Ital.
col. 34i et 342).-

Et revera nominis similitudo id etiam confirmare
videtur: his autein accedit, quod illa tempestale,

tate, aUisque de causis periere.

HEGINVLPHVS

Ad atmum goi.

Heginulphi episcopi memoria occurrit in piivilegio
quodam a Berengario huius nominis . primo Italiae

Digitized by

Google ^

iadi

TAVRINBNSIBVS.

I 5t8>

rege anno occcci vm idus iulii dato Papiae, indi-
ctione IV, regni domini Berengarii regis xm pro
Sebastiano Vercellensi episcopo, coram Ioanne Ti-
cinensi, Geroaldo Dertonensi, Heginulpho Tauri-
nensi episcopis, aliisque pluribus iudicibus, et di-
gnitete praestantibus viris, cui idem Berengarius
illo diplbmate dedit monasteriolum in honorem sancti
Michaelis archangeli constructum , quod vocafw
Lucedium. Huius diplomalis aliquot tantum lineas
nobis dedit Cusanus in actis episcoporum Vercel-
lensium discursu XLII. Heginulpbi episcopi memi-
nerunt Augustinus ab Ecclesia , atque Vghellus
(loc. cit.).
\ . . i •

: WILLELMYS, sev GVLLIELMVS
huius nominis secundus.

; i-i • )r

Ad annum 906»

' Iste episcopus iuxta Augustinum ab Ecclesia (loe.
cit.\) fuit vir . doetissimus. Ipse, uU ex Novaliciensi
Chroaieo iam ante citato discimus, Novalicienses
monachos> Saracenorum iram fugientes, Taurini exce-
. pity abbate Domniverto Feniente ergb abbate Do-
mniuerto (ita laud. chron. Noval. apud Murat. loc.
cit. col. jZo E et 73 1 A) cum monachis suis, et
cuncta supeUectile (coenobii Ndvaliciensis), et ihe-
saurb in ciyitate Taurinensi , ibique monasterium
aedificantes, consederunt. Erat autem tunc in epi-
scopio Taurinehsi episcopus nomine W illielmus ,
subcuius domvnio erat praepositus nomine Ricul-
phus. Hic notissimus satis, et amicus fuerat mona-
chorum supra taxatoriim. Qui venientes in iam
dictam civitatem, non habebant domos, ubi tantos
libros , tantumque thesaurum custodire .quivissent.
Commendaverunt ergo ipsi monachi ipsum thesau-
rum Riculpho praeposito , et aliquid ex ipso the—
sauro impignoraverunt , accipientes annonam, sicut
mos est advenarum, qui in loco non serunt. Per-
turbata vero terra,fugientibus monachis (aliinamque
. . . nonnulli mortui) defungitur et ille Riculphus,
periitque impignoratum, et accommodatum , sicque
remansit pars maxima thesauri, cum ecclesiasticis
libris accommodati, nec postea recuperati etc. Ex
quibus habemus Willelmo episcopo vivente, uti iam
antea dictum est, Novalicienses monachos abbate
Domniverto Taurinum venisse circa annum 906.

Monet autem hos idem chronologus ( loc. cit. )
anno eodem sancti Secundi martyris ex Thebana
legione ossa Taurinum translata fuisse : hoc tem-
pore (ita ille) in Taurinensi civitate facta est trans-
latio sancti Secundi martyris intra civitatem, qui
fuit dux Thebanorum legionis : idque etiam con-
firmatur a veteri martyrologio monasterii Novali-
ciensis scripto, ut videtur seculo x, a qiio discimus
translationem illam factam. fuisse illo anno 906 xn
kal. iunii: placet hic eiusdem codicis membranacei
verba hic recitare, quae sunt huiusmodi : xn hal.
iunii. Ipso die Taurini civitate translatio sancd

a Secundi martyris Utfra civitate, qui fuit dux Tlte-
beorum legioriii, facta a domino Willelmo episcopo
anno incarnationis ddminicae dcccvi. Haec a cla-
rissima Eugenio De-Levis habui, qui mihi quoque
exscribendas concessit orationes , quae in missa olhn
legebantur in eodein Novabciensi monasterio de
eodem sancio Secuhdo umrtyre, ex vetustissimo
quodam missali membranaceo, equidem antiquis-
simo, quod ipse cum aliis mukis cod&ibtis MSS.
optimae notae 'habet ia sua bibliotheca, quasque
hic inserere mon <incongruum duxi, et sunt prout
sequitur : da, quaesumus, , omnipotens Deys, ut qui
bedti Seoundi martfvis tui sollemhia colimus, eius
precibus gloriosis a cunctis erroribus, seu pericidis
absoluix '', aeternae vitae partictpes effici mereamur.

b Per doirtihum etc. Secreta. Hostias tibi, dotnine in
honore .sancti martjrris tui Secundi .solemniter exhi-
bemus, obsecrantes, ut eius fulti patrociniis hostia
viva effici mereamur. Per dominum etc. Praefatio
aulem haec est : domine sancte pdter omnipofens.
aeterne Deus, quam fiducialiter laudis tibi immola-
mus hoslias , quas beati Secundi martjfris tui pre-
cibus tibi petimus acceptas. Per Chrisutm etc. Post
communio. Sacris deliciis pasti, quaesumus omnipo-
tens Deus , ut intercessiohibius beati martjrris tui
Secundi mensae coelestis opibus saginemur. Per
domituim etc. Haec in antiquitatis gratiam descri-
psimus : ex illo autem missali constat saneti Secundi
festum celebratum fuisse v kal. septembris, idque
ex aliis etiatn^ palet, de quibus hic non est dicendi

c locus. . . • -

Rem demum de Willielmo ita concludil laudatum
chronicon Novaliciense loco citato. Hic (Willielmus
nempe) composuit passionem sancti Solutoris, cum
tribus respansoriis, Verum Guillielmus, ut quidam
arbitrati sunt sanctorum martyrum Taurinensium
ex Thebana legione passionem non conscripsif, sed
homiliam tantum, quam ipsae de illis habuit in illo-
rum templo , cuius partem iam edidit^ Bollandus :
deinde subdit : et ab apostolico Romanae sedis, et
cunctorum episcoporum, qui in sancta sjnodo con-
venerunt tribus annis ob poeniteniiae causam ab
episcopio suspensus est, Gullielmus nempe;> verum
qua de causa, quove in concilio ab episcopatu per
triennium suspensus fueri.t, ego igooro. Sunt qui

d dicant Amolum quemdam, qui iuxta ipsos concilio
Romano subscripsit anni 904 > verius 898, atque
alteri etiam anni 906, in quo Lingonensi episcopus

• suae sedi restitutus est, illum fuisse episcopum, qui
VVillielmo ab episcopatu suspenso per triennium,
Taurinensis episcopus constitulus fuit : verum quo-
modo anno 906 . sedere poterat in Taurinensi ca-
thedra Amulus iste, si anno illo Williehnus erat
Taurinensis episcopus, ipso Novaliciensis chronici
auctore fatente, atque martyrologio eliam abbatiae
illius, prout constat ex verbis iam antea ex eisdem
in medium adduciis ? Si vere Wiilelmus ab episco-
patu Taurinensi per triennium suspensus est, id
certe post annum 906 evenit, non vero antea, prout
constat ex conlcxtu eorum, quae in chronico No-

DigLtized b

fGoogle

ia83

DE EPISCOPIS

valicieusi de illo habentur. Huuc episcopum adhuc a
in vivis fuisse anno 920 scribit Baldessanus apud
Vgheilum (loc. cjt. col. 1028), qui id ex archivio
monialium saucti Petri de Taurino se accepisse
notavit,

Huic episcopo successorem dedit Pingonius (in
Augusta pag. 18 novae- edit.) ex Novaliciensibus
notis Riculphum, qui, uti ipse dicit ante praepositus
eius ecclesiae erat : idque etiam fecit Augustinus
ab Ecclesia (loc. cit.) citatochron. Novalicien.Ve-
rum Novaliciense chronicon memorat quidem Ri-
culphum Taurinensis ccclesiae praepositum, silej
tamen de Riculpho episcopo, ut patet ex iam antea '
relatis verbis, quae hic denuo referre non erit in-
congruum : perturbata vero terra, Jugientibus mo-
nachis (alii namque . . . nonnulli mortui) defungUur b
ei ille Riculphus (cui nempe ex eodem chronico
aliquid ex Novaticienst thesauro monachi impigno-
raverant pro annona habenda, libri quoque eidem
commodo dati fuerant, reliquum vero thesauri com-
mendatum fuerat, ut ab eodem custodiretur, pe~
riitque impignoratum , et accommpdatum , sicque
remansit pars etc. Ergo si in illo Saracenorum ad-
ventu, quem illis verbis memorat chronici auctor,
Riculphus non erat Taurinensis episcopus, sed ec-
clesiae illius tantum praepositus (antea enim dixerat,
ilto tempore, quo Taurinum cum suis monachis
Domnivertus Novaliciensis abbas venit, quod erat
tunc in episcopio Tdurinensi episcopus, nomine
JVillelmus, sub cuius dominio erat praepositus no-
mine Riculphus etc.). Ex chronico igitur Novali- c
ciensi demonstrari nequit, illum fuisse in illa cathedra
WilRelmi successorem, cum ex eodem habeamus
obiisse illum, dum adhuc esset praepositus, et qui-
dem vivente adhuc Willelmo ipso, ut eodem eruitur.
Hunc errorem etiam, notavit Vghellus (loc. cit.

COI. IO28).(0

AMALRICVS

Ad annum Qa5 circiter.

Hic cum Domniverto abbate Novaliciensi quaedam
bona permutavit anno 928, prout notavit Mabillonius
annalium Benedictinorum libro 43. Idem quoque
cum Pelegrino, seu Belegrino Novaliciensi abbate
fecisse anno 955, nos docet Franciscus Augustinus
ab Ecclesia (loc. cit). Extat etiam Amalrici Tau-
rinensis episcopi epistola formata ad A archiepi-
scopum Mediolanensem, qua eidem concedit Ingonem
ecolesiae Taurinensis ministrum , quam Mabillonius
edidit in suo musaeo Italico (tom. I par. II pag.
342). Quis iste fuerit A Mediolanensis arohiepisco-
pus, ego ignoro. In serie Mediolanensium archiepi-
scoporum quam eruditissimus Saxius edidit, duo
occurrnnt Mediolanenses archiepiscopi, qui illo tem-
pore, quo Amalricus noster vixit, cathedram illam
tenuere, quorum nomen a litera A incipit, Arde-

(1) De Episcopalu Riculphi vide io calce.

1284

ricus nimirum ab anno 936 usque ad annum 948,
quo die i3 octobris obiit, atque Adelmannus eius-
dem successor ab anno 948 usque ad annum 053,
quo archiepiscopalem illam sedem dimisit ( Saxii
series etc. tom. 2 a pag. 342 ad 35 1). Cui ex illis
Amalricus Ingonem concesserit, ego ignoro : ipse
autem hanc ecclesiam gubernavisse videtur ad annum
usque 960,

ANNVCO, sev ANNVCVS

Ad annum 960 circiter.

Hunc episcopum primus induxit Pingonius ex
notis ecclesiae Taurinensis, quas ipse citat in mar-
gine his verbis (in Aug. p. 19) Anno Christi cmlxvi,
mortuo Riculpho episcopo , vocatur Annuco vigi-
lantissimus : ipsum secutus est Vghellus ( loc. cit.
col. 1028) Franciscus Augustinus ab Ecclesia (loc>
cit.) illum vocat et Annucum, et Amullum his verbis:
966 AmulluSy sive Annucus ecdesiam abbatialem
sancti Michaelis de Clusa, teste Pingonio, consecrd-
vit; a avibus expulsus , restitutus post triennium,
turres, et muros civitatis Taurinensis destruxU.
Verum Amullus, qui a civitate Taurinensi asseritur
expulsus, quique eidem restitutus, turres illius evertit,
non est iste, sed atius lorvge diversus, de quo antea
dicebam (ad ann. 880), etsi ego dubitem , an iile id
revera fecerit. Pingonius autem nullibi dicit, abba-
tialem sancti Michaelis Clusini ecclesiam ab Hugone
Marino, seu Destuto fundatam ab Annucone fuisse
eonsecratam, sed tantum asserit (loc cit. pag. -20)
Annuconem episcopum monuit (loannes archiepi-
scopus Ravennatensis , qui Avillianam accedens ad
templi consecrationem , trabem flammeam vidit su-
perfulgere, cotumbamque quasi e coelo missam sae-
pius circumambire. Locus consecratus miracuiis diu
claruit etc. Ex quibus potius colligitur sensisse Pin-
gonium ab Annucone episcopo ecclesiam illam non
fuisse consecratam, sed ab angelis, prout vetustis-
sima fert traditio. Verum de his alibi dicendum erit.

AMISON, sive AMISONVS

Ad annum 966.

Sedisse Amisonem Taurinensem episcopnm anno
966, ccrtum est ex illis, quae Guliielmus, sive Wil-
lielmus monachus Clusinus de fundatione celeberrimi
Clusini monasterii scripsit apud Mabillonium (in
appen. tom. III dnnal. ord. s. Benedicti num. 58)
his verbis : ut autem libertatis loci, pro qua sata-
gebat ( Vgo eiusdem coenobii Clusini fundator )
scrupulus omnino nuUus inesset, Taurinensem pon-
tificem, qui Amizo dicebatur adiit, et oblatis, quae
tantum virum decebant muneribus, cunctis iterum
loco solvi bonditionibus cum anathematis etiam in-
terpositione, favorabiUter impetravU etc. Quae equi-
dem auno 966 certe evenerant, uli alibi demon-

Digitized by

Google

«•

1285

T.WRINENSIBTS.

a86

strandum etit. Delendus ergo Annucus, de qub antea
dictum est. Huuc Amizonem Arduini III filium fuisse
clarissimus Terraneus credit (Adelaide illust. tom. I
pag.189).

Eo sedente, imperator Otjo III, diplomate dalo
Papiae kal. septerhbris, anno dccccxcviii, indictione
xu, regni anho xiv, imperii autem m, ob amorem<
Dei omnipotentis , atque animae suae remedium,
atque omnium parentum suorum mercedis incre-
mentum, duas valles iuris unperii , uriam , qude
vulgp dicitur vattis Vatajtanae, altera, quae nun-
cupatur vallis Sturiana, simul cum Clusiatico, epi-
scopio sancti Iohannis Baptistac Tdurinensis eccle-
siae, cui praesse Amiza episcopus videtur, cum
omnibus adiacentiis, iuris sni imperii largitus est.
Chartam hanc Guichenonius edidit in sua biblio<-
theca Sebusiana cerituria I num. LXXXVII (in.
nova T<aurin. edit. pag. r 55) r eamdenv memoravib
etiam Pingohins (in augusta pag. ai), Franciscus
Augustinus ab . Ecclesia ( k»c. cit. ), atque Vghellus.
Eidem Amizoni idem Otto res omnes ithmobiles,
cunctaque praedia, quae variis ia locis, el coinrta-
tibus Taurinensis ecclesia possidebat, et nominative
etiam eortem, quae vocatur Kari, -et Canovd, et
Celle, et Testona, et Rivole, Fldvignasco , et ca-.
striuh sancti Rafaelis, et Carghanum, et Piriarioium,
et RudUfica (1. Rodulphia), et Solerie, et Finixi-
dunty Publicum, et Alcnagnum, cum omnibus per->
tinentibus ad supradicta loca, seu curtes, iatque
etiam omnes plebcs eaus, et cuncta monasteria,
omnrisque 1 terras, et res in quibuscumque «piscopa-
tibus positas, uria cum terris, vineis, cnrtibus, vildhs,
etc. ptscatuinibus, naontibus, valJibus, etc;- colonis,
aldiis, akliabus, servis, ancillis etc., ac omnia, quae
dioi, et nominari possunt praeddctah ecclesiac .con
nrmavit : addrto etiam , quod nullus iri afiquo loco
sibL perfiuenti, sirie voluntate episcopi einsdem pla-
oitrfm tenere audeat sab poena librarum centum
auri pptimi etc. Hoc. ariteth diploma, qnrid in .ar-
cfciepiscopan archiyio olim erat, nuliam anni datam
e<x>hibdk f Aririzonem electum fuisse epijcopum Tau«?
nbc&stqa «ercdidit Pingohius, ( loc. cit:) anno 998^
atqoBi px eodem, ut mihi videtur^ t^m Angustinus
abi Eiorileisiajufcum Vgheilus (loc. cit.), eoquod;idem
4pai>a«it,;t;id accep«runt; cum tamen eertum sit>
s*dhs© >illnm saMem iam ab anno 966. >

hi jLiii;! , .'/... .•'..•:.: ■,,'.,.■> v
tS: u vi GEZO, sm: GEZONVS . ; ,

• '..-■>• ■■ '• !
,ui]m! if .v.:; Ad' aniutmf >nooa circiter.. < ■„ : '

jjc;>'!'.!j. fii>. ' .'• .','j.' ; •: !'i .:, '.•, • •>. ..■ ' i s .' .. •

i^ezmem, Taurinensem: episcripum j equidem piis-
«ttnumii(;qnem fprtequidam snspicari possent illum
esse .Gezonem abbatem Novaliciensetri , qui.annog^^
florebat) anno 1001 1 sucdessisse AmiBOjni scjipsit
Sirigonius (m Augusui pag» 21) hb verbis.i Amiione
episcopo defuncto, suocessit Gezo> episcopus, pietate
ciami (atqne ex ipso Vghettus ) ( loco)oit. ). Fran->
eiS«W>S';Attgti8finiu*'»ab Ecotesia .e fforttia (Ibco citald

a pag. 63) illum refert ad annum 1007; riaihi <tamen
videtur episcopalem hanc cathedram ascehdissc Gezo
aut annd 1000, aut sequenti. Atque Francisci Au-
gustirii ab Ecolesia opinio , mihi satis probari non
posse creditur : • nam cum ipse asserat (ibid.) quod
hiiic (episcopo) Henticus imperator abbatiam Fru-
ctuariensem commendavit: cum Henricus, inter Cae-
sares huius nominis primus, anno tanturii ioi4>
februario mense exeunte, imperiali corona redimitus
fuerit, si vere dutn imperator esset, Gezoni nostro
abbatiam Frnctuariensem comraendavit , uti ipse'
scribit, saltem ad annum usque 1014 Gezo perve-
nisset, cum tamen aliunde certum sit, ut infi-a in
Landulfo dicemus, iam extremum- diem clausisse
Gezonein anno 10 11. Ast, certissimum est, Henri-

b cnm, qui postea imperator fuit, huiusce nominis
primus, dum rex tantum esset, Fructuariensem ab-
batiam commendavisse suis literis Arnulpho Medio-
lariensi archiepiscopo, Varr.mnndo Ipporegiensi ,- Ge-
zoni Taurinensi, atque Widoni cuidam, episoopis,
eouiitibus qvoqiie Magnifredo Wiberto, atque Wit-i
lielmo suis fldefibus, atque sociis in Italico regno,
prhut ipse nos mouet Angustinhs ab Ecclesia (Co-,
rona reale di Savoia par. 2 pag. 4oi prima ediz.,
Genealogia MSS. de'conti Sanmartini dAglie fohSo^
e Descriiidne MSL del Piemonte tom. F capite def
vescovi dlvrea ed:). Ast haec epistola est anni i.bd5,
uti ipse in iisdep operibus nos docet: atque ex ista
deducitur .non. solum anno illo, quo ipsa data fuit,
sed antea etiam Gezonein fuisse Taurinensem epi-

C scopum. ,

Ipse Gezo iuxta Pingonium (Ipc. cit. pag: aa )
mno Christi .^vu ,■ ob bella assidud^ quibus universa
hdec proviricux veXabatur cdnsilio hdbito cum stusj
etiam civihus, cfmtulit abbati soricti Micliaelis Ciu-i
sini r quae dntea possidebat ipse episcopus apud op?
pida .sancti Ambrosi, CasellaA, Alpiniafyum, Clu&as,
Novalesiam, et.vallem Clusinam, x ut rei divinae,
maiore viciniae, commoditate insetvirent , citato i&
margine arckivio abbatiae Glusinae : idemque verbis
iisdem Vghellus: ejtiam refert, Pingon.io tamen non
citato. Francischs Augnstinus ab Ecclesia e contra
(ibid.) ita liabet: et a qw> (Giejjone) dbbas sancti
Michqelis, oppidum sancti lAfribrosii, nonnullqqud
alfd, castra doho accepit : ex. quibus patet, scribeire
tl Saluciensem episcopum, verbis modo relatis, dedisse
Gezonem abbati sancli Michaelis oppidtim sancMi
Atnbrosii, nounullaque etiam alia castra, quae tamen
ipse hic nori riaemorat, neque ribi de abbatia Clu-
sina loquilur ( clwofiol, etc,. pag., 308 )., A quibus
haec ipse desumpserit, nec ipsc dicit, neque ego
diviriare' audeo i ipsa' tamen bontraria illis sririt, qriae
PwgepinSu.a^ser^H verbis supfia ij; relatjs , ex.,:quibus
habemus dedisse Gezonerti abba^i ;sanct} Michaefis,
qiiae ipse episjcopus.. fiabeba^/i?pu4 oppitla ( sancti
Ambfosii^ tjastffias, Alp>(riapum etc. non atrtcm op-?
pida sancti Am,brosiV> nohQullaque a]ia castra, prput
ciironfllogiae ajictpr s,cribit. (t , ;

Verun*, icuriiam ex Cluginis abbatibu^. illa dbdit
Gftwl, Pjngpni.ua*, Vtt bx Vfir^is.fiunra i;(vt}iu*Us .patet,

Digitized by

yGoogle

DE EPISCOPIS

1288

nullom abbatem nominat : neminem qnoque in epi- a praemissam vitae saucli Benedtcti senioris illius

scopis Taurinensibus profert Franciscus Augustinus
ab Ecclesia : in capite tamen abbatiae Clusinae
(pag. 209) ea conoessa fuisse scribit abbati Her-
mengardo hisce verbis : 10 10 Hermehgardus , cui
Gezo episcopus Taurinensis castrum sanoti Jmbrosii,
quod non longe distat a monasterio, donavit, et
Landulphus item Taurinensis episcopus abbatiam
Caburri submisit. Ergo Gezo, Hermengardo abhati,
solum sancti Ambrosii castrum dedit, uti patet ex
hisce verbis, non vero alia castra nonnulla, prout
ipse dixerat \a Taurinensibus episcopis. Ast ego
vereor Gezonem abbati illi nec sanctum Ambrosium,
neque aiia castra etiam dedisse: nam sicuti verum
non est, Landulphum Taurinensem episcopum Ge-

monasterii abbatis (apud Mabiflon., tum loc. antc
cit., tum in append. tom. 3 annal. ord. s. Bened.
num. 58). Ergo Arveo, non autem Hermengardo
tribuenda erit illa donatio, quam ab Ecclesia me-
raorat, a Gezone factam, cum nullibi Hermengar-
dum Glusinum abbatem memoratum legamtts apud
Willielmnm, nisi in prologo vitae sancti Benedicti
iunioris, Umm tamen ex iis, quae auctor iUe ibidem
dicit, einsdem Benedicti successorem fuisse constat.
Etsi enim omnibus, quae monachus Ule scripsit,
credendnm non sit, uti ego infra, atque alibi etiara
demonsirabo, relate tamen ad abbatum seriem, atque
numerum eidem potius, qnam aliis fidendum esse
quisque cordatus iudicabit, qui et Benedictum iu-

zoriis anno 10 10 exeunte immediatnm successorem, b niorem 1 , a quo fuit instatutns, certe novit non secus

uti inferius, atque alibi etiam dicam, eidem subie-
eisse Caburrensem abbatiam, quae anno tantum
mxxxvii fundata ab ipso fuit, quo tempore nullus
erat Clusinus abbas nomine Hermengardus , sed
Benedictus hniusce nominis primus, ita neque a pari
verum esse videtur Gezonem abbati Hermengardo
dedisse sanctum Ambrosium, aliaque castra nonnulla.

Etenim nollo modo demonstrari pOtest anno 10 10
sedisse abbatem Ciusinum , nomine Hermengardum.
Nam Gnllielmus, siVe WiHielmus, inclyti illius coe-
nobii monachus, qui sanctorum Benedicti senioris,
atque iunioris gesta conscripsit, quique abbatum
monasterii eiusdem, in quo ipse erat, seriem me-
Hus ae nos tam sero nali, scire poterat, nullibi

ac seniorem: reHqua antem ab Aicio illius mona-
sterii priore, nomine, ut ipse dicit, sene, atque ab.
aKis etiam novisse poterat, Igitur si Gezonis itl»
donatio, proue illam Pingonins refert, vel uti eam-
dem ab Ecclesia exhibet, admittenda est, Arveo,
seu Adverto erit tribuenda, non autem Benediclo
primo, seu seniori, prout Iegimus annal. Camaldu-
lensinm tom. I Jib. 5, qui certe vivent» Gezone
nondum. erat abbas. Nam , cum certum sit Bene-t
dictnm iuniorem illius successorem post. viginti
quinque pracsnlatus stti annos obiisse anno 1091, iant
eonstat eumdem fuisse dictum abbatem anno 1066,
etsi Mabillonius id evenisse scribat arino 1070: si
autem xliv anni addaritur, quibus Behedictus primus,

inter.abbates Hermengardum nominat * sed ex Ulis, o sive senior praefuit, iam clart patet eumdem fuisso

quae ipsq scripsit, quaeqne Mabiilonius vir clarissi-
mus iam edidtt (Acta sanctorum ord. s. Benedicti
pan a tom. 6 pag. 646, et seq:), manifeste dedn-
citur, primum ilKus ihsignis mon&sterii abbatem
fiajsse Arveum, seu Advertum, quo defuncto> ut
ipse auctor inquit, successit ei in regimine, Jratrum

constitutum abbatem non anno 1 o3o, utl Mabillo-
nius idem- credidit, sed anno ioax Quomodo ergo
eidem illa Geeo donare potuit, qai iaui anao ioi t
suocessorem habuerat Landulphum ? Ergo . Arveo
potins donatxo iUa, si umquam facta foity tribuendli
erit^ non vero Hermengardo: nuUus enim Hermen^

consensu, et eleetione, <vir simplicitatis, ac ' pruden- gardus abbas sedit anno ioid, etsi non dimteao

tiae rnerito Benedictus, et nomine, nempe divu»
Benedictus huius nominis primus, senior nuncupa-
tnS; ad differentiam alterius, qnt ipsius successor
fuit, eliam Benedictas appellatiis. Benedictum se J
niorem, abbatem fuisse annis xl, et mi, idem WU-
lielmus nos docet: iuniorem autem annis xxv: etsi
in sepulcrali inscriptione, quam Mabillonius refert

Benedicti spcundi, seu iunioris successorem quemn
dam fuisse Hermengardum , cutque donacip iUa, smd
a Gezauej qiii iam a tanto tempore oblerat,! sed
potius a Guiberto primo Taurinenst '. episcop*£acta
fuisso videtup^ icum> quis haud temere «uspicetuc
Gezonem ,pro Guiberto ab Amanuensibus fuis&d id«
ductum, es quo forte io donationts dipiomateJ ammen

xx tantum annis praefuisse dicatur, uti constat ex d donantis litera tantum G initiali designalum^bceurtstt^

Liceat igitur mihi ita credere, quousque illa Ge-
zonis charta, si vere aliquando data fuit, tandem
emergat, quae universas hasce uebulas sola, ut ita

hoc carmine.

Fratribus hic multis, bis denis. praefuit annis.
m alio tamen vetustissimo codice ita legitqr :

Fratribus hic multis, duodenis bis praejuit annis.

ex quibns patet praefuisse Ulum salteni annis xxrr :
verum de his atibi dicendum erii •

Ergo si Arveus, sive Advfirtus, prhnus iilins coe-
nobii abbas fuit, uti eX chromco etiam sancti Ma-
xentii apud Labbaeum (bibl. MS. tom. 2 pag. 2o3)
discimus, atque ab ipso Gullielmo, seu WiUtelmo,
qui circa annum 1060, ita iubente Nicolao II Pon-
tifice coenobii Clusini fundationis ^istoriam edidit ,

dicam, dissipare potest.

Id tamen, quod mihi non adeo certum videtur,
quoad illam donationem a Gezone factam abbati
Ckts,inO Hermengardo, certissimum est, quoad fttn-
dationem abbatiae sancti Solutoiia, quam piissimus
iste. episcopps fecit circa sui episcopatus initia, attt
saltem non multo post. Hanc Froneiscus AugustinuS
ab Ecclesia in sua chron. hjst. commemorat, siluil
autem in Augusta Pingonius , neque illius etiam
meminit in Gezone episcopo Vghellius. Huius tamen
fundationis tabuiae adhuc extant, etsi sine nota anni,

Digitized by

Google

1389

TAVRINEKSIBVS.

1290

atque mensis, quibus ezaratae fueruut, easdemque a pertmentibus , et suls cunctis ubique appendiciis ,

proferam, cum de abbatia illa miht sermo erit
Aique ex Ulis luce meridiana cUrius fit, nullum
ante Geaonem fuisse eo loci monasteriuro aliquod,
prout Baldessanus, atque alii etiam senserunt, qui
Ulum coenobii iUius Untum restauratorem credunt.
Yeruro, etsi haec confuUtione non indigeant, cum
ipsi nuUa argumenta proferant, quibus id confir-
ment, placet tamen hic quaedam ex Uia Awdationis
ante ciUUe charta recitare, ex quibus clare patebit
destrucUm fuisse quidem eo tempore, quo coeno-
biuro Gezo fundavit sanctorum martyrum Tauri-
neosiunu Sohitoris, Adventoris, et OcUvii antiquis-
siroam basittcam, prout ipse Gezo in Ula charU
dioiV- *»ulMbi Umen monasterium, quod ibi esset,
etiam eversum, memorari. £n iUius verba : quocirca
comperiat omnium fidelium indusU ia , quod dolore
tabescimus, quia loca sanctorum martjrum Soluto-
ris , Adventoris , et Octavtf pene usque ad solum
destructa . videmus. Jnsuper mens habet, cum eorum
ghria in coefis, sicut sol in Jirmamento /ulget, et
nostra inertia eorum memoriam digne venerandam
nihil pendat. Ob remedium igitur animae nostrae,
nostrorumque successorum Taurinensium praesutum,
qui hic aliqua bona sunt largituri, coenobium ibi
constituimus, quod ad honorem Dei, et istorum glo-
tiosorum martyrum dedicamus, et construimus, et
omnem terram etc. Porro si coenobium ibi aliquod
iam extltisset una cum ecclesia destructum, Gezo
certe Ulud memoravisset eo modo, quo destructam

cum suis decimis dantes , et ei in perpetuum sub-
dentes, concedimus : eo videlicet ordine, ut ceUa
herenUtarum usibus, qui in monie Caprio degunt,
in eodem loco ponatur, et ipsi de eisdem sumtibus,
secundum debitum naturae sustententur : ipsorum
enim consUio pariter, et adiutorio praediclum vene-
rabiiem locum (hoc est sancti Solutoris monaste-
rium) incohavimus, laboravimus, atque colleqtis
fratribus, coenobialis discipiinae nomen, virlutem-
que, divina miseratione largiente, una omnes pro-
duximus. Et idcirco praefato nostro coenobio, quod,
nunc bene possumus damus, et interim dum vivimus
largiente domino dabimus, quod similiter et de no-
stris successoribus, et reliquis ptfs viris speramus etc.

Ergo, uli ex hisce consUt, Gezonns nullura, prope
solo pene aequaUm marlyrum Taurinensium eccle-
siam, dirutum resUuravit monasterium, sed here-
miurum, qui in monte Caprio erant, in quadam.
cella, consilio, atque adiutorio, prout ipsemet Gezo
dicit in antea relatis verbis, suum ad sancti Solu-
toris, atque sociorum martyrum eodem, quam uti,
probabUe est ( etsi ipse id non asserat) etiam re-
paravit, monasterium incohavit, collectis fratribus,
coenobialis disciplinae nomen, atque virtutem, una
cum iisdem Capri montis beremitis, divina sibi fa-
vente misericordia ipse primus produxit, atque, uti
eiusdem coenobii fundator plura eisdem dedit, quae
iu illa charta recensentur, atque ego etiam alibi
proferam. Praefatis vero montem Caprium incolen-

dixit pene «d solum ecclesiam: neque addidisset, c tibus heremitis cellam ibidem, ipsi Umen sancti

s« coenobium ibidem construere, quod ad honorem
Dei, atque illorum gloriosorum martyrum cultum
dedicabat, verum addidisset potius se resUurare
pene ad solum aequatum coenobium, quod antea
ihi fuerat.

Ifeque iure quis oppoqere posset ad illam tutan-
daro sententiam, legt in viu sancti Ioannis Raven-
natensis archiepiscopi, quam cjarissimus edidit Mu-
ratorius in spicilegio Ravennatensis historiae (rer.
Itai. tot». I par. zpag. 566 E), quamqne Clusinua
quidam monachus certe exaravit, prout sequitur:
dicitur namque monasterium sancti Salvatoris mar-
tjcris, alias Salutoris, sociorumque eius apud Tau-
rrnum restruxisse, sicuti adhuc ipsias monasterii

Solutoris monasterio perpeluo subiectam, constitui,
viUeque alimonia ex monasterii eiusdem censibus
praesUri voluit. Constituit demum, ut in iUo sancti
Solutoris coenobio, quod ipse aedificavit, anacbo-
riUrum, et monaohorum, sive heremitarum, et coe-
nobitarum ordines essent, prout in Ula charU ex-
presse habetur, sub unius Untum abbatis obedientia.
Verum de his, atque atiis etiam opportunior erit
disserendi locus in disserUtione de abbatia sancti
Soiutoris.

Atque haec de Gezone dicenda habui, quem ad
annum 1011 pervenisse notum est ex his, quae de
Landulpho eiusdem successore habemus , quo anno
nouis iunii obiit, ut constat ex duobus antiquis

monachi refenmt. Et de hoc penes se ipsos scripta, d necrologiis, quorum primum est amplissimorum ca-

et jnemoriale se habere tesUmtur : haec etenim
tantum signtficant, divi Solntoris (non autem Sa-
lutoris, uti in allatis verbis Ingitur) sociorumque
eiusdem monasterium , quod Taurini extructum a
Gezene foit monacborum illorum mootis Caprii con-
siKo (ex discipulis certe d«fi loannis Ravennatensis,
qui ibidem monasticaro vium agendo, cellam con-
ititnerat ) fniase exciutum- Et revera Gezo in sua
imm ciUU fundationis hUius coenobii charta id aper-
tissiroe asserit hisce verbis : hac igitur Jiducia freti
(de Dei nempe omnipotentis aujcilio) hoc mona-
sterium (sancti Soluioris) coepimus, cui ecclesiam
sancti Martiniani, quae quondam monasterium fuit,
cum omnibus familiis, et terris ad ipsum locum

nonicorum sancti Salvaloris, seu maioris ecclesiac
Taurinensis, in qno iu legimus: nonis (iunii) de-
positio domini Gezonis episcopi n&stri : aliud autem
est abbatiae sancti Solutoris, in quo haec habentur
nonis iunii. Obiit Gezo, Otbertus episcopi.

LANDVLPHVS

Ad annum 101 r.

Landulphus a quibusdam dictus etiam Gandul-
phus, quamvis erronee, primum fuit regiae anlae
capellanus, uti habetur in vita sancti Odilonis abbatis,

163

Digitized b'y

Google

1291

DE EPISCOPIS

1292

quam divus Petrus Damiarii scripsit, deinde Tau-
rinensis episcopus renunciatus est anno 1011° post
iunium mensem, quo, ut antea monui, Gezo decessit
rionis eiusdem mensis, prout inducitur ex charta
dotalionis abbatiae Caburrensis, quam Landulphus
ipse fundavit anno io3^. Nam cum in fine chartae
illius legatur, quod ille annus io3^ erat praesulatus
ipsius d. Landulphi 27, si ab anuo 1037 anni 27
subducantur, electum illum habebimus in episcopum
Taurinensem anno 1011.

Vt Taurinorum Augustam venit, episcopalem do-
mum, atque cathedralem ecclesiam , quam ipse sui
honoris matrem nuncupat in antea citata charta ,
desolatas, atque exterminatas invenit, uti ipse habet
in illo documento. Quis desolationem tantam, atque
exterminium fecisset, quaesivit sollicitus : ciimque b Christi millesimo undecimo, indictione nona, mense
multorum relationibus ( ita in illa ) eam desolatio- tamen non notato, sed certe anle septerobremvillo
nem .... non solum a paganis, verum etiam a enim mense, uti notum est indictio incipiebat. Ipse
perfidis christianis, nec tantum ah extraneis, sed etiam autographam fundationis abbatiae sancti So-
quod deterius est a compatristis , et Jiliis factam lutoris chartam propria subscriptione, Cundatore
esse , providus inquisitor agnovisset : a suis autem vita functo, firmavit hisce verbis : ego Landulphus
praedecessoribus , ex tam ampla , atque immensa sanctae Taurinensium ecelesiae praesul in hoc de-
vastitate, quaedam iam fuisse reparata, quaedam creto subscripsi. \
vero coepta, nec ad perfectum ducta reperiret, se Haec primo sui praesutatus anno, aut forte non
iUis inferiorem in reparatione sui episcopatus in- multd post Landulphus fecisse videtur: nuncreliqua,

quae pro sui episcopatus reparatione praestitit vi-
deamus, idque ego ex eadem Caburrensis monasterii
fundatione citata desumam. Insignis huius documenti

a steriis, seu plebibus sui episcopatus, quae olim de-
structae fuerant; quomodcheas in pridrem statum
restituere posset. Ila in charta pro abbatia sancti
Solutoris, de qua alibi sermo erit: atque quod fa-
cere -potuit, etiam praestitit, ut ea omnia repararet:
cumque ventum esset ad monasterium, quod est in
honore beatae virginis Mariae, et sanctorum mett-
tjrum Solutoris , Adventoris, et Octavii, quod a
domino &ezone sanctissimo praesule factum est,
tandem miseri loci illius praevidens necessitatem
fratrum, quae verba sunt chartae antea citatae,
non solum omnia eidem a Gezone in illius funda-
tione collata confirmavit, sed et aliqua etiam addidit.
Porro charta haec, data est, uti in eiusdem fine
legitur : anno ab incarnatibne domini nostri Iesu

dignum iudicavit. Atque adeo, ut tantum pro parte
sibi reparare liceret excidium, cum suis canonicis,
imo totius episcopatus sacris ordinibus, domini in
commune petiit aUxilium.
' ; Et primo quidem sancti Ioannis Baptistae eccle-

partem, etsi in quibusdam vitiatam, edidit iam Gi-
roldius in continuatione Taurinensis historiae, co-

siam, quae Taurinensis dioecesis in veteribus do- c mitis Emmanuelis Thesauri (tom. I lib. 8 num. 58
cumentis, • prout antea notabam ( pag. 37) caput pag. 492). Ego autem veteri apographo, quod anno

dicitur, ipse autem Landulphus sui honoris matrem,
sicuti nuper advertebam, asserit, reparandam cen-
suit. Et revera sancti Ioannis Baptistae ecclesiam
digno opere, atque mira celeritate ab imis ipsum
erexisse, atque perfecisse constat ex verbis, quae
infra dabimus chartae Caburrensis iam antea citatac :
ex qua etiam novimus ordinavisse eumdem in illa
ecclesia octo presby teros, non quidem illos sanctis-
simae Trinitatis, qui progressu temporis etiam ca-
nonici dicti sunt, ut quibusdam visum est, atque
Petro Monodo praesertim (apud Thesaurum in
hist. Tdurinensi lib. 8 pag. 489 nota 4$), sea *
iUos, qui sacratissimi illius templi curam agerent,

i3o6 ex originali depromtum fuit, atque a sex ta-
bellionibus subsciiptum, in insigni regiae beneficio-
rum curationis tabulario asservato, utar, quoad ea,
quae laudatus episcopus fecit, ea praesertim de
caussa, quia Giroldius in illa nota ante citata eadera
omisit, integram illam editurus in altera huius operis
parte> ubi sermo erit de abbatia Caburrensi. Ergo
ex ista charta Landulphus turrim, et oastrum m
Quario, altioribus muris, et meliori opere consum-
tnavit. Ecclesiam vero in honore sanctae Dei ge-
nitricis Mariae, non procul ab eodem castro, pulcro,
ac celerrimo opere fieri iussit, eamque clericis, di-
gnis ceterisqite cultibur,' sacrisque ornatibus deco-

quod divo Ioanni praecursori sacrum erat : atque d ravit. Duo quoque castella in eodem Chariense ter-

in illo prout superius monebam (v. N. XXXIX Dis-
sert. prim.) praeter arara sanctissimae Trinitatis,
ad cuius pedes Manfredus marchio, Adelaidis co-
mitissae pater fuerat tumulatus, alia erat divo Ioanni
Baptistae sacra, quae huius terapli praecipua erat,

ritorio, Mocoriadum,' atque Tizanum fossatis , et
muris digno, celerique opere cepii, atque complevii.
Castrum denique Testona muris cinxit. Turrim
vero, ecclesiamque altius extulit, ubi quoque in
plano ecclesiam in honore sanctae Dei genitricis ,

cui illi octo presbyteri inserviebant , de quibus Lan- semperque virginis Mariae cum claustro, omnibusque

dulphus loquitur, verbis infra referendis. Adverten-
dum demum, sanctissimae Trinitatis presbyteros,
uti superius quoque monui (N. XXXVII et XXXVIII
Diss. prim.) a Sigifiritlo instilutos anno io3i, fuisse
a sua fundalione tantum sex, cum econtra illi, quos
Landulphus instituit, fuerint octo.

Erecta sancti Ioannis Baplistae ecclesia, .cogitare
cdepit, atquc sollicita mente pertractare Ae mona-

officinis canonicisf debilis extruxit. Qnibas consur
matis XI III canonicos ibidem ordinavit, quorum
usibus, et vitae necessitatibus sufficienter de suo
in dominicato .... decimis t titulis, capellis, seu
mansis largitus est. Castrum praettrea in Ripaalba,
a fundo , fossatis , atque muris, simiil et ecclesiam
cepit, atque complevit. Item et in corte sancti Ba-
pkaelis castrum monte^ et muris fortissimum. Itcm

Digitized by

Google

•9

1393

TAViUfUSl^BVS.

ct /n corte Matiga eudesiain u j?i hottore scuicli % aumdem, uua cmu Magiriiredo marchionej necnon

ipsius fratre Alarico Astensi episcopo interfuisse fnn-
datiooe a piissjmis istis fratribus factae canonicorum
Piqerolieasium, otque RomanJsii, qqi postmedum
Fossanutu Romaqisio everso cpncessersnt : yerum
cum ijJorum fundationes non viderim, ideo aeque
aanum notare, nec quae illis oanonicis prp eorum-
dem honesta sustentatione coacessa fuerint dicere
poisum. Ejt hisce tamea coastat, quod «larissimus
Mwaiorius iam advertit in sua d'ssertatione de ca-
nqniois ^antiq.I-td. tom. V eot. 20 j), non in ur-
bibus teutum episcopalibus ,,. sed *et in aliis |ocis a
8#ucUs6imis epieoopifl, aliisque pus viris «jrwoaicaruo»
ceUegie fuisse instituta. Et revera m sola Tauriaensi
dieecesi, prout ipsa erai antequam episcop*tHS,quos
snnotae Mitrtae dwtae, itofasScaia «ivitatis Cheriensis h antea iraemonaWi (N. X.H f) ej, iUa prodirent,

JoanniL Taurini siquidem •mairefri totifts episcopatus
ccciesiam jdigno apem, ac mim celeritale *b imis
emxit <atque perfecU, ibique omnibus rite.perfectis
VIJI fmestyteros orikwmL Qtmeciam castrum in
Pabjtiee citm ecCieeia in honore sancti, JLa^retOu.i
&t piebem cxtra «fero ewteUm»* in honore sancttfe
Dei geimricie. Mariaie praefalus porHifea: voiis suf-
Jiciens cepit,atane Dad tmmtente oomphvU* CasfmnX
cum St&Tibm dttabtts, ^t.eeclesmtn w Knpeetsco cum
magn&JadmXe Jvsmtif,. ac nmrhtcepu\, et maspmaii,u
-..ifaod leago. .,s«i ^s«rpj\tuA.*(empore, «t ma^inia
em«*pensa laiudnipfcus .ei*quend*, atqae pe*>
tvmtaHt* Sunt q»i\cnaua*,t (m qua sentenUa
ege Amw .fui X&IV ) tfUUtuisse AUam in «ootesia

eouegietasi itttsn insjsaaeaa, a^imc eitantem, caoo-
>^onw\.qniriAwim f ,«m t*ii)v&, diguitauhu*, pnae-
pnsito nemp^;mctipne«by t«n«^aique cantore, quorum
eaptit ett pjra*poeituA:,\«etum e* «Uatis vfcrJbis, quae
«go^, ,dmn i«^v\s<!QriJo^aB^ ^i^aMN^dum vrdetara m hae
charta, haec certe satis , non deduaUntur. Et iliis
emtditdntam ^lUgitw' e»oitj4jiisee Land*Upbwn : ec-
cjesiam in hojiorem i sjmoiani geniuriois Maria* f
frulcrai,. let <^errtmQ:utr«M; «amqoe clerifcift, cete-
riaque enHibnl^ #acrisqu^i,(M»atibus deeonwsse, oat
«Mfkos j autes* m illi^.instifcwfcse; ,e»preflse non Jegituf 1
quare »ea;»aenten*ia, 0t )h»e ; tontwn chartft id clare
demojftsf rwri . wqw^ : etei . in iuMrucftbsimt», • caAa»n T
eoirum 1 iUarum *ah«iia*io alia «irisde»,.iepis:oopi eo-

plnt a eraot, quae tnm iis tenj^wiims, tum paullo
serius etiem coastiUiU sunt, quorum aliquot iam
anteft meraeruvi , : aiia *ute*n,, ^owoa memotnam
nbDcisici potoimus> suis locis etiam indicabo. .

Extat etiam Landnlphi m«moria in quibnsdam
aliis monumentis. Et, prikno ipsum Gezani (?) cuidam
presbytero, quo tamen anno mcertum est cum oharta
iHjdias flxhibeat chronblogicas notas, «oncessit epcle-
siam,,«ett plebem in hoqwe sancti Petri-in Q W L
singo, seH Oarino, qum titulis quattvor in honare
sanctae Mariae, et domini Salvatoris, st&cfique Mi-
BhaeJis, necnon et saactae Eupl»emi»e, cum oaere
persohendi omni mense ianuario denarios XlJ. Q«$m
cpudem donatioftem eidem pvesbytero «mn'i4»ns, die-

nimdm> fuudatitois(«haittfteste>qu^ c suap. faofaim, ip» Landub^hus una r «

eg» n«s»; vidi. ;V*rMro qw^wl de ^ ^eiji^rtiibu^ dicere
bou aolieov d«i t iTwt«ptosib«s,.wpre«8«Wi Wb^emus
m illay e»mde«j yejie iwiasei sj»» tolum.^Tfatoneinsis
©fceleftiae. eUamibeatiasimat iwrigwi rea#i^*)ji-s#d 4t
Xiltl eaoAnWetSum: illi. e^bkeia* i»se*jwertiu» aun
e^em, quowm» usibds, atque vitaeiheeiwsitatibuf
de auo deditj i» dominicato» :ii*)Nirvia> defeimU, tM,u-
Ks(, jpapeHis, sllsejis^nsi^iutqueiiiojwb iUa\ iuiecelesia
sacra sua sempivi pe^genmt usque.ad annrimi 43t3o;
quo TtfltonA.a^Medioianjonsibus^) «yem-Montemoa-
knum' ;v««Br#n%, ( ubi j etiam pu»c audt» sed , terdecim
tontojn xuunojfp [ icniui uM> eoodmtore^ quorum oaput
etiam eit ej4«tn<«aj0 dsi^ ^,Gh<«easi eo«l«st«;praef
posiuiay jo*i ^m^iA^eos^eeedunt > digniwtfes^ . attbV

j^deprando praepo^ito, atqne, Gisulpbo levita gu
seripsit. Uanc m huius tomi djocumentis ,lecter,i#-
«enieV qualem a praelaudato Naeio e». metropali-
tanae ecotesiae tabulario deliba^m ego hajbui.. ifi>et
gimns quoque eumdem subscriptum cum, m 9 qui
Juateranebsi «ynodft interfliere a.Benedicto papa YU^
Coactae anno |o«£»: subscripsk. «j^am Papiei*si.$nb
e«d«m ) ponufi&e cpngregattw prima d*te, smgfastj ,
impejwnte daimti* ff. (sive Henrico ) gloriosissfrw
aUgusio anno t^ig, sive, uti aliis . videtur , ^4»
Uli demonstrat darissimOP comes.^iuMni: ( Mehtprie
delm citw.di MUano ec. 4om\ m,:.pag. t5a) «Wsi
Cotsftrtus jat» *alMWrie«4>! et, lioq^ Fontaiiifiiu»
irtitem ; w dlsqtpis. demrpQre ,s. f^k%tMiint, auno. *oaq

pj^ytej»\a«n^^\et^titar.iE»tat, etiam ^ane «*tm 4 iliwd X5«tebra*u» fursa«:dicaaty ia^uo de clericoruro

PuWiciajr^m^ «ppidum i piehaa^. Ulft sua aatiquitafte
Tietterabilis)! <cte qua ■> vb^bjs; «ipta ^HaUsj mentip ;est;
misenabihtejj ! Ukitaen deseeta i »fqup uniui iantwm
eremitae i«H»todi»« wmmtjpimir.AiU-. ,: > -j ? ■. ■■..■:.. ■>
:< Qao swt^nt«»piojre^ae|;iqrtdittS:»qnis ca. iomnia
ipse feoerM>; qwis jdiviaaniijwjfca* ? . vetustiora» qtiae
ouiSMseej^uaAtitff.^cn

deofc ; nani ibmku i^iituq*wstf«jmoja«er«i Landu^lp^rUm

ii. ..1 f.odiirji ,',(.: :>i! 'i,'i r "fiu :ol t. •:'.-■">

•::W N Pj»:^j^»> l ^^pv^ ,, *fi 1 | »^H ntm W»i vt^ tyr

riensibor, et Astansibu»; imo MediolaDcnscs adiuterunt Testonenqes jn
DOV»rnnr ba^ilaHoiluin a'edi&tatioh* 1 ^Wipe' 1 toi Jfitium fetudUrlormn 1
SwBti i*9gi^n ,1 /»j4;nuaV>JHwcJ>lerii urbt>fo«jit,;,. <ldilc^i»U : «rro ifi
Gillorumi ocpufjatiorie suppreisa, post reditua re^gia reyiyixUj.sed nova
forma, e^ aeplem Wntum adnumeral canonicos, quofum daput esl pra&
fWta». , .»» , m - .V*\ '» >\ >>..!.' .«'iv-, • \- .:■■ ■ .),:■. ■■' ■■>

cnaoubiuaUi < actum est, h«S;; ve»b}s 9 'quiato jjlpob.
JSgo/ r^iSii»* I^tmdulphus ,) Taanmensis. eccle&ee
eptocnpw sitksaripsi. Auno io3o, B<omae erat, ibique
una eum Alarico Astensi' episiopo, Alderico Vier-
cellensii-jaiHisqUe praesuJibus^ subscripsit «pistelae
Joannis papae XIX proj ecctesia MigaJopensi (£af-"
bueiibikl» ,M&\pag t I795, 797 )» »fcijf*ale, Vaudibns
qif^w,>uli,Alri«*«i; Aluji^us^ , : , ;
, : Int^«a,cMtti ^divjftset l,ahdq|pb«« Jagef-iaco opf
pido (♦'.^/iM/t^^^^^^apudrSantooefl caput Ioan>
nis Baptistae praecursmijs inventum esSceo tempore>
qno ipso , , .uli babetm- , ia , .charta iaferius cifadda ,

ta cnarla quafci eaia*it"cV tibrtrid in' Mdriuni. hist.' pal. CbarC
rtrt., 1« Wi COClil legitur Usoui. A>. B. >.,*<■: i :•>-, •

163

Digitized by

Google

i2g5

DE EPISCOPIS

1296

sancta, atque anxia trepidatione soUicitus cogitabat, a quae io qoibusdam imperatorum diplomatibus pro

quo pacto, quibus modis, sancti Iohannis Taurinensis
ecclesia liberari posset, dignum, et maximum esse
duxit, si contra persecutorum molimina, eius quae-
reret oracula, cuius nominis honore sancta viget
ecciesia. Suorum igitur clericorum , atque laicorum
fidelium consUio, Dei , sanctique Iohannis JuUus
praesidio, Ingeriacum ire conStituU, ubi tanUpatris
caput cbnditum^ esse audivit , eo tot pCrvenit, dum,
ibi diutissime de tranquilli suae dioecesis statu >quae-
reTet , largique lachtymarum fieius ,ad dominum
Junderentur, partem capilis eiusdem praecursoris
apud WiUehnum comitem, et Islonem Santenehsem
episcopum, et abbatem Arnoldum , qui tunc tem-
porisloco illi praeerat, vigiH petitione praefatus

ecclesia Taurinensi memoratur Landutphos obtinuit,
Pro tanto munere, ut ex oharta ante cjuta constat,
eidem Angeriacensi monaeterio ipse concessit, ec-
clesiam sancti Secundi martyris sitam in territario
urbis Taurihi, cum omnibus pertinentas, etappen-
ditus suis, hao tanten adiecta lege, ut omni tent-,
pore, die, noctuque missae matuttnae, omnesque
horde, pro statu loci, seeundum quod potuerint ibi
Sotoatttur, pro anima pnaMexaii episeopi Landul-
phi, Uusque parentum : pro tminiabus etxam omnium.
fideliian tam vivorum, quum defunctonuin. Ipst ta-
men abbati iioeat de praedipti&imAus eccjesiae saneti
Secundi in aedificmndis' > iecpis ; • et ad oonsttuendal
quaeque aedificia, sed> 4ii*n\ ii ud conoihmmdu lu-

ponUfeX imperatit. Ita in cbarta dohatioriis legithrj b minaria^ et in quoCHmque\\lbco<>ipiii ecclesiaei.Utile

quanx Lariduiphus monasterio Angeriaoensi fecifde;
eeclesia sancti Secundi, de qoa infra, quam priin»
Beslius edidit in historia eomitum Pictaviensiuin ,
etsi mehdose in quibusdam, postea Balusius in suis
miscellarieis (tom. IV veter. edit. in 8 pag. 44^'
edit. autem Lucensi tdmi IIT pag. 4<>)- ' ■ .

' Ast', cum charta ista ,' niiilam arini^ et mehsis;
quibtls exarata est , ' notam habeat, quo tempore
data ; fuerit restat exquirendum. Sunt qui credaht
ad annutn io3o ipsam esse referendam': ctarissimus
autem Mabillonius, annatium Benedictinorum libro
quinquagesimo tertid (tom. IV peg. 21 4) e conttra
ad ariniim 1010, asseritque eo tempore fuisse in
vivls Willeimum comitem, Islonem Santonensem

esse videtur quidqmd vo^uefit faoere , -sine ahmi
sua contradicUone , vife> sweeeswrum suorum. Ea
tamen ratione^ Ut onmi tSmpqre tit in potestate
Taurifieksis episcopb, qui >tune eo petnppre Jieerit
emendandi, et corrigemdi qmdqrnd inhonestum ,< $t
tnordirtatum visum fuerits ete:> > > < ; •
Hanc sMkti Secundi' eeolewamy de q«a LandoU
phus loqoitut* Terbw antea rocitatis sitdm in< terri-
torio -nrbis Taurini) Mabi|loniu« ( loc. ctt. ) idicit
esse ilh>m sancti Soettridi' de ' QuadraginU ( itiius
nimirumioppidi, quod olwn ad Sturiae 4ominis ripag
erat; rion- lotige ab urbe Cuneonsiy abque ex «uiup
ruinte urb& itta • cre*it)y eamdemqaf asserit peetmo-
dom a*Gui}rbert« Tamineosi autisme eoUatam fuisse

ebiscOpum, necnon Arnoldum abbatem iff illa oharta o Taurihewsi imdnasterio, eigo artritror «anctorum

memdratos. Verum/ cuija hae de re ciarissimi ^Nasii
iam antea memorati' seritentiam' exquisivissern^ipse
me Jimice rhOnurt, nori' artno io3oj Uti quidahfvoi
luiit, neque arinb 1010, aut loi l,'uti aKi sentitiht,
Sed inter annutn 1024 a d eiiiun. vergentent, tttque
.029 esse Constitueridam, hac pbtissimum de caussai,
qtiia Arnoldus abbas , ( non autem Reynaldus, uti
afjud clarissimum Mdbiltoriium legitui^ atque <in

Solutjorte^ AdventioHs-y abqtK Ootavli. Veruna^ etsi
ego noW itegem '^itie^^-ieiim^-.apudi^Qoadi^MAii
etociesiam* 4satiisi.-Seeut.di marlyvis> quais in vetenbos
docurilentfe^ttUhc sancti Seeundi tantom, aliquahdo
aUlett(')*fcTiotibrum Seottridiy atque Beaigni dioitup,
postfeafvWOJiin prioratutn abiit, abqrae modo sdn
•Bkfagn&ivMiivtoi ista* tauien diei- non' potest «ita m
territorio" TauitinensisJ o#bis, pnawt iila e^at,; quam

ilKos chartae corpore 1 etiam ) in hae -charta memo- Landuiphos 'triohastierb Angeriacerwi i deditc hurmg

ratus; in abbatem Arrgferiacensem eiigi ttulto modo
potult ante an*nim' toa4 fei*me exeuntem, eo quod
eihsdem immediath^ decessor, Aimericus nuricupa^trie
a'lohanne ponrifice 'huinS nomihis XIX ( qrrt Be^
nfedteto^VIli fratri l, 9uccessit anno 'io4»4 die t*)<itfiii)j

enittt ' aug 1 6stae urbis - ; temtorihth < numquam
Usque ' ad Qoadragittta' per^ehit t imUii igitor illa 1 esse
videturj qoaje ad"Dariae> flttminiB >ripes etrat^atque
itt ajia charta, an«i' 1044 "^ 1 '* 1 ^ 1 ^icam in
Widone ^ Taritnnen^iicpts^o -ittiettSMttiB 'kgtjtttr, «|

reseriptum jnQ sUO monasterio impetravity in Gaiiia iibl&itt <&!&•' HOh> firbbul-^

chr^tiaria ad extenshm insertum anno vero- roagj fiuhmt- Dttriav. bk> dottatiombos 'a^tem,' quas CunU

•v^ ril/ atiis ptacel v io3o sub die> 3i ianuarii* Wil*
iehnus in illa commemoratur iam tum moqachi\s
foctus diem • suum . obiiti. Vt ergo Arnotdi < tempus >
^uo ipse abbas «rat UKus monasjterii;, illi-eUam -W
spondeat, quo IsWntts ^anctOHttnjts «piscopttsy atqoe
WillieimW' AqmWniaeT $ecunda» ^ux : praeerattt ,
charta illa statuenda erit mtef arinum iba4-««e«ati*
tem, vei t«b5"(qho divi Ioanhis Baptistae^wKquias
illas fuissfe inventas magrtuS Baronios '«kedit, at)
hunc anhum' in suis annahbus), 1 atque - 1 oig.
■ Humsmodi ttaque : temporis < intervalk» , • setx < ante
annum 1039 charta Ml a e^arata est, itidemqoe par-
tem capitis eiusdem praecursoris maxiilam nempe,

bertus- Banetdt^om Soh^torUj< Adteowrisy atqoei0et*«i
moriasterio fetoit^ r '#u« in 'porrtificum' fcwlli^ 'quae con^
cessiones eidem abbatMe jfaetae reoWent p> -rivUibi
memdrata iegUttr > edeltisia 1 'saneti ; Secundt > martyfis.
' Bodetn >itente epifW^pei^ proot <ivea aritea monet-
bum-Sigifrtdus/' ' pvesb^terv ■ ' quorvdam " Aigisii ' iabnh
i o3i4: presby terots ('Whrtisfehwae Tritti4a«is> instituit ih
ccciesia sancti Ioannis Baptistae, quibus medielatem
Bttriasei ijlo «Mri^ «fedili ! ;AnAd- il^ti^'''^MtAi '1 635
eisdem, r*e4ieta)^, ( .icAnc^^it, (^e fiqrt^^, qoae
vocata 1 est •Orbazmo':»' ittod atttern" aitare, ^etoi sex
ilfi , preAfyieA, mittistrabant 'dicifcur ' ih Ifla ^charta j|
consecralum esse in honore sanctae Trinitatis, vel

Digitized by

Google

1397

TAVJUNSNSIBVS.

in hbnore sanctae crucis , seu in honore omnium a Landulpho praestitum asserit, Ule de Caburrensi.

sanctorum : quae equidem clausula in alio docu-
mento pro iisdem presbyteris ab Adelaide coinitissa
dato anno 1060 de uno sedimine , quod Taurini
erat, etiam legitur. Demum anno io36 medietatem
Villae novae idein Sigifiridus iisdem presbyteris etiam
concessit. Gharlas auteni istas in appendice dahimus
una cum aliis.

Anno demum 1037, indictione v, praesulatus yero
domini Landulphi xxvn, dum in civitate Taurini
esset , Cabarrensem abbatiam fundavit , qimteniis
( ita m Uk legitur) ibidetn omni tempOre, die^ na~
ctuque non deficerent oratumes, pro pace, et statu,
et reparatione totius epistopatus , pro imperatore^
et imperalrice , pro animabus,*et salute ommumjl-

abbatia dixit. Et reyera quod auctor iste eruditis-
simus certe, prioratum Ulum Caburrensem Pinggtaii,
abbatiam Caburrensem fuisse crediderit, patet ex
iltis evidenter, quae ipse scripsit, ubi de abbatibus
Clusinis loquitur (chron. cit. pag. 209), ubi asserit
anno 10 10 Landnlphum episcopum Taurinensem
Hermengardo abbati Clusino abbatiam Caburrensem
subiecisse: iila «nim etiam repetitrinitio capitis de-
ciminoni suae chronologiae episcoporum etp., in.
quo.de abbatibus Caburrensibus agit (pag. ai3):
nam praemisso inter alia a Landulpho episcopd
Taurinensi abbatiam illam fuisse ereclam in honorem
deiparae virginis, eamdemque concessisse ipsum
monaohis Benedictinis, constituto in abbatem Ioanne

delium, tam vivorum , quamque et defunctorum , h montcho sanctitate insigni, subdit : verum cum ob

pro se , suorumque prasdecessorum , atque suoaes-
sorum , seu et parentum suorum animabus, cui plura
dedit variis in locis, eidemque praefecit lohannem
monachum prudentia, et sanctitate celeberrimum ,.
quem in abbalem consecravit, nt ex eadenx cbarta,
habemus. Ex Ula tamen nuUo modo deduci poteat,
subiecisse ipsum eamdem abbatiam, sive moaaste-
rium Closias coenebio, proat scriptores quidami ex
nostris asseruerunt. Quo mense datum fiaerit insigne
hoc documentum, non constat, atque in illo apo-
grapho non legitur, certe tamen srote sepbembrem
mensem, nam illo anao, mense septembri wdtctio vi
incipiebat Praeter Lattdttlphum coenobii illius fmv
dateremy qni ipsi bis sabseripsit, subscripti quoqne

bellica incommoda, quibus totd subalpina regio di-
vexdbatur factum esset, ut abbatiae aedes, passim
eolhxberentur, ut tantae rovinae praesto esset fun-
daton episcopus eam. Hermengardo abbati. Clusinp.,
(fuo commodius restaurationi incumberet anno ioiio,
in perpetuum , contulit (itulum ( ibid- ), quae ; verbai
si oum Ujis, quae aatea ex Pingonio recUabam,,
conferantur, eadem ab eodem desumta videbuntur..
Idque etiam in alio opere, qudd ipse edidit anno
i655, deeem annis postquam suam episicopprtfm,
atque abbatum > Pedemonianae regionis . bistoriam
cbronologicam publici iuris fecerat, cui titubjjjCo-.
rona Reale di\,Saitoia ec. (par< I pag. Zoq v£U
edit.) hbc tantura. discrimine, , quod ubi in chrntto-

leguntur distinctis temporibus post Landulphum fato c legia locis supe»*ius citatis abfiolute.diQit ani)©iii&to

fuaetum Cunibertus, qiiv qondulia abbate Marino
postulante tuisc cofl©*ssk : necnon after , sed: laute
Cunibertum subscriptus occurrit in eodera. apogra«
pho 'TaUrinensis episcopns non autem suwnomme,
sed hbc modo tantum Egp LXI sanctae Taurinenais
eceieskieiphaesut huic decreto rogatus manu' propria
StibHjHpsi. , ;.i • •«'

'Atque' ox haete*us dktjs cirpa annum fundationis
«bWtiafe Caburrensis, mahifeste deducitar ertiavisse
Pin^oAwm , Franciteum Augustmum ab Eeclesia>
tttqele «lios etiflm e* noptiis scriptoribus; Et primo
q^lWfenf Pingonius * prioratuhx ■ Gaburrensera . indusit,
qtti «i»-ve»eribus dobumeotis nnllibi occurrit , (oi
fette ^dibamn^ Gaburrense monasterium a Pingonib

abbatiam Ulam ^ iLandulpho. Hermengardp' ajbbati
tuisse, concessam, bic «sserit ab «od<em,ciroa $nnum
ioio. fundaUm , fiuisse, eamdemqae Clusini ahbatis
clientebxe, atque < monachorUm Benedictinorum, cui
stodiae fuiase concessam. . , i i, .
: jErgo.ex ,his patet priora^uim' Cabuneasefia, , Pin^
gonii una \ cum ipsius ecplesia , . iust^ anctorem Pe-
demon*aoae episcoponim, aCqup abbatupi ph^ono-
logiap , nihil aliud esse , , qufc m 1 : ecclesiam , . • atque
abbatiam Cabunensem , quae a Laqdulpho episcefpo
anno 1 o 1 o fuodata, eodem anno dedtrucCa, beUorum
jniuria, anno etiam, ilk> Herm/engardo Gusino abbati,
ut prompte restauraretur ia perpfetuuro ppnfeessa
fiiit. Veram Pingonio, qui taiea, saepe labitur i» illo

riWtt}encl*tura Uli pvogredientie aevo veapse accessit ),
quettt 1 ^utdeiri priotratuni a Landulpb» perpetuo iure
H^iaengatdo abbati Ciuaino datum futsse atsserit ,
nl-Ulud quod^ beUonun inmria uha euin templo de-

pt<o^»W8 voc^biilo, adpeiUtum, ex cpio huius«H>d* d opeiie^ nunc dimisso, ego mirari satis : non valedj

quomoddiSaltwiepsis episcopud vir certeidocfissinlus,
atque eruditissjmus id sibi it» prohjgo , ad Cabur-
rensium : abfaatum . ejenchum . perswaderp potuerit.
Eienim, d«to *tiam Laudulphum Taurinensem epi-
seopura fmssc electum iulio menSe, auni iuxta ipsum
ab Ecci. : 10.10, qui credere polierit euindem brfeyi
sex mensium spatio abbatiam. Caburreosei» una
cum eccieaia a fundamentis extr^ere, atque dotare
potuis&e : Ulam vix; ereetam beUorum ioiuria aUero
ex UHs sex mensibus eversam e?se, atque antequajh
ttnnus/ Ule loiio in fiuem, yergeret abbati Qusino
iam saepiUs uoraineto brevl tqn%pore yestaurandam
a suo fundatore esse concessam ? ast venia claris-
simo . auctpri concedenda est, ipse. enim fundationis

fi^ifttutn -iaeebat ptrompte rtsteuracet, citato hae
sttpdr i*© tabulario CJnSinb, , Anno < Christi Jtx,(ita
ips#Ji* Awgttsta «p«gf2> ; cit. edi*,) dtfcmoto Gezorie
eftib&po l^iuensi,4UfcedU> fandulphus t qui etiam
eb bkVorum inim-ias-. desoiato tempkt , et pr.iomtu
Caburri, istud perpeUto iure cbnfert, Hermengardo
abbati Clusino , ut ad restaurationem comtnodius ',
promptiusque vacet. Augustinum ab Ecclesia Pin-
gonius in errorem induxit, verum, quod de prio-
ratu, atque templo Caburrensi destructis, hic a

Digitized by

Google

DE EPISOOW*

i3oo

Caburrensis abbatiae «kaulaui cerle non vidit, atque a. civilatis, tertium deurani ad abbatiat» sancti Salu-

illa quae de abbatia Iste dicit, prout ego nen imV
prebabilfrer couiicb,a Widonis Taurinensis episcopi,
immediati Landulpki successoris cbarta , quam ipse
edidit, etsi non •ntegram, atque in quibusdatn vtr
ttatam ( loc. cit. pag. 2x^216) desumsil. Sed eum
irt Hfe, ea tentutn recenseahtur, quae abhatiae iilius
fuhdator eidem eoHtulit, annus tambn; qnp fondata
fiiit, non legatur in hoc Pingonhwn seculus est,
qui, ut antea dicebam eum eodem, ex monomentis
Cluslnis, quae forte solus ipse novtt, «cripsit a Lan-
dnjpho.prioraiuin Caburrensem una cum ecckteia
in perpetuum fuisse concessa Herntengardo abbati
Clusino anno 1010, ut illa, eo quod destructa.es*
sent, commodius, promptiusque reparnrel. ' Verum

torw, ia quibus/ onHubus eitisdem obitus sigaatar,
peidie idus februarii. luxta Bensonem Aibeoaeai
epiacopunk, erat Landulphus homo puiguis, uade
de ip&o haeo dioiu

Metior. fiat Landulphus -cum sua pinguedine . . . ,
Nan ad <euat projcimabant deceptorum naeniae.
Apud Menkenium lib. 4 cap. a3.

Igitur famgendus «at Franciscus Auguatinus ab
Ecclesia, qui, ( Iqc. cit.) sortbtt aedisse anmo 10 1$
Maynardum episcopum^ qulgesta tuorum praedc-
eessorum, st pnaesertim erectiOnem abbati&e Cabur-
rensis eonfirmavit\ hftw iUoanwo Landulpbus adhuc
era* cpiscopt», «t Joogp fcempore etiam, oonautem
Maynardua, qui Csbuircnaj^ «bbaUae funda^onem»

ego i« alia huius operis parte,atque in dissertatione & quae nondum facta eratj cefte approbare non po-

de abbatia sancti Michaehs de Clusia, credo me
posse denaonstrare , nuUum fotsse anho i«.io Her-»
mengardum abbatem Clusinuto , atque adeo Ad*er-
tusn primom faisse iUius coenoBii abbatem ab attea.
999 usque ad annum ioaa, quo succeesorem ac^,
eepit ' Benedictum hnius twnijilis primum, qui cident
mouestierio praefuit "> ad aonuua iwqae 1066, quo
electus est Benedictas alter, seu iunior dictus, que den
fuhcto anno 1091 elecfus est Hermengardus abbas;(!):
Neque Hti bisce tahtum porrigendus est Saluqiensis
episcopos, sed in aKis etiam:' ipse errnn de Jjah^
dulpho asserit (loc. cit. ) quod nuilu\s «cctesias suae
dioecesjs ppfiepasUnrap sancti Ldurentii de Vlda
vallis CaesaTHte oOfwessil, Asfc nulla ih chaitario

terat. Ipse quoque VgheUus repeehendendus veuit,
qui (lee. qit. ool.,i.o3i) Piagaewm \»rguit, ,«0 quod
Landulpbum obiisse dfcajt aono idi^, pas|<ea sibi
non comun^.pwt anmm 1 9*4 aiiqua Lantiulpfa,
adhdo «piicopo evenisse tradaii et anno to3^i ipsuff
Jlandujphwn deriessisse, itenum 4crihat, sujbdauu^
ipsi Laudulpho succe&sisse Jfgommi n*u% si ip««
VgkeUius in primpaeva Piu^onii editton*, qua ipse
ntebabar, :en)ata> qbae . iu «wsdem libri fine eltant,
legjsset,;.certe erraris, atque ,contradieUoni« Pingo»
iriuna; non iosimulavUaet: : pag> eqim primo loca
notaiaim legisaet Ma^nardum ^m Landulpho» atque
itaietiahi' pag. Ja,: ; qua'e atomi* « hftvjssima eu^
dem ) aurAarii . Taurineoai 1 edUiohe correcta . sup^,

Vlciensi ettiait memoria Landulphi, neque m totcon- 0 Si praeterfea-PidgDnii teittum de. Laodblphi awcest

eessionibus . atque - «onfirmationi bu $>, ; ■ ' Vlciensibus
cauonicis, eathmdertique praepositiS) qwas Tauri^
henses- episcopH fe^ruht , uUa Lahdulphi episoopi
ntentAe* ' oecurrit t ! quinimo st attente; bonsiderentur
ecclesiae, quas ab initio in Taurinensi dioecesi pcae-
poskura Vtoiensis babui*, eas a Cuniberto, atque
a quibusdam eiusdcip successoribus, aliisque pnsi
et relig'»sw viris canopkam iUarn^ obtipuisse quisque
videbit. Demttm Cunibe,rtus ipse in sua charta, qua
eidem (uti infra dicetar).p|ura denavit, si novisset
a Landulpho plures eCclesias etdem canonicae iam
fuisse concessas dutnj viveret^ eerte id' memorevisset^
quod; tamen nuUjbi jfaeit. ;.»
Quo ttnno Landulpbiks qbierit, 0x quadam charta

sone rectejadendisteti, ipsi Land»4pUd Widoj&e jnsw»
tiquam vero Hugonem 1 seflfe«Uwn ap«ptissime : .ani-
raadvertissel. . ■.-.'. !'■.■, ■> , >•■,■ '>. .: • ,• .:..,...>
, Demuaa Tauriuenai .sedi;!<a^udieandwi ..nflfi , fjtt
Beni&cius Taurinus episCopus, qui g«b«3r*psit buUae.
Benedicti papae VIII pro ecclesia Vt^ie^ai, vdataft
mense decembri anni ioi3, quae iegitur kx Maraha.
Hispariioa ( pag. 994 )* jnoht «etavit ^arij^imus
CoUettns m bunc loeum VgbeUii (qqL iQ5inM&&
iatn. J,K Itad. saer.), ilte enitn episdppus jajioTftrir
rioenjem m Brutiis oiim . ftpiscap alem sedett» riwjrti
speotaritoiulut ab VgheUio miaioae iieceu8ittia.iSku|i
neque «idem Taurmensi eockaiee adindkaudavs .est
Petrus ille, qui anno 1029 una cum Bayuaitk) Cr©t

Widonis '«iusdem immediati snocessorisy qua >ab d roooenai episcope - subscripsit dipiouuiti ConradioSar

eodem Landulpho abbtttjae Caburrensi collata con-
firmat; deducitur u id Wido praestiht anno meli,
qai ehisdem er« praesufatos annuS tertius, uti in
ip$a etpresse lCgttur; ergo si Wido anno kxm annam
sui praesutatus tertWim numerabat, ipse electus esse
videtur , uti infra dtcam» in Widouje anno"io38 ante
septembrenft) adeoque 1 Lendulpbus' armoeodem obiit,
et qtiidem februario-' mense. • Ipswaa autewi pridie
idus februarii decessisse^ constat ex 'tribus necrolot
giis,, quorutq Unum est canonieorum sancti Salva-
toris iam antea ekflthm^, alhid autem speotavit ad
vetustissifflutn priqratum s«ncti Andreae Taurinensis

. ' > , , 1 . ■:'.'■::'■ ,'■:">■: •> ■ , .; , • . y ,■

(t) CH*rta fonilalionis Cabarrenti» Abbatiae a Landulphp Epitc:
»a. t097 peTactae in BIon. Hst.pat. r6\2'i. Cb'art.'tt. CCCliegitar. A. B!

licii pro- maqastenio Glass«nfti sapcti aeiferi^ quo4
clarissimi ; anpai 1 jGaaaadaluleaksiuin , auctores re&run^
( annal. QimaJduien:eppm. taiT^ IJ. pxig, ^)\. Am^i
nuentipm eniu» «itb ceaasendatmv eat; sbctptulnjflEBarr
vinensis pro.akara' Sappanifl noBunis ectiesia^;flUm
illo, antao) utt-ex aniea diotis .ioaBtat apartei, Lanc
dulphus riveret Taariaeh9is:epUcp[HUi n«te aJ^UAd^
Ulura iqtnasura snspicari ypraestabyVtBwri uiyUsjsa
emoino de» lwc avguroentam suppetat. JHatc VftdteJpa
omnia ctarissinius Nasius notarif: . v ; >

Digitized by

Google

i3oi

TAVRINENSIBVS.

i3o3

WIDO, sive GVIDO

huius nominis primus.

Ad annum io38.

Landulpho, quem antea dicebam anno io38 pri-
die idus februarii defunctum esse, successit Wido ,
sive Guido huius nominis primns , anno eodem ,
etsi Pingonius in Augusta pag. 357 ipsum scribat
fuisse Taurinensem episcopum delectum anno io36,
atque Mainardi successorem, idque etiam Vghellus
repetat(loc. cit. col. 1037). VerumnullumMainardum
eo tempore fuisse iam antea ostendebam. Augustinus
ab Ecclesia Widonem hunc, etiam anno io38 con-
stituit (loc. cit. pag. 63). Atque ipsum xvn kal.
aprilis huius anni io38, iam fuisse Taurinensem
episcopum, eodemque anno, roense, et die in aula
Conradi Caesaris apud Coloniam fuisse nobis evi-
denter ostendere vtdetur diploma, quo, precamine
Odolrici Brixiensis civitatis episcopi Conradus au-
gustus eidem Maurienensem fere uhiTersam dioe-
cesim subiecit, ex quo equidem deducitur Widonem
elapso fere a Landulphi morte non plus quam
mense uno, Taurinensem cathedram, et munus con-
secrationis obtinuisse>, atque coloniam contendisse
etiam ; quae equidem omnia non adeo facile conci-
liari mea sententia possunt. Ego tamen etsi legiti-
mum illud pro Widone, atque ecclesia Taurinensi
diploma credam, arbitror tamen in anno, atque in
indictione errorem esse : nam cnm ' in fine eiusdem
ka Iegatur. Datum xvn kal. aprilis anno dominicae
incarnationis mxxxvui, indictione vi, anno autem
Conradi regnantis xiv, imperatoris xii actum Co-
loniae feliciter, annus imperii xw errorem anni
ostendit: nam, cum aliunde notum die 36 martii
anni 1037 imperiali diademate fuisse redimitum ,
ideo annus ille xn imperii hac charta notatus anno
1039, hon vero io38 xvn kal. aprilis hoc est die
16 martii decurrebat. Ergo ut imperii annus duo-
decimus in haccharta signatus anno, atque indi-
cfione etiam cohaereat, legendum erit. Datum xvn
kal. apritis anno dominicae incamationis mxxxix,
indictione vn, anno autem Conradi regis xiv, im-
pierii xn.- Atque idcm mendum etiam occurrit in
alte Conradi augusti diplomate, quo, instante Wi-
done nostfo, de quo nunc loquimur, Ingoni Muli-
nftrisi episcopo iura omnia, atque privilegia Muti-
rtensis ecclesiae confirmavit, eumque Mutinae co-
mitem cohstitnit, eodem anno, mense, atque die,
qttb datum est Taurinense, de quo nuper dicebam:
rta enim habet, tum apud Muratorium (antiq. Ital.
tom; VI col. 43» 44 A). Datum xvn kalendas aprilis,
ahno dominicae incarnationis mxxxvih, indictione
ya, anno autem domiru Chuonradi regni xim, im-
perii xn acium Coloniae feliciter, tum quoque apud
Sigonium lib. 8 de regno Italiae : cum vero hoc in
diplomate indictio VII legatur, quae mense martio
anni io3g erat in cursu, ideo annus corrigendus
tn illo est, ut indictioni notatac respondeat.

a Idem quoque error in aliis eiusdem , et Conradi
regis diplomatibus huius anni occurrit, atqHe prae-
sertim in illo, quod pro abbatia sancti Iusti de
Secusia dedit. Verum cnm omnia haec diplomata
autographa non sint, sed tantum exempla, utut
antiqua, ideo eorumdem ex scriploribus error facilt
negotio tribui poterit, qui tum in ahno, tum etiam
in indictione 1 unum omiserint. Ego igitur crederem
in Taurinensi citato diplomate, quod Guichenonius
primus edidit in sua bibliotheca Sebusiana, cCnlu-
ria 1, numero xcm (pag. 5g noviss. Taurinen. edit.),
atque Bessonius etiam in libro iam pluries laudato
( Memoires etc. pag. 344> 345 ) atque in huius tomi
appendice eliam legetur ex illo descriptum , quod
extat m Taurinen. archiep. tabulario , corrigendum

b esse annum, atque indictionem, ut eadem imperii
anno respondeat, unitas enim tum ih anno, tum in
indictione etiam facile omitti potuit ab eiusdem ex-
scriptore equidem antiquo ; atque adeo Widohis
praesulalus initium esse constituendum anno io38,
prout ahtea asserebam, non tamen mense martto,
sed certe ante septembrem anni illius.

Atque eumdem iam fuisse episcopum illo anno,
atque ante septembrem mensem, patet ex alia charta
eiusdem archiepiscopalis tabularii, quam ediderunt
tum Franciscus Augustinus ab Ecclesia, ubi de ab-
batia Caburrensi agit (loc. ciL pag. ii 4, 3 16), atque
Vghellus in episcopis Taurinensibus (loc. cit. col.
1037, io38), estque probatio fundationts abbatiae
Caburrensis, quam ipse Wido fecit anno kxli, ih

c cuius fine ita legitur. Ego Adam indigne vocatus

' presbjrter, qui hoc testamentum, seu decretum iussu
d. Widonis venerabtiis episcopi, scripsi ', post con-
frmationem eiusdem corroboravi. Anno ab incar-
natione domini noslri Iesu Christi millesimo xn,
indictione nona, praesutatus vero ipsius domini
Widonis teriio. Actum in civitate Taurini (0. Ergo
si anno mxli numerabatur tertius annus praesulatus
domini Widonis, hic certe eo tempore, qno charta
itla exarata fuit nondum erat absolutus, atque adeo,
' cum charta haec, nullam mensis, atque diei, quibus
scripta est, notam exhibeat, sed indictionem nonam
tantum : mense autem septembri anni illius decima
indictio incoeperit, iam patet datam fuisse illam
ante septembrem mensem anni mxli, atque adeo

d ex hac colligitur Widonem electum fuisse Tauri-
nensem episcopum anno mxxxvui ante mensem se-
ptembrem, si anno mxli, ut ex ante relatis verbis
chartae confirmationis Caburrensis abbatiae, quam
primo Landuiphus excitaverat, numerabatur annus
tertius eiusdem praesnlatus : elsi alii non deerunt,
qui asserant episcbpalem cathedram illum ascendisse
tantum anno io3q, atque a Landulphi mofte usqiie
ad illum annum Taurinensem sedem vacavisse.

Ergo ex istis evidenter constat erravisse Pingo-
nium, atque Vghellium ab eo deceptum in assignando
anno, quo primum electus est Wido episcopus. Ex
documentis auiem, quae de Widone, seu Guidone

(I) Charla hacc ex origin. Tabularii Arcliipp. desampla legit. in
Mon. hiit. p. tel. 1. Chart. H. CCCXVII.-

Digitized by

Google

1 3o4,

hacteaos raihi Tidere conlingit , ovi obtentum ab a quaedam tb Oddone comite invasa, obsedisse scribit.

Sed cum illa propter nimiam frigoris asperitatem,
quae illo hyeme foit, nou posset obtjnere, recessit,
atque ad castrum Turricum *venit. Aestate super-
veniente Oddonem comitem i« its, quae in Gallia
ille possidebat invasit, derelicto illo anno Burgun-
diae regno. Fioibus igitur Oddonis comitis eq anno
ferro, flammaque vastatis , bominetn coegit pacem
petere, et se a Burgundiae regno temperaturum
iurare. Sed cum promissi sui immemor Oddo firis-
set, partemqtte Burgu»diae adhuc conttunaciter re-
tineret, ideo anno sequentt io34 Biwgundiam oc-
cupare, atqoe ab illa Oddonem, eidemque adbaerentes
deUirbare coastituit. Iussit igitur, dum ipse ex una
parte regnum ilkd intraret, ut ex alia archiepiscopus
h Mediolanensis Heribertus, et ceteri Italici id quoque
facerent , qni ductu Huperti comitis de Burgundia
usque Bhodanum fluvium convenerunt, uti habet
Wippo iam «nte citatus. Hutc etiam conciait Ar-
nulphus, qui historiarum Mediolanensium lib. 3
oap. YIU ita habet. E vieino aiUem Italiae, cum
optimaUbus ceteris electi duces incedunt, sciiicet
praesul Heribertus, et egregius marchio Bonifacius
duo lumina regni. Ducentes Langobardorum exer-
citum lovil montis ardua iuga transcendunt, sicque
vehementi irruptione terram ingredientes, ad Cae-
sarem usque perveniunt (apud Murat. rer, Ital-
tom. IV pag. 16 A) ... Ergo si Maurienna civitas
eversa fuit, uti Bessonius habet, id non anno io33,
sed potius anno io34 tribuendum est, neque a Coa-
c rado augusto, sed potius ah Italorum armis, qui
- superatts Iovis montis angustiis ab Huperto, seu,
potius Vmberto (Mauriennae comite ) uti Wippo
habet, per Sabaudiara ad Rhodanum usque deducti
fuerunt, ubi Caesar erat. Atque mea sententia UU
quoque errant cum Pingonio, qut asserunt, Hum-
berto Sabaudo procurante, Widonem Taurinfnsem <
episcopum donationem Ulam obttnuisse: nam h\
diplomate expresse nos Cooradus raouet, se Odol-
rici Brixiensis episcopi precamine id feci$$e,

Atque anna sequenti io3g Widonem in auWGon-*
radi fuisse apud Colontam, atque apud ipsum po-
tuisse plurnmim, aitud diploma, quod auguslus HJe
dedit eo anno xvn kal. aprilis (apud Sigonium
H6.8de regno Italiae col. 5oa, et 5o3 edit. Mediot-
d anni 17^3 , Muratorium loco ante citato, atqm
VgheUium etiam ) pro eodeaia Mutinensi , id satifi
ostendit Nam in iilo diplomate, ipso Widoue no-.
stro instante, Ingoni Mutinensi episcopo ea eraai*
confirmavit , quae Mutinensis ecclesia possidebat
eidem a regihus, imperatoribus, atque ab aJiis re-
Ugiosis hominibus iam alias conoessa. Huius diplo-
matis meminerunt etiam Pingonius, atque Franciscua
■ Augustinus ab Ecdesta locis anbea citatis, necnon
VgheUus (loc. cit. col. 1087), etst illud dicat esse
anni io36 forte ex typographt incuria, citato Pin-
gonio. Anno 1041 Moguntiae erat Wido in aula
Henrici regis, qui ipso intercedente anno eodem
non. aprilis Bergomensi ecclesiae sua privilegia cou-
firraavit, seu nova concessit, uti legere est in di-

eodem, nti iam anteo dicebam, ad preces Odohrici
episcopi Briziensis a Gonrado augusto diploma illud,
quo ipsi Wrdoni, tanc in aukv irapeciah' apud Co-
loniam existenti, eiusdemqne Taurinensi eceiesiae
pvo remedto amtnae suae concedebat episcopatum
Moriennensis dvitatis, domos cum omnibus aedtficiis
suis , curiem vera iancti Andreae cum castro, et
districto, curtem sancti Michaelis etc. Decimas quor
que ipsius episcopatus, necnon ecclesias eidem epi-
scopatui pertinentes. Montes vero, et vattes, aquas,
aquarumque (decursus), et quidquid videtur esse.
de appendkhis supradictae cwitatis Moriennae ....
iam dictae ecclesiae sancti Ioannis Baptistae Tau-
rinensis sedis, omnia, ut dictum est per imperialem
paginam .... huic (suo) fideli Widoni episcopo
pro remedio, ( ut ipse inquit ) animae nostrae, no-
strorumque successorum , et ex petitione supradicti
Odolrici (eiusdem Caesaris) consiliarii, et Brixiani
antistitis, eo vero ordine, ut omni tempore in per-
petuo maneat firmum, et stabile pro investitura su-
pradictae civitatis Morianensis ad Widonem prae-
sulem, et suceessores suos sic facta recipientes etc.
Demum ita concludebat : si quis praeterea Itoc no-
strae auctoritatis praeceptum, et tutelae, et defen-
sionis, infringefe, et annuUare praesumserit , auri
optimi libras decem millia se persoluturum animad-
vertat, medietatem camerae nostrae, et medietatem
episcopo, seu suecessoribus suis, et sic, ut supe-
rius iubetur, inconvulsum remaneat etc. Ita in Ula
charta.

Haec Conradus augustus hutus nominis secundus
eonstittrit Taurinensis ecdesiae favore. Pingonius
.(in Aug. pag. a5), qui hoc diploma vidit, idemqne
compendio exhibet, scribit iuxta aliquos id a Con-
rado faotum foisse Humberto Sabaudiae comite
procurante, Eberardo Maurianensi episcopo defun-
cto, ut Taurinensem ( episcopum ) in suas partes
traduceret, nec in Taurino potiundo adversaretur.
Bessonins e contra in Maurianensibus eptscopis in
Everardo, dicit (Memoire pour etc. pag. i85) anno
io33 Conradum imperatorem Maurianensem urbem
obsedisse, eo quod cives eiusdem dominium detre-
ctarent, eademque capta, evertendam iussisse. In-
terea Everardo episcopo Maurianensi defuncto cirea
annum io38, in illius vindictam, suppressisse Mau-
rianensem episcopatum, eumdemque una cun omni-
bus, quae illius erant, pluribusque altis benefieiis
in Sabandia existentibns , atque ettam extra dioe-
ceshn Maurianensem , Taurinensi episcopatui uni-
visse, ita sollidtanle Odolrico Brixiensi episcopo,
pro Guidone episcopo Taurinensi, Conrado admodum
dtlecto. Ast Conradus anno io33 Maurie&nam certe
non obsedit : nam ipsum illo anno post celebratum
natale domini in Argentina dvitate collecto exer-
citu per Soliodorum Burgundiam intravisse: atque
die purificationis beattssimae virginis fuisse in Pa-
terntcio monasterio nos docet Wippo in vita Con-
radi, eurademque postquam a maioribus, atque mi-
noribus Burgundiae regni coronatus fuit rex, oastclla

Digitized by

Google

i3o5.

TAVRIHENSIBVS.

i3©6

plomate, quod Vghellus recitat ( Ital. sac. tom. IV a

col. 444, 445)-

Auno io44 Taurini erat Wido, eodemque anno
ecclesiam sancti martyris Secundi sita non procul
a Taurinate urbe super Jlumen Duriae, quae a pa-
ganis corrupta, nondum fuerat usquequaque repa-
rata, ita expetentibus suae ecclesiae sacris ordinibus,
Alberico abbati, mirae prudentiae viro (uti in illa
charta legitur) concessit omnibus diebus vitae suae,
ut eamdem ecclesiam instauraret, ornaret, atqus
m monasterium ordinaret. Data est haec charta anno
jcxliv, eiusdem domini Widonis praesulatus v (0.

Ast si anno io38 Wido electus est Taurinensis
antistes, uti ez antea dictis constat, annus io44,
quo haec charta data fuit, erat saltem sextus ipsius
praesulatus, aut forte septimus: nam cum nec b
mensis, qno scripta fuit, neque indictio ulla legator
in pergamena iila, certe antiqua, quam ex archie-
piscopali archivio permittente excelientissimo domino
archiepiscopo extraxi, ideo certe constitui nequit,
utrum ille annus fuerit tantum sextus; an septimus
ipsius Widonis episeopatus.

Atque haec illa est sancti Secundi ecclesia, quam
a Landulpho Angeriacensibus monachis inter annum
ioa4 exeunlem, et 1039 concessam fuisse superius
dicebam ( in Larid. vita). Ipsam non secus ac aiias
plures in hisce regionibus paganis (de quorum in-
cursionibus dicum atibi commodius in hoc opere)
fuisse devastatam, ex hao Widonis charta constat,
quam tamen ab Angeriacensibus monachis, forte
ob nimiam locorum distantiam, derelictam fuisse c
credo. Placet hic quaedam ex eadem Widonis cbarta,
qnam in appendice • hnius tomi integram quisque
legere poterit, hic describere. Dum divina (ita in
illa ) inspirante clementia dominus fVido sanctae
Taurinensis ecclesiae antistes, sotticita inquisitione
pertractaret, secumque curiosa indagine investigaret,
qualiter sui episcopatus naufragatis ecclesiis, eccle-
siarumque rebus, prius a paganis, postmodum vero
quod deterius est a perfidis christianis . . . . divinum
ad episcopi consUium si possent, subp.enirent 1 , prae*
cedentium maxime cum perpenderet, et eceiesiarum,
rerumque sacrarum restaurationes, vel reparationes
cerneret episcoportun , ut-quisquis pro viribus in
suo tempore laboraverU, se quoque si divina gratia
largiretur, episcopali qfficio non segnius vellet in- d
cumbere. Cumque iis, et • similibus , quae episcopali
curae cavenda esse noscuntur providus scrutator
intenderet, accidit memoriae ecclesia suncti mar-
tyris Christi Secundi sita non procul d Taurinate
urbe super Jlumen Duriae, quae a paganis corrupta
nondum fuerat usquequaque reparata ete. Erunt
ferte qui dicant ecclesiam hanc post factas -in ilhv
reparationes aliquot ab Angeriacensibus monachis
fuisse.iut supra dhnissam, atque adeo hoc annd ab-<
bati Alberko, ut eamdem -in omnibos repararet a
Widone episcopo es^e concessam ; atque • hunc Al- -
bericum sunt, qui suspicentur posse esse Alberwm I

(i) Extat originalis in Tabul. Archiep. Tanr. el lcgitar in 1. vol.
Cbtrt. Mon. hi«l. p. X CO€XKV. d« apiio t04t.

Fructuariensem abbatemi, quem Franciscus Augu-
stinus ab Ecclesia in chronoL cit pag. a63 anno

1044 statuit, aut forte illum AJbericum abbatem,
cuius meminit necrologium sancti Solutoris iv idus
augusti, non notato abbatiae, cui praefuit nomine.

Haec sunt quae de Widone huius nominis primo
Taurinensi episcopo inveni : iste forte erit Ule Wido
diaconus, qui anno mxi subscripsit chartae Landul-
phi Taurinensis episcopi pro abbatia sancd Soiu-
toris, qnam supra memorabam. Ipsum ad annum
1046 pervenisse credo, quo successorem habuit
Cunibertum : Widonis obitus in nccrologio abbatiae
sancti Solutoris notatur xix kal. februarii, omissus
tamen est in illo sancti Salvatoris. Eidem Hum-
bertum, seu Gumbertum successtsse scribit Yghellus
(loc. cit. col. io3g), cuius nullus alius, quem ego
noverim, meminit, de quo inquit, in vita sancti
Maximi scripta a beato Petro Damiano, nisi forte
legendus. esset Cunibertus. IntersU concilio Papiensi
anno 1046 8 kal. novembris, ubiGumbertus vocatxr.
Ita Vghellus; verum iste aiius non est nisi Cnni-
bertus., de quo proxime est dicendum. Pingonius
autem in Augusta pag. 46 Widoni episcopo anno

1045 successisse dicit Reguimirum ; idem etiam as-
serit Franciscus Augustiaus ab Ecclesia (loc. cit.
pag. 63). Vghellus autem post Humbertum etiam
Reguimirum statuit, sed anno 1046, quem ego sta-
tuebam anno 790, sed ipse forte anno 770 circiter
consignandus est.

CVNIBERTVS

Ad annum 1046.

Cunibertus a quibusdam dictus Guibertus, ab alits
autem Carabertus, Gurabertus, et Vbertus, Widoni
in. Taurinensi cathedra successit anno '1046. Hune
Comberlum Pingonius vocat in Augusta pag. 27,
sed vere CunibertuS dicebatur, uti manifestum est
ex duabus originalibus chartis, quas sua manu, suo-
que caractere subscriptas vidi, et de quibus alibi
dicendum erit. Atque illum Reguimiro successisse
scribit Pingonius anno 1070: Franciscus Augustinus
ab Ecclesia, qui eumdem quoque Reguimiri snc-
cessorem facit, anno 1059 constituit (loc.cit. pag. 63)
non secus ac Vghellus (col. 1059). Ast a Cuniberto
Taurinensem episcopatum obtentum fuisse anno 1 046
constat ex donatione quadam ab ipso facta abbaliae
sancti Solutoris, cuius postrema verba ex ipso ori-
ginalv desnmta, quod mihi una cum aliis chartis
ad abbatiam illam spectantibus communicavit iam
supra laudatus losephus Verna2za, quem hic ho-
rioris causa nomino, eo quod plurima huic operi
suppeditaverit, sunt sequentia : actum est autem
hoc, anno ab incarnatione domini nostri lesu Christt
mUlesimo quadragesimo octavo, v idus maii, indU
ctione prima , episcopatus autem supradicti domini
Cunibetti secundo anno, domino anhuente feticiter.
lllum atitem ahno io<|9 fuisse iam Taurinensetu

16i

Digitized by

Googk

DE EPISCOPIS

i3o8

i3o7

antistitem Vghellius ipse deprehendere poterat ex a phum de Cottis, ordinarium Mcdiolanensis ecclesiae

bulla Leonis papae IX, qua Ioanni episcopo Por-
tnensi illam ecclesiam confirmavit, cui cum aliis
Gunibertus quoque noster subscripsit, quamque
Vghellus ipse edidit (tom. I Jtal. sacr. col. iao),
uti in hunc Vghelli locum clarissimus Collettus ad-
notavit. Ipse forte ille est Cunibertus, custos, atque
praepositus canonicae sancti Sarvatoris Taurinensis,
quem subscriptum legimus una cum aliis canonicis
chartae Widonis episcopi, de qua supra dicebam,
qua Alberico abbati contulit ecclesiam sancti Se-
cundi non procul a Taurinate urbe super flumen
Duriae. Iuxta Vghellum interfuit concilio Papiensi
anno eodem 1046 octavo kalendas novembris, ubi
Gumbertus vocatur, aut amanuensis vitio, aut lecto-

levitam, qui Mediolanensibus concionabantur, contra
clericos concubinarios, atque Simoniacos quam ma-
xime oderat. Varia Mediolani ex illis concionibus
orta sunt incommoda, atque etiam in circuitu urbis
eiusdem , ubi praedonis civilatis ( uli Arnulphus
seribit hist. Mediolanen. lib. 3 cap. 10 rer. Ital.
tom. IV pag. 34 ) praeter aedes aliquas in urbe di-
rutas, lustrabant parockiam, domos clericorum scru-
tantes, eorumque diripientes substantiam. Ipse autem
Arnulphus paullo ante dixerat : die una solemni
ad ecclesiam veniens (Arialdus) cum turbis a foro,
psallentes omnes proiecit a choro, insequens eos per
angulos et diversoria. Deinde providet callide scribi
Pjrtacium, de castitate servanda neglecto canone ,

rum imperitia (apud eumdem Vghellium in episcopis f, mundanis extortum a legibus, in quo omnes sacri

Veronen. tom. V Ital. sac. col. 760). Anno sequenti
1047 Henricus Augustus huius nominis tertius, niger
dictus, pro canonicis Sancti Salvatoris Taurinensis
iam pluries laudatum de'dit diploma, ex quo constat
praeter alia ipsum confirmavisse canonicae sancti
Salvatoris castrum etiam super portam eiusdem ci-
vitatis; quae dicitur Turianica .... cum molendinis,
et piscationibus in ipso Jlumine Turiae (apud Murat.
antiq. Ital. tom. V col. ig5 D), quae quidem vox
Turianica in causa fuit, quare Franciscus Augustinus
ab Ecclesia in libro, cui titulus Corona reale di
Savoia par. 1 pag. a63 vet. edit., asseruerit portam
Secusinam Taurinensis urbis , Turianicam fuisse
dictam, eo quod non longe ab ipsa castrum esset
iuris abbatum sancti Solutoris, cuius quidem non
secus ac portae meminerat privilegium Henrici im-
peratoris pro eadem abbatia, anni„ io4a, atque
eumdem multi hactenus secuti sunt in hac sententia.
Verum diploma, de quo loquitur ibidem doctissi-
mus iile auctor pro canonicis sancti Salvatoris datum
est, non autem pro abbatia sancti Solutoris, uti ex
ipso constat:» item, uti me docuit clarissimus Nasius,
verba illa Turiam, atque Turianicam, quae in illo
diplomate leguntur, iuxta Germanorum ortographiam
in illo scripta sunt , pro Duriam, et Durianicam :
Germani enim homines D in T mutant : ■ et revera
illa, quae in hoc diplomate leguntur, iam antea re-
lata verba cum molendinis, et piscationibus in ipso
Jlumine Turiae, aperte satis ostendunt hic sermo-
nem esse dg porta Duranea, seu Durianica, extra j Landulphus habet ibidem) pium, doctumque epi-

ordines Ambrosianae dioecesis inviti subscribunt, an-
gariante ipso cum laicis. Ita Arnulphus loc. cit C D.

Clerus igitur (prosequitur idem auctor ibidem A)
legatione humUi conquaestus est primo comprovin-
cialibus episcopis (etsi alii scribant, primo archie-
piscopo, deinde episcopis comprovincialibus) deinde
Romano pontifici. Praeerat tunc Romae Stephanus,
qui audita perpendens, populum.quiescere, et archie-
piscopum super hoc sjrnodum congregare apostoUcis
iubet apicibus. Iussis obtemperavit Wido archiepi-
scopus, convocatisque comprovincialibus episcopis,
synodum in Fontaneto agri Novariensis oppidi anno
1057 per triduum celebravit (idenlloc.cit.cap. XI B),
cumque Arialdus, atque Landulphus etsi citati, ve-
nire renuissent, excommunicati sunt. Rem ita narrat
Arnulphus citato loco, etsi Landalphus senior (apud
eumdem Murat. rer; Ital. tom. IV lib. III histor.
Mediolan. cap. i5 pag. io4 B C D E, et pag. io5 A)
id contigisse scribat Aiexandro secuodo pontificc,
quod cum falsum sit, ideo in reliquis credendum
mihi potius videtur Arnulpho, quam ipsi, atque
statnendum esse vivente Stephano papa huius no-
minis nono, minime vero Alexandro secundo, sy-
nodum i|(a fuisse coactam, et quidem Fontaneti,
non autem Novariae, eamdemque tribus tantum
diebus, non vero quindecim, uli Landulphus scribit,
esse absolutam, praecipuumque coniugatorum cle-
ricorum patronum in illa fuisse Gregorium Vercel-
lensem antistitem, non autem Leonem (uti idem

quam, non autem, Secusinam molendina iam tunc
erant , non secus ac nunc sunt : castrum autem
supra illam portam memoratum , eiusdem nempe
Durianae portae palatium significat.

Incidit Cuniberti episcopatus in illa tempora , qui-
bus Langobardia universa, a Simoniacis, atque con-
cubinariis clericis misere pollnta erat, neqUe ullus
reperiebatur, qui tot malis opportunam exhiberet
medicinam, prput nos monet beatus Andreas vaUis
Vmbrosae monachus, in vila sancti Arialdi apud
Puricellium lib. 2 vitae ss. Arialdi, atque Eilem-
bardi capp. 3, ct /\. Guido, sive Wido Mediofenensis
archiepiscopus illis clericis quammaximc . favebat ,
ideoque sanctum Arialdum de Alzate, et Landul-

scopum, qui iam ab aono 1036 e vivis exeesserat,
ouius longam pro clericis concubinariis concionem
recitat idem auctor (ibid. cap. 16 pag. io5, et
106), ab eodem scriptore, uti aliis eliam videtur,
elaboratam. ^
, Interfuit quoque huic pseudo synodo Cunibertus
uoster, eidemque non secus ac reliqui comprovin-
ciales episcopi contra Airaldum, atque Landulphum
pro clericis concubinariis , atqne Simoniacis subscri-
psit. Interea Airaldus, atque Landulphus diris in
Fontaneto devoti, Romatn contenderunt: tunc enim
Stephanus pontifex eoncilium indixeral, uli beatus
Andreas ( loco supra citato cap. 8 ) nos monet, quo
eorrnn aemuli iam properaverant. Mihi enim impro-

Digitized by

Google

T AiVtKfMMI

tmbihe nrinime esse videiur pruvinctaJes eeoiesiac « omtra ArhuipHnm, divam Arinldum canea, sua ^non

Mediohuaeasis anlistates, uh eodem pontifice Stephana
nono Romam qaoqae evocaies fuisse ad concihurn,
cuusa eornm , quae in Fontaneto decrrverant, afcque
Cunibertus noster eidem quoque interfnisse videtar.
Quid postea in liediolanensi urbe egeririttum san-
etos Anseknus Lucensis episcopus, Uun Hildepraadus,
ex monacho cardinalis archidiaconus,uU Arninpinas
dicit (Ub. III cap. la pag. a5 A) ques uaa cum
sancto Airaldo legatos misit ponjtifex, huin» loci
non est dicere. Defhncto postsa. Stephano papa die
vigesimanona martti anni ia58j aaqne in. eiusdem
loonm sutfecto Nicolao II , > legatos alios ad Medio-
ianenses destinavit, praedictum nesnpe Anselmum
episcopnm, atque divum Pe*rum Damiani 'Ostien-

eacidifise. Gumhevturo , hic Garoberium dio^rW)
Veriis iliius eonciUi decretU subscriBsisse legimw$>
eumdemque anno seqnenti 1060 m*0nimus i: inteir
iUos, qui builae Nicelai papae II pro Agerenaiin
Catabunia eccleaia snbscripseruot , quae eitaj in
Maroa Hispanioa pag, 1 147 ( et * Mabillonto etiant
touklV annal, eomaemoretur ), prout clat&aHnns
CoUetti jn hunc Vgbelli locuro, ubi de Gpnibei*«
agit, observat.

- E*5i tamen gratissimA, atque sanctissiraa decrota
ra oonmibinarios, ot Simoniacos ctericos edita fniit
sent in concilio Romaaoy qutibus Cunibertu» nosser;
aeque ac aiii ; subalpinae regionis episcopi snbaeri-
psere, nihitamimis in ooncubinatu ecciesiastaci viiti

sem antistitem, atque ex edusdem Petri Damiani h p c rscfTC cab ant adhnfc. Paiet id ex epistolis, quas ad

epistola ad cardinalem Hildeprandom, qui pnstea
fhit Gregorius VII, quam hic recensere superva-
canenm est, quid ipsi egerint in ilta Insnbrum mc»
tropoli constat. ,.>■■...
. Interea Romam legatis hisce reversis^ aonctlium
Ntcolaus celebrandnm indrxit io urbe anno 1069,
qnod aprili mense anni einsdem coactum mit. Equi-
dem.non ignoro clarissinmm Pagium cum aliis pWt»
ribus in ilia esse sententia, legationem, de quaantea
dioebam, post illius eonciki cekbrationem destina-
tatn fuisse, eosdemqne Mediohimun tunc, non vfeco
antea venisse: verum Arnulphus id antea evenisse,
expresse nos monet, uti canstabit attaaie iegenti
oapnt XII, acque ac XIII hbri tertti Medieianensis

Gnnibertum nostrum, atque ad.Adelaidem dedh
divus Petrus Damikni., in priore, quae est opusen-
lam XVIII eiusdem Damiani coutra derioos intsta-
pemntes (tom. III. opp. beati Petrt Damiani pag.
tg&, et seq. e.dit. Venetae anni 174^), snb inilstanft
ita inquit : permittis enim, ut eccleaiae tuae clerici^
cuiuscumcfue sini ardinu , vehit iure matrimonii
confoederentur uxariims. Quod sane, auam eoale-t
siasticae munditiae videatur obscoenum, quam certe
cuaciis eanctorum patrum sanctionibus odiasmn ,
aJfsit at tanta, quae irt te est, possit ignorare pru-
dentia. Haec autem inbonesta, atque Ulieita esse
Cnmbertus ipse Tidebat, Terura illa se emenda^e
nnnVposse credebat, *ut saltem diffidebat, prdot

historiae Arnulphi eiusdem (loe. cit. pag. a5y et a$), c etpresse apud eumdem Damianmn incitataeepistolae,

eui quoque cardinaKs de Aragonia in Nicolai papaelt
risa addi potest ( rer. ItaL tom. III pag. 3oi D),
qni narratis iis, quae divus Petrus Damiani:Medioi
lani egerat, eiundem Romam rediisse dicit , atque
deinde snbdit: past cuius reditum, idein beatw
papa (Nlcalaus J/)> generale conciUuni Celebravity
in- auo cervicosos Lombarttiae antistites, Guidonem
videiicet Mediolafiensem , cum C. (sh<e Cuniberto)
Taurinenai, Gi (hoc est Gireuno, sen Gjlermo )
dttedsi^ 3s. (si#e BesOne) Albensi, G. (Gregorib)
Fereelknsi) O. (Oddone) Novariensi, A; ( Adel-
uiano) Brixiensi, O. (Obizone), Laudensi Jretas>
reUgiosbrunu ttuxUio , sedere coegiu Quibus districtc
praecepit , ut diaconos, et saeerdotes concubinarios

sen opuscnli fine, ipsum eidem diaisse legitous txi^
auonttbus verbis. Qaati si impbssibUitatem fbrtassi^
appones , et sicut nahi . in os dixervts, ad hov.tn
sufjficere posse diffidis , audi quid tibi per ettmdem
Salomonem sapientia <vera respondeat: erue eds, qw
ducuntUr ad mortem, et qui trahiuitxtrad. interitum
liberarenon cesses ( prorerb; a4 )r si dixerls, riresi
non suppetnnt, qui inspector est cordis, ipse itt->
tsiiigit, et observatorem animae tuac nihil ftttiii ,
reddetque homini iuxta opera sua (ibtd.). Pori 1 »
neque indooti eratit tune temporis Taorinenses cie- 1
rici, neque omnino omnes inhonest^, u* ex ipso Da-
miano oonstat, qui de iisdem loqnens haec habet
( ibid.) praesertim cum ei ipsi derict tui, attos

ab> aamifdstratione altaris pehitus removerent, el d> quidem satis honesti, et Uterarum studUs sint d*~
manifeste Simoniacos ab hondribus suis deponetent,
Si>q4id'haa m re Arnulpho oredendum est, omner

MedioJanengtS ecclesiae sunSraganci , qni in iUo con-
ailio erani^ Widonem Mediofeoeneeai archiepiscopum
grdtker ab Arialdo occusatum acritcr defenderunty
ad sntem aseusandum ( ita idem auctor toc. «it. pog/
39 A.\B,}, quum Arialdus itie delator assurgeret ,
prsdintt* ex udverso. stantes, Aslensis, Navariensls,
et Tauvineusis, ac reliqui suffmganei prttesuhss,'
caram omni. coetu, fatsidicum illum scriptiuvtncm
auctoritate refeihmt. Sioque confittatus ab.otmribtts,
resedk lin terru confusus etc. Verum decret* gra-
vissima ab illo concilio edita in ecrlesiasticos, tatn,>
SiinOniacos-, quam concubinanos- satis c»tend;int

aenter instructi. Qui dum ad me confluerent, tam-
quam chorus atigelicnt, etveltit confpictats ecdesks*
videbatur enkere senatus. Ipse autem Cttnibetitus-
ex eodem Damiamv oastus erot : de iMo enhn ira
toqnitur : quid est patet', quod tibi soli -trigilas, et
his, pro quibus priorem exigendus vs rationem ,
utm incerti seeuriutte dormiUts (ibid.). Igitor iii
Cuniberto conniventiam Damianus damnabaty qnoad
suos olerioos, ortiwsoumqne essent ordinis, quibu*
permittebat, ut velut iure matrimonii confbedern-
rentur itxoribus, idque inter •'■ nonmtllos virtutum
Jiores, quibus sanctitaUs eiusdem ( ita in hukts opu-
scuh initto Damianws l0f|uituv) vernabat ingenium
unum ipsi fljlde displicnerat cx^ttmc illum tn eiiiM--

Ui-y

Digitized by

Google

1 3 1 1

de BPiscoms .

i3o

dem vehementer invehit, et nunc stjrli hutus arti- a quoque a domo tua , ei ab his , quAus pjtaemmes

culum exartire compellebat. Etsi tamen concubina-
tum in clero reprehendat illa in epistola, nuUibi
tamen eos Simoniacos' fuisse demonstrat.

Quamvis tamen in illo ad Cunibertum opuseulb
omnes eloquentiae suae nervos Gsliensis episcopus
intendat, ut eumdem ad eliminandum a suis dericis
concubinatum inducat, aliam tamen dedit epistokrm.
ad Adelaldem alpium Cottiaruin 'ducissam, et mar-
chionissam (ita eamdem ipse appellat), ut ! id .ftici-
Kns obtineret, quam quidem vtdisse, atqne novisse
alias ex hac eadem epistola manifeste constat, sicut
Cunibertum, atqiie Taurinensem clerum optimeno-
visse etiam constat ex ilta, quam ad iGunibertum
dedit iam antea relata dignoscitiir, Atque ihitio iUius,

regibnibus; gladium poteris . divini furoris avertere,
si eiiam episcopis negligentibus, luxuriam, in. ipsa
ecciesiastici cuhninis arce subnixam elaboraveris
ewpugnare. ■

- Haec ad Gunibertum Taurinensem episcopum,
atque ad ' Adelaidem scribebat sanctus Petrus Da-
mianV, adeoque tunc elericorum concubinas exter-
minatas ■ esse crediderim. Neque forte coniectari
temerurium. erit, ad hoc vafaisse plurimum > inno»
centissimam Vitae ratione oanonicorum Vlciensiira,
a, piissimo Gerardo, dpud plebem martyrwn insti*
tutorum anno ciroiter io5o. Viderant enim Tauri-
nenses canonici, forte.etiam clerici, Nanteknum
ipsius< Gerardi discipuiam , quem a puero sacrp

epistolae ad Adelaidem, inemorat se ad Curiibertum^ b. literis, coelestibusqne: disoiplinis imbuerat Taurimim

quain antca citabam dedisse . literas , subdit tameii
paullo post: unde, quia iuxta poetae gentilis eloquium
(Terentius in eunucho), opus est huic (Curiiberto)
tutore , quem defensorem paro, .peio, ut tu dominq
iungaris episcqpq : quatenus mutude virtutis fulti.
munimine j fureniis in Christum luxuriae valeatis
dciem debellare.. Mihi tamen verbis sequentibns $
Guniberti, aliorumque episcoporum, qui in Adelaidis
dominio erant segnitiam ih eliminandis clericorum

venientem^ posteaquam. Gerardus, Sistei iensis epi-
scopusi anno 1061 ; dieliis fuerat '( Gailia christiana
tom. I pdg. 483), .autnanno eodem, aut sequentiy
ut a Cuniberto licentiam obtineret, canonicam apvd
plebem ..mariyrum itenendi institutioaem, tamia.se,
quam- ab .iUis y , quasi diviria misericordia sibiaggm-
gaasel. jE« irevera,' cwn dicat Gunibertus in illp
♦dsartii, -<le qua infra sermoerit, sacerdos. auidam
Gerardus ttomine, qui posimodum in Sisteriensi ec-

uxoribus corripere tacite videtur : verba autem sunt clesia episcopus est ordindtus: deiride subdai : pauco

haec : ita sunt nonnuUi rectdres ■ ecclesiarum , qui autsmiinteriecUy tempore>Taurinum. ad nos venienA

quodammodo tunc coruscare mcipiunt, cum ad cor* ( Nantelmus, huiusmodi .nobis, et oanonicis nostris

rigenda mala subiectorum, zelo se ultionis accenduni, focit prqfessionem etc.) eonsequitur, brevit post Ge->

sed protinus extinguuntur, quia qualibet adversitate rardi adibedem Sisteirieaisem paomo^ioaem. itempore

fracti, vel torpore desidiae resoluti, cito defieiunt> c. (quod> quidemj, ut autea adventebam aftno 1061J

unde et illae Barae, desidis, et resoluti pastoris> fi*. iTenit) Naritelmum, srre> Lantelmnm, prout in chartis

guram gerehs aiebat : si ' veneris mecum ^ : vadami,
si nolueris- venire, non pergam. Quapropter^ svctet
vir Hle cum foemina, Barae vtdel{cet cum .Deborra^.
mutuis se fulcientes > auxiiiis .contrd Sisaram prae^
lium susceperunt, eumque. cum suis agminibus , *l
nongentis falcatis curribus funditus debeUarunt : ita
et vos, tu scilicet, et Taurinensis episcopus, contna
Sfoartim; iuxuriae ducem arma corripite : eumque
in filios Israel, hoc - est in clericas eaclesiae ddini^
nantsm , muerohe pudicitiae. iugulate , quatenus' eh
episcopus,- imo omnes apiscopi, qiii in> administrai
tionis snae finibus commorantur, saperdotaU>eleric'os'.
disciplin-a coerceant , • £t- tu in foeminag, tvigbrem

Vlbensibus . prpmiscue . legitur ,. Taurinnm venisse ad
Gunipertum : ibtdemque y tum ipsi . cpiscopo , . tant
canonicis facta professione, ut eoiiata sibi a nobis
licentia (. prout ,in charta max cttpnda. legitu»!), '■•et
auctoritate, tam ipse, qiutm ceteftk, quds dii'ina nu\
sericordid aggreg&sset , ibi omni tempmvicanoni^ani
ienerehts . ihstituiionem a. Cimiberto \sai\cJtae> j. lilius
congregaitionio prae|>o$itum iui&se cootetikntuni ) n'5
habetuir ihcharla XXIV chartarii Vicienskl ccclesiae
( prig. 25V29 ) iam-. antea citata, et qua^ iMaW)umiA
desnmsunusv. \ . , - V\V\ ^onr..»

• . Verum -queni anno, ut milu videtuB\'.<ro62v r : VUr'
oiensis 'canonioae praeposUum. eoiistitHerat, afuio\

terrewte. potestalis. extendas,. ,

Ex quibus postremis verbis patetj.qumliam-antea,
dicebam, episcopos, emnes<, qui in Adelaidis/diiwnis
finibus erant> segnes fuisse in elhniuandis, cleriba-
rum concubinis, idque etiam ex seqtfentibus epi-
stolae eiusdem vwbis clarius adhuc evincitnr; '4ge'
ergo, .esto virago domini.> <et quasi , Debora cnhi.
Bdrae, hoc. est, conmnctis siinul episcepisj Sitti*rum\
ad internecionem usque persequere. Et sicut Jabel
uxor. Abery xtaherjuicuU sui clavum., s.upei' Sisarae
cerebrum posujt, . malleoque percussil., et tempus
utmmque transjixit: ita tu.signo crucis' diaboli verti-

•. ds io65 Jonge.amplioeibus djtaVit murieribusyv.rit^ «Si.

charta iani anlea citata cbnistat, atque, ex «fiixisdam
pene initio forte deduci pptest. eumdem idlvl iSytr?
Damiani salribribus : moaitts aures praebaisse, ieaq*
feoisse, quae in iilo opusculo, seu «pistQfeni cjdetn.
inoolcaverat,, uti eK.sequentibus tllius ohadtBeiverbis.
coniicitur.-.. quocirca nobis, qui vidcum praeiationis^-
et cttlmen, regiminis vidcmur mscepisee^ enUentium
esl oummQpere;ut id, ad quod- vocamur ex /u»mine+\
totd mentis intentione. studeamus • adimpJere. .. ^ . i/»>
ecdesia Dei, profecttbus > subditorum > quammasNme>
invfgifare, videlicet deformia reformdre, quod con**

cern^ trmsfode . : . Abigail uxor IVabaf d domo sita fractum est, consolUhire, qnod-abiectiun eM rwducere,*.
oaedis interitum removet , dum twri sui coutemiiendo quodque perierdi, restaurare.* \. <.-. ■> > ■'■■.
stuUHitm , • it'fts.centi David xenium .prnebel^ Tu ProsequiUu- postea enarrare <in padein , alque

Digitized by

Google

I

r3 1'3

TAYRUtEHSIBVJ.

i3r4

describere tum loeaw, ubi Victenstum canonioerun» * illis pertinere' : disponuntur, et in futurum, Deo fa-

oongrega&o instituta- fuerat, tum quos. auetores ha*
buerie >,' hksoe verbis :■ erat quidem inter.fines episeot-
paius nostri locus inter aipes situs, qui plebi mar-
tjtum nuncupatury inter Secusiam, et Iani montemi,
secus ripam flummis Duriae, reverentia, etretigione
DSre dignus, sedimiiftp tempore y ineuria, eti negte>
gentta, post persectttUmeni ^ et dksoiationem Paga»
n&rurn, usqueudinosirum tempus, desertus. Postea
vero revelatione dtyina , sacerdos quidqm \Girardus
n&min#,' qui postmodum in Sistefietisi ecciesia epi-
geopus-est Ordmatus, pHmum adiunctis sibi Odol-
rico^/et' Nantelmo adhiic bonde indolis puerxtlo)
nttnc&ero ■ ibtdem-'d '*nokis, sanctae congregatiohn

vente 7 £oniigetint: addidit plebero, et poenitentialem
eeclesiam sanctae. Mariae sttam infra civitatem Se-
ousietksem cmri omoibus pertinentiis, et pOssessio-
nibos suis, qnae quidem baptismalis ecclesia erat,
et vicem gerebat epiacopalem antrquitus multo iam
temporei, don©>, et assensu ecclesiae Taurinensis, et
'va. ipsa urbe nobili Secusia quasi sedes- erat epi-
scopalis, cuius. plebanatns, seu archipresbyteratus,
a prato Bonizonis, ad pahtem usque volvuciae flu-
rninis ertendehatur , et d montium cacuminibus, et
infra , Jonge, lateque comprehendUur, et terminatur,
cum omnibas ecclesiae iHius iuribus, quae eidem
crompetehaut, cum primitiis, decimis, eleemosynis,

ptaeposito conwitutto^compertis quidkm muttis-j et oblatiombus, testamentis, parochiis , omni iure pa-
innumeris signis, et p^rodigiifetiam confinibus lod & rochiaUyet cunatis omnino beneficiis, quae Ulis

tilius adhortanubns/ abrermntians secuio, divirm il»
luslratione compunctusy-ilutbitaculum in eodeni looo
cbnstruxit. PaucO"nutem interiecto tempore, fait*
rinurn adnos vmierls, huiusmodi nobis, et catmnicis
nostris feci\pf'pfessionem , ut coUota, 'sibi. d \nob&
licentia, -et uuetori4aie^>tam'ipse^qunm ceteri',<auo*
dtvina ' misePicordm.^gg:regasset, ibiomni tempore
canonicam tmerent .instrtutionem:
■ Atqoe haefc < snrifc v celeberrimne N oiha Vlciensls
OttOgr^gatiwreMni^ apud .plebem.murtyrum, 1 hi G©*
*ardo ^ostmodum •8iste>iehshim episoimo institutay
ex^qMbtts postremis «erbisi inteiligitous :Gerardwu
wanomoae^ Vlniehsb ; institutorem r .brevi tempoiw
postquani i^se c«aouibam iHam ejcitarferat iT-auaiH

pertinere noscuntur , una.cum ecclesiis, qnae tam
in civitate .Secusina erant, quam in etus piebanatu,
seo «rchipresbyteratu, in eadem charta nominatis :
ombes etiam decimas concedebat eisdem totius vaiiis
Secusinae, illa tantum excepta, quae pertinebat
eapellae Arestagni, [>ositae ad moenia Secusinae
urbis : quare Vioiensi ■ praeposito in omnibus illis
ecoiesiis presbyleros licebat substituere. Constiluebat
tietnuuQ irt. maiori Tuurioensium sancti Ioannis ec-
cle&ia. canonicum, . Nanteimam Vkiensem praeposi-
tumy eiusdemq^ue successores omnes canonice electos
m perpetuum : ea, quae in Tauiinehsi dioec.esi.iam
oongregatrot Vicienais acquisierat, eidem concedebat,
ka decimis nompe, oblationibus, eleemosynis, cccle-

numjrrenisse, *tque:af;Cnniberto., .cui,'. bon secus j ^ $it&>\ Kowuibus , ' beAefieiis , et qoidquid deinceps

aci caabiiMjife ifidei.proifessionenl emi6erat, £acu)taten> poterunt adipisci auctoritate quidem, tam nostra,

oirtinuisse! Ibidem. una cum illis, quoscdivina mise^ quam nostrorum suecessorum habita: volebal etiam,

ricordiB tlii aggregasset, quam-tiaceperant canonice ut quamduo ibidem . norma regularis tenebitur, plebs

viaendi rationem servandii Conirtituto' postmodum iila martyrUm, cum omni plebanatu sub, et posses-

ab eodem, (<ruomam (Girardus instihilQryiSisterieD'- shone, quae in eo est, libera sit in omnibus in per-

siuni pVaesul, uti iam i antea' diteebam. ando 1061 petuum, et ab. omni nastra, posterorumque nostro-

rehuncia*ns fuerat/ ita iubente Hugone abbate Clus rum obedientia , et impetitione penitus absoluta ,

niacensij tunc apud. Avenionensis «cooqibi paUresy sah>a tamen omtiimoda rcverentia , et obedieniia ,

Nicoiai II legato) Lantelmo, sive Nantelmo <circa quarm sancto loaAai, et nobis debite Jieri volumus

ttnnon^ndSa eiusdem caoonicae Vlciensis praepositey awpraeposito f^lciensi pro aliis ecclesiiSi . et benefi-

eiusdemque; -vtvejndi) ratioue confirmalaj quoniam eks r .quae <imbi, et ecolesiae suae iam contuUmus,

( ita- pro^equitur in iila obarta Cun ibertus.) inter. et successares nostri, Deo inspirante contuieruU in

gtitidm 3las alpes. ^lgotv nivUim, et q^uiium yhor» subsequenti, nec a nobis, et nottris successoribus

ribili s^BUmitate ^rupiumj durus est^ et diffidlis tinti hocus ^Hle molestetur umqudm *&c. ■

cotatus^ et mper , .ut ivehementiori. siudia, et ettra. U> *r Haeo suis canonicis consehtientibus ie fecisse

ditigendori /loOus ■ >ille suis aii incolis ad plenitudi^. dioifc Ctinibertu»; Porro charta haec, in qua ista

nem ■ perfectioiiis dcccdtur , ^et •affbetione, mentequet
laetiori semper inhabitetur , de verae pietaiis , '«ft
miserioordiae visceribusj ' vbatorum immensae nedes-
sjtuii< compntientes,' ad Dei servituun., eorumque ■ re->
orecOvpnem , •■■■ libemm yaci venerabileoii canonicam y
et' 'Wini*'VijfflM^^ c&nsMo fieri

vdltthfus^tfet- 'tnaxime- >petopiar*us+- >• ; <• :.. v n-'.

. Mae igituti de causa^ banonidae Vieieasi contulit
in: perpetuhm, atqucconbessiti «cclesias oBruiesy qua&
in- umVdrso' plebaiiatiu - erant' plebis- naartyrutn in>
eadem oharta recensftasj ciirri primitiis,- deeimisy
eleempsynis, oblationibus, testamentis ? paroqluls, ornni

omnia bbntineritur, data dicitur anno millesimo se-
jcagesimo quinto, indictione secunda. Datum pridie
kalendas madii ( charta Vlcien. pag. 291): ih notis
ahtetni clarassimorum ilims chartatii.editorum (ibid.)
Cunibertii, atque canonicorum Taurihensium sub-,
aeriptiones lflgiinus, quas ipsi se desumsisse asserunt
esr .MS. tistbria . alpium maritimarum Petri loffredi
librb III, qui easdem ex archetypo, qood prae ma -
uibusvhabuisse dicit, descripsisse fatetur, in qoo.
post. Guniberti ,' atque cauonicorum subscriptiones
haec. sequentia.legit : ob memoriam, et evidehtiorem
observantiam istius beneficii , duo huiusniodi tenorv

iurc parochialij et teniwm omninn bcnejlcijs. quae. fecimus privilegia, nostro episcopalr sigi/fn munita,

Digjtized by

Google

i3i5

9K Bnscor»

»3i6

ut onmi tempore seiHcet aHerum haberetur m «

ciensi ecctesia, aUerum in Secusiensi. Factum e$t
hoe anrto ab incarnatione domiki nostri Jesu Christi
mlxv, mdicUone secunda. Datum Taxcrim per ma*
num Ebrardi scriptoris, et canceUaru demini Cu>
nhiberti praefati Taurinensium episcopi pridie kalen»
das madii. Ast si haec charta data est aruio io65
pridie kalendas maii, indictio corrigenda est, et lo*
gendnm erit indictione tertia, nam illo anno, atqne
extrema die mensis martii illa erat in cursu, svt si
mdictio illa erit retirienda, legendum erit aimo 1064*

Ebrardus aulem, sive EberarduS iste, seriptor,
atque cancellarms Cuniberti , ille mihi esse videtur,
coius ineminit alia Vlcieosis charta numero XXX
(chartar. Viciense pag. 38), in qna dicitur diaconinv
et nti aiunt gratnmaticus, segretarius nempe, vei b
notarius, prout ex Ducangio in gtossario ibidem
notant clarissimi Vlciensis chartarii editores (nota a
loc. cit.), et qui, uti in illa charta nunc citata ie-
gitur, in ecclesia Taurinensi beneficium obtinebat
saricti Martini, quod ante ecclesiam cathedrakm,
(nnno ver» metropoiitanam ) erat; prout antea ianv
observabam (v. pag. 19), quod Cunibertus ita ron
garite, et supplicante Ebrardo eodem, Nantehno
Vlciensi praeposito, eiusdemque successoribus con-
ecssit, dum tamen regulariter, et canonice vixerint,
M obedientiae debitam subiectionem s&ncto Iohanni,
et nobis ( Cuniberto nimirum) et nostris successo-
ribus observaverint ; illud tamen obtinere non po-
terat, nisi post ipsius Ebrardi mortem. Si •vera
(ibid.) contigerit ipsum praelibatum Nantelmum , c
priusquam ipsum Ebrardum, praeveniri morte, sit
successor eius, et quotquot ab Ulo seriatim deseeu-
derint, in eadem firmitatis stipulatiohe. Charta haeo
nullam anni, et mensis., quibus scripta fait, notam
exhibet , fetsi mihi videalur esse eiusdem anni acque
ac antecedens, sive 1064, aut io65.

Atque anno 1 064 pridie kalendas aogusti eumdem
ihterfuisse legimus cum aliis in Prato saneti Fin>-
centii de ViUa, quae dicitur Cambiana (nunc Cam-
biano), iuxta rivum, quivocatur Tepex ad locum y
qui vocatur Prato Bonizonis , iudicato Petri mar-
chionis Adeiaidis comitissae filii, una cum ipsa Ade-
\tade > ^t-O icoenobitr Fructuariensi, prout patet ex
charta, quam ex ar^hiviov coenobii, sive abbatiae
iUius publicavit Gurfchenonius ih sou historia regiae d
Sabaudqe domus ( tom. 'III preuves pag. 22 ediL
Lugdun.) Vtrum ipse una cum reiiqui? Mediola-
nensis ecclesiae sunraganeis episcopis -anuo 1076^.
aote diem xi kal. maii., quo Alexamler.papa httiuS
nominis II obiit, praesens fuerLt conseerationi Gdt*
tofredi Mediolanensis archiepiscopi ego ignoro, ie©', ;
quod Arnulphus in saa Mediolanensi. historia iam
antea riitata ( tom. IV. ': rar. Itai. yp..36: A. ; B.) ciave
satis non loquatur: ch. . Arnulphi eiusdein verba':;
interea suffraganei sedis Jmbrosianae pontifices ac-
oepto a rege ( Henrico imp.) mandato, apud urbem
convenienier Novariam, Gottafredo manum conse*
crationis imponunt, Ulam, prout quweruM, robo-
rantrs. Qnave Gregorins papa VII, qui \lexandro

eideai paucis post eius morteaa diebus «aecttNr
datus est, suis iiteris ad omnes Christifideiea in
Langobardia degentes, atque ad eosoitissam Matildett»
etiam, directts, iilos moact, ut a communione tum
Gotbofredi, tam episeoporum, qui Uium eenseerar
verant , absthierent, eosdemque ist sua generali sy-
nodo Romae coacta anno 1074 quadragesapaaii Xem-
pore excommunicftvife, sive cum suis damnavit sa-
cratoribus Gotefredum , utt habet idem Arnulphus
{£bid. cap. £ pag. Sy col. 1 A.)

Ad ipsnm Cunibertnm, atque ad alios eccieaiae,
Mediolanensis episcopos suflraganeos- scripsit idem
Gregorius papa VII anno 1075 «enlo idus octobris>
mdictione decimaquarta^ ne Thedatdo ab itenrieo
regc itt Mediolanensem arch*epi««opmn eieeto manna
unponerent: ast sufiraganei^tUias ecclesiae (utrum
omnes, an quidam taniwo»> «go ignoro) sanctissimi
pontificis monita negligente?, anno sequenti 1076,
die quarta mensis februarii Ulum iCoUsecraverunt,
sive, utt idem habet Araulphus (h>C «it- cap. V B» C)
Suseeptus est praesul iUe « clero, ei popujo, utpot*
novarum rerum usuaUter uvtdo , cui etiam st/ffiti^
ganei iidem ipsi, qui Gotefredum eonsecraverant
manum benedictionis imponunt. Jies quidem mtm,-
et ctmctis refro temporibus inaudita , ut urbis urtius
uno electo ctntistite, sacrato aUerb, uno, eodemqm
tempore tertius ertunpat. Quare si inter eos, qai
anno 1073 Gottofredum apud Novariam conseora-.
vere, Cunibertus etiam erat, dicendum. quoqno orit,.
unnm ex Ufis etiam ipsum ntisaay qui hoo anoo/
1076 Thedaldw matttas imposuere, nam, ex Arnuiphi
recitatis verbis «onstat, easdem, qui Gotefiredun»
consecraverant , consecravisse etiairi . ThedaldtuoX>
Quinimo in peiora.semper rucstes, ia pseudo sy-
nodo Placeptida : oano «odem ab ipsis ooacta , cai-
cuio suo appfrobavorunt quod sohismatici praesulds
Wormatiae egerantj atqne non secas ao isti, Gtre-
gorium eumdem dirts devovenint , eiusdemque ei«T
ctionem in pontifieem veiut iUegitimam reprobaverei
qua de re anno eodem Gregorius ipse in suo con-
cUio Henricum regem una cuni suis feutocibus
(iriter qnos erant Langobardiae epiaoopi ) excom**
mnnicavit: quae ut iidem praesules inldiexerunt,
una cum Thedaido Medioiauerisi , atque Guiberto
Ravennatensi archiepiaeOpisy eonventum Papiae iU»
anno agentes eumdem Gregorium exeouimunicoter
runt: unde (ut idem Aruuiphus habet k»ci cit. cap. 7
pag. 43 A ) iustissime apostoiico sunt mucrone oon-
Jbssi iidem. episoopn. . ':■ '

Atque aano eodem. i6*}5 : w .idtts aprUts adias att-
eumdem Cunibertum epistolas aederatGregorius VIIy
de qnibos alibidicendnm erit, eodeinque aono septuno.
kaiendas madii , indictione quartadecima, praesulatu»
sui tricesimo, prout m charta iegitrir. alibi edandaO),
concessit Maririo abbati Caburrensi «ccleeiam saricti
SUveslri prope Charium in- monte Surdo, silvauv
quoque unam ctttti octo ingeiibos in Iocq, et funrio,
qai notriinatur.Petra Alba; confinEoavHijiic eft omnia,

'1) Charta haec ei archetypo tabu). Archiep. Taur. desiimpta Ip^ilm
!>nb num. CrCLXntlll r«1, 1 Chart. M«n. Mst. pnt.'

Digitized by

Google

i3i7 TAVMNENSIBVS. i3i8

quae Landuiphus abbatiae illius fundator eidem a Ieguntur: u tion. (iunii) depositio domini Cuniberti

dederat: ea atttem omnia se dicit contutisse mona-
sterio eidem, pro remedio, et statu, atque repara-
tione totius nostri episcopatus, atque Romani imperii,
pro nostra- quoque, et praedecessorum nostrorum,
sive successorum, quin etiam recolendae memoriae
marchionum Mainfredi scilicet, seu Ottonis, Adele-
gidaeque serenissimae comitissae, ac suorum fiUorum,
necnon omnium fidelium tam vivorum, quamque et
defunctorum salute animabus .... actum in civitate
Taurini feliciter. Huius donationis meminit etiam
Franciscus Augustinus ab Ecclesia (loc. cit. pag. 64 ),
eamdemque asserit Martino ( forte ex errore typo-
praphi pro Marino) abbati Gaburrensi ab eodem
episcopo factam fuisse.

episcopi nostri, eademque die notatur etiam in illo
abbatiae sancti Solutoris. Cuniberti obitura claris?
simus Mabillonius annal. tom. V pag. 107 statuit
anno 1077, sed perperam, quum acta, quae de eo
nuper relata sunt, ipsum ulterius vitam produxisse
satis superque evincant. Fuit iste episcopus, utt
scribit auctor vitae sancti Benedicti iunioris Clusini
abbatis, qui ipsi certe non favet, vir non indoctus,
eumque suo more laudat Benzo Albcnsis episcopus
in suo panegyrico iam ante citato hisce earmimbus
• ( tom. I rer. Germ. Menkenii ).
Melior fuit Landulphus cum sua pinguedine ....
Quam domnus Ckunibertus cumsua metri dulcedine.
Iuxta eumdem auctorem vitae sancli Benedicti iu-

Anno 1078 septirao kalendas novetnbris Pinarolii b nioris num. XXX (apud Mabillonium acta ss.ord.

Cunibertus erat, ibidemque interfuit donationi factae
ab Agnele filia quondam Guttielmi Pictaviensis co~
mitis, et relicta olim nobilissimi marchionis Petri,
Adelaidis comitissae, atque Oddonts a Sabaudia filii,
medietatis curtis de Pinarolio , et dimidii eastri ,
atque munitionum eiusdem , quae erant iuris sui ,
abbatiae Pinaroliensi, quam praedicta Adetaida co-
mitissa anno 1064, uti alibi dicetur, fundaverat.
In fine autem chartae ante citatae ita legitur. Actum
in praedicto loco Pinarolii feliciter. Signum manus
Agnes, quae dictam chartulam oblationis fieri ro-
gavit, eique relecta est, quam chartam dominus
Cunibertus Taurinensis episcopus, et donum eccle-
siarum sancti Donati, et sancti Mauritii in manu

Henricb regi
imo quia

s. Benedicti tom. IX) eo, quod ipse
adhaeserit, ideo excommunicatus fuit ,
coenobium sancti Michaelis de Clusia irreverenter
temeravit, extemplo vita priyatus fuit, nec in se-
puichris patrum suorum, hoc est in sede sua me-
ruit sepeliri. Chunibertus quoque ( ita ipse ) super
nequitiae suae ausibus, non diu gloriatus est. Nam
qui prius pollere videbatur sapientia, et episcopaU
dignitate, involutus tandem Henrici superbi regis
errore, ac per hoc ab apostolica damnatus sede,
quanto de celsiori gradu proruit, tanto graviori
casu elisus est. Porro, quoniam in reprobum sensum
meritis exigentibus tradiuis, locum, quem princeps
angelorum Michael superbiae ultor promtissimus

mea iam Agnetis dictae Pictdviensis, bona fide con- c elegit, ipse irreverenter temeravit , extemplo vita

firmavit, et corroboravit, et absque omni munere,
pro reverentia beati Petri apostolorum principis,
sub cuius protectione totum monasterium Pinero-
Uense (est) praefatas ecclesias ad partem monasterii,
laudavit, donavit, et obtuUt, et in perpetuum sine
aUqua contradiclione concessit, uti legitur apud
Guichenoninm in historia regiae Sabaudae domus
(tom. 3 preuves p. a3 et a/f ). Cumque anno eodem,
atque illa die etiam , aliam medietatem curiae Pi-
narolii, atque dimidii castri , eiusdemque munitio-
num Adelaida , praedictae abbatiae concessisset ,
eamdem, uti in illa legitur charta apud Guicheno-
niuni (loc. cit. pag. 18) Curubertus episcopus Tauri-
nensis confirmavitW. Anno sequenti 1079 monialibus
sancti Petri de Taurino quaedam praedia concessit,
prout nos docet Franciscus Auguslinus ab Ecclesia
(in efaront peg.<64), a quo habemus etiam iurisdi-
ctionem loc» saneti Mauritii suae mensae adquisi-
visse, quo tameft anno, ego ignoro. ■ 1

Haec-de Cuniberto in antiquis monuinentis inveni,
omissis tanlum illis, quae idter ipsum, atque divum
Benedictnm abbatem Clusinum intcrcessere, de qui-
bus in dissertatione . de abbatia sancti Michaelis
Ciusini. opportunior erit dicendi locus, atque illum
ad annum usque 1 o8p pervenisse , eodemque vita
defunclum arbitror die tertia iunii, nam in necro-
logio canbhicornra saneti Salvatoris haec illa die

(1) In'M»fl. hiat. p»t. rol. 1 Ch«rt.
dfscripl» tx origin. Tab. Urb. Piner.

N. COCXMI Ch«rla hae« f*t

privatus, nec in sepulchris patrum suorum, hoc est
in sede sua, utpote excommunicatus sepuUuranv
promeruit.

lta ille auctor, sive WilHelmua monachus Ciusinus.
Cunibertum monachis Clusinis fuisse molestum, tum,
eo quod coenobium sancti Michaelis subdilum sibi
esse vellet, quia in sua dioecesi aedificatum, tum
. etiam quia divns Benedictus II eo inscio in abbatem
loci illius fuerat ordinatus, patet citatam vitam le-
genti, atque in parte etiam quasdam ad ipsum a
sancto Gregorio -VII datas epistotas. Vemm cnm
illa, quae monachus iHe scripsit cum divi Gregorii
epistolis, aliisque etiam, quae adhuc supersunt an-
tiquis monumentis Gtiniberti epiScopi contulissem ,
ea non omnia vera esse cognovi, adeoqne Williel-
mum vitae illius auctorem quaedam de hoc episcopo,
atque etiam de aliis minns vere scripsisse , alibt
ostendam; Hic solum ' notare placet nnllibi in eadem
vita legi eumdem Cumbertum Romae adfuisse una
cum eodem Benedicto abbale, ibidemque a prae-
dicto Gregorio VII inter ipsos concordiam fuisse
initam causa eorum, quae Cunibertus a Clusinis
monachis volebat : porro haec omnia constant ex
epistola sexta Hbri sexti epist. eiusdem Pont. data
Romae VIII kal. deeembris, indictiohe secunda,
labente nempe'anho to^SW. Item si verura esset,

(3) In Bullario tom. 9 edjt. Rom. mdccxxik legitnr : Declaratio con-
cordiae ex praecepto Sedii Apost. factae inter Kpiacoptim Taurinvn.
et Abbatem S. Michaelit.

Digitized by

Google

i3ig

DE EPISCOPIS

i3ao

quod auctor ilie scribit Cunibertum, eo, quod irre- a et sedimen, et terram, et precariam monasterio con

verenter temerasset Glusinum coenobium, extemplo
vita privatum fiiisse, ipse certe ad annum 1080
non pervenisset, nam illatae ab eodem, mona-
sterio illi, molestiae, iam vivente Alexan.dro pont
(ut ipse auctor habet) coeperant, qui tamen pontifex,
ut antea monebam, obiit anno 10^3 xi kal. maii.

Neque verum est quod ipse asserit Cunibertum
excommunicatum decessisse, neque in sede sua se-
pulturam meruisse. Ipsum in sede sua vere obiisse
constat ex verbis antea relatis necrologii sancti
Salvatoris , quae quidem satis aperte astendunt ex-
communicatum non decessisse Cunibertum, atque
in ecclesia sua sepulturam obtinuisse: imo Wibertus
Taurinensis episcopus, et quidem catholicus, de quo
infra sermo erit in charta, qua ecclesiae Vlciensi b
donationes ab eodem Cuniberto factas confirmat
(charta Vlcien. pag. 3i) illum nuncupat praedeces-
sorem suum beatae memoriae : notum sit omnibus
(ita in illa charta) tam praesentibus, quam futuris
domnum Nantelmum in ecclesia sancti LaurentU,
quae plebs martjrrum dicitur praepositi loco fun-
gentem a nobis postulasse, ut ea quae a praedeces-
Sore nostro beatae memoriae Cuniberto ipsi eccle~
siae cotlata, et concessa sunt, nos quoque con/ir-
mando etc. Ita Wibertus dicebat anno 1097. Eumdem
quoque episcopum bonae memoriae nuncupavit Milo
de Cardano, seu Cardanus item Taurinensis praesul
in ohartario Vlciensi ( charta 29 pag. 35 prope
finem) Carolus quoque primus huius nominis ec-
clesiae eiusdem episcopus in sua ad Eugenium III a
pooU epistola , illum bonae memoriae nuncupat epi-
Scopum ( char. Vlcien. charta 114 pag; 109). Ipse
Eugenius quoque papa III in suis literis ( idem char-
tarium Vloiense pag. 17) ad Petrum Vlciens. praep.
bonae memoriae episcopum etiam nuncupavit, uua
cum Giberto, sive Wiberto, Mainardo, et Bosone
in eadem Taurineusi cathedra Cuniberti successo-
ribus, qui praepositurae Viciensi aut aliqua conlulere,
aut collata eidem a suis praedecessoribus confirma-
verunt. Porro Wibertus Cuniberti in Taurinensi
sede successor eLSi non iramediatus, Milo, CaroJus I,
Eugenius quoque pontifex, si Cuoibertum e*com-
municatum obiisse novissent, iilum non dicerenfc
beatae memoriae praedecessorem snum, sed tantum

a praedecessore nostro Cuuiberto. His aceedit ettiam, d autem, ut superius dxcium, Taurinensi Chuniberto,

cessit, prout clarius demonstrabo, quum de abbatia
Caburrensi occurret sermo. Interim hic plurimum
advertenda mihi videntur sequentia verba, quae ia
decreto leguntur. Haec omnia praefatus pontifex
Cunibertus iam dicto monasterio sancfae Dei geni-
tricis Mariae clementer indulsit, atque largitus est
pro anima imperatoris, et imperatricis , pro statu
sui episcopii, pro animabus omnium fideluun tam
vivorum, quamque defunctorum. Sed et in notig
chronologicis aliquantulum mihi esset sistendum;
propterea quod eae prima froote non satis cohae-
rere videantur cum illis notis, quas ex originali
charta anni 1048 superius 0) descripsi : n&mque
in fine decreti ita legitur. Actum dominice uu
carnationis miliesimo 1» v. anno domni Henrici
imperatoris , presuiatus prelibati presuiis Cuni-*
berti vm indictione vm. Sed de his iterum sermo-
nem habebo, quum agam de monasterio Caburrensi:
quo in loco . iotegrum ■ proferam decretum, quod
deprompsi ex insigui veterum monumentorum ; col*
lectioue, quam noa sohua possidet, sed Hberalissime
etiam amicis communicat iam supra pluries laudatUS
baro Vernazza.

WILLELMVS , sbv WITELMVS
, huius nominis III.
Ad anmm ro8o exeuntem,

. »

. WiUelmua, sive, ud Hlum nuocupat iam antea
citatus auetqr vitae samejti Benedieti iunioris abbatis
Clusini (loco ante citato) Wiilehnu», ftut hnmediatus
Cuniberti sucoessqr anno 1080 exeuate, ut toihi
videtur. Hunc nec Piogonius, neque Franciscoa
Augustinus ab Ecciesia noVerunt!, illum, tamen ne->
censet Vghellus ( col. ia43), sed ad aanum ioCta,
quo sedmta. .( 'ini[\xil ) .in- ecclesi» sancti Dalmatii
canonici existebbnt, anfio 1063. Veruua anno 1063,
uti nqtum est ex anttea dictis Guaibertus certissime
vivebat. Hunc auAem vere fuisse Cuniberti su^ces-
sorem discimus ex seqaentibtts.verbis Gulielmi Clu-
sini monachi,4oQO;ante oitatQ, qu.iita scrihitv, Mortuo

quod piissima Adelaida comitissa,, quag, ut antea
notabam, anno 1078, seu 1079 donationem illam
abbatiae Pinerqlienst fecit, non secus ac Agoes
eiusdem nurus, quo tempove adhaerebant Gre-
gorio VII Romano pontifici, uti pluribus, si necesse
esset, dembnstrari posset, n0 Cuniberti quidenl
praesentiam, si tunc excommuniqatus fuisset, ipsae
tulissent.

Sed Cunibertum nqn dimittam, quiu' .praetflaris-
simae chartae mentionem faciam, in qua pietas
ipsius episcopi elucescit. Ea est decretum semritaUs,
et firmitatis favore monaslerii siti in Caburro, quod
Landulphus, uti supra iam dixi , funduverat. Fn eo
decreto Cunibertus ecclesias duas, et.cortem unam,

successit quidam Witelnuis , qui quamvis omnium,
quos terra sUstinet, moribue esset turp.Usimus, potuit
tamen obtiuetie ab Henric® riegg protetvo copia auti,.
ut possideret, imo poltueret. uomea, episcopi. ffsuti-
pata vera . episcopi dignitate, ipse foex texrae, et
fruges conswnere. ^iaUtHi qui prius . Juerat stoicus ,
sive, ut aiunti pataj-inm., gdudens forte- mutata,

(t) Hanc chartam edidif Ab.Eugenius De-Lcvis Rcgis ab antiqmt
eoeles. in Viia di.S. Godini Al)kl<a *c. oon altami ttntmwfHi ee. Tatimo
nm. Stamp. Realt. 8.° ad p. 70. AlUm. cbaK^in haljet De-Levis huins
episcopi an. 1054, ibi pag. 74. In Mon. bUt. pat. Tegitur Charta sub
N. CCCXLIII q«ra aO. 105$ CunRrtTtui donat Mori. 5. MaTioe de Caburro
Ecclesiam S. Se^i<ndi de Qoajraata, Cortejoa SWflneti et £cc4esioa> S.
lohanni de Cenlallo, et sub N. CCCCL. an. circiter 1!30 legitur Brere
rtcordacion.s JtoDarioaum Moaastorio) 8. 5»kitwtis a. Quoi^srte.et ab
aliis Episcopis faclarum. A. B. ■.-,■■( .i . ' . ' ■ ■■ / ,

Digitized by Google

I 3 2 I

TAVJUNEKSIBYS.

quidquid undecumque compilare poteral yventfi do- a eidem possim quoad illa, quae ipse scribit de eius-

nabjat ayqro, Verum njf satis era$,: qujppe cum'
(fu^ier in\nocte si bene :fnemini p totksque in die
Iflaffif/mdp pastum peteret, tribus wsis^ quod satis
essei. Is. ubi, bpxta episcopatus in fumwn, cineremque
xerterqt^ paupeiyim nostrorumrapinis, gula hai.pi^s^
4ignq rap.aeibtti e^aesJ^abat: Tqliseigp j^rnififs^
ef, pempesta$- 3 .bqratrunujue. macelli^ annis plurimfc,
s#ru;tuj>ii Dei virufn. r n^sirumque monasterium
modmu, ■we^ayh, ] \ve)itri$que qmqsun}., nostrarum
rerum sacrifegio et raptu, jarciendo , tandem qd t
jfisfcir, utris tumidus, medius crepjuit, atque ita sua
fptce, et sordibus superas,. infernasque auras polluit.
Ita Ule.

Epgo Willjelmus, sive, ut auctor iste illum vocat,

dem episcopi morte. Auctor il!e dum Benedictum
abbatem, virum equidem piuin, et sanctum totis
viribus extollere gestit, Cunibertum, atqu.e WiHiel-
mum Taurinenses episcopos, aliosque yel magni
nominis wros adco deiicit, atque^ ut ila dicam,
inseclatur, eo quod tnonasterio iili in aiiquihus
molesti fuerint, ut mcrito quis . dubitare queat da
his, quae ipse asserit, praesertim cutn plura, uti
ajjbi demonstrabitur, manifestissime falsa ipse ad-
struat. Vtnum, quidquid de his sit, certum est
Willielmuin anno io83, die lertia augusti ( pont.
ipsius anno.ut, uti in illa chnrta habetur ) Cabur-
rensis abbaliae fundationem probavisse: anno autem
1089 idibus maii ecelesiam sancti Pauli una cum

Witelmus ab Henrico rege iuxta eumdem simoniace coeineterio, sitam in tcrritorio cuiusdam vici, qui

(uit electus. Novi equidem episcotpos alios ab eodem
Henrico illis tcmporibus ita fuisse electos, unde
iste etiam eo quoque modoeligi potuit: sed cum
uulU hac super re certiora habeam documenta, id
plaoe non probo, quemadmodum nec alia, quae ipse
recitatis verbis asserit: nam cum in Cuniberto in
mullis erraverit, cuius ceteroquin vitaq ho>ies^atem
divus Petrus Damiani commendat, oritur binc mihi
veh«mens suspicio in Wdlelmo pariter ciTavisse.
Neque mihi id improbabile omnino videtur, quod
multas cum divo Benedicto contenliones habuerit ;
habuit equidem Cunibertus, successoresque eiusdem
pene usque ad inclyti illius monasterii destruclio-
nem habuerunt, prout alibi demenstrabitur : ex lioc

a pagensibus Virle nuncuputur , fundatam extra ,
et prope eumdem vicum abbatiae eidem concessisse,
prout in eharta legitur, quam in dissertatione de
abbatia Caburrensi referam, atque ad annum usque
1092 ipsum pervenisse sentio. In chavta autem illa
ante citata, qua Caburrensi abbatiae illa conlulit ,
appellatur Witelinus, verum erronee, ut credo, eo
quod ab illius exscriptore male percepti fuerint
characteres, quibus nomen illud compactum crat ,
hgendumque esse Willelmus docet illa charta etiam
ante citata, qua Caburrensis abbatiae fundalionem
calculo suo probavit (').

Willelmo, sive Witelmo Baldessanus, a quo id
dcscripsit Vghellus ( loc. cit. ) successive vult Og-

tamen nullo raodo concludi potest fuisse Willelmum, c gerium, quem tamen nullus aiius novjt tmquau:.

qualem tllum Gullielmus descripsit, minus quoque
verum erit eumdem annis piurimis, sanctum Dei
virum (Benedictum), nostrumque (Clusinnm) mo-
nqsterium admodum vexavisse etc. Eteuim non annis
plurimis eprscopalem sedem ipse tenuit ; namquq
anno 1080 iunio saltem ineunte in vivis certc Cu-
nibertus adhuc erat. Willelmus autem exeuntc co
anno electus fuisse videtur : divus vero Benedictus
abbas Clusinus extrema die maii anni 1091 obiit;
ergo uon annis plurimis sanctum Dei virum , no-
strumque monasterium ( uti ipse dicit ) vexayit,
sed"forte novem tantum annis: breve equidem non
adeo tempus, sed tamen non adeo longum, ut dici
potuerit ab iilo auctore annis plur imis. Etsi de hoc
etiam dubitari vehementer possit : nam cum Bene-
dictus abbas, uti ex Willielmo constat, Gregorio
ponL huius nominis VII carissimus esset, quis sibi
suadere poterit ab abbate illo de iniustis, quibus a
Taurinensi isto episqfpo vexationibus afficiebatur ,
non monitum pontificem ? Verura nulla in suis epi-
stolis. ad episcopum hune data extat, prout perstaut
eliam num illae, quas ad Cunibertum ipsius ante-
cessorem hac de re ille dedit toto illo tempore ,
quo ipse vixit: (obiit enim Gregorius anno to85,
die vigesimaquinta maii ) nihil etiam invenimus hac
de re specialiter decretum a suis successoribus ,
eo temporc, quo Willielmus Taurinensi ecclcsiae
praefuil.

Atqite hacc in causa sunt, cur neque asscntiri

Ast Oggerium istum non fuisse Taurinensem epi-
scopum ipse Baldessanus animadvertere poterat, si
altente, atque usque ad exitum illam chartam le-
gisset, quae in instructissimo Taurinensium cano-
nicorum tabulario asservatur, prout me monuit iam
Jaudatus Nasius, a quo illius exemplum habui in
appendice Iegendum, ex eo relatum, unde lector
ediscet fuisse Oggerium Hipporegiensem , non autem
Taurinensem cpiscoputn, praepositttm vero Tauri-
neusis ecclesiae sancti Salvatoris, prout Otgerius
ipse manu propria se inscribit ad calcem citatae
chartae, quae quidem data fuit non anno 1084, uli
male Baldessanus habet, sed io85 17 kai. octobris.

WIBERTVS, siVE GVIBERTVS

htiius nominis priinus.

Ad annuni 1092 circiter.

Wibertum, sive Gttibertuni, uti illutn Vghellius
etiam nominat, sedisse novimus hisce temporibus,
praesertim ex charta quadam, quae in charturi»
Vlciensi legitur ( pag. 3i), qna donationes factas a

i (1) Haec charla an. 1089, 15 marlii cst iu Mon. hist. pat. cliail. I.
Num. CCCCX non idibus maii »cd marliij iu qua cliarla Abbas Cabur-
rcmis eat nominatus, qni in clnon. hist. Francisci Au^iislini ub Ecclesi.i
Hcsideratur. A.B.

Iffi'

Digitized by

Google

DE EPISCOPIS

i3a4

Cuniberto praedecessore suo praeposilurae Vlciensi a pag. 53g-542), in cuius fine desiderantur episco-

porum subscriptiones, ex quibus dignoscere facili
negotio potuissemus an Wibertus, seu Guibertus
noster illi etiam interfuerit : ego vero nunquam
invenire potui illum Sormauni Hbram de- praemi-
nentia, quem Giulirius citat, ut dlploma illud vi-
derem ab Anselmo huius riominfc IV Mediolanensi
archiepiscopo , atque a ptttribus conciRi eiusdeni
coricessum Landulpho de Baggib praeposito dfvi
Ambrosii, suisque canonicis pro altaris oblationibuj,
cui episcopi illi, qui concilio mterfuerant, suh-
scripsere, itemque viderem an unacum ipsis nostcr
quoque Wibertus diproiria iltnd signaverit : elsi ex
illis, quae idem Giulini refert de hoc diplomate
( tom. eod. pag. 3^4 )j *P se inlerfuisse non vi-
b deatnr (cum inter cpiscopos, quos ipse ibi recenset;
non legatur), aliquo, ut ego arbitror, itnpedimento
detentus.'

Hunc episcopum Vghellus ( loc. cit. ) dich ' ex
Baldessano adpeliatum esse varhVin locis Vmber-
tuin, seu Witbertum secundum, vel Guibertum,
cui Baldessanus alium substituit Taiirinensem anti-

0

stitem, es monumento marmoreo ecelesiae beatae
Mariae virginis de consolatione, dictum Amizonera,
de quo nulla apud alids occurrit mentio, quique
fingi neqnit, cum Wiberto Mainardus , sive Magi-
nardus suffectus sit.

confirmavit, adiecitque pro anima nostra, succes-
sorumque nostr'orum mercede praesentialiter eidem
venerabili loco ecclesiam sanctae Mariae in castro
Revelli, et ecclesiam sancti Johannis: dutn vero de
Cuniberto Ioquitur, dicit eum fuisse praedecessorem
suum beatae memoriae, uti superius habetur : data
est charta illa in civitate Taurini, anno incarna-
tionis dominicae mxcviii, indictione vi, duodecimo
kalendas octobris , mediante Andrea suprascripto
canonico, in palatio episcopi feliciter. Verum charla
ista non esl anni mxcviii, sed anni mxcvii, idque
patet ex indictione vi, quae in illa notatur, prout
nos docent clarissimi chartarii Vlciensis editores
( pag. 3a), qui se eamdem bis in eodem char-
tario invcnisse monent, semper tamen datam in-
dictione vi, quae a septembri mense an. mxcvii
ducebalur.

Huius episcopi memoria exlal in archivio archie-
piscopali Taurinensi, in-qua Guibertus nuncupatur,
nempc in charta quadam anni 1099 xm kal. martii,
iudictione vn, qua Albericus quidam quondam Petri,
qui se profitelur lege vivere Romana, dedit eccle-
siae beati Johannis praecursoris Christi, capiii
totius Taurinensis episcopatus ea omnia , quae ha-
bebat ultra (luvium Sluriae in loco , et fundo de
Stephanico, qui dicitur Vicus de sancto Mauritio, et
in eins territorio, ea quoque, quae habebat infra
Taurinensera episcopaluni. Actum in civitate Tau-
rini ante iam scriptum dominum Guibertum Tau-
rinensem episcopum. Chartam hanc in huius tomi
appendice dabimus.

Wibertum, sivc Guibcrtuin cpiscopum, de quo
hactenus dicebam, fuissc catholicum antistitem, sive
non simoniacc ordinatum, pronl plures aetate illa
habebanlur, etiain inter suffraganeos ecclesiac Mc-
diolanensis, palet ex concilio illo, quod Mediolani
celebratum est anno 1098, die vero 5, 6, et 7 apri-
lis, in quo praeter alia acttim est de illis episcopis,
qui aut iam a pontifice diris devoti fuerant, prout
erant Obertus Brixiensis, Arnulphus Bergomensis,
alque Grcgorius Vercellensis, contra quos anathe-
matis sententiam confirmavit, non secus ac in An-
selmum Novariensem, quj. ncc per se, neque per
'nuncios concilio illi interfueral, atque Landulphum
Carcanensem, qui Cumanam ecclesiam invaseral : d conslitulum. En Landulphi ipsius verba : quidam

MAINARDVS, sive MAGINARDVS

Ad annum 1099.

Mainardum , sive Maginardum electum fuisse
Taurinensem episcopum anno 1099, non vero antea,
conslat ex illa charla, quam antea citabam anni
1099 diei decimaseptimae inensis februarii, ex qua
discimus decessorera eiusdem Wibertuui tunc tem-
poris fuisse adhuc Taurincnsem aiitislitetn : atque
ex hisce aperte uovimus erravisse Landulpbum iu-
niorem, qui scripsit in sua historia Mediolanensi
cap. III, ipsum Mainardum una cum Armano Bri-
xiensi, ct Arialdo Ianuensi Grossulanum in Savo-
nensem antistitem ordinavissc, alque ab ipsis, AiN
selmi Mediolanensis archiepiscopi vicarium esse

quonjam vero alii erant episcopi, quos Romana
erclesia nec nominatim , nec principaliter adhuc
condemnaverat, Peregrinus videlicet Albensis, Otto
Astensis, ^tque Tbeodatus Albinganensis, eos pariter
cxecrahat, ubi ab ea die ad usque festum aposto-
lorutn Petri, et Pauli occupatas sedes non dimisis-
sent, vel secundum canones, prout dignum erat,
satisfecissent : cumque inter illos Guibertus, sive
Wibertus Taurineusis cpiscopus non appareat, eum
catholicum fuisse episcopuin, credendum est, alio-
quin de ipso, non sccus uc de aliis, quos superius
cx eodein concilio notabam, aclum pariter esset.
Acta islius concilii recitat ex clarissinio Sormanno
eruditissiinus comes Giulini (flfrm. di Milatro tftm. IV

sagacissimi viri . . . Mediolanum peivenerunt, ibique
per iussionem archiepiscopi, qui iam erat in expc-
ditione posilus, Grossulanus ab Armano Brixiensi,
et Aruildo lanuensi, et Maiwtrdo Taurinensi or-
dinatus est episcopus , et archiepiscopi vicarius
(rer. Ital. Murat. tom. V pag. 4;4 )• Equidcm non
ignoro clarissimum Saxium in r.otis ad historiara
Mediolanensem Landulphi iunioris (cap. 3 not. 4 E C
pag. 474)> alque in scrie archtep. Mcdiolanen. (tom. 37
pag. 464) una euun Pagio in critica Baronii statuisse
Grossulanum fuisse inauguratum Savonensem anti-
stitetn, et Anselmi archiepiscopi Mediolanensis vica-
rium ante iulium mensem anni mc contra ac sen-
sei il Vghellus . qui ftaline sacrae tomo IV in epi-

Digitized by

Google

i3a5

TAVRINBN8IBVS.

i3s6

scopis Savonensibus (col. ^35) ipsum Savonensein a Grossulanum simoniacum esse per miaius a manu,

episcopum fuisse iam ab anno 1098 recte staluit.
Sed Saxii, atque Pagii momenla conveUit clarissi-
simus comes Giulini in sua Mediolanensi bistoria,
ostenditque evidenter Grossulanum illo anno, quo
eumdem Vghellius constituit, iam fuisse episcopum,
quinimo Anselmi Mediolanensis Archiepiscopi iam
ante citati chartam edidit, seu decretum delibatum
ex archivio plebaniae sancti Victoris de Varesio
(actum, ut iu fine eiusdem legitur apud cit. auctor.
Memorie storiche di Milano ec. tom. IV pag. 543
544 ) onno dominicae incarnatiqnis millesimo nona-
gesimo octavo, nono die mensis aprilis, indictione
sexta in . . . civitate Mediolani, in aula domus sancti
Ambrosii , cui Grossulanus sexlo loco hisce verbis

per munus atingua, per munus ab obsequio. Vi-
detur etiam una cum reliquis ecclesiac Mediolanensis
suffraganeis, clericisque eidem Grossulano adhae-
rentibus interfuisse anno 1 io5 concilio Lateranensi II
a Paschale II coacto, quo Mediolanensi sedi restitutus
est idem Grossulanus: atque forte etiam III Late-
ranensi concilio an. 1 1 16 sub eodem Pontifice, in
quo per quinque dies Grossuiani caussa agitata fuit,
isque ad suam sedem Savonensem redire iussus est.

Eleclo poslea, vivente adhuc Grossulano in ar-
chiep. Mediolanen. Iordano dc Ciivolo anno 1 1 1 3
kalendis ianuarii, convocatisque suffragapeis cpisco-
pis, ut eiusdem inaugurationi interessent, Mainardus
Romam contendit, ut pallium eidem impetraret ,

subscripsit + ego Grossolanus Sagonensis episcopus b quod quidem ea lege a pontifice obtinuit, ut nempe

laudando subscripsi. Vidc etiam pag. 377 et seq.
tomi eiusdem. Ergo si anno 1098 Grossulanus iam
erat episcopus, Mainardus noster, qui Taurinensem
cathedram eo tempore nondum conscenderat, eo
anno iUum inaugurare nequivit : adeoque hac in re
manifeste Landulphus erravit, necnon Augustinus
ab Ecclesia, qui id quoque asserit, eumdem anno

1098 cpiscopum statuit.

Iuxta eUmdem Salutiensem episcopum ( ibidem )
ad istius (Mainardi) episcopi petitionem Paschalis II
papa anno 1099 elargitiones abbatiae Fructiutriensi
factas confirmavit: in abbatibus autem Fructuarien-
sibus (chronol.etc.pag. 365) id a Paschali factum
fuisse dicit anno 1102. Hanc Paschalis papae con-
firmationem iegere est apud Gtiicheuonium in hi-
storia regiae Sabaudae domus ( tom. III, ' preuves
pag. 34 veter. edit. ), sed si indictio tertia in fine
illius chartae notata veva est, ea non ad annum

1099 referenda est, eo enim anno iudictio vu nu-
merabatur, neque ad annum 1102, quo decima,
sed ad annum 11 10, quo iudictio tertia decurrebat,
legendum ergo veniet anno 1 1 1 o. Si autem vera
ea sunt, quae auctor idem scribit, tum dicendum
illos, qui chartam ipsam descripseruut, in indictione
errasse. Neque in illa generatim omnes abbaliac
sancti fienigni factae donationes ab illo pontifice
confirmantur, sed illa dimidiae partis Villaeuovae,
iquam Agnes comitissa, Petri mnrchionis Jilia, quae
derelicto seculo monasterii quietem elegerat , illi

Iordanus antequam illo induerelur, sacramentum
pont. emitleret iuxta eam formulam, quae Mainardo
tum data fuit, fideiitatis sciiicet erga Romanam
ecclesiam, uti clarissimus Saxius coniectatnr in serie
historica chronologica archiepiscoporum Mediolanen-
sium ( tom. 3 pag. 47^), quod cum Iordanus facere
renuisset, binc per sex menses pallio caruit. Con-
ciliata postea inter Mainardum , atque Iordanum
controversia , propter sacramentutn illnd exorta ,
Mediolanum Mainardus rediit, depositoque ab eodem
super aftare sancti Ambrosii pallio, privatim illud,
atque ordinariis non assistenlibus archiepiscopv»
accepit, ipsumque religiose osculalus induit ( Lan-
dulphus iunior loc. cit. cap. s5), et forle iuramentum
emisit , uli clarissimus Giulini arbilratur ( Mem.
istoriche tom. V pag. 47 ), ex quo Romana curia
eitisdem partes exinde semper tutata (iterit. Anno
11 16, 12 cal. febr. M.iginardus universa ecclesiae
sancti Viti in montanis emolumenta Taurinensibus
canonicis asseruit, teste cb&rta, quam ecclcs. metrep.
tabularium asservat 0): pridie vcro non. novembris
Taurini in monasterio sancti Solutoris mai., corain
Bosonc tit. sanctae Anastasiae presb. card. id sua-
denle, Albertum Vlciensem praepositum de iure ,
quod Vlcicnsis ecclesia in Segusiensem obtinebat,
investivit, ut patet ex charta LXI chart. Vlcicn.
(pag.63).

Non autem a vcritate forte aberraverit qui illutn
item cum Ambrosianae ecclesiae comprovincialibus

coenobio fecerat cum omni integritate, et liberlate, d episcopis anno 11 17, Mediolani adfuisse asserat,

qua eam ipsa tenuerat, eamdemque lam ipsa Agnes,
quam Fructuarienses mouachi per Mainardum Tau-
rinensem episcopum confirmari postulaveranl, quod
ipse pontifex iis iiteris revera praestitit. Atque
eodem modo ipsi abbaliae in illis confirmavit villam
Fabularum, cuius medietaiem unam ex oblatione
Arditionis marchionis, qui per Dei gratiam in illo
monasterio conversus erat, aiiam vero cx venditione
Mainphredi marchtonis, ciusdem Arditionis fratris
obtinuerat.

Illum Mediolani fuisse ccnseo an. 1 102, vel 1 io3,
cum synodus coacta fuit, in qua Lipraudus eccle-
siae sancti Pauli rector et quondam sancti Herlem-

quum februario mense exeunte, aut ineunte martio,
quemadmodum a Landuipho iuniore Saxius colligit
(loc. cit. pag. 481 et 4^ 2 ) synodus coacta est, non
in hyemali iuxta morem ecclesia, sed in patenti
prato ob terraemolus raetum, quo Insubriam uni-
versam eo anno concussam quampiura documenta
nos docent : itemque aiteri provinciali concilio ad-
fuisse, ab eodem Iordano archipraesule anno 1 1 1 8
congregato, in quo singuli patres Geiasii huius no-
ininis II PP. de Henrico Caes. iudicium calculo suo

bald

i socins, ignis iudicio sc prob^luruin oblulit

(i) Vide hanc cbartam sub num. CCCCXLVII in I. Charl. Mon.
Iiiit. pat. Vidc cliam ibi sub >'. CCCCL Brcvc rcciirdacionis donationum
<]uas Gezo, Landulphus, Wiilo, Cunibertus, Wiberlus el Mainardn»
Lpiscopi Tacrinenscs raolkaslrrii S. Soluloris fcceiunl. A. U.

Digitized by

Google

DE EPISCOPIS

r3a8

probarunt, adversus Langobardiae proceres, primo- a mihi coramunicavit, istum episcopum dignoscimus,

rescjue, qui pro illius innocentia enixe stabant.
Mainardi mentio occurrit in quadam Caroli Tauri-
nensis etiam antistitis ad Eugenium papam III epi-
stola ab Vlciensi cbartario cxhibita ( pag. 109), in
qua Maginardus adpellitur particula adiecta cum
caiholice praefuit: quidem verba sapientissimi eius-
dem chartarii editores usurpata interpretantur, vel
eo quod Grossulano Mediolanensi archiepiscopo ad
illam ecclesiain indignis artibus assumpto, vel Hen-
rico iinperatori adhaeserit. Illiim Grossulano adhae-
sisse certuin est, cuius partes tutatus quoque fuit
Paschalis H papa, sed Maynardum a Grossulano
iam re^cessisse constat a tempore, quo Romam con-
teudit, ut antca diclum est, anno 11 12 ad pallium

iinpetrandum Iordano dc Clivolo, quem ipse una b appendice dabimus huiusce tomi.

quem Vghellius ( loc. cit. ) minus recte Vberium,
et quidem huius*nominis tertium appellat; Fingo-
nius vero, atque Salutiensis episcppus plane igno-
rarunt. Continet Ula charta concessionem quamdara
in emphiteusim ab ipso Wiberto ( ut illa habet )
electo Taurinensi episcopo, atque praeposito cano-
nicorum sancti Salvatoris Laurencio quoodam Gi-
selfredi, et Amalricho quondam Chuniberti factara
peciae unius de buscho cum area sua , et peciae
alterius de gerbo simul tenente , iuris canonicae
domini Salvatoris, positae ultra Jluvium Padi, in
monte sancti Viti, loco, ubi dicitur vallis Paisina,
sub"annuo canone septem denariorum bonorum ar-
genti etc., prout in charta illa lcgitur, quam in

cum Arialdo Ianuensi episcopo, februario meose
illius anni inaugui'averat , aut forte iam ab anno
1010, quo a Paschale eodem superius indicatam
pro Fructuariense coenobio confirmationem retulit.
Vtrum vero Henrici imperatoris partes tutatus sit,
ipse non comperi : adeoque verba illa cum catho-
lice praefuit ad id temporis referenda videntur, quo
ipse anle annum 11 10 Grossulano adhaerebat. Is
idem quoque, acTorte post annum 11 16, Vlcien-
sibus canonicis ecclesiam Ripaealtae confirmavit,
uti habelur in chartario Vlciensi ( pag. 64) charta
I.XII, quae nullain chronologicam notam exhibet :
huiusmodi autem Ripealtensis ecclesiae subiectionis
nullibi memiuerunt nec Augustinus ab Ecclesia, nec

Ex hac igitur charta, quae scripta fuil anno 1 1 18,
duodecima die mensis decembris, indictione unde-
cima, constat Wibertum, qui prius erat Taurinensis
ecclesiae sancti Salvatoris praepositus, electum fuis.se
Taurinensem episcopum, ct quidem illo anno, quo
mense tamen ignoro, atque cum Tanrinensi episco-
patn sacerdotium illud adhuc oblinuisse saltem illo
lempore, quo charta illa data fuit. Cum vero in illa
semper nominetur tantum electus, iam constat eo
tempore nondum fuisse inauguratum. Paruin tamen
episcopalem hanc cathedram ipse tenuit, si ea vera
sunt, quae de Bosone eiusdem successore infra di-
centur, fuisse nempe hunc poslremum iam antistitem
sub anno 11 20 : etsi forte erunt qui dubitent utrum

Pennotus iu sua canonicorum regularium historia. c Wiberlus ipse vere consecratus fuerit, cum in eodcm

Vitae cessit Maginardus, seu Mainardus iuxta ne-
crologium Taurinensis ecclesiac sancti Salvatofis
iam saepe laudafum die 10 decembris, eiusdemque
depositio in eo ila nolalur 1111 idus dec. depositio
domini Maginardi episcopi nostri.

Praesulem hunc anno 1 1 09 fuisse delectum Vghel-
lus minus recle tradit, atque anno 1 1 1 6 instituisse
Alberlum praepositum in ecclesia Niciensi, sed le-
gendum iu ecclesia Vlciensi, idque typographi osci-
tantiae donaudum videtur. Ipsum autein Pingonius
in sua Angusta ignoravit, laudatus vero ab Ecclesia
appellat Mainardum secundum, co quod ipse cum
Pingonio Mainardum primum sedisse credat anno
10 16, quo certissime praeerat Landulphus, additque
eidem fuisse anno 1112 a Romano pontifice, ad
queni contenderat, ut antea, potestatem factam
Iordanum Clivolum Mediolancnsem archiepiscopum
consecrandi, quod tamen de solo pallio iropetrando
concipiendum est, ut supra notabam. Mainardi etiam
raeminit codex Vdelrici Bambergensis apud Eccardum
( tom. I script. medii aevi pag. 267 ).

WIBERTVS

huius nominis If.

Ad annum 1 n8.

Ex chai ta labularii canonicorura eeclcsiae metro-
polilanae Taurinensis, quain erftditissiinus Nnsins

instgni capilulari tabulario alia reperiatur charta
anni 11 24, diei 23 mensis maii, in qua Iegimus
Wibertum custodem, atque praepositum canonicae
domini Salvatoris quaedam concessisse Taurino filio
Martini, prout videbitur iu charta in appendice
huius tomi legenda. Quare aut alius erat canonicus
sancti Salvaloris Wibertus nomine, qui post Wi-
bertutn nostrum in Taurinensem episcopum electum
faclus est praeposilus, alque custos illius canonicae,
aut WiberJus ipse episcopatu diinisso suum illius
ecclcsiae praepositatnm retinuit.

BOSO

Ad annum 1 1 20.

Si ea vera sunt, quae de Bosone scribit Pingo-
nius ( a quo id Vghellius etiani desumsit ) atque
Franciscus Auguslinus ab Ecclesia, ipse Tauriuensi
ecclesiac anno 1120 iam praeerat. Anno Christi
iiao, cpiscopo Bosone Taurinensi, CaWxtus II
pontifex ipsi Taiwinensi ecclesiae, per eam Ada-
lasiam olim donata conjirmat. Ex diplomate ( ita
Pingonius in Augusta pag. 29). Etsi tamen Pingo-
nius Calixlum pontificem asseral Taurinensi ecclesiae
illa tautum, quae ipsi Adelaida comitissa dederat,
confirmavisse anno 11 20, Bosone episcopo poslu-
lanto, Sajticiensis episcopus, qui forlc documentum

Digitized by

Google

i3ag

TAVKIflENSIBVS.

i33o

illud vidit, nos monet eumdem pont. anno 1120 a 285), qua clero, atquc populo sub Treuvam Dei

Bosone posfulante Taurinensem ecclesiam privilegiis
auxisse. Cum ea ego non viderim, quid ponam hac
super re non habeo, nisi iam ab anno i 1 20 Bo-
sonem fnisse episcopum ex illis auctoribus. £x charta
Vlciensi XXXII , quae tamen nnllum annum prae-
fert, intelligimus confirmavisse ipsum Arberto Vl r
ciensis ecclesiae praeposito, atque eiusdem sUcces-
soribus , iuste , et canonice Taurinensi ecclesiae

indicit. In ea paullo post initium haee habentur.
Ego Boso peccator, sanctae Taurinerisis ecclesiae
episcopus, considerans pacem vobis esse necessa-
riam, mandamus per obedientiam, et in remissionem
peccatorum vestrorum praecipimus, videlicet abba-
tibus, praepositis, plebanis, sacerdotibus, clericis, et
omnibus laicis, ut pacem, quae treuva Dei dicitur,
secundum nostrae syuodi constitutiohem , fideliter ,

obedienlibus quidquid i» episcopatu Taurinensi pds- firmiterque custodiatis etc., idque etiam deducitur

sidebant, omni (ut in illa charta legitur) nostrae
eccleside salva dignitate, quae quidem charta scripta
fuit Taurini in palalio episcopali ( chart. Vlcien.
pag-39>4c->

Anno 1 122 idibus decembris subscripsit una cum

ex illis, qnae-prope eiusdem epistolae finem Jegun-
tur, quibus, violantibus treuvam Dei poena iniligitur
verbis sequentibus : qui autem suprascriptam treu-
vam Dei fregerit, et infra proximos xxx dies non
emendaverit, nos, omnesque sacerdotes, qui ad sy-

Taurinensibus canonicis sancti Salvatoris chartae b nodum venerunt, illum auctoritate Dei patris omni-

attributionis quorumdam praediorum iam supra
memoratae ecclesiae sanctt Viti ad exornandum,
et restaurandum eam , et ad substentandum mini-
stros, qui in ea serviunt (uti in illa legitur), idque
exorante , et rogante presbjrtero, qui Carus homo
dicitur. Ea autem omnia, quae illi ecclesiae lunc
dederunt, in illa charta dicunt se eo ordine con-
tulisse, ut iam dictus prqjkjter Carus homo possi-
deat, et fruatur ad serviendum domino in eadem
ecclesia omni tempore vitae suae, et post eum omnes
presbjteri, qui legitime servituri sunt in ea, sine
omni nostra, nostrorumque successorum contradi-
ctione. Actum est autem hoc Taurino, anno domi-
nicae incarnationis mcxxii idib. decembris. Ego Boso,

potentis . . . maledicimus, et excommunicamus.

Quid autem esset treuva Dei , quando, quave ex
caussa inducta fuerit, jam alii dixere. Iuxta hanc
Bosonis epistolam, ex Taui-inensis illius synodi sla-
tuto decretum fuerat, quod ecclesiae, et cjminteria,
et proprie res eorum, sacerdotes quoque, et mona-
chi, et sanctimoniales, omnisque ecclesiastici chori
omni die treuvam Dei habeant. Seculares vero, pe-
regrini, et ad sanctorum limina pergentes, vel re-
deuntes, mulieres quoque, et parvuli, et viatores,
qui sine recta vindicta sunt, similiter omni die
treuvam Dei habeant. Qiuztuor vero diebus, videlicet
a die mercurii post occasum solis, usque ad diem
lunae sole oriente, omnes tam amici, quam inimici

Dei gratia Taurinensis episcopus subscripsi. Extat c treuvam Dei habeant ipsi, et res eorum. Excipiebat

haec charta in tabulario ecctesiae metropolitanae (0.
Anno 1 1 23, capitulo consentiente, plura dedit ab-
batiac sancti Solutoris : Dalmatio etiam abbati Pi-
naroliensi quasdam concessit ecclesias, dum ipse
Testonae esset (non vero Terdonae, uti apud Vghel-
lium legitur, certe cx typographi oscitantia) syno-
dalibus tamen iuribns semper reservatis. Ex codice
MS. privileg. abbat. Pinarol.

Anno 11 25, cum Olricus Mediolanensis archie-
piscopus provinciale suorum suffraganeorum conci-
lium coegissct pro lite acerrima dirimenda inler
Ardericum Laudensem, atque Petrum Dei tonensem
episcopos causa iuris, quod uterqtte in coenobia
Percipiani, et Lavanionis sibi vindicabat, scntentiac,
quam pro Laudcnsi ecclesia Olricus tulil, Boso etiam d
-subscripsit. Eamdem Vghellus in Laudensibus epi-
scopis (tom. IV Ital. sac. col. 663, 664) edidit,
estque anni, non ut ibidem male notatum legitur
mcccxxv, sed mcxxv, mense decembri , indictione iv :
deinde clarissimus Muratorius rccudendam curavit
(tom.V antiq. medii aevi col. 1037, 1028): illi
novem subscpipserunt episcopi una cum Ottone A!-
bingaunensi, Bosone Tanrinensi etc.

Bosonem synodum etiam coegisse, quo tamen
praecise anno ego ignoro ( etsi credam aut anno
1 124, vel 1 125) constat ex epislola, quam in codd.
MSS. regii Taurini Atlienaei legimus (tom. 2 pag.

(1) Num.CCT.CUV t. CWt.

tamen publicos latrones, scarampos (sive usurarios
publicos, uti ex Ducangio notant clarissimi epistolae
illius editores ) certumque fiszorem (seu, ut iidem
ex eodem Ducangio monent, confessum debitorem)
atque illos , qui scienter res furatas emerent. Ad
annum usque 11 28 mihi pervenisse videtur : atquc
ex necrologio abbatiae sancti Solutoris obiit 11 kal.
maii, in illo vero sanctt Salvatoris nomen Bosonis
ipsius desideratur.

ARBERTVS

Ad annum 1 1 28.

Arbertum episcopum anno 1 1 28 memorat Pm-
gonius ( in Augusta pag. 29 ) his verbis. SepuUo
Bosone episcopo Taurinensi Arberlus ad eam di-
gnitatem erigitur ex actis ecclesiae Taurinensis :
deinde subdit : Amedeus secundus Sabaudiae , Pe-
demontiumque princeps, ab Arberto -episcopo in
civitatis iuribus avitis turbatur. Arbiter Petrus ar-
chiepiscopus Lugdunensis eligitur, qui eas contro-
versias plane sedare non potuit. Possesshni tamen
Sabaudus semper innititur , Arbertus Testonam se
recepit, citatis in margine archiviis abbatiae sancti
Sulpitii Beugesiani, et tabulario ecclesiae Taurinensis.
Eadem Vghellus repetit loco ante citato in lioc epi-
scopo, Terdonam tamen mendose pro Testona, ni

Digitized by

Google

i33i

DE EPISCOPIS

i33i

ex typographi incuria, Arbcrtura secessisse scribit. a
Franciscus Augustinus ab Ecclesia tantum dicit
( loc cit) 1 128 Arbertus, qui a cwitale Taurinensi
expulsus Testonam se recepii.

Ex charta Vlciensi XXXI ( pag. 3g chart. Vlc. )
(quae nullam mensis, neque anni notam praefert,
quibus data fuit) etsi mea sententia post annum
ii 3a, quo Arbertus II Vlciensis praepositus, prae-
decessor Petri II, cui haec charta concessa fuit,
adhuc vitam degebat, scripta fuisse videatur), ha-
bemus hunc eptscopum Petro huius norainis II con-
cessisse ecclesias de VUlari, in honore beatorum
martyrum Cosmae, et Damiani aedificatas . . . saha
in omnibus iustitia, et reverentia Secusiensis eccle-
siae, cum qua venire debeat ad sjrnodum, ad capi-
tulum cum debita reverentia, et in sabbato sancto: b
ea tamen ratione quatenus clerici, qui in iam dictis
ecclesiis per Vlciensem praepositum , ibi Deo auxi-
liante servierint, nobis, ac successoribus nostris de-
bitam obedientiam > et reverentiam exhibeant, et in
festivitate sancti lohannis Baptistae duodecim dena-
rios ad mensam domini episcopi annuatim reddant.

Anno n4o, abbati Pinaroliensi , Innocentio II
pont. hortante, nonnullas suae dioecesis ecclesias
concessit, iuribus lamen episcopalibus reservatis.
Donatio haec a Francisco Augustino ab Ecclesia
( loc. cit) cuidam Taurinensi episcopo tribuitur,
quem sola litera initiali R. . . . ipse designavit, ilium
ab Arberto distinguens, ad annum etiam n4o, ast
hunc alium non esse, quam Arbertum censeo ex eo,
quod maior litera A. (initialis nominis Arberti) plu- c
ries in antiquis monumentis literae R. speciem prae-
seferre videatur. Porro in antea citato libro privi-
legiorum abbatiae PjnaroKensis (pag. 36) alia charta
legitur cuiusdam donationis de quibusdam ecclesiis
eidem coenobio ab eodem Arberto episcopo factae
anno mkxlh (seu potius n43) m kal. decembris ;
verum hanc chartam inferius in Oberto episcopo
ostendam huic, non autem Arberto esse tribuendam.
Demum ipsum Arbertum Guidoni praeposito Vezo-
lani concessisse ecclesiam sancli Laurentit de Rivo
Martino apud Septimum, docet nos charta archivii
archiepiscopalis , sive nota anni, vel mensis, alibi
referenda, quam clarissimus Nasius ex eodem tabu-
lario exscripsit, atque mihi communicavit (0. Demum
iuxta Vghellum in hoc episcopo Arberlus ecclesiae d
sancti Solutoris aliam eiusdem nominis ecclesiam
donavit. Ast quaenam fuerit ista sancti Solutoris
ecclesia (ni forte ea sanctt Solutoris minoris) secus
ao_ alia eiusdem nominis, quae illi data fuit ab Ar-
berto , ego ignoro. Iuxta necrologium sancti Salva-
toris obiit Arbertus die nona septembris : nam in
illo ita legitur v idus (sept.) depositio domini Al-
berti (1. Arberti) episcopi nostri. Eadem die notatur
etiam in illo abbatiae sancti Solutoris.

Arberto, quem ad annum usque t i4a pervenisse
arbttror, Franciscus Augustinus ab Ecclesia (loc. cit.)
praeter antistitem .iUum initiali tantum norninis lilera

(l)Vol. I Ch«rl. iuW nom. CCCCLXXXII.

R. designatum, sed unum, eumdemque cum Arberto
cx antea dictis censendnm , alium substituit ad an-
num 1 142 nomine Vmbertum, qui ecclesias sanctae
Mariae, et sancti Remigii de Cariniano, sub annuo
canone decem solidorum abbati sancti Michaelis de
Clusa submisit, et ecclesidm sanctorum Ioannis,et
lacobi de Lucerna praeposUo Vesulano, et ecclesiam
sancti Vrsi de Alpiasco, quae modo diruta est,
abbati Caburrensi concessit. Ita Franciscus Augu-
stinus ab Ecclesia. Ast ego credo Vmbertum ept-
scopum nunquam exlitisse : nam illa, qnae de ipso
Saluciensis episcopus scripsit, st non omnia, saltem
pleraque aliis Tanrinensibus episcopis sunt tribuenda.
Et revera sanctorum Iacobi , atque Ioannis ecclesias
praeposito Vezolani nullus Vmbertus episcopus con-
cessit, sed Carolus huius nominis I, de quo postea
dicetur, anno n53, tertio nonas martiij ecclestam
autem sancti Vrsi de Alpeasco Cunibertus Tauri-
nensts episcopus, uti iam antea dtctum est, abbattae
Caburrensi dedit eo tempore, quo ipse Marino illius
monasterii abbajti chartam fundationis ciusdem coe-
nobii confirmayit : in tlla enim conGnnatione ita
loquitur ipse Cunibertus petitioni Marini abbatis
nostri acquiescens doncgf^ ecclesiam sahcti Vrsi,
quae est sita in Erpiascha etc. : idque confirmavit
in alta chavla anni 1075, quam superius citabam,
in Cuniberlo. Quoad donationem autem abbati Clu-
&ino fectam, etiam si ipse eamdem in Bonifacio ex
Clusinis abbatibus repetat ( pag. 209 ), ipsa item
alteri Taurinenst episcopo tribuenda videtur, et forte
Oberto.

Vghellus insuper (col. 1048 loc. cit.) ex tabulis
Taurinensis ecclesiae scribit sedisse anno 11 5i Rai-
naldum Taurinensem episcopum, de quo nihil aliud
nist nomen refert. Quae sinl illae Taurincnsis ec-
clesiae tabulae, eg6 ignoro. Novi tantum anno 1148
iam sedisse Carolum T.

OBERTVS

Ad annum 1 i^a.

Obertum Taurinensem episcopum Franciscus Au-
guslinus ab Ecclesia ignoravit, nisi forte pro Oberlo
adpellarit Vmbertum, cui quidem (loc. cit. pag. 64)
Carolum huiusce nominis I substituit, uon secus ac
Pingouius. Obertum primus Baldcssanus invexit, a
quo eumdem desumsit Vghellus, qui ex monumentis
a Baldessano citatis,. quae lamei) ipse non designat,
illn m vixisse scribit anno 1 165. Ast Obertum iam
fuisse Taurinensem episcopurn iinno 1 1^1, non autcm
1 165 patet tum eo, quod Carolus huiusce nominis I,
qui eidem successit, anno 1148, nt infra dcmou-
strabitur, certe iam Taurinensi ecclesiae praeeral,
obiitque anno 1160 post diem 28 martii. Gullielmus
autem Carolj immediatus successor certe iam eam-
dem ecclesiaui moHerabatur anno 1160 dic 9 se-
ptembris, ut infra quoquc patcbit, obiitque ineunte,
vcl mcdio anna 1 164, sub cuius exituin, aut sequentis

Digitized by

GooQle . J

i333

TAVRINJENSIBVS.

i334

inittum iam Taurinensem cathedraui couscenderat -a sancti Solutoris), de iure nostri episcopatus ecclesias

Carolus huius nominis II. Constituendus igitur erit
Obertus anno n/ja, atque immediatus Arberti suc-
cessor dicendus, cum ipse in charta', quam dedit
pro abbatia sancti Solutoris, de qua infra dicam,.
Arbertum nominet praedecessorem suum. A

Ego Obertum hunc ex Taurinensi canonicorum
sancti Salvatoris collegio assumtum fuisse ( prout-
alii ex eodem ut plurimum deligebantur ) censeo,
atque unum esse ex duobus illis Obertis, qui in
antea citata charta concessionis a Taurinensi capi-
tulo factae una cum Bosone episcopo, ecclesiae, ac
rectori sancti Viti anno naa idibus decembris
leguntur, quaeque extat in instructissimo Taurinen*
sium canonicorum tabulario, atque secundum, non

tres, , unam in Stoegarda in honore sanctae Mariae
Constructam: in Tegerone duas, unam sanctilohtan-
nis, alteram beatae Mariae, cum omnibus, quae ha-
bere nqscuntur .... Ita tamen , quod ecclesiam
sancti Salvdtoris de Stoegarda, quam praedecessor
noster Arbertus episcopus bonae memoriae, prae-
dioto monasterio nostro, pro adminiculo douavit ,
plebem ipsarum trium ecclesiarum constituinuis etc.
es quibus praeter alia constat, Arbertum episcopuut
Oberti praedecessorem , abbatiae sancti Solutoris '
dedisse ecclesiam sancti Salvatoris de Stoegarda.
Porro eccelsiam istam sancti Salvatoris de Stoegarda,
uti cum aliis antea relatis memoratam legimus in
literis, quas Eugenius papa III pro hac saucti So-

autem primum, in illa charta diaconum nuncupatum; b lutoris abbatia dedit,dum esset Secusiae anno mcxlvii,

primum eriim arbitror fuisse illum Obertum, postea
archidiaconum , quem in quibusdam chartis tum
Caroli I, tum Oberti etiam subscriptum legimus.
Clarissimus Nasius, qui me monuit Oberti aetatem
ad annum n^a esse referendam, putat quoquc
Obertum hunc illum esse, quem Franciscus Augu-
stinus ab Ecclesia Vmbertum norainat, statuitque,
ut antea dicebam, anno 114^, quique forte cum
in aliquibus chartis scriptum legeretur Vberlus,
postmodum amanuensium imperitia in Vmbertum
abierit, quarum quidem mutationuin plura occur-
runt exempla : atque adeo tribuenda esse, quae de
suo Vmberto scripsit idem Saluciensis episcopus,
nempe quod ecclesias sanctae Mariae , et saucti

sexto noTias martii, indict. x, pontificatus sui anno m
hisce verbis : in Stodecarda ecclesia sancti Salva-
toris, et beatae Mariae, et decimam ipsius villae.
In Tegerone ecclesias sancti Petri, et sancti lohun-
nis, et beatac Mariae, cum terris, et decimis, et
appendiciis suis. Atqui ex verbis, quae antea ex do-
nalione Oberti referebam , ccclesiam sanctae Mariao
de Stoegarda, atque illas sancti Iohannis, et beatae
Mariae, quae erant in Tegerone, ab Oberto eodem
datas fuisse huic abbatiae sancti Solutoris aperte
constat: illud autem Eugenii PP. III diploma, cuius
quaedam supra retuli, iu qua ecclesiae illae supe-
rins designatae una cum aliis recensentur, quae
sancti Solutoris abbatiae iuris erant, cum plane sit

Remigii de Cariniano sub annuo canone decem so- c anni 1147, iam patet easdem ecclesias fuisse anle

lidorum abbati sancti Michaelis de Clusa submiserit
aut exeunte anno n4 3 - aut sequentis initio: ipse
quoque eruditissimus Nasius Oberto huic, non autem
Arberto tribuendam esse illam donalionem abbatiae
Pinaroliensi factam credit anno (prout-in illa le-
gitur ) n4 2 - seu verius tertio calendas de-

cembris, atque praeposito Vesulani ecclesiam san-
ctorum Ioannis, atque Iacobi de Lucerna ab eodem

annum illum concessas, quo diploma ipsum ab eodem
pontifice Segusii datum est, adeoque Oberti episcopi
aetatem anno 1 i4a recte constitui (').

Atque id etiam clarius patebit, ubi animadver-
tatur donationeip illam ab Obei'to episcopo factani
esse, ut in illa Iegitur: precibus ipsius monasterii
abbatis WUlielmi , et Oberti archidiaconi nostri ,
necnon Stephani monachi, consensu, et voluntate

primo concessam arbitratur, a Carolo postea epi- ^clericorum nostrorum, Oberti videlicet iam dicti

scopo eidem confirmatam. archidiaconi nostri maioris Taurinensis ecclesiae ,

Huius episcopi chartam legimus in chartario VI- Benedicti presbiteri, Petri presbiteri, Bonioannis

ciensis ecclesiae (charta 28, pag. 33), in qua Petro presbiteri, Petri presbiteri , Stephani presbiteri ,

ecclesiae Vlciensis praeposito huius noininis II, fVillelmi presbiteri , Fulconis cantoris , Amedei de

eiusdemque canonicis, ecclesiae Taurinensis patro- Caburreto, Durandi de CoUegio, Peiri de Septimo,

cinium impertitur, iisdemque confirmat quaecumque d FVidonis Candiae , Oberti etc. Porro Willielmus

in Taurinensi dioecesi iuste , et canonice obtinet sancti Solutoris abbas in hae charta nominatus ,

ecclesia Vlciensis,' quae in iila charta ennmerantur :
ipsa tamen nullam anni, mensis, sive diei, quibus
exarata est, notam exhibet, etsi forte anno 11 43
consignanda sit. Abbatiae quoque sanctorum Solu-
toris, Adventoris, atque Octavii non solum illa, quae
a suis praedecessoribus concessa fuerant , confirma-
vit, verum etiam addidit ecclesias sahctae Mariae
de Stoegarda, et sancti Ioannis, atque sanctae Ma-
riae de Tegerone, cum singulis rebus, atque emo-
lumentis eisdem adnexis.

Placet hic ex eadem charta referre quacdam, quac
ita se habent : igitur et nos exemplo pvaedecesso-
rum prwocali uddimus pi aeterea {eidem monasferh

cuiusque precibus Obertus episcppus ea dono dedil,
ille idem est, quem memorat Franciscus Augustinus
ab Ecclesia in sua chronologia, ubi de abbatia sanPli
Solutoris agit (cap. a3 pag. 247), ibidemque statuit
anno ii3i, asserens Eugenium papam III, dum
Secusiae esset, eidem privilegia permulta indulsisse,
atque Amedeum Sabaudiae comitem donationes a
suis decessoribus eidem abbatiae factas confirmasse.
Ceterum Eugenius PP. non multa quidem privilegia
praefato monasterio largitus est, sed ipsum sub suo,
et sancti Pelri palrocinio suscepit, eidemque omni;i

Io vol. I Charl. N. CUXXXXXIX.

Digitized by

Google

I

i335

DE EPISCOPIS

t336

nsque tnm concessa firmavit diplomate illo antea a
eitato, quod praemisso WiHielmo abbate iniJftairt^V-
nti eiusdem' initium praefert, datum e^t , " m tottti-
buius appendice legendum : Amedeus autero oontes
Tauririensis , filius condam Vmberti it'em'COmitis,
ut charta iHa ab eodem authore eitata habet,quae
anno ii3i x cal. septerobris data est, praebmdato
Willielmo abbate item expetente, fata habui* quae
a praedecessoribus suis monasterio iHi^dono data,
fuerant in loco, qui dicitur Covace (Coazze) , et in-
Iavenno, et in loco Culzano, et in montanis , uoi
dicitur ad collum sancti Iohannis, in quibus locis
ipse abbas aliquid acquisitum fecit etc, eademque
ab omni homine se sarta tecta servatnrum polli-
citus • est.

Is autem Willielmus abbas ille est, qui pridem b
sancti Ambrosii Mediolanensis monasterio prafefhe-
rat; cum vero eam urbem in duas discessisse fa-
ctiones animadvertisset , aliis nempe Grbssuland
archiepiscopo , aliis Iordano itidera archiepiseopo
adhaerentibus, monaslerii illius pedo dimisso Tau-
rinum concessit, sic enim Landulphus iunior in sua
Mediolanensi hisloria habet cap. a5 ( apud Mural.
rer. Ital. script. tom. Vpag. 4g5 col. I. B.) GuUielmus
venerabilis abbas ( sancti Ambrosii ) hoc in tempore
subridens, et condolens de his casibus clericorum,
pontificum, militum, et civium , deseruit sancti Am^
brosii monasterium, et rexit, et regit abbatiant
monasterii sancti Solutoris, constructam in episco 1
patu Taurinensium etc. Eiusdem ab urbe Mediola-
nensi decessum Mabillonius in annalibus Benedi- o
ctinis an. m3 statuit, ipsumquc ab anno conse-
quenti huic sancti Solutoris abbatiae praefuisse mihi
alibi demonstrandum erit : ipse etiam Fridericum
huius nominis I Augustum in sancti Solutoris huius-
modi aedem , atque in hymnis, et \canticis spiritua-
libus excepit, et de reliquiis sanctorum martyrum
Solutoris, Adventoris ,i et Octavii partiius est, nec
non de illis sancti Benedicti anno i i5g, prout habet
Caesaris eiusdem diploma eo anno pro monasterio,
praefato datum apud castrum Eivolum, quindecimo
calendas februarii , quod in hoc opere una cum aliis
publici iuris faciam.

Ex hactenus dictis itaque consequitur. Obertum
Taurinensem episcopum non modo ab anno 1142
consedisse, prout clarissimus Nasius sentit, sed et d
illum, eumdemque concipi possc, cui donattones
pro Glusino, ac Pinaroliensi monasleriis superius
laudatae asscrendae sunt ; ipsum autem ad annum
usque 1 1 47 praefuisse mea sententia est, eodemque
anno nonis iunii iuxta sancti Salvatoris , necnon
sancti Solutoris necrologia diem suum obiisse.

CAROLVS
huius nominis primus

Ad annum 1 1 48.

Carolus huiuscc nominis I ( quem forle omnium
primum Romanus pontifex reservationis, ut vocant,

lege, nuUisqne capituli suffragiis, Tuurinensi prae-
fecit ecciesiae), iuxta Franciscum Augustinjum ab
Ecdesia (k)c. cit. pag. 63 ) aono i-i5o praesul re-
nuntiatus est : Vghellii ■ autem senteotia ( tora. IV
col. 1048) RainaMo suffectus aoho n53rVerVmsi
anno 1 1 4-7 ' exeunte Taurinensis; . ecclesia* sedera
nondum oonscenderat, quod mihi. potiu^s probatur,
anno 1 1 48 consequenti .. plane praeerat ; id enim
perspicue induci posse videtur ex eiusdem ad Eu-
genram PP. III epislola, uti inferius, data pb con-
troversiam, quae ecclesiatn Vlcienseih inter, atque
sancti Iiisti Secusiense mondsterium effervescebat ;
quae quidera cpistola in VJcien.. cliart. relata (pag,
109), etsi nullam anni, quo dala est, notam prae-
ferat, ipsa tamen anno ii^S eaarala dicenda vcnit,
eo quod caussa concordiae; fnerit, quae Ettgenii III,
P. M. auctoritate inter ecelesiam, atque raonaste-
rium eiusmodi. sanaitii. est anno 1 148, ut ex eodem
chartarib (pag. 72 ) liquet, vel aequenli, quemad-
modum. in cbritrJacta eiusdem controversiae charla
(pag. 172) legere esfc... . • ' ,

Ea porro Garoli, epistola ad Etjgeniuin inquatp
huius notoiois III data est,' ininirae vero ad Ale->
xandram item III, iuxto notara 1 ad eamdem epv
Stolam (cit. cbartarii pag "109); pritno enitti literae
illae He, quae initiales sunt noroinis eius P. M.,
ad quem Carolus praemissam dedit epistolam, Heu-
genio, sire Eugenio,' non auiera Alexandro accom-
modari valent: secundo ex chartis 8, 9, et 10 char-
tarii eiusdem, quae omoes Eugeriii sun\, omnesque
ad controversiam illam luhc Vlciensi ccclesiae cum
sancti Iusli monasterio. ihtercedentem speclant, id
etiara manifeste cpUigitur : quinimo in earumdem
ahera, nempe nona, una cum Brunone sanctae.
Mariae Secusiensis canonico idem inemo^atur Aroar-
dus, sive Ainardus eiusdera ecclesiae item canonicus,
ac initiali tantura nominis litera designatur, quetn
Carolus episcopus iin sua ad Eugenium epistola prae-
citata integro nomine hotat, ipsum aeque 'ac Bru-
nbnem praefatum veluti suspcctae fidei pio Beruardo
praeposito testem traducens. Praenotaturo vero men-
dum typorum vitio, neutiquara vero clariss. charlarii
editoribus donandura venit, quuui notissiraa corum-
dem perities , atque diligentia secus opinari n«n
patiantur, quibus potius literatorum respublica haud
parura debere diccnda esl, quod Vlciens» monu-
menta publici iuris fecerint non modo, scd ct le-
ctissimis illustratiohibus auxerint , uude subalpinae
patriae huius nostrae, atque finilimarura gentiuiu
kistoriae tantum luminis accessit.

Ex quibus omnibus patet mox laudalas Caroli.
literas ad Eugenium III datas fuisse anno 11 48,
adeoque ipsum eo saltem anno iam praefuissc, eas-
demqnc ad Carolum primura spectare, non autem
ad alterum, qui annis nonnullis ab Eugenii III
obitu, ad annum n53 consignando, deleclus est
Taurinensis antistes, uti inferius ostendum. In eadera
ad Eugenium papam episiola conquercbalur Carolus
a Secusino abbate inlerdicta, quae pont. custodiri
firmiter constituerat , inlirmiter observari. Anno

Digitized by

Google

i33 7

TAVRINKNSIRVS.

i338

11 53, tertio nonas martii praeposito Veeeiani asse- a cum archetypo, quod in archiepiscopali Taurinensi

ruit eeclesittm constcratam in honore sancli loannis,
aUerain item in hoaore sancti lacobi in Lucernae
pago posilas, sibi spirituali iurisdictiooe, atque annua
Qdminoram sex pensitatione reservata ('): anno eodem,
die vigesima aprilis Hdratius quoodam. Petri vine-
tum quoddam, suaque omnia in vinelum alterum
in ora Malariasii iulra Carolo eidem diraisit. Aaoo
i i55; Guilielmum marchionem quondara Bonifacii
(ex Buschae march. ) de castro Roxanae, albergaria
tamen, regaU fodro, et fidelUatibus exceptis, ravestivit.

Anno autem il56, die vero maii a5 Albertus
quondam Aimerici a Venascha Carolo episcopo sancti
Iohannis Baptistae , quemadmodum charla habet ,
terliain Venaschae partem dimisit, quam idein Ga-

labulario adbuc extat, coUatum, in appendice huius
toini recudendum curabo W. Caro|i Taurinensi» epi-
scopi huius nom\nis primi meminit charla Vlciertsis
praecitala.

Ipsuua autem ad annum usque 1 160 pervenisse
nos dpeet charta queedam iam toties laudati archie-
piscopalis tabularii dala anno praefato, quinto pa-
lendas aprilis in civilate Taurini, atque in aedibus
cpramemorali ( CaroK ) episcopi , qua is Wilielmo,
atque Iohanni quondam lldeprandi Ircensi, eorum-
demque fihis, filiabus, nepolibus, et neptibus etc.
ad tertium usque geniculum concessit praedium
quoddam iurrs ecclesiae sancti Iohannis Baptistae
in ea Teuriuensis agri ora, quae vadum sancti ViU

rolus Alberto praemisso ex tempore in feudum oon- b dicitur situm, prq Secusinis denariis duobus Girardo

tidit. Itidem anno eodem, quo tamen mense, vel dio
*aon noverim, eo quod. charta mihi perspecta nullam
Ulorum notam praeferat, indulsk ecclesiae, sive mo-
nasterio sancti Sokitoxis maioris quoddam hospitale
( quod ibidem dicitur nostrum) cum domo, quae
ibi aedificatur , ad honorem beatae Marim scmper
virginis, et'cum omnibus rebus ad praedictum ho-
spitale pertinentibus, qupd situm est in publica sirata
Testonae. De qua quidein donalione mihi etiam
Joqui vtdetur Vghellius ( loc. cit. col. io5o); sed
ipse illi Nosocomio tres adiicit ecdesias, quae tamen
in charta, quam ipse inspexi, atqne » descripsi ,
desiderantur: illam, dum de abbatia sancti Soiutoris
sermo erit, una cum aliis etiam publtci iuris fa?

Caraarjene, vel eius certo nuntio quotanuis per
omnem missam sancti Martini, tribus diebus antea,
veltribus postea rependendis. Eo autem anno Ca-
rolus I fato functus fuisse mihi videtur.

HaeC de Carolo huius nominis I ex vetustis mo-
numeptis comperi, quem insuper arbitrer cum esse
Carolum, qui eoclesiae sancti Iohaonis Baptistae
quaedam concessit; iuxta chartam nullas chronolo-
gicas notas praeferentem , quam cx insigni Tauri-
nensium canonicoriun labulario relatam mihi cla-
rissiinus Nasitis commiinicavit. Carolum Victori V
pseudopapae contra Alexandrum III pontificem ad-
haesisse, videlur opinari Vghellius, cum dicit (loc.
cit. col. 1048 C). Anno 1 i5g praesens fuit conventui

ciam. Eodem insuper anno quae a suis decessoribus c Boncaliae celebrato ab eodem impcratore (Fride

eidem mouasterio indulta fuerant, confirmavit.

Garolum* aatistitem una cum Francisco Ippore-
giensi, atque Eraldo Maurianensi episcopis, Humr
berti III Sabaudiae comitis legatum adfaisse con-
ventui, quem Fridericus imperator apud Ronchalias
indixit anno 11 58, non autem 11 59, uti Sigonius
tradidit (lib. 13 Hist. de regno Italiae pag. 55^),
etsi in recentiore Medtolanensi editione anacronismus
buiusmodi sit emendatus, liquidum est tum ex
«bartis quampluribus, tum etiam ex Sigbnio eodcm,
qui ( loc. cit. col. 739) inter episcopos ibidem prae^
sentes Taurinenscm primum recenset, quibus itiani
ex noslratibus addit Albensem, Ipporegiensem ituper
memoratum, Astensem, ac Vercellensem, idque ante

rtco I), et eodem anno 11 59, fuo Carolum sibi
in Alexandrum III alUceret, iterum donat eidem
episcopo iura civitatis ad decimum usque lapidem
amplissimo diplomate etc. Haec porvo Vghellius pene
pmnia a Pingonio, ut solet, hausisse dicendusest,
qui in Augusta ( pag. 3o ) sic habet. Anno mci.ik
Federicus imperator Carolo Taurinensi episcopo ,
hominem quo sibi in Adrianum pdntijicem alliceret
(sicuti atios iia aucupabatur episcopos) dat utra
civitatis, et circum quemcumque (l. circumquaque)
ad decimum lapidem, sive milliare etc. Ita Pingo-
nius, qui pro Alexandro III (quemadmodum habet
Vghellius ), Adrianum pontificem huius nominis IV
aptius substituit: ex hisce tamen ernitur, quod

ipsnm iam animadverterat Radevicus.ih gestis Fri^ d plane Pingonii sententia fuerit, Fridericum Augu-

derici I augusti (lib. 1 cap. 3 apud Murat rer. Ttal.
tom. VI col. 784 B. ) ; cumque Carolus luculentisr-
simis monumentis ius., quod in quamplura suae
dioeceseos oppida Taurinensis obtinebat ecclcsia, in
ilio convcutu evicisset, hiuc ab eodem Frideiico
anuo it5g, septimo calendas februarias diploma
impetravit, quo illa confirmantur, datum apud.ca-
strum Aucimianum in territorio Vercellensi ( nnnr
Occimianum ) , quod Sire Raul ( rer. Ital. tom. VI
col. 1048 etc.) Octimamem vocat. Diploma prae.-
inissum iam edidit Vghellius ( loc. cit. col. 1048-
io5o), atque ex eo etiam alii : sed ego ilem ilknl

(I) Tom. 1. C.harl imni. CC.IXXCVI. lUm nuin. D. Ifgilur rharla
.iH.tl •*>*> infi rinf nomin*t:i : '«-«ilur eliam diarla an. I \'Mj N.

stum, ut Carolum Taurinensem episcopum sibi iiv-
Adrianum pootificem praefatum devinciret luculen-
tissimo eo diplomate, ile quo ipse Pingonius loqni-
lur , Carolo eidem non modo oppida illa plurima ,
quae in illo recensentur, contulisse, sed et civitatis
Taurinensis iurn, et omnia circumquaque ad deci-
mum nsque lapidem, sive milliare. Verum quomodo
id evincere auctor ille valcat, ego non video: mihi
tantum ex Radevico loco superius citato liquet, quod
cum in Roncaliae conventu antea memorato de
iustitia regni, et de regalibus, quae tongo iam tetn-
fHtre , seu temeriUUe pervadentium , seu neg/ertu

i) Lpgilur snh N OIX in T. 1. Charl
IC8

Digitized by

Google

r

DE EPISCOPIS

1 34<>

regum, imperio deperieraili, stttitiose dissereret int- a excommuniCuvil episcopum Manfuae, et Luudae, ef.

perator Fridericus , cum nullahi possent invenire
defeftsionem excusationis, tam episcopi, quam pri-
mates, el civitales uno ore, uno assehsu in manum
principis regalia reddidere .... requisitique de hoc
ipso iure quid esset, adiudicaverunt, ducatus, mar-
chias, comitatus, consulatus, tnonetasy telonia , fo-
drum, vectigalia, portus, pedatica, molendina, pi-
scarias, portus , omhemque utilitatem ex decursu
fluminum provenientem : nec de terra tantum, verwn
etiam de suis propriis capilibus census annui red-
ditionem. Hactenus Radevicus , qni tamen statim
subdit : hisque omnibus in fiscuiri adnumeratis, tanta
circd pristinos possessores iisus est liberalitate , ut
tjuicuinque donatione regum aliquid horum se pos-

inawhionem de Montefermto, et comUem de Bian-
drate, reciores, et constdes Cremonae, et Papiae ,
Ncvariae, Vercellae, Laudae, Seprii, Martesanae.
Item postea quinto kal: aprilis &xcQmmumoavitiLo-
dojcum, qui ertit in Baradelh .>Igitur cum hic inter
episcopos pro Friderico, atquei aulipajva .yictore
stantes, qui tunc diris devoli ioexendie diiodecima
martii, Mantuanus, atque Laudensis tanlum' recen-
seantur, iam constat < tuno lempbris nullos extitisse
ahos, qui Victoris, atque FridteiUn partes tuererntur,
alioquin ipsi in eadem cuin ilbs damnatione fnissent.
Et quidem eos inlev praesulflS 4: qni Papiensa con-
ciliabulo, anna«odeuk coacto, ubi Vicion, eeu verus
ponlifex die xi februarii habitus est, adtuere, et a

sidere instrumentis legitimis edocere poterat, is etiam h Radevico comniemoraulur ( loc. cit. ool. 845-85k ),

nunc iinperiali benefwio, et regni nomine idipsum
perpettto possideret. Ita Radevicus ( loc. antea cit.
lib. 3 cap. V col. 787 C D. E.), cx quibus conse-
quitur quod superius innuebamus, Fridericum nempc
Carolo Taurincnsi «piseopo diploma illud indulsisse,
non ut eumdem sibi in Adrianum pontificem alli-
ceret, quod nullo paeto demonstrari valet, sed quod
Carolus optimis moniimentis oppida illa^ atque plebes
in charta illa commeraorata , a regibus , aliisque
rcliaiosis viris ecclesiae suae asserta fuisse evicisset.

Poiro neque diploma illud Fridericus Carolo
concessit, ut illuni sibi in Alexandrum III alliceret,
pront Vghellius verbis antea relalis tradit ; neuti-
quam enim demonstrari poterit Carolum hunc Tau-

Carolus noster: ininiioe, rccewselur. Vtrum aulein
alia suppetant monumenta,' quibus evipci queaf post
martium mensem anni iiGo iet Curolum Tanvinen-
sem episcopum Victoris ; pseodopapae partes 'essc

tutatum,. ego non 110 vi. 1

Expendendum modo niibi ok mim celera verilati
inhitautuiy quae Pingonius' ( loc 4 eit.) habet, cuius
quidem verha hic singillaliin referre praestat. Anno
mcljx idem Federicus imperatpr Carolo Taurihensi
episcopo, hominem quo sibi in Adrianum pontificem
alliceret (sicttti alios Ua aucupabatur episcopos),
dat iura cwUatis, et cincumquaque ad decimum
lapidem, sive miUiare, Charium quoque oppiduni,
MontemaUum, Thessianum, Zavennam (olim Gavium

rinenscin episcopum pro Victore pseudopontifice c dictum) Mercurialem ■, . . . . ; et pleraque alia , alieni

(iiixla. quosdam hijjns nominisV, inxtaaliosautemlV)
stetisse contra Alexandrnm ; et-primO quidein dl-
ploma iam saepe memoratuin, ut ex eodem conslat,
datum fuit anno i i5q, septimo calendas februarii
(apud Pghellium loc. cit. col. fo5o ), Alexmider
autem tcrtius assumtus est tantum die septima se-
ptembris eius anni post Adriani IV de medio ex-
cessum , qui kal. septembris eiusdem contigit : qui
ergo Fridericus Carolum in Alexandrnm allicere
jioterat, ut antipapae Victori adhaereret, si quo tem-
pore ilhid diploraa datum est, adhuc Adrianus
papa IV vitam degebat, quam quidem supra menses
septem post illud datum produxit ? neque post haec
unquam Victori pseudopapac adhaesissc' Carolutn

liberalts Caesar. Scribtt autem in margine. Ex ipso
diplomate dato apud eastrvm Avicianum, in ierri-
torio Vercellensi , eo anno vn kal. februarias, in-
dictione 7, anno regni 7, imperii 4- Haec porro
singula oinniuo probari nulli posse existimo. Et primo
quidem iain suporius ex Radevico ostendebam dv
ploma illud pro Carolo Taurinensi episcopo a Frb-
derico neutiquam fuisse datum, ut illum in stias
partes contra Adrianum pontificem adduceret , sed
plane ex quo optimis monumeutis coram Augusto
ipso Carolus contendcrat ea omnia ex Caesarum,
reguin, aliorumque reiigiosorum hominum liberali-
tate, ciusdem in Taurinensi ecclesia decessores iam-
pridem esse nactos, demtis imperialibus in Tauri-

brcvi, qua superstes fuit, mora ( anno siquidem ^ nensem ui-bem iuribus, sive, ut aiunt alii, Tauri
11 Go circiter exeunte. raea sententia obiit), demon-
strari plane posse arbitror; praelaudatus enim Sire
Raul,' sive Radulphns Mediolanensis scriptor syn-
chronus, post enarratam (rer. Ital. script. tom. VI
col. n83 D. E. ) Alexandri papae III electionem ,
illam item Octaviani, qni VictOris nomen sibi ad-
scivit, atque, ut ipse inquit, undecimo die februarii
( anno 1 1 60 ) ab imperutore in apostolicum Tece-
ptus est, subdit : sed ppstea tertio kalendas martii
Iohannes de Anagnio cardinalis apostolicae sedis
et legatus ab Alexandro papa, in civUate Mediolani
in maiori ccclesia excommunicavit una cum Oberto
archiepiscopo (Mcdiolanensi) Octavianum, ct Fe-
dericum imprratorem. Et postea duodeciino die martii

nensis orbis comitatu, quem Fridericus diploinate
illo tuin lantum Carolo ultro asscruit.

Secundo uon ex Radevico modo evincitur ea
omnia primo praemissa a Caesare nonnisi rata fuisse
habila, sed et aperlius ex ipsomet diplomate, cuius
aliqua bic veniunt referenda : dignum duximus-^itti
in illo legitur apud Vghel. loc. cit. col. *io48 D )
auribus, et oculis omnium Christijidelium signijr-
care, qualUer Carolus, Taurinensis ecclesiae vene-
rabilis episcopus, nostrae maiestatis emihentiam adut,
JlagUans in spiritu humilitatis quatenus divinae mer-
cedis intuitu, omnia perlinenlia ecclesiae suae in
honorem praecursoris et Baptistae Christi Ioannis
dcdicatae, quae a praedcccssoribus nostris tam re-

Digitized by

Google

i34»

gibus, quam unperatQ/ibus, ttc religiosif viris : eidem fl augmentum Tsatrinensis eeclesiae, et ita faoiendi

ecchsiae collata siuit , mstra imperiali qeusura -yeUtti ifi \nostra , vel marchionum , vel comitum

conprmare, et corrobQnare dtgnaremar ete. JBrgo fuissent prnesentia, remota amni nostra , nostro-

a Friderico,. ut sue imperiali oracujo tantum fir- rumqitc successortun, et omniim hominum contra-

maret quicquid Taurinensi eoclesiae regee, Gaeaares, dfctione, minoratione, ac molestatfone etc.

aluque religiosi viri prioem attribnerant, Ganelus . Hi*e cpnsequitur cetera, quae diploma huiussnodi

suppfex exquisivit: adeoque oppida 4U., pJebes, .praefext, non esse a Caesaris munificentia prefeeta,

eeteraque eo in diplomate proHxo ordine eedm<erata, sed iaaperialj eius indicio tantumtnodo firmata, qnin

quorum nonnulla ettam Piagonius exscribit» npn
twn a Friderico, «iti ipse autumat, sed a inagni
nnnri«is, aliisqne reHgiosie viris colUta idndudum
fueraiU , eoruaademque dipleroata , atque ehantas
Carolus m Boncaliae conventu Friderico exbibuerat,

i€jtiam illorum plerUque, : ea nsmpe quae Oppida, ac
jdebes, neenon iurisdicundi pOtestatem spectant,
,Otho buius naminis III Auguslus, Amizaae item
Tauriuen, anlistite, de quo superius actum est, sic
instaute, iampridem suo ibidem cilato diplomatc

ita ut res illas Caesar baud priroum ooncesserit, sed ratu babuerat, atque probaveret.
tantum ratas habuerit, prout liquido. patet ex se- Bfoe in his tantum, verum ct in aliis, quae ad
qne»tibus verbis, quae pene sub iUius dipiomstig b Garolun} episcopum speotant, excidit Ptngonius, cui

wiitiuro Kabentur: cuius' piae petitwni bemgnum
assehsum praebentes,hoc praecepium fierti mssimu»,
per tjuod tam in cultis, quam in inapitis, seu de-
iStrtis locis, •omnes plebes, curtes, episcppalem vide-
licet sedem, et domum ipsius civitatis, cum amnibus
rebus mobitibus, • et immobUibus nd< ae penUnentibus,
at quicquid id nostrum ius pertirjere videtur, ter-
Tas, scfficet, et .omnenv districtum , atque domos
fmblievs, murumque \ipsiu.s civitatis cutu fisco, et
thtildneo integro, seu cum omni iure amti intus,
et exlra pef circuitum mlliarus x eidem ecclesiae
concedimas ( bic Taurinensis , ecdesiae oppide ,. ae
fkhes ejcprimuntUT , iudeque subiiqitet ) CeterAs
qudque vur^, Xer^rw y tw4eOa 9 .viUas, mansos,

postea ex.seripteribus nosU-is alii consenserunt, et
primp quidem Auotof ille in Jug. ad annura n5o
(peg. 3o) ita habet: Anno Christi mcl Carolos
,epmopus Taurinensis defuneto Arberio suocessit,
Sabaudo infensissimus, ex archivis ; ad annum vero
u55 i*a subdit : amo Christi mclv Humbertus
Sabaudus princeps Eridericum OEnobarbum ItaUam
ingpessum Taurini eatcipi uUs.it, ipso autem apud
Sabaudos degente, cumque ifWMS Caralus ewiiatis
episcopus ipsi Federico (ut aiurfc) Cum umbelia ,
comUante clero obviam Jiiisset , Caesar ideo impe-
rialia, iuna episcopo in civitatem, dbsenie nec audit^
Sqbeudo, conktlU, reclamant popttli, ohsiat Sabau-
dw» , Ifuic Gharienses ■■, Astensasque vocati fuvetit.

et utrimque. sews yatnij^y ateiOJW > y<?t aldianfa c ffos.; Ccfesar potentior IgM dat, et atreptioni^ citatis

. ,- . euncta . Jkahita , .tentoy et p&Sms* W pantcfr
ipiiftt sedis a praedicte > Cakoh ephc^p&i^l u auo^
UbejL prnedecessoire eiUs, altquo msMutiohis titiUo>
Vfil uuiesiitura hdatenus donata , co-Uat» r atque Mn-
difa prfiediatae saaotjie TtUtri-wnsi ecelesiaeiu. qui-
kusourvqU* haminibm, vel p&testatibus* donamUsi,
cQnofidimu*, canfirntiufMs, et. .omnibus mcdis. eorroA
boramus, um -fum.campU t ,iiViMeisy pmUf l etc. l ' '
, JErgo si iquae Garplo Fniderkous AugtMtuis, e«il*i
pipma.tetJaffgHus esfc^ «a, ^tun; sunt itw )n Twnri-!
nfinsem> eti w^uwstihteim} nynuuj «diwililaria decem,

hm< derein margine Oitone Frisingensi YCb. acap. t5,
Gaudentio Meruiu, el archivis eivitaUs Taurmknsis,
Ipse tamen noo wideo qu* pafcto Pingonius erinv
cere vaieat Gaimlum I Sabaudo Humberto fuissr
infQnsissimum, hactenns quippe expenaa ipstss gesta,
W^, iteift quod lecis praemissis Piogonius ipse habet,
id juejutiquam innuunt. Vtut verd induigentius «dem
permiserim Tauriaenses abJiumberto Sabaudofiuss*
iu&soa Friderieum. Aug^ anno i i55 Italiam ingres*
SM#, patria excipere (quod cetercxmin mihi videtuv
,argu»«»rto iuniii ) , quibiu; tamen momentie

uecn^» pmnii ^BWi^a^fifeealia^.oomiteJia^ vel^viee^ \pae ; e<vin«at *uel tenyraris «b eodem QEnobarbo
cpmitalia , quaiu intus, et extrfnTamineitseo» urbem imperialia in cmtatem. iura absmte, nec audito
ia MU (mijliarium flmbibu txwniuebwitur; pa^ Sohaudo fuisse- episcopo dimissa, non satis tnselligo,

tent hae*. otauU iu^ie^ Ufe», quae ex praefeti dir & ^uusa uuihores, 'quoa, ipse teates admbet, id nullibi

pJemaftisj ijtftio omk retufcjiiuiu «x aequeatibus, quae
sub eiusileUi ewiuw ^abentur, auntqtte tbuiusmeati:

ebiperf^bae inpsirae,. coafimutcianis \ prhec*ptum de\
nfistrgf) 'tmpvriaU iure, <et d$miuo im*iur, •■■«4 •datai*
nittm? Tauriaensis eocleewe omnmo trqiu^indinuu^
et deiegamuR pmedictuiH\\lvslrictum pmefatae aiui^
tatics ( TaurmensiS ^y.-et- omnia^ quael vocata ,isunt>
pablicut fiecaUa , ve^cooHtalia, vei vioeCamit&Ka )
quae intus» , vel ,extr>tf> ciyitaiem ,continiMttr peiVaiR*\ '
auitum;fniMiarSsi>xr (ita, i» archetypo)^ ea iMdeM&vl
r-aiionetiquatejius pmedictus episcopus ,\sidisue \auc\-i
ae&sdres pdtestuiemtHRt habeant pei< se,>vei per.suos'
miss(\s iadicandi ydisiruigexidi + placUiwupie lcrrtrtdiy
vel quirqnid enrnm ntititas dc<rr\'eril furiftidi ud

tradaot i> ae ne rQtbe quidem Frismgeasis scriptor
sydcluionus atquei Fritlerici ipsius patruus, qui ea,
(fMC /a4 ; tiep9tea» auguatum «peetabant, reetius ac
Mereie UmVserP n*tgs dignoscene poterat, e*si nec
Merula ipee idsaintw»ft, neque demum nila unqunm
(dwn^ exbiberi valeei, ex qoa eruatur eo anno 1 1 55.
a Friderieo tmperiaAU huiusmodi iura Carolo epi-
aaopo ftlii»se assert»; id eni» serius, anne nimirum
i*5g effectudft\est., >.

. pos4«« iam, patet hnjluctnatum iterum ess*

Ei^gonium cum.subdit Gaesareae UIuh munificentiae
oaussa, imperialittui nempe in Taurinensem urbem
iurium Cunolo epiecopu lkclae concessionis , recla-
HMtvisse, popnles> obstitissc Sabaudutn , adiicieiis

Digitized by

Google

i343

m episcopis

1344

postinodum : Huic '( Humberlo Sabaudiae cooaiti ) a ibidem fuere , destruxit , oppidumque succendit. Inde

Cherienses, Astensesque vocati favent. Hos Caesar
potentior igni dat, et direptioni ; quanam etenim
ratione popuK concessionem illam, quae nondum
evenerat, improbare polerant, eique obsistere Sa-
battdus, qui Pingonio ipso fatente tunc apud Allo-
broges degebat, vel demum Astenses, et Cherienses
vocati ipsi favere, adeo ut Gaesar ille potentior
eosdera igni , atque direptioni dederit ? Verum mihi
non est horum refutatione opus, quum Pingonius
se ipsum propria inconstantia refeUat, praemissam
siquidem concessionem paullo post in eadem Aug.
ad annum 1 iSej, et quidem rectius, transmittit, sed
disparem, itemque repugoantem, Caesareae munifi-
oen tiae huiusmodi caussam , seu scopum adstruens,

Astam procedens, vacuamque non opibus, sed ha-
bitatore reperiens civitatem, non paucis ibi diebus
manens, igni eam, et direptioni dedit.

Hactenus Fristngensis loco citato. Ergo ex eodem
iam certo constat Cherienses, aeque ac Astenses
nullas Humberto Sabaudiae comiti suppetias tulisse
in Fridericum augustum eo quod Carolo Taurinensi
episcopo imperialia in Taurinensem urbem iura
asseruisset, unde utraque civitas igni, atque dire-
ptioni ab Augusto eodem *dala fuerint, sed utrius-
que urbis excidium ex eo profectum esse, quod
Astenfies, atque Cherienses legi sibi a Friderico,
adhuc in Ronchaliis conventum agente, indictae de
reddenda Astensi. cpiscopo, atque Montisferratensi

ut nempe Carblum sibi in Adriaftum P. M. devin- b marchioni iustitia, obtemperare renuerent, quemad-

ciret, quemadmodum superiu* innuebam.

Caussam porro, cur Fridericus utramque urbem,
Astam netnpe, atque Charium everterit, Otho Fri-
singensis ab eodein' Pingonio allatus aliam omniqo
ab illa , quam Pingonius ipse "adstruit , extitisse
prodity id nempe proCectttin tradens ex quo Astenses
aeque ac Charienses Anselmo Astensi episcopo, atqtte
Montisferratensi; raarehioni ius debitum reddere de-
trectarent. En Frtsingcnsis ipsius verba ( loc. cit-.
Jib. 3- cap. i3 c_ot. 17*0 B. ): Igitur Tege apud Ron-
chaUas per' quinque^ ut aiunt, dies sedente, et ex
principum, ac de universis pene civitatlbus cottsi-
lutm, seii maidrum donventu curiam celebrahte,
diversft hinc inde diversis ex qucrimoniis emersere

modum ex nuper ^llatis Frisingensis episcopi verbis
apertissime «rmtur : quac qnidem 'omnia ex Ligu-
rino etiam synchrono demonstrari posstent, ubi opus
esset; adeoque i^lorum relucUhtiae tantunx de cattSM
ad Italiae superiora Friderious contendit. •/■

Ast non modb Pingbriias iri. Garoio I Taurinensi
episcopo erravit, sed et Franciscus Augustinus ab
Ecclesia i$ scribehs ( loe. cit/pag. 64 )'« Carolus I
huuis nominisycum FederieO)I Imperat&ri Ut ltaliam
per vaUem Se&usinum proficiscenti ' , cum umbella,
clero comitahte obvktm fuisset , ab eodem, absente,
et uon audiioir&ymite Subaudiae , civitatem ipsam
Taurinensem, Chariun\\ et mutta mUnicipia dono
accepitj qudcirca Gailteimim^^tt^hienemyBu^ch^

negotia. Infer quae Guillteimtis marcfiio de Mdn- 0 filium marchioms Bonifaciij de caslrOy i&^feuch

tejerrato vir nobilis, et magnus, et qui pene sotus
ex Italiae bdronibus civitatum etfkgere potuit im±
perium, simul et Astensis episcopus, gravem uterque
super Astensiwn-, alter ulest marchio stiper • oppi->
ddnorum Kairae fotiquestipnem facientes insoteritfd
etcl ■ Ihde narratiohe' persequens cap. 1 o. Friderict
per arida loca ad Medidlanensem usque '• ;agrutn d
Laudfentium corisulibus factam > deductionem, quaer
que r eiusdem 'exercitus , * non secus ac ipse «dversa
eaiini expe(htioia|e tulerit , eo quod ipsorum; riitae
necessaria praestto non e6scnt y cap. 'autem i;5 •titium
agri Mediblamehsis bastixawn , Moniina© nempe,,
Galiardaev et Trieae^ expugnatibnemy quae quidem,
Uli - iplaei habet ( eo capi' i5 ;io^Qne . «blJ yW 1 .^^

Roxanae investivit , dccepto ab et> iuramehto^ fideli-
tatis a ReveUp u*que ad Vigto*Uum^\* ipse. Huius
narrationis partem > Sa,luoiensis episcopue > h*usit a
Pingonvo, qwi taroen soribit Carotuin fettm umbeHa
(ut aiunt) Vomitante dero obviam ftiisse Friderico
Italiam ingressb, nttlh\ nempe de Secusiptt v«Ue
fecta mehtione> v Verum Fi»l»deriei Secusmum huius^
modi commeotum *b ^authore ill« cdarissimo - uuUo
pacto evihtJt ,posse ; «rbitror ) quandoquidem iusta
eumdem Carold htftc, dequb in praeseritiarum sermq
est, iam sub- anhum t i?63'4n Iburinensi sede^ sttf-
fectus erat Guilielmus huius n&mitti£ il t atqui toto
eo temporis spatio iFriderirus. iri Italiani pet* Secu-
sinam valiem nunqaain descettdit ; ; nam • Otho «Fri-

fiicta; esti merise decembre^tatqimi^oiuimdaiinatsiMif d sihgensis iHius aevi scinijkor^no» de^etMftuaT prima

a Caesare summa anwniiaJabrjtatcj 'proxwn^celebfkte,
cap. in6 itai.subdit :(ieql. icit ysv E^ptucolv^t* A):
Post haeo prindeps <pen i^erc*iUim;>'9t\ 'Tdminuvp
transiens., transvadato Pado ,-^ad infervord >ver$us
Papiam. iter. refiexit, Verwn oppidanhKairae , shnul
et Astenses cives, eo quqd praecepto piirtcipis ' de
exhibenda marchioni stcoi '■ <3 uiihelnty de ' ^Onixfer^
rato iusatia minime paruissent , timtqitani tebellitynis
rei, hostes iudicati proscribuntut: Ad qltorum pu-
niendam contumaciatn , dum rex exercitunt dudit,
illi relictis munitionibus , velui viribus suis 'difft-
dentes, ad vicina montana diffugidnti Reoc prittto
Kairam veniens, itivetttis stifficienteti vrceiiUlibus,' per
aliquol ibi dies mansit , • litrres ; qttWe fton paucae

vice in Italium; mense oetolfc»*' uftni' » id4' pe^ TriH
dentinam:>vhlkmiooiatendisse,«ie emensis alptum iugfo
in campeptritms, fferonensium iujcta s^agnui^Gardde
casttib*Tietatum' K %sse (d»'gpstis Friderici lib\ > c*p. xr
loc. cit. %)f adebqu« anno iUo* per v«llem v Seo»-^
sinam wo^^coouneavit.. Ex v Itaiia Caesar, H Ut \digiessus'
est anno 1 165,> ad qua«>> sccurido 'coucessVt anrio v >
n5&, sed per vailem item> \Pt*detUiham ^ejcercttu x
in illani deducio, uti habet (itho. .ai saiujtb Blasio
( Rer. Ital.itom.jVt cap; %v obI08«;o'B'.)'>e".qua , '«ri.ho>
tantumvt t&^. profoetus est; Ergo^ e* l**datisiwcri-
ptoribus syttchronis, conslat Fridwicrim 'in x ftaliaffl>
per Seousmam vallem G»t<oUuius\ri aelate mmqriam
dpsccn'lisse.' ' >• •< v >• •

Digitized by

GooQle

TAVRiKflNSJBVS.

»345

Per huiusmodi quidem vallem Fridericus Augustus a
aliquando Italiam adventavit, verum id anno 11 74
coatigit, qno iuxta eumdem Franciscum Augustinum
ab Ecclesia (loc. cit. pag. 65) Taurinensi ecclesiae
Milo de Gardano praeerat : Imperator Fridericus
( ita scribit Sire Raul de rebus gestis Friderici I
Jmper. Rer. Ital. tom. vi col. 1192) quinta vice
Lombardiam intravit quinto catendas octobris ( anno
1 174 )> et venit Sausiam (lege Secusiam), et com*
bussit eam etc.: idque etiam affirmat cardinalis Ara-
gonius in vita Alexandri Papae III. (apud eumdem
Murat. Rer. Ital. tom. 111 part. 1 pag. 463). Ga-
roius itaque Friderico per Secusinam val|em in Ita-
liam proficiscenti , cum umbella, clero comitanle
obviam ire non poterat, cum ipso vitam degente
per vallem praemissam Augustus Ule nunquam ad- b
venerit. Haec autem in Carohim huius nominis pri-
mum animadversa sufficiant. Praemissae vero Fri-
derici in ipsum largitatis eam tantummodo discus-
sionetn, quae historicorum est, non aliam instituere
mihi mens fiiit.

GVILLELMVS, sev WILLIELMVS

■ huius nominis quartus.

. Anno 1 160 circiter exeunte.

Pingonius in Augusta, ex notis ecclesiae Taurt-
nensis, quas ipse citat in margine, ita scribit: eo c
anno (Mexxn ) WiUielmus secundus '• TauTinensis
episcopm Carolo > successit (loc. cit. pag. 3t).< Istutri
Vgheihus eo quod Obertum, qui Garolo I, utr iam
soperius . diotam est, praemitti debet, ipsi Carolo
sufiectom atque adhuc «nno n65 intor <vivos'de-
gentem fitisse opinetur, in Taurinensfrtm episeopo-'
rum albo non recensuit, quinimo ipsum, atque Pin-
gonii auctoritatem ex Baldessano minus recte reiecit.
Ipsum autem cum Pingonio probat Frariclscus Au-
gustinus ab Ecclesia ( loc. cit.), sed ad annum 1 163
statuit. Ego porro cnm aniiaadvertam in Arcbiep.
tabularii monuinentis post annum 1 160, atque diem
vigeshttam octavam roartii oon amplius de Catolo I
mentionem occorrere, Guillelmum htme aut eo>anno>
exeunte , ault sequentis ihitiof Taurinensis ecclesia© U
sedettt : conseendisse arbitrorj etei Pingonii sententia
a'ver»iate non omnino aliena videatur, ex qub: a<
pari riutlurnde Guillebno monumentom aaie .diemr
septembris rioriam : anrmi praemissi >i i6a suppeiat^
adeo ut nonnisi eo anno , delectutri coriiicere ' qui*
etiam valeati. . i • i : . c. • ; w •:•>/

■ Quid ipise-egerit non satis constat, praefwtunv
siquidem* archiepiscopale tabularium unleam extibeti
eiusdem- ; chartam anno, ac die nuper -desiguatisi
datam piqua 1 Williebno quoridam Odolrici dei Gastroi
uovo, eiusqne filiis, (iliabus, nepotibus, ac neptibus,
aut caussain ab< eo habentibus, ad tertiom< itsqtic
gehiculumi praediuiri qubdVlArri inris ccolesla 1 ^ sanctj
foannis , in fundo roxnio, pro nnnna (Irnsn i-nt uin

1046

duodecim Secusiensis monetae praestatione concessil.
Quae quidem charta ab eodem Ogerio sacri palatii
notario exarata est, a quo alteram superius com-
memoratam Caroli huius nominis I pro fralribus
Ircensis sub annum 1 160 die 38 martii conscriptam
videmus.

Addit Franciscus Augustinus ab Ecclesia ( loc.
cit.) anno 1 163 Guillelmum ab Vmberto, atque
Guidone de Montenatali decimae Publiciarum partem
adquisivisse , quin de eodem alia mihi comperire
hucusque Hcuerit. Quo vero anno e vita excesserit
incertum est, quum ecclesiae maioris Taurinensis
necrologium , uade Guillelmos, seu Willelmos qua-
tuorin Taurinensi cathedra sedisse novimus ( vid.
sap. GuilleL I ), nullum eorumdem obitus annum
designet, sed diem tantum, nominum tamen, prae-
terquam senioris , numerico ordine non expresso :
iuxta Pmgonium ad annum usque 1 167 vitam pro-
duxit, mihi autem circa annum 1 164 obiisse vide-
tur. Me porro latet qua de caussa ipse etiam cum
cisalpinis aliis praesulibus decreto non adfuerit,
quod ' Fridericus I Augustus anno 1 163 septimo
idus septembris edidit in archiepiscopatu Vesontino
apud pontem Araris pro Ardicione, seu Ardutio
Gebennensi episeopo contra Berlholdum Zeringioe
ducem ,. atque Amedeum , Gebennensem comitem ,
cui quidem decreto alios inter plarimos praesules
video ex nostratibus Albensem, Astensem, Vercel-
lerisem., Aquensem, et Augustanum subscripsisse
( apud Murat. Jntujt medii aevi tom. vi col. 57, 5g).

CAROLVS

< huius nominis sccundus.

Ad annum circiter 1164.

v Carolns huius nominis II sob anni 1164 exitura,
vel «equentis initium Guillelmo suffectus fuisse vi-
detuc, neutiquam vero anno 1 167 iuxta Pingonium
(m rAug. pag. 3 e), vel 1169 prout ex Vghellio (loc.
eit. .cel: io5o) pehe induoitur ; ipse eriim Carolus
anno n65, quintodecimo kalendas martii Nicolao
"Vlclensi: praeposito omnia a decessoribus suis Tau-
rinenstbns episcopis concessa firmavit (chart. Vlcien.
pag/Ba ), in criius quidem confirmationis charta
eeelesiae recensentur, quas ab illis Vlciensis prae-
poatatus nactus erat* Anno 1 168, indictione prima,
diefvero^>ac - mense non designatis, sed certe ante
septembrem, ipsemet Carolus episcopus, atque 0-
bertus archidiacorius Vlciensibus canonicis ecclesiam
sancti Pdntii de Demundo, sive de Detrionte (modo
aettBcuJamj quae Taurinensium clericorum seminarii
iriris esfc), unacum rebris ad illam spectantibus as-
seruerunt' (ex eodem chart. Vlcien. pag. 168 ): anno
praemtsso, atque calen. aprilis Vsannae matri , atque
Benedioto filio cjuondam Guidonis Mulinae Tauri-
neii^sibm. res quasdam una simul connexas, ae Tau-
rini'.non procnil a sanrti loannis aede constltutas .

Digitized by Google

t347

DE KNSGDPIft

id tertium usque genicnlum in emphyteusim ea lege a nensis caussa cutri Sabaudiae cemite infcercessttse.

tfoncessit , ut nmnmos sex Secflsiuos praestatkrrtis
caussa quotannis penderent : die vero undecima
apiilis eiasdem Guidoni, atque Alberto vinetum
quoddam , ac nerrius iu Taurinensi agro ad sanctS
Martini oram, item emphyteusis caussa , ad tertium
germen pro nummis Secnsinis tribus in annos sin-
gulos pensitandis permisit ; utrinsque porro con-
cessionis eiusmodi chartas arehiepiscopale tabnkrium
asservat.

Eomet anno, septimo idus aprilis, Cherii, prae-
sentibuB Taurinensibus canonicis, in plena concione
intestivit Cheriettses de omnibus bonis usis, quos
bona terra debet habere, el possidere^ utpote de
oommuniis, de pascuis, et de Jictu ipsius villde : ita

Haec ad annum 1 169 Pingoriins (ldco citato ) ex
ducalibus arehivis refert hisce verbis: anno Christi
MCLxnc Humbertus Sabaudus se se, cwesque sibi
resHtuit : Carolus episcophs Sabaudum in ius coram
Caesare vocdt: lis diu vertitur , excipierdibus cum
Sdbaudo civibus. Pene eadem habet VgheUius, qui
temen opinari videtur Humbertum comttem Sabeu-
dum tum Taurinensis urbis imperio'p*titum esse",
atqrie eade caussa ab episcopo ih iuscoram Cae*
aare fbisse prdvocatum. Adiicit autem pvaelaadatus
ab Ecclesia Carolum abbati sancti Iacobi de Sturia
quasdam ih valle Lancei alpes, Vlciensibns vero
ctmonicw aUqiiot suae dieecesis ecclesias asseruisse ;
vernm' nullas praesul iste Vkriensibua eo> vei con-

ut de cetero non amplius posSit nec ipse, nec sui b sequentibus anhis ecdesias ukro attribuit, sed ex

successores eamdem donationem revocarsi Chartam
huiusmodi in appendice dabimus. Dte vero nono
kaietidas septpmbris anni ipsius cuta Gheriensibus
circa castrum Montesolii convehta inrit: qitad ipse
episeopus, eiusdernque successores. tehere debeant
ipsum castrum Montexolii, ettbidem fiabere domum
in solario , vel turri, seu in quatibet Jbrtitudine
voluerint : homines autem de Cario , si >voluerint ,
debeant ibi habere domum planam, ubi consutes,
vcl itli, qui vices eorum suppleant , possint manere,
H botut sua, et possessiones in illo extantes possi-
dere. Vbi vero episoopus dastri illius aliquo pacte
iacturam facturus esset, tunc Cherienses Garoio,
suisque successoribus ad Ulud vindlcandum praesto

nuper dictis qrias UK a decessoribus etus pridera
nacti erant, suo diplomate aoni n65 firmaviL

Carolo II Aau&oncm suffectnuv anno i r^oprimus
tradidit .Pingonhts ( looo; cttato ) ex notis, eocieaiae
Taurinensis , de quo nil aliud habet Praecitaxris
autem Franciscus Augustinus ab Ecclesia, qui Ami-
zonem illum vocat huius nominis II , statuitque anno
item ii*Oi, subdll, quod eiusdem prtdlbus* Fride-
ricus Imperator civibus Taurinensibus iniurias sibi
illatas remisit. Eadem et habet Vghellius, in nu-
merico tamen illius noininis ordine discrepans (loco
citato). Ast nulius Amizo* seu Aminmus Tauri-
nensis Ecclesiae clavum eo anno tenebat, Milo utique
Cerdanus, sen de Gardano, de que minc agendnkn:

csse tenerentur: ipse aulem episcopus, eiusdemque G etsi forte amici$suni Nasii, qui «uper mihi socius

successores illud uunquam conferre valerent alicui
marchioni, vel civi riec per Jkudum, nec per ca-
stellaniam, neque per venditionem, sed Cheriensibus
ipsis tantum, si vellent ;- episcopo tarnen fas esset
de illo pacein, et bellutn inire quoticscumque. ipsi
liberet, idemqne- pracstandi sncce6sbribus eiusdem
poteslas foret. Die aulem dccimaoctava octobris
anni praemissi Andreae, »c Nicolao quondam Ar-
<hrini de Domnfl aream quamdaxa cum aguo iugerum
quatuar apud episcopates aedes pro anana nutn-
morum setdecim Socusinormn pr^estatione couluiiit.
• Anri^ 1 169, die ianuarii sexta.Gribaldo de soncte
firigttta vmetum fcrans Padum «n ntolavasio i supe-
viore in emphjtetrsim ad tertiom usqiw geniooluln

adninclus ©st, non improfeatUiaib sit cooiectorio,
huiosmodinempe Amiabnem esae profectriai?ex rariius
recte perdeptis Cha* tae anni 1 1^0 inferius referentiae
n6hs tum a Pingbnio, tum a Franoisco, Angnstiao
ab Ecolesia, qui Amizwaem pve Mikn^exosoituaim
iaterpretati ease viderituc <0. ». i;1

f I!"

MILQ itf GARDANO, sfev CAR»A»VS

Aiw» . 1

17©.

MiW Mediolani geoeroisai ortus geule , quae '»
Gardano Medwianeusis agraipago «omen battsit, veA

pro ertmmis Secowenlibus <duobus -?ntotannis penw 4 ektem forfee assevnit; patriae me»ropolitanae :ts«cle-

sitandis rioncessh : die vero prima .febcoarii Tetro
de Raivore qu^edam trans Sturiam, xiecnon in foasa
einsdem iSturiae pdsita ad tertium» item genwen pro
eadem qua supra pensrtatione pevmisit (el arclriew
piScopaii tabnlario ). ' '

Iaxta Salntiensem cpiscopuni , Garolus! ipse ;parv
tem .•Fenamhak oppidt vallis Veraitae ab A&afberto
ipsius tsci condomino tacquisivit. Verum Venosefcae
parrUs comparatio huiusanodi m*(piaquam JT, <sed I'
Garolo asserenda est, quCmadrnofllinn «aq^erius airi-
madvertebam, atque ex eharta Wnistabit^fiqriaM m
appenidioe pwbfici iuris ftciam: snbdrt : ulerii Fraw'-*
ctsciis Augustinus ab EcclesiaY ibid*rn ) graraafe Ca-'
rolfl II' cxmi rw*rsias inrrsdiHmnis finritMris r < ^Pnurij

9ifle Cysailiarcha pri»ur», mCa Archipr0abyter> ,aa-
cerdotio quidem hriiusmodt harid dinusso, Tauri-
nensis antistes idiotn* cst, ai*n arino t lyt^inti Pin-j
geob», ;Franciseo Augusrino ab Ecdesia (loct eit,)^
atque VgheiHo rn epificopist Taorincnsibus plaed,
verum anno 1170, quo- illum Taurineufti infulaa-c-.
dtmimni idemmet Vghallius, etsi non' sibi consttns,
vectitks in Mediolan. arehiepiscjopis' de' samato f <J«I-
ditw agehs innuit, itemque clarissirtus iSasins in
eoraxndem Mennehtaectsium. arduepiscoporpm serii=

■\ ■ •■ • • • . ' '; . • • '•. . ,,.

, ' I .

(f) OUr.firfcrtri!» sdpca qieMoralac diarlai >>iKl<iiis.apc<«t mon. Ul..

wpt, an. 1168 refer^ex )ibro ( nobeo cWiUfts -Cberii in opwe DtUt

Storit di Chicri, libri ijuntlrn <•<>;/ dm umrjili. Tvrina MOr.r.r.xxvn. Tom. II,

ps(ft. It ** 11! A,B. ■•> • '•'••'• ■" • '

Digitized by GoOQlc

i34p

(tom. 3 pag. 608) hahel, chartam viilelicet cuiusdam
eoncordiae proferens xn calendas novembris anni
praemissi 1170 datam, nc inter basiticae Ambro-
sianae monuraenta apud Puricellium num. pcix
inscriptam , de qua inferius dicendum erit, Vghellio,
et Saxjo adstipulatur clarissimus comes 'Giulinius,
qui ceteroqui in sno hbro, cui titulus Memorie
spettanti alla storia ec. di Milano (tom; vi pag.38»)
ex quadara Oberti Modoeciensis archiprcsbiteri sen 1 -
tentia ibidern (pag. 538, 54o) edita, cui tertio loco
Beatus esc mandato domini MUonis Mediolan. eccl&-
siae archipresbiteri subscripsit, etsi Milonem Car*-
danum Taurinensem episcopum an. 1170 renuntia-
tum cum Vghellio, et Saxio arbitretur, nonnisi tamen
augusto, vel septembre anni eiusdem mense electio-
nem huiuscemodi peractam coniectatur, eo ductus
argumento, quod praemissae sententiae charta data
sit tertio calendas augusti, in eaque Milo Mediola-
nensis ecclesiae tantum archipresbiter, minime vero
et Taurinensis praesul a Beato inscribatur; quare
Giulinii iudicio, die iulii trigesima ille pontificium
nondum obtinebat. Sed clarissimi viri pace dixerim
sententiae eius apertissime refragari archiep. Taurin.
tabularii chartam die nona iunii anni praesignati
1170 datam, et mox referendam, quam ampiissimus
vir Archipraesul Victorivs Caietanvs Costa non
semel laudatus mihi ex archetypo pro sua humani-
tatc descripsit: ex ea quippe Milo iamtum episcopali
dignitate honestatus plane evincitur; ubi igitur in
apographi praecitatae sententiae notis chronologicis
ex amanuensis vitio mendum haud irrepserit, a
Beato illo subscribente Mitonis pontificium missum
dicamus oportet, -ex quo in re a Taurinensi ecclesia
omnino aliena iilud designari supervacaneum sibi
visum sit.

Anno itaque 1170'Milo iam praesulatuin obline-
bat, et quidem ante iuninm mensem, die namque
eiusdem nonn dum Ripulis adesset, Anselmus (sic
habet charta ), atque Otto fratres, jilii quondam
Manfredi, qui dicitur de Alpiniano, atque Eberardus
eidem domino Miloni Dei gratia Taurinensi epi-
scopo fecerunt Jinem, atque refutacionem de omni
allodio, quem habere videbantur in hco, et fundo,
qui dicitur collis, statimque idem episcopus id dedit
eis in feudum tali tenore, quod in isto loco debent
habilare omnes homines de Alpiniano, et praedi-
ctum episcopum, et eius successores debent habere,
et tenere ut domimtm suum super omnes homines,
ad honorem Dei, et beati Ioannis Baptistae etc,
aiiis quibusdam legibus adiectis in ea chnrta legen-
dis, quas in appendice dabimus.

Eodemque nnno, xu vero caletidas decembris,
dum Mediolani versaretur , Caeciliam monasterii
maioris Meiiiolanensis , alque» Columbam coenobii
sanctae Mariae de Montanp Abbalissus inter sc se
concertantes, ex arbitrario sibi dclato iudicio in con-
cordiam composuit: huiusmodi porro compositionis
chartam ab Algisio Mediolanensis eccicsiae Cyuii-
liarca ntque cancellario anno , dieque praeinissis
exRralain, »*t ab ipso Milonc Tam"inensi cpiscopo

TAVRINBNSIBVS.

i35o

a subscriplam Puricellius inter Basilicae Ambros. mo>
numenta refert sub nnm. ocix, citatque Saxius ad
iilius episoopatum anno 1 170 statuendum, uti nuper
innuebam, necnon et Giulinius ioco supra laudate
(pag.> 353 r et seq.).

. . Anno 1 17^, ac die martii ai eidem Miloni Bo-
nifacius filius Oddonis de Barono tertiam decuma-
rum partem , qnam a Taurinensi ecciesia in agro
Septimi' obtinebat, dimisit. Anno eodem, itemque
ixtartio mense idem antistes in Taurinensi Sancti
Andreae monasterio pro Stephano de Belmont san-
ctae Mariae Secusiensis priore, eiusdemque pleba-
natu, in Bruxolienses oppidanos sentententiam tuiit,
qua priori praemisso eiusque successoribus ius con-
stituendi in Bruxoliensi, aliisque ecclesiis presby-

b teros , . quod quidem ius Secusiensibus prioribus
Cunibertus episcopus illius decessor iampridem as-
seruerat , sartum tectum servavit , firmavitque ,
Bruxoiieusium ex adverso postulatis, quae in sen-
tentiae charta etiam proferuntur, omnino neglectis
(ex Vleien. chart. pag. 34, et seq. ). Anno 1173
calendis octobris Petras Porcellus, Willielmns de
Reviltasco , ciusdemque frater Ardninus unacum
filiis suis, Vberto nempe, Willielmo, Henrico, atque
Willielmo altero, Montcsolii castrum eomet pacto,
quo ipsum ab Imperio obtinebant, eidem Miloni
dimiserunt, a quo mox illud in fendum nacti sunt.
Anni praefati iulio mense cum iterum Mediolani
adesset Miio, unacuin Alberto primicerio maioris
Mediolanensis ecclesiae ac praeposito sancti Naboris,

c componendis inter se se Guiscardo eiusdem Me-
diolan. ecclesiae diacono crdinario, plebis castri de
Seprio rectori, pro se, suisque «onsodalibus prae-
missae plebis Seprii regularibus canonicis-, necnon
Onfredo, ac Philippo dominis atque capitaneis Ca-
stellionis* operam dedit, iuxta praelaudatum Giuli-
nium (tom. vn pag. 44^, et 54g-55i); die autem
octobris sexta iudicio, quod Galdinus archipraesul
de.Iacobo Morimundensi , atque Marchesio s. Celsi
Mediolan. abbalibus disceptantibus tulit, per Ro-
geritim subscripsit ( Vghell. tom. iv col. i58 C ).
Anno 1 174 dtun iterum in patria versaretur, de
controversiis Ioannem sancti Ambrosii abbatem inter,
ac Satrapum eiusdem Ambrosianae basilicae prac-
positum intercedentibns iudicium tulit , quod die

d. decima februarii consequentis anni Alexander papa
III Anagniae ratum habuit. Die autem trigesima
octobris anni 11 75 Viviauo .Caburrensi abbati de-
eumarum ius in agros recens ad cultum adductos
in valle Clusonis, atque Pinaschae territorio, una-
simul Taurinensibns canonirris, asseruit.

Interea temporis sancto Galdino Mediolanen. ar-
chipraesule xiv calen. maii anni 11 76 e vivis sub-
lato, ac Mediolanum comprovincialibus episcopis
convenientibus (uli Giulinio tom. vn pag.471 placet),
successorem illi unacum capitulo dictuiis, pro Mi-
lone nostro alii, alii vero pro Vberto Cribello ec-
olesiae illius archidiacono stabant: per hebdoinadas
decem, diesque qualuor gravis inter electores con-
ccrlatio etTerbuit; veruni utroque cx illis hinc misso,

Digitized by

Google

I

i35i

DE KPISCOPIS

i35.a

in Alghisinm cymiliarcham , atque cauceliarium suf- a
fragia dcraum collata sunt. Anno eodem, tertio vero
kalen. octobris Milo Medioiani adhuc morum agens,
plebanam Bargiarum ecclesiam dijtro Ioanni sacram
unacum sacellis, iuribusque ipsius universis, Vlcieii-
sibus canonicis attribuit, ut ex charla txxxii cbarl.
Vlcren. ( pag. 79 ) liquet , eum cdiisensu canonico-
rurii Taurinensium , qui ad praestandum praediotum
cansensum miserunt duos canonicos, videticet do-
minum Arditionum de Soave, et dominum Andream
de Plociasca, qui eorum mandato, et auctoritaie
praedictam donationem confirmarunt. Praecepit
autem praedictus dominus Milo episcopus probo et
discreto viro Guillielmo Auricio, ut ad locum Bar-
giis accederet, et auctoritate sua, et Taurinehsis

ecclesiae, Plcienses canonicos investirel sah>a b

rcverentia Taurinensis ecclesiae etc.

Proximo anno 1177 idein Milo ob singularem
animi prudenliam , esimiamque in rebus agendls
dextcrilatem, inter seplemviros, ipsum nempe Mi-
lonem, Bergomenscm, Cumanhra, ctElectum Asten-
scm episcopos, aliosque laicos iudices tres, quibus
a foederatis Insubriae urbibus gravissima Friderici
QEnobarhi cuin Alexandro III, iisdemque urbibus
reconciiiandi iu Veneto convcntu provincia deman-
data fuit, potissiinus delectus est, uti cx actis Ale*
xandri PP. ITI a Baronio ullatis, et ex praecitato
Saxio ( lom. n pag. 609) elicitur. Quocirca ca-
lendis augusli anni praemissi una simul eodem
Alexandro, atque antistitibus aliis quamplurimis
sacramento adfuit, quo Fridericus ipse pollicitus est c
observare treugam Lombardis, et cunctis, eVomnu
bus personis de societale Lombardiae, secundum
quod ordinatum, et dispositum est a niediatoribus
tUriusquc partis, quemadtnodum habet charta, quam
Muratorius (tom. iv Ant. Ital. medii nevi, col. a85-
286) edidil.

Anno 11 78, dieque iulii duodecima Fridericus
Aug. Taurinensi ccclesiae oppidum Sanctinae dato
diplomate firmavit ( ex Metrop. eccl. tabulario ).
Anno autem 1179, 2 calendas marlii Willielmum
a Polmonccllo de eiusdem loci praefectnra, seu ca~
stellania, ut aiunt, Milo investivit ea lege, ut Wil-
liclmus praemissus quinque supra viginti vini meri
sextarios episcopali mensae quotanuis rcpenderet
(ex Archiep. tabul.).. Eomet anno 1179 Laleranendi d
concilio, oecuraenico xi intcrfuit, quod Alexander III
marlio mense ineuhtc Valdensium , Albigensium ,
necnon schismaticorura caussa coegil : die vero de-
ciraa itinii Guillelmo de Castello aream quamdam
extra Taurin. urbem, penes portam episcopi dictam
ex emphyteusi pro annua praestatione permisit.
Anno proximo 1180, nono calendas februarii An-
selmum, atque Othonem ab Alpiniauo fratres iam
superius mcmoratos, eiusdem Alpiniaui feudo insi-
gnivit : eoque anno Ioanui a Caburro, ac Bonoioanni
quondam Rodulplii agtos datis legibus, ad tertium
usque germcn itcm ex emphyteusi roncessit ( e'x
urchiep. tubul. ).

Anno 1 183. ac dic decimuqnaiia novembris Me-

diolani degehs, sentenliae subscripsit, quam Petrus
Luuensis, ct Tedaldus Placentinus episcopi a Lucio
Papatlll illo missi tulerunt in causa Algisii, seu
Alghisii Mediolanerisis archiepiscopi adversus quas-
dam ex polissimis urbis illius basilicis quoad usum
veslium subdiaconatium, qftae afbae nuncupantur,
et diaconalium vulgo dalmaticarum , quam quidem
sebfentiam cl. comes Giulinius edidit (tom. vi antea
cit. pag. 555-557 ). Anno n83, dte decima decem-
bris a Guillelmo PocamatO Ripaltensi idem Milo
fidelkalem reccpit de ofnni dllodio, quod tenebat
in Ripulis, et de.omni honore ad ipsunt de iure
spectante in feudo RipiUarum, atqne de his illum
investivit. Anua 1184, die decima oetava februarij
in conlroversia inter praepositum, et canonicos sancti
Saivatoris maioris Tanrinensis , eiusdera ecclesiue
nomine, atque cararauae, et homines Gharii inter-
cedente, idem Milo . oppidum , dc qUo dtsceptabaluf>
ecclesiae praemissae miiutiieavit , dectirnens oppid*
eiusdem homioes heuliqqam ulterius fodrum, tateas,
aliasque exactiones commuiu Clwrti solvere teberu
Iudicium huiusinddi Frahcihctrs Augustihus ub Ec-
clesia ( loc. cit. ) commemorat quidem, sed a Mir
louc m praeposiii sancli Soiutoris Taurinensis be*-
neficium anuo 11 85 fuisse latum autumat ; verum
hic eruditissimus scriptor bifariam excidit, quura
praepositus huiusmodi nullus uhquam ■ babitus sit,
ni typorum vitto mendum donemus> atque anno
1184 praemissum iudicium consignandhm veniat.
Anho codem, die martii xi, castri, oppidique Pla-
nitiaruin sibi apostolici in Italis legali iudicio asser*
torum possessionem ihiit: die autem xxiv sejiterabris
praeposito . sancti Martini de Lyvamo, vulgo Lirone
in Ciriacensi agro, ecclesiam sancti Victoris Caseh
larum permisit.

Anho autcm n85, secunda' die septembris Tau-
rini ( uti Pingonius habet in Augusta • pag. 32)
Gotliofredus imperiaUs aulae cancellarius , , legattts
Caesaris sententiam tulit in Humbertum Sabaudiae
comitem indicta causa, Mildne episcopo TdurinenSi
inslante, qua hic in possessionem mUtitur Tauri-
nensis civUatis, oppidorum AvUlianac, Ripae altae,
medu Cariniani, et arcis Turretae, de quibus con^
tendebatur : ille vero Spolialus, et ob damna Ripolis,
et Publieiae iniecta, septingentis libris mulctatur :
u qiut sententia reclhmalum est. A Pingonio discre-
pat Franciscns Auguslinus ab Ecclesia quoad huius
senteuliac locum, et annum, eaih lalam statuens
Mediolani auno 1184 (hist. chron. pag. 167).'

Auno 1 186, mensis iulii die i5, iterum Mediolani
degeus, iliius ecclesiae ordinariorum capitulum cen-
sibus auxit, ut-unus eidem canonictis aocresceret,
cuius quidem dohationis chartam clarissimus Saxius
( loc. cit. toiri. a pag. 609 613), alque Muratorius
in Antiquitat Ital. med. aevi (tom. iv col. 855 856)
referunt: eoderaque auno, octobris die vigesimanona
a Marcoaldo Henrici Rom. regis dapifero in caStri,
iuriumr|ue Ripae altae possessionem induclus est ,
Vlrico a Ripaila provocalionis iure sartolecto, iuxta
latum a Golhof'w<lo flaesaris cancellurio iudiciuin,

Digitized by

Google

i353

TAVRIHEHSIBVS.

i354

de quo superius cum Pingonio dictum est. Omnibus a etiam cardinalis ab Aragoaia, neque Ottoboous

his Franciscus Aogustinus ab Ecclesia adiicit Petrum
a Castagnolis Publiciarum castro in feudum a Mi-
lone donalum, probatamque ab eodem antistite re-
gularium canonicorum duodecim apud Lombriascum
collegii erectionem, quod quidem censibus opimis
Mamphredus Romagnani marchio ditavit, anno ta-
men (qui plus minus n85 censendus est) haud
designato : Cheriensis insuper urbis turres ab illo
eversas ex quo a fide erga ipsum , atque obedientia
defecissent cives, mox vero ab his fidelitatis sacra-
mentum ex aequo, et bono dictum.

Quandoquidem vero de Milone tum Pingonius ,
tum perpetuus eiusdem imitator Vghellius (loc. cit.
col. io5o, io5i ) nonnulia tradiderunt, quae ipse

Scriba locis praecitatis meminerunt. Vnus porro
Romualdus Salernitanus ( Rer. Ital. tom. vn col.
ai2 e.) de Friderico loquens haec habet: Primo
autem ingressu in Italiam, Astensem urbem, Tau-
rinum, et vicinas civitates, ipsis se sponte reclden-
tibus , occupavit. Deinde marchionis Montisferrati ,
et Papiensiym suggestione Alexandriam civitatem
obsedit. Ergo, si haec veritati innitantur, ultro se
se Friderico Taurinenses, non secus ac finitimarum
urbium incolae, manciparunt ; num vero illi, Miione
episcopo adhortante, id consilii ceperint, necne,
ipsi non novimus.

Subiicit Pingonius (loc. cit): anno Christi mclxxv
Fridericus idem, multis in Italia qfflictatus incom-

nondum animadverti, ea idcirco hic expendere placet. b modis, ope Taurinensium , quibus pepercerat,, op~

Primo quidem Pingonius in Aug. ( pag. 3 1 ) sic
habet : anno Christi hclxxiv martio, Federicus
Imperator in Italiam per Sabaudiam, et Cottias
alpes rediit. Secusiam primam urbem igne, et ruina
vastavit, ut ceteris Italiae civitatibus terroris exem-
plo esset. Taurino pepercit MUonis episcopi pre-
cibus assiduis lenitus, utque suarum partium esset
episcopus , citatis Platina in Alexandro, chronico
Germaniae lib. 18, et Nauclero gen. 90. Ast Fri-
dericus Imperator anno 11 74 j martio mense Italiam
non adventavit per Sabaudiam, et Cottias alpes,
sed anni illius exeunte septembre : Imperator Fri-
dericus quinta vice Lombardiam intravit millesimo
centesimo septuagesimoquarto, quarto kal. octobris,

portune iam per montem Iovis in Burgundiam
transUt, inde ad suos in Germaniam facile trans-
gressus : citatis abbate Vspergensi, et Sigonio libro
14 Historiarum. Sigonius equidem loc. cit. (col. 797
tom. 11 opp. eiusdem, edit. Mediolan. anni 1733)
rem sic enarrat: ceterum re composUa Fridericus
exercitum studio patriae revisendae Jlagrantem do~
mum dimisit : atque ipse per montem Iovis, auxilio
Novariensium, ac Taurinensium in Burgundiam multis
qfflictatus incommodis transivit. Vnde transgressus
in Germaniam etc. Ast in his erravisse praestantis-
simum scriptorem iam claris. Saxius in notis ad
eum locum animadvertit ; .haec namque Friderici
ex Italia in Burgundiam , indeque in Germaniam

et venit Sauxiam (/. Secusiam), et combussit eam. c commigratio non anno 11 75, sed n 79, quo in urbe

ita Sire Raui auctor synchronus ( loc. antea cit.
coL 1193 a. ); Card. vero ab Aragonia in vita Aie-
xandri Papae III ( tom. 111 Rer. Itai. par. 1 pag.
463 c. d.) ita. habet: Eodem lempore (anno nempe
1 1 74 ) in anno xv pontijic. Alexandri papae Fri-
dericus imperator dictus, ad suggestionem Papien-
sium , et marchionis de Monteferrato , quinta vice
in Lombardiam hostiliter remeavit. Transivit enim
per montem Senonem (/. Cinisium), et in multUu-
dine gravi descendens ad planiciem tertio calendas
octobris, castrametatus est iuxta Secusiam.. Demum
continuator Cafiari, sive Ottobonus scriba in anna-
libus Ianuensibus ( tom. v Rer. Ital. col. 35 1 in
fine ) ita habet: Fridericus imperator hoc anno

Arelatensi iterum corona redimitus est, consignanda
venit, prout eruditissimus Pagius binis, iisdemque
vetustis monumentis ailatis adnotavit.

Num demum Novariensinm , atque Taurinen-
sium ope montis Iovis angusta traiecerit, nobis non
liquet, quamvis id facti in dubium plane revocari
praeslet ; Otto enim de sancto Blasio in suo chro?
nico ( Rer. Ital. Murat tom. vi col. 883 ) Tauri-
nensium, atque Novariensium ope huiusmodi omnino
missa , cuius caussa Fridericus montis Iovis angu-
stias tuto pcrmeaverit, e contra habet a Caesare,
eo quod suspectae fidei ipsi haberentnr Itali, Ze-
ringensem ducem esse expostuiatnm, ut cum exer-
citu sibi ad Italiam obviaret, quo .stipatns ipse

( 1 1 74 ) circa jestum sancti Michaetis^ cum vege d Burgundiam fidenlius appelleret : Imperator ( ita

Bohemiae, et maxima exapeditione Jines Italiae in-
gressus, pervenit ad urbem Astensem, etc.

Vtrnm autem Fridericus Taurino pepercerit Mi-
lonis pvecihus assiduis lenitus, utque suarum par-
tium esset episeopus, prout Pingonius praecitatis
anthoribas testibus adhibitis prior adstruxit, nos
plane latet; scriptores quippe synchroni, quos modo
laudabamus, de> his ne verbum quidem habent. Sire
Raul posl enarratam Secusiae Friderico authore
conflagrationem, subdit Astam ab eo* oppugnatam,
quam post dies "fere octo subegit, deinde Alexan-
driam, eamdemque una cum Papiensibus , atque
Montisferratensi marchione obsessam etc. , Tauri-
norum Augusta neutiquam commemorata, cuius nec

praeiaudatus auctor cap. xxxiv ) in Germaniam re-
dire disponens, Italicorum fidei se credere non
audebat, sed missis nuntUs ad Bertholdum ducem
de Zeringen , petiU ut Italiam cum . exercitu sibi
occurreret r ut eo securuts transalpineret. Quo ve*>
niente per monUs Iovis angustias regressus in Ale-
maniam. venU : Taurinensibus, atque Novarieosibas
silentio hic praeterraissis.

Addit Pingonius (loc. cit. pag. 3a): Eadem annt-
(11 75) cum relatum Jiusset Taurinensem Milonem
episcopum in odium lUis coeptae a CaroUx deces-
sore suo incendii Secusini authorem , et praedae
Juisse participem, Humbertus Princeps Taurinum
ingreditur, populatur , et quae maxime episcopi
no

Digitized by

Google

i355

DE EPISCOPIS

i356

extarent, ortmia exportavit, census qudque annuos
in publicum addixit , et sectionem damna passis
Secusinorum adiudicari voluit (si damni aestimatio
dari potuit ). Hinc Us coram Caesare acrior , et
vehementiores excitatae tragaediae : citato diplo-
mate HeririciVI regis sub annum 1188, die nona
raaii dato Basileae. Ast quo pacto Pingonius evin-
cere valeat Milonem episcopum Secusini incendii
authorem, atque praedae iuisse participem, ipsi non
videmus ; quare incendii huiusce caussam altiore
ab indagtne petitam praeetat hic ex auetore syn-
chrono obiicere.

Quum igitur pene solus anno 1 168 ab Italis ex-
cedere adactus fuisset Fridericus Augustus, uti su-
perius in Garolo I animadvertebamus, antequam
viae se committeret, de Longobardorum fide, quo-
rum subibat iavidiam, ambigens, omne anni illius
hybernum tempus , teste Acerbi Morenae continua-
tore (apud Murat. tom. vi Ber. Ital. col. 1 159 B.)
tum penes Papienses, Novarienses, Veroellenses, et
Astenses, tum etiam penes marchionem Montisferrati
transegit. "Verum Cum res ipsius inpeius diiabe-
- rentur in dies, seque Ticini ceu obsessum animadv
verteret, veritus ne ii, qui pro ipso adhuc stabant,
postremo in eum proditionem mOlirentur, mense
martio clam aufugit , et in Alemanniam per terram
comitis de Savogna, jilii quondam comitis Amedei,
qui et comes de Morienna dicitur, iter arripuit ,
quemadmodum apud laudatum authorem ex codice
Ambrosiand habetur.

Vberti comitis Maurianensis (illius nimirum, qui
a nostratibus Humbertus huius nominis III Sabau-
diae comes adpellatur) necessitudinem, tutumque
per eius ditionem iter Friderico comparaverat Guil-
lelmus Montisferrati marchio, ut patet ex quadam
Ioannis Saliburiensis epistola inter illas sancti Thomae
Gantuariensis rekta ( lib. 2 epis. 66 edit. Lupi ),
quam item penes Baronium in annal. ad hunc
annum legere est, ex eaque discimus quod- cum
apud Ticinenses se haud in tuto esse comperiret
Friderious, ex quo urbis iliius nobilem virum lu-
minibus orbari iussisset, aiiunde vero a Langobardis
militum viginti miliia cogi perspectum haberet, hinc
triginta Insubribus obsidibus Blandratae dimissis,
Montemferratum venit, ibidemque per Montisferra-
tensis marchionis castra reliquos, quos acceperat ,
obsides custodiendos dispertitus est, mox huc, iliuc-
que prosiliens, nec supra triduum aiicubi consistens
erravit. Inter haec dum Guillelmus marchio ( ex
eodem Salisburiensi loc. cit.) cum cognato suo co-
mite Mauriensi (i. Maurianensi) ageret, ut Impe-
ratorem permitteret egredi, promittens ei non modo
restitutionem ablatorum, sed montes aureos, et.cum
honore , et gloria , imperii gratiam sempiternam ,
Vmbertum Friderico conciiiavit. Adeoque Caesar
coactis hinc inde, quos custodkndos iusserat, Lan-
gobardis obsidibus, solis triginta equitibus stipatus
sancti Ambrosii usque oppidum, Taurinum inter,
atque Secusiam consistens, appulit, ibidemque per-
noctavit, altera autem die, summo mane viam per-

sequens, vix Secusiam attigerat, cum Brixianum
quemdam nobilem virum nomine Zilium de Prando
suspendio necari iussit, eumdem criminatus quod
insubribus exercitum illum, qui Gaesarem ipsum ab
Italis pene solum excedere adigebat, uli mox dictum
est, suasisset. Vnde Sire Raul (loc. cit col. 1191
D. £. ) : ait : nono die martii suspendit Zilium de
Prando, obsidem Brixiae, iuxta Sauricam ( l. Se-
cusiam ), dolore, et Jurore repletus quod Mediola-
nenses, Brixienses, Laudenses, Novarienses, et Ver-
ceUenses obsederant Blandratae , et indeT abiit
Alemanniam.

Haec ut Secusini conspexere, veritati ( quemad-
modum idem Salisburiensis nos docet ) ne a Lan-
gobardis delerentur, ubi eos, qui per ipsorum agrum
commeabant , in Germaniam contendere sinerent ,
Friderico una cum reiiquis obsidibus Secusiam in-
gresso, aireptis armis obsides dimisere; Fridericus
vero iuxta Othonem a sancto Blasio ( loc. cit. col.
679 ) fraude civium ( Secusinorum ) occidi tenta-
batur. Ipse autem ab hospite suo praemonitus, dolos

eorum sic evasit Et cum post haec in Ita-

liam rediisset, praedictam civitatem Susam funditus
evertiL Etst autem huius enarrationis partem in
Vindobouensi codice historiarum Othonis desiderari
clariss. Muratorius (ibid.) adnotaverit, Saxius vero
in notis ad lib. xiv Sigonii de regno Ital. (tom. 11
edit. Mediol. col. 782 not. 11 £.) laciniam esse chro-
nico iili assertam suspicetur, ex tamen aliis in co-
dicibus plane habetur. Eiusmodi porro Secusinorum
cum Gaesare simultas, eorum urbis eversae, atque
incendio absumptae origo fuit, unde apertissime
iiquet Milonem Taurinensem episcopum neque Se-
cusini excidii authorem fingi posse, neque praedae
iiiius participem, prout Pingonius, aiiique item ex
ipso autumarunt.

Praemissis autem ad inustam Miloni episcopo
notam declinandam satis expensis, iam reliquum
est, ut ipsius ad Mediolanensem ecclesiam demi-
grationem attingamus. Pingonius in Augusta (pag. 4o)
haec habet: eodem anno (nempe 11 85) menseno-
vembri postquam Milo episcopus Taurinensis arcfue-
piscopatui Mediolanensi successit, Lamberto CribeUo
archiepiscopo Ponti/ice maximo creata, et Vrbano III
vocato, Ardoinus sedi Taurinensi suffectus est etc.
Ast demigrationis huiusmodl nec annum, nec caus-
sam assecutus est, quandoquidem Milo e Taurinensi
ad ecclesiam illam anno 1187, neutiquam vero 11 85
transmeavit, neque item ex quo Lambertus Gribelius
archipraesul summa ecclesiae rerum potitus foret,
Vrbani III sibi nomine adscilo, sed ex V^bani ipsius
de medio excessu, quippequi Medtolanensem sedem
unacum apostolica sibt asservasset , quemadmodum
eiusdemmet Milonis pro Mediolanensi capitulo charta
an. 1186 superius designata testatur; adeoque Pin-
gonius hic bi&riam excidisse dicendus est. Vrbano
igitur III e vivis erepto anno 1187, Milo noster
non inanibus, ut antea, sed (irmis electorum suf-
fragiis, quinta decembris Medioianensis antistes re-
nuntialus est, Taurincnsi tamen ccclesia, cui supra

Digitized by

i35 7

TAVRIflKfiSIBVS.

i358

deciroum septiinum anaum iam praefuerat, aliquandiu a quod in Veneto conventu auno 1177 ictum est, ut

sibi itidem asservata, ex quo forte nondum ipsius
electio Rom. pontifici probata fbret: duplex porro
Milonis sedes huiusmodi adhuc- usque scriptores
latuit, quam qjlidem binae arcbiep. tabularii cbartae
apertissime evincunt, altera nempe die i6 ianuarii
u88 da ta > qua Milo,- idemqne MedioJanensis ar-
chipraesul,.:ac Taorinensts epistopus inscriptus Guil-
leJraum a Polmonceilo de pagi . eiusdem «astro in>
vestivit: aiter*, vtto an. qua Arduiuus epi-

scopus decessAris aui, quem nt . snpra inscriptnm
commemorat r acta praemissa fk-mavit. Taurinense
postmodum eoclesia dimissa Mediobmeosein liilo
mnderatus est *d annum usqiie ug5, qtu» idtbos
augusti iuxta Saxium, 17 antem caleo. septembris

ex Matthaei fratris elogio ac prneciarissimae illius
gentis genesi eruitur, necnod ex Gallitia ( Jui de'
santi etc. tom. v pag. ag-36)j qui enarrationem
suam e Valpergienst potissimum chronico hausisse
videtur, in eo tamen haUucinatus, quod Arduinum
ipsum ponlificali uiinisterio ab Vrbane III. initiatum
affirmarit, quum ex nuper in superiore capite ani-
madv^sisy Vrbaui de medio excessus in Oaussa fuerit
cur Mitaad Mediolanensem ecclesiam demigraret,
eumque in Taurinensi sede Arduinos exciperet. Hao
itaque a Milone arehipraesule cOnfirmafto plane di-
missa, ArdMums auftectus est anno 11 88 anltiunium
mensem, curas «piidem.die undecima temtnm praesul
Durandp, atque Girairdo germanis aream qnamdam

iuxta Vgheliium, . atque Giuluwum farto eessit, atqne b Augustae TaurinOruj». ad angutam de quercu ad^

ia hyemali eoclesi» prope suggestum condttus est,
pum brevi hoc epitaphio , seu distico , quod vetu-
stioris basdicae inter rudera proditum VgheUius,
atque Sexjus affirteaant:

■i '

ISTIC. POtWIf ICJS BEOVlil8CVl)T OSSA MILONIS
CVI BSVj, A$tBHWAE COCICEPAT CAVDIA VJTAE

Ad eamdara, quara Vghellius, et Giulinius statuunt,
diem illius obilum in saepe citato Taurinensium
canonicorum necrologio sic dfesignatum legere est,
xv n cnlen. (septembris) obiit dominus MUo episcopus
noster , postea archiep. Mediolan. Cur vero obitus
hic tantum designetur, non aulem depositio, quera-

pellatum in emphyteusim pro annna peoaitatdone
permisit ( ex arehiep. tabul. oharta) ; «nde .liqJiet
Pingonitim (in Aug. pag. 3 3) Uiiufi delecUonetn <ad
annum tt85, Franoiscum A. vero. : ab Eool. (loo>
cit. >pag. 66.) ad aonum 1 189 staUtedtts, i*em esse
hallucinatos, Vghelliu» autem propius ad veriMtem
accessisse, quum. ex iip, quae tn Milone^habe^ prO
anno n88 recte stare vtdeabir..

De hoc antistile haec tradidit Pingoniua (in xtw%\
pag. 3a-33 noviss. e.dU.), eadfimque VgheUiuj (leb.
cit.) exscripsit : Armo ChristL mcl.xxxVih JrdainO
episcopo UWn prosequente^, nsc ejcequutione aUqaa
subsequuta j Federicus Caesar r et Henricus JHius
sententiam duriorem tulenmt in Htttnberium Sak
admodum de aliis Taurinensibus episcopisj qui in c baudum, mkuts litibus intendentettK Qua SabaUdus

propria ecclesia supremum diem obierUnt , atque
sepulcrura nacti sunt, idem necroiogium Jhabet, iam
ratio suppetU y quod scilieot de Milone neque obitus,
ueqoe sepuiorura huiusmodi valeant afiirmari. Pran-
ciscus Aug, ab Eccl. porno ex Sigonio Milonem
anno Mcxcm. e vivis eveptnm , atque in sanctae
Theclae cortdilum , lninus recie tradit (').

ARDVINVS A VALPJ5RG1A

^»«0 i>88.

Ai-duinus ex Valpeygiae comitum progenie, beUi,

condemnatur civitotem Taurimtisani episcopo cedere,
et banrium (ut vocatit) mperiak Sabaudo impo-
rtitur, omnibus suis diiionibus commissis , ei secto-
rum arbitrio exposiUs. Qui interea aetate, elmoet
rore gravis -mortem obiit : citato diplomate Heoriei
titas andi 9 maii dato Basileae ex accbiv. ducal. ,
mox (ibid. pag. 33.) subdens: antto eodam Thotnas
Humbertyfilius patri succedit, sententiam retraetari
cvral, Henricus Federici fiiius, causa cognti» s itt~
dicatum reparat , Sabaudi iura integVa agno+cit
reclamante tamen semper episeopo. Sabandum ikufue
UHi ditioni restituit. Sedunensi $ola ditione. tune
imperio feservata: citatis archivis, ftt actis eisdem,
dt hts postmodum adiectis : Anno CJiristi ncxci

pacisque artibus celebintissima, Arduinum hoins d mot'tup Federico Caesare, Jrduinus ■ Taurinensis

notmmis II /«/wof etw.dictum, /Emiiiamque Ruveream
parenteis, Matthaeum oogndmento magnum, atque
Bertham Buianensem. Abbalissam sanctimohia insi-
gnem, firati^es, Bonifacinm: ftro Augustensem anti-
Stitem iljeov ialer dtvos habitUm , ex fiatre nepetem
sortitus eSf>'In minoribus,,cum.maximo polleret con-
silio, Humbaldo Ostiensi episcopo ad Fridericum
GBoobarbum legato cotnes ab Alexandro III adiun-
ctus est, quo cum Humbaldo, aliisque ufbium nun»
tiis auspicatissimi foederis illius leges praestiUiit,

(1) 1n Mon. hist. pat. , tou. 1 Ghart. legMlnr sob iram. OXLV chari*
an. 1170 27 febr.; num. DXLVII an. 1170 9 iun.; nun. DLXIII
an. 1175 30 oct.; num. DLXXIII an. 1179 5 nov.; num. DLXXV
an. H80 31 ian.; num. DCH an. 1184 II mart. A. B.

episcopus Sabaudum, Taurinense&que cive$ turbati
cmtate potitur, ac seditione suscitata,, civitate praesul
deifiudtiur* Qui cum clero apud Testonam Oppidum
(cutustruinis posiea erectum Moncalerwm) sepessit.
Tandem restituitur episoopus, ea, iamen lege ne
amptius ullra qUam quae polv sunt cognoseat pu-
blicis, et supremisSabaudo Thomae' resikitutis iuribus :
archiv. Vrban., et Gaudentio Merula citatis,

Haec inquam de Arduino Pingoniu6 habet, quae
Francisous Aug. ab Eccl. missa omnino. fccit : .quum
porro mobumenta a Pingonio designata scmtari
nobis haud liouerit, quid reponomus non supp&tit;
ea tanlum animadvertere prnestabit, q.uae Gujcbe-
nonius in Thoma Sab. comile , Httmberti filin

171

Digitized by

Google

i359

DE EPISCOPIS

i36o

( tom. i pag. a44 Vet. Lugdun. edit. ) tradit, Mon-
lisferratensis nempe Bonifacii opera, cui Thomae
praemissi undennis tutela demandata erat, ab Hen-
rico Romanorum rege quae in Humbertum Fride-
ricus patet tulerat iudicia, esse improbata, quod
quidem egregium Bonifacii opus Pingonium effugit,
aliis hic missis, quae in rpsius enarrationis partes
singillatim animadverti possent.

Anno ii 89, die ianuarii 3i unacum Gandulpho
matoris ecclesiae sancti Salvatoris praeposito dimi-
dium Alpiniani castrum, pistrina, atque emolumenta
ex iUo item pro dimidio proficiscentia , Anselmo,
atque Oddoni fratribus quondam Mamphredi ab
Aipiniano in feudum contulit. Die autem 24 aprilis
Guillelmo a Polmonceilo quae a Milone praesule
collata fuerant firmavit, quemadmodum superius
innuebamus. Anno 1190, septimo id. ang. initis
conventis, fideique sacramento accepto Guillelmum,
Mussnm , Constantium, aliosque nobiles Ripulenses
oppidanos iis onmibus restituit, quae tum obtine-
bant, cum solum vertere compulsi sunt. Anno 1 191,
die februarii secunda, quaedam in Taurinensi, atque
Ripulensi agris consistentia praedia ecclesiae suae
. stato pretio comparavit. Eodemmet anno Charien-
sium commune, GuiUelmo, atque Segnorino de
Balbis consulibus annuenlibus, praestationi, quam
Jbdrum vocabant, pro Arduino episcopo pensitandae
in Thomam de Nono Caesaris apud Taurinos lega-
tum, Caesareumque aerarium se obstrinxit, teste ab
Ecclesia (in MSS. cL Balborum gentis commentariis).

Anno 1193, die vero vigesima iulii, Taurinensis
ecdesiae senatu, clientibusque probantibus, necnon
Thoma Caesaris legato praemisso adstante, itemque
annuente, Arduinis Taurinensibus ordinis utriusque
consulibus potestatem fecit ineundi guerram, et
pacem de castro, et villa, et burgo de Testona, et
de Ripolis, et de Montoxolo, et de omnibus aliis
suis castris cuicumque voluerit, et quandocumque
voluerint, sine omni contradictione ipsius episcopi,
et omnium episcoporum Taurinensium , qui quan-
documque aderunt. Item ibidem concessit eis, et toti
communi cwitatis ut riemo civium de Taurino det
pedagium, vel curaiam, vel aliquam exactionem
, in castro de Testona, nec in vilia, nec m burgo,
nec in toto districto ipsius castri, ville, et burgi.
Huiusmodi autem Arduini largitatis ergo ab iisdem
consubbus ex communi aerario ingens peeunia Ay-
moni a Ruvere, atque Bilioni, itidemque Merulo,
atque Arditioni a Plossasco erogata est, ea videlicet
lege, ut iUi ius omue, quod in Publiciarum castrum,
oppidumque obtinebant, hi vero Testonam episcopo
permitterent, necnon cum eo foedus percuterent,
quemadmodum charta praefert, quam in appendice
exhibebimus.

Hisce ita constitutis, die consequenti eiusdem
iulii vigesimaprhna Merulus, atque Arditio a Plos-
sasoo castrutn Testonae unacum omni districtu, et
iurisdictione , et honore, et comitatu, et curaria
ipsius viile , et omnibus, que pertinent ad contile,
et districtum ipsius castri, et ville etc. Arduino

a praesuli dimiserunt, altera charta testc, quam item
in appendice dabimus. Dimissionis autem huiusmodi
gratia Ardainus castrum, oppidumque Publiciarum
iure feudi Merulo Plossasco praemisso permisit ,
exceptis vassaUis , et feudis vassaUorum, eo plus
quod dedit ius pignoris, quod habebat in feudo de

Publiciis Petrus de Castagnolis, excepta fide-

litate, et excepta albergaria, et exceptis decimis,
et primiUts , et omnibus rationibus ecclesiarum de
publiciis , que omnia praefatus D. episeopus in se

retinuit ; pro supradicta paee, et Jbte, et

refutatione remisit D. episcopus D. Ardhnoni quin-
gentas marchas , quas D. Jrditio ei debehat eo ,
quod nohut reverti in captione episcopi etc. Aiia
item nonnuUa pacis ergo in charta iUa sancita sunt,

b quae opportunis lectoci obiicientur.

Gompositionem huiusmodi Pingonius in Augusta
ad annum hckciii coaunemorat quidem, minus vero
ad amussim ; inqnit enim : longa lis, atque dissidia
inter episcopum Arduinum Taurinensem, et Meru-
lum, et Arducium Piosaschi Dominos sopita sunt,
cum hi Testonam oppidum, ipsamque arcem epi-
scopo remittunt, episcopus vero Publiciarum Jeudum
• cedit Plosaschis fratribus, qui praeterea, quingentas
marchas argenti episcopo numerant, etc., quum
ceteroqui- Arduinus Publiciarum feudo Merulum
tantum, neutiquam Ardilioaem insigniverit, neque
a Plossascentibus his argenti marchae, tit vocant,
quingentae illi erogatae sint, sed unus Arditio ab
iisdem, quibus ex debito obstringebatur eo quod

c noluit reverti in captione episcopi, erogandis fuerit
plane solutus, quemadmodum charta, quam nuper
contractam referebam, aperte testatur. Neqne item
veritatem propius attigisse mihi videtur Pingonius
ad annum mcxci, uti superius, tradens Arduinum
seditione eoncitata e cmtate detrusum unacum cle-
ricis Testonam secessisse, urb. tabul. , ac Gaudentio
Merula citatis; si etenim castrum , oppidumque ittud
in Plossascentium erat potestate, atque cum his
diutinae, ipso fatente Pingonio, intercedebant simul-
tates, qui nam Ardume Ulo secedere praestabat?
Verum perfugium huiusmodi potius improbari di-
cendum est ab ea episcopi comprehensione, cuius
praemissa compositionis charta meminit, quaeque
tum fuisse facta vtdetur cunw Arduinus ipse ad ci-

d vium invidiam decKnandam aliquo se in tutum re-
cipere contenderet: minus autem secessos iUe Te-
stonensis de clero, sive de Taurinensibus potissimum
canonicis aifirmari vale.t , quum acta ipsorum non-
nulla eo anno 1191 Angustae quidem Taurinorum
in propriis aedibus data habeantur, adeOut scriptor
idem in praemissorum enarratione mullifariam ex-
oidisse deprehendatur.

Anno 1195 xiv calen. apriKs cum Cheriensibus
conventa Arduinus iniit, quo Olhonis IV diploma
inferius in Iacobo I referendum commemorat. Hen-
ricum huius nominis VI Caesarem Taurinorum
*Augustam anno 1196 advenientem, iuxta F. A. ab
Eccl. (loc. cit. pag. 66), summo cum honore su-
scepit, atquc privilegio, quod idem Augustus pro

Digitized by

Google

i36i

TAVRINENSIBVS.

i362

Aymone Tarentasieusi Archiepiscopo ibidem v. cal.
augnsti dedit, unacum antistitibus aliis subscripsit,
etsi nomen ipsius apud Bessonium , qut in suo prae-
citato libro (Memoires pour servir etc. pag. 378-
379 ) illud edidit , omnino desideretur : eodemque
anno a Caesare diploma impetravit, Papiae, non
vero Taurini, uti aliquibus visum est, xvu calend.
octbbris datnm, et in tomi huius appendice legen-
dum, quo reram, quae a Taurinensi eccdesia iure
feudi obtinebantur, abalienationes, alque pignera-
tiones irritas decernendi potestas Arduino ipsi Acta
est, adeout ubi venditores, vel pigneratores stato
tempore res praemissas haud vindicassent, eae de-
tentoribus deiectis, episcopo omnino devenirent.
Consequente anno 1197, aprilis die nona Anselmum
Pasellam de agri Moreltae decumarum iure pro
annua framenti pensitatione investtvit. Conrado de
Summaripa, eiusque fratribus, qut Lagnasco, atque
Scarnafixio XII exeunte seculo dominabantur, de-
cumarum atiquot ius indulsit, Francisco A. ab
Eco. (in descript. Ped. MSS.) teste.

Ex. quo autem Arduinus ius omne , quod in Te-
slonae castrum , oppidumque a Plossascensibus na-
ctus erat, in Taurinenses cives transtulisset, Te-
stonenses eorum imperium detrectantes , necnon
Piossascenses ipsi Testonensibus foedere iunctt nova
moliri aggressi sunt. Horum partes suscepere et
Cherienses ifcem detrectantes castri Montesolii caussa,
cuius praefecto, qut a Taurinensi episcopo consti-
tuebatur, pagi aliquot illius ditionis suberant: quibus
omnibus Caburrenses, aliique itidem accesserunt.
Pro Arduino vero praeter Taurinates, Caburreten-
ses, et RevUiascenses dynastae, neenon Blandra-
tenses comites ( Purcili ditionem in Ckeriensi agro
olim insignem ttem obtinentes) enixc stabant. H*-
iusce porro beUi caussam, nec charta pacts, dequa
infra sermo erit, nec ulius ex oostratibus aperuit,
nisi F. A. ab Ecclesia (loc. antea cit.) ita scribens
sed quia Testonenses (ex quorum rumis aedificatus
Juit inde locus Montiscalerii) Taurineusium domi-
nium recusabant, ideo inito jbedere- cum iisdem
Taurinensibus, et comitibus Blandratae, ac dominis
Caburreti, et Roviliaschi eontra ipsos Testonenses,
et Cherienses, ac dominos Plossaschi, et Caburri
beUum gessit (nempe Arduinus), cum ipstsque post
mulia certamina tandem Astensium, et Vercellensium
opera an. iaoo recpncitiatus est.

Quicquid tamen de his sit, ex charta, quam hic
profierre videtur F. A. ab Eccl., atque in tomi huius
appendice ipsi exhibebimus, plane constabit con-
troversiae huiusmodi iudicium, seu compositiouem
ab utraque concertantium parte VerceUensibus ,
atque Astensibus uno esse consensn demandata; hos
insuper postremos cum Cheriensibus tum temporis
fuisse necessitudine coniuncbos, altera charta item
in appendice legenda dbcebit : utrum vero Tau-
rinenses inter, atque VerceUenses par foedus in-
tercederet, non novimus, et si in dubium potius
id nobis revocetur. Cum praemissis itaque parti-
bus hinc inde contendenlibus Nicolaus de Foro

a Astensis potestas pro Astensibus, atque Airaldus
vicedominus Vercellensis potestas pro Vercellensibus
una simul convenientis diutinis, iisdemque acerrimis
dissidiis finem imposuere , quampluribus statis legi-
bus in charta foederis die decima februarii an. 1 aoo
data, atque in appendice legenda recensitis, ex
quibus potissimas tantum delibare placet, quod
nempe Taurinensis episcopus citra proprii iuris di-
spendium, necnon Taurin. cives Montesolii castro
subditos pagos postremis Cheriensibus dimitterent,
ipsis sartos tectos ab iUius praefecto pro viribus
asservandos, fidet sacramento, quod is episcopo di-
cturus erat, neutiquam obnitente : item Testonae
castro praefectum episcopus constitueret Testonen-
sibus acceptnm, vel dissentione intercedente quem

b Astenses, ac Vercellenses cOnsnles designassent: epi-
scopo demum , ac Taurinensibus ius Sabaudo prin-
ctpi nou denegare religio esset, iUis vero detrectan-
ttbus, Cherienses, atque Testonenses Sabando praesto
esse omnino valerent, quae singula fusius in prae-
missa foederis charta lector habebit (0.

Rebus sic compositis, Arduinus ad pacis studia
aoimum adiungens, martio mense anni posterioris
laoi, duin Testonae adesset , parthenon Cistercien-
sium virginum B. Mariae de Pulora (vulgo Pogliola)
apud Montemregalem, quod Morotienises reguli olhn
excitarant, agro donavit, quem Guillelmus Arnal-
dus ex Verzoliensibus dynastis apud viUam Falletr
torum dictam a Taurinensi ecclesia iure feudi ob-
tinebat, simulque agresti aedicula divo Stephano

c ibtdem sacra , praemissas virgines a decuma pro
agro UliusmowH : rependenda immunes ea lege decer-
nens, ut mnMuum, quem marabutinum vocabant.,
Taurinensi antistiti quotannis ad B. Iohannis Ba-
ptistae solemnia pensitarent. Concessionem huius-
modi, cuius chartam appendix exhibebit, F. A. ab
Eccl. commemorat quidem, ast anno, quo facta est,
haud dcsignato. Anno iao3, die vero septembris
seplima, Testonae item degens, Bertramo Pinaro-
liensis monasterii abbati decumarum ius in Musi-
naseensis agri npvalia asseruit, ut ex MSS. privi-r
legioram eiusdem monasterii codice, tum etiam ex.
Pingonio' ( *n iiug. pag. 33 ) liquet. Die autem. x
noverabris ab' Oggerio, atque Guidone de CasteHo
Cheriensibus ius in Montesolii vectigal pro Secu-

d sinis xxx libelbs comparavit. Eomet anno Petrum^
hinc AUobrog. prihcipem, Segusii in vitam ingressum,
ab Arduino regenerationis aquis abhttum quidam
arbitrantur.

Anno 1204, sexto cal. februarii Petro dela Cla-
via, eiusque ad tertium usque germen posteris
praedium in Taurinensis agri ora VanchUia dicta
consistens, pro annua praestatione permisit (ex eccl.
metrop. tabul.). Quaito autem nonas inartii firmioris
concordiae gratia a Taurinensium , Cheriensium,
atque Testonensium consulibus conventa noiraulla

(I) Vide Biografia Piemonttu di Carlo Temvelli, deeade qaarta , partt
prima, pagg. 50 et 70 in tita haini episcepi Taurineatis Ardoini »
Valpergia, et Saggia iuIU tega. Lambarda Iacopi Durandi, q«ii refert
fliain boc dipl. pag. 134.

Digitized by

Google

i363

DE EPISCOPIS

i364

hinc inde icta sunt, maxime vero constitutum ut
Testonenses idem fidei sacramentum, quo Miloni
episcopo ciusque decessoribus pridem se obstrin-
xerant, At-duino dicerent, iidemque aeque ac Che-
rienses quae in eornmdem ditionibus Taurinensis
obtinehat ecclesia, ex aequo, et bono sartatecta
servai;ent , Taurinenses porro suppetiis episcopo
fereadis in reluctantes obstringerentnr : cetera con-
ventorum huiusmodi pJacita hoc foci missa facimus,
quae m appendice lectori obiiciemus.

Anno i3»5, sexto nonas mai pttblico Montis Ci-
nisii hospitio Avilianensenrs. Petri de Felonia aedetn,
quam divae Feroniae iamdudum sacram tradunt,
ita attribuit, ut ea tn spirituali Taurineasmm anti-
stitum potestate persisteret , atque praestationi in
annos singuJos repeudendae subesset. GuiUelmo Canis
quaedam pennisit. Anno 1206, aprilis die decima-
quarta , quod Iohannes Daniel in VerBolii , et Soie-
riarum castra opptdaque ius a Taurinensi ecclesia
obtinebet, eidem ecclesiae ex dimissione vindicavk.
Anno eodem, die autem iunii septima Lanfrancum,
atque Mamphredam de Valle germanos rebus qui-
busdam feudalibus in Ripuiarum agro consistentibus
investivit. Eumdem Ardnuuun a Siliis Taurioensibus
patriciis ipsius civitatis vectigal esse adeptum Fran-
ersc. A. ab EccL, anno tamen transmisso, tradit.
Acerrimum vero ecclesiae scrae reram assertorem,
atque catholicae veritalis vindicem in Valdenses po-
tissimum novatores, quibus e subalpina Itatia de-
turbandis operam dedit, effusa demum in sacras
aedes, atque egenos liberalitate eximium, Valper-
giense chronicen praedicat. Praemisso autem anno
juo6 nostra sententia fato oessjt, non qukkm die
aprilis sexta, uti Fructuarieosis chrociici, sequioris
certe aevi, scriptor autumavit, venun post .diem
iunii septimam, qua. inter vivos diegeotem ilium
liader comperimus, atque in su» aaaiore ecctesia
sepulcrum nactus est iuxta eunsdem , scriptorem ,
cuius de Arduino elogium GaUkia ( loc. cit. pag. 35 )
profert, idest: Arduinus ...... ■vir sapiens, <mi~

masus, sacris, ac hamanis literis peritissimus, reli-
gionis, ac iustitiae studio tiemini secundus, incom-
parabilis pauperui» pater, qui rerttm gesiarum fama,
et pietate insignis, ktndem obiit Taitrini sexta aprilis
i3o6, sepuluts in ecclesia sua caihedrali /tonori-
ficis esceauiis. Idem porro Gallitia ex Valpergiensi
cfaroaico Arduinum beatum inscribit, niuri vero id
aatb . probetur, aliorum iudicium «sto (>).

IACOBVS
huius nominis primus a Carisio.
Anno 1206 plus minus exeunte.

Iacobnm hunc prinmm VgheHius, Franciscus
August. ab EccL aliiqne recentiores perpei-am de

<1) O* epitcopo Ardaiao Tuk ettam chartas Bi. DCLXIK an. 1193
Sl inl., K. DCLXKi 17 aal. eiasd. im», N. OCC1V *n. 1196 15 sept.
et BJ. BCCXLVJi an 1903 10 novemb., et alias okartas Mclle £lori*
di Chicri del C. Cibrario. A. B.

a Moxo appeUitaruot, el ex unioo dupltcein eoofin-
gentes, priori alterum anno 1317, seu iai8 suf-
feclum minus recte tradidere, ex authographts si-
quidem chartis inferius l-eferendb. unus Iacobus,
idemque de Carisio ab aono iam 1207, atqne aono
adhuc 1334 Tauriaensis ecclesiae moderator mani-
festissime evincitur ; etsi vero inconcussa haec desi-
derarentur argumenta, cuique tamen sedulo atteo-
denti fermulam soia divina miseratione episcopus,
qua- Iacobt literae idenltdem per illud anoorum
spalSum inscriptae comperiuntur, cuius quidem forr
muhte particuiam soia nuilus decessorum tMius, yel
successorum usurpavit uequam, Iaoobi unites euwt
modi satis probaretur ; adeoque etst Pingooiu& ad
Iaoobum alterum anno 1217 statueodum TaurtneosiS

b ecclesiae monumenta sub diotione Udem in pageUae
ora proferat, mknus recte tamen iiia peatccpisse;
diceodtts est, nisi quts malit amaouensis osckantiae
mendum httiusmodi donare, qui akera ex nuinericis
ootis x neglecta, mccxvii conscripserit pro wxmvtn >
quo plane anno lacobus II solfectns est , uti6uo ioco
clai-escet.

lacobi autem I genus in Vercelleusi diliyne spt>
ctatissimum iilud extitit, cui Rateriorum> nonusn
inter Carisienses regulos accesserat, eodeoimeti F«
A. ab. Eccl. in sua Cor. R, part. 3 cap. i 5 ,t«ste.
la miooribus Vercellensas ecclesiae caoopiois asser-
tus, ut ex ciiart. Vicien. pag-. 107, cum Guala Bi*
cberio mox Romaua purpura insignito, Raymundo
tum Lucediensi abbate, aliisque magni nomiuis viris

e necessitudinem coniunxit, quos iuxta cl. Iricum in
dissert. de s. Oglerio ( pog. 3 3 ) eollegas kabuitc
postmodum Taurinensis ontistes non anno 1209, uti
F. : A. ab Ecd. placet^ ised .1306 exeuate., vel po-
eteriore 1307 «dolesceote. delectus, usrum vero cler
rioalis seaatus; sunragiis, an. Rom. pontificis minoine,
satis n©n liquet, vix ecclesiae suae solium conscen-
derat qunm ipsum inter , atque Cherienses nova
conventa , aorumque foedns dae decima seplembris
anni 1307 inita sunt, teste confirmationis diplomate
ab Othone huiusoe nominis IV Caesare Mediolani
Xiv eal. martii anni 1212 dato (quae quidem oharta
ex autographu, undo lacobi buius I geuus de Ca-
risio invicte eruttur, altera est, atque in appendtee
publici kiris fiet), ubt sic habetur : Uem confir-

d mamus conventionem , et concordiam factara inier
dominum Iacobum de Garisto episcopum Tauritun-
sem, et consMarios suos, et communkatem Charii,
secundum qttod contineiur' in instrumenio facto ab
ffjgone notario anno Domini nccvn, indictione x,
die utnae 1 intraniis septembris in ecclesia sancie
Marie de Cario. ■

Anno consequante 1308, die februarii quarta a
lacobo, atque Bartholamaeo Sikis gemanis, Tauri-
nensibus patrtciis urbani. vecttgalis ius, quod Ar-
duinus episcopus irrita di&traetione in eos pridem
transmiserat, ex arbitrario iudicio vindicavit; ex his
autem F. A. ab Eccl. adstruens ius huiusmodi ab
Arduino e contra sibi, suaeque ecclesiae compara-
lum, uti superius intiuebamus, erroris revioci vi-

Digitized by

Google

i365

TAVRINENSIBVS.

i366

detur , ni forte illud a praemisso antistite ex Silio-
rum dimissione prius comparatum, mox in eosdem
distractione transmissum fingamus, quod ceteroqui
non ita obvium subiu Anni ipsius vero die iunii
undecima ex demandata sibi ab Innocentio III Pont.
Max. potestate, itemque compromissi iure, de con-
troversia Hugoni Vlciensi praeposito cum Guillelmo
hospitii Caumuncii ord. Ierosolymitani curatore in-
tercedente iudicium tuiit, ut nempe Guillelmo prae-
misso aediculam, de qua lis agitabatur, inibi exci-
tare, in eaque sacris* adesse, et sepulcrum sibi,
suisque parare fas esset, stata ceterum lege cavens
ne ad poslrema haec qui Vlciensi ecclesiae iure
paroeciae suberant, haudquaquam susciperentur, etc.
(ex Vlcien. chart. pag. 90).

Anno 1 309, die ianuarii tertia unacum ecclesiae
suae capitulo, Brionensi Cisterciensium Virginum
parthenoni ecclesiam sanctae Mariae Corii, simulque
s. Georgii aediculam, dioecesanis iuribus sartistectis,
atque annua pensitatione indicta asseruit : • eiusdem
, vero ianuarii die decima nona Lancei regulis vena-
lium rerum mercaturam inibi habendi potestatem
fecit : die iulii vigesima sexta dum Veraitanam val-
lem lustraret, Ponti dominos de decumarum iure
in novalia quaeque agri ipsius Ponti, ecclesiarum
emolumentis servatis, pro solidis refortiatorum
decem quotannis rependendis, ac fidei sacramento,
investivit: septembris die vigesima septima Tauri-
nenses s. Andreae monachos inter, atque s. Marlini
de Lyramo praepositum, praediorum aliquot in Ci-
viaci, Nollarum, ac Grossi agris consistentium ergo
controversantes mediatorem se praebuit, illis dimi-
diatim cuique partium addictis: octobris aulem die
secunda super dissidiis inter s. Mauri , ac s. Iacobi
de Sturia abbates ob Balangerii vectigal inlerceden-
tibus, de quibus alibi sermo recurret, iudicium tulit.

Anno ia 10, quum Ioanne Cheriensi s. Solutoris
maioris Abbate post diem ianuarii xni viam uni-
versae carnis ingresso, coenobii eiusdem monachi,
ob pauoitatem, successoris illius non haberent de-
iectum, uti monumenta. perhibent, quae cL dyna-
stes Iosephus Veruazza, iam alias laudatus, pro suo
in bonas literas studio humaniter communicavil ,
Iacobns antistes, ut monasterio illi consulto prospi-
ceret, qnod ob regularem disciplinam collapsam,
censusque imminutos a primigenio sui splendore
quammaxime desciverat, cum ecclesiae suae cano-
nicorum, necnon Taurinensium consulum ordinibns
inito consilio, iisdemque probantibus, die iulii xm
monasierium praemissum Petro Clusino abbati, eius-
que pro tempore successoribus, inextincto tamen
titalo, eaque lege asseruit, ut electi abbaUs , in
quantum ad monasterium s. Solutoris pertinet, habeat
huius sedis episcopus confirmationem , et nomine
abbacie s. Solutoris fidelitatis ab eo recipiat con-
suetum, et solitum sacramentum, aliisque legibus
tum ad episcopi, necnon capituli ius, atque hone-
stamentum, tum ad sancta instituta restituenda po-
tissime spectantibus , in concessionis charta adiectis,
quam amplissimus vir archipraesul Victorivs Caie-

a tanvs Costa pro singulari sua munificentia nobis
ex archetypo descripsit, et ipsi alibi referemus, ex
cuius quidem chartae contextu nullatenus instans
monasterii illius aedium excidium, neque de iis in-
staurandis, ac alieno aere dissolvendo lex Petro
abbati indicta eruuntur, quae Pingonius, Baldessa-
nus, atque Vghellius oscitanter nimis affirmarunt.
Verum s. Soiutoris monasterium huiusmodi Clusi-
norum abbatum sub imperio, perturbatis rebus, non
diu ^erseveravit , quemadmodum inferius patebit.

Eomet anno Othonem huius nominis IV Augustum
Italiam adventantem sectatus est, ut ex F. A. ab
Eccl. ( loc. cit.), necnon ex Caesaris eiusdem diplo-
matibus aliquot, quibus Iacobus idem subscripsit,
pkne elicitur : die iunii «decima unacnm ipso Au-

b gusto praesens adstitit foederi Cherienses inler, ac
Blandratensem comitem pacto, quo Cheriensium
potestas pollicitus est quod commune Carii iurabit '
domino Gothofredo comiti de Blanderate, et suis
nepotibus filiis D. Vberti fratris sui defendere ter-
ram suam a Valle Secusiae infra, sub poena DC.
marcharum Secusiae adversus omnem hominem ex~
cepto Imperatore, et episcopo (Taurinensi), etc, sic
habet charta, quam Vrbanum Cheriense tabularium
asservat. Olhonem praemissum' ex Augusta Tauri-
norum, ubi iunii mensis dies aliquot Pingonio teste
( in Aug. loc. cit. ) consedit, excedentem unacum
Guidetto Aslensi, et Aliprando Vercellensi episcopis,
necnon Monferratensi , Saluliensi, Savonensi, atque
Malaspina marchionibus Vercellas usque comitatus

c est, iuxta Baldessanum ad annum 1210.

Hoc eodem anno, xvm cal. septembris sanctae
Mariae de Beceto ecclesiam in Veraitana valle con-
sistentem, Vevzolii reguiis, nec non sancti Petri
vicanis annuenlibus, Iacobo Ripaltensi praeposito
attribuit, ut ex binis chartis iiquet, quas in appendice
evulgabimus: de dissidiis autem, quae Ripaltenses
canonicos inter, atque Frucluarienses monachos
concessionis huiusmodi ergo intercesserunt, oppor-
tunior alibi erit dicendi locus. Ab Innocentio III
P. M. super controversia , quam Guillelmus Monfer-
ratensis marchio Vercellensibus ad Tridinum vindi-
candum intenderat, iudex una cum Tillieti abbate,
Mediolanensi cimiliarcha, necnon Vezolani praepo-
sito constitutus est, Innocentii praeiali iiteris testi-

d bus, quas cl. Iricus ( Rer. patr. lib. 1 pag. 63 )
edidiL Ipso item anno confirmationi privilegiorum
Mediolanensis ecclesiae ab Othone Augusto factae,
una cum Aliprando JVercellensi , atque Guidetto
Astensi episcopis praesens adfuit, iuxla Vghellium
in episc. Asten. ( tom. 4 col. 3^3 ).

Eidem plus minus anno iaio item consignanda
videtur potestas, quae Iacobo episcopo ab Othone
praemisso attributa est Valdenses, aliosque nova-
tores Caesarea auctoritate e Taurinensi dioecesi
deturbandi, qui agrum Dominicum errorum suo.rum
portentis lelhali veluti zizanio inficiebant: etsi factae *
potestatis huiusmodi charta scriptoribus nostris ha-
clenus incomperla, cutus exemplum in appendice
leclor accipiet, nullas chronologicas nolas praeferat.

Digitized by

Google

I

1367 DE E

Ui porro Valdenses e Lugdunensi urbe profligati,
io subalpinas Taurinensis dioeceseos valles, quibus
Pinaroliense monasterium ab Immiila, atque Ade-
lasia prinoipibus sororibus donatum fuerat, irrupere
eo ducti consiiio, quod monachi eos illinc propulsare
potis non essent, ita Vgheliius (loc. cit. col. io5s);
sententia' autem nostra non in illas tantum, sed et
in alias iuris Taurinensis ecclesiae valles iisdem
proximas tum Vaidenses, tum alterius sectae debac-
chantes ; e finitima provincia v xni ineunte s#mlo
dilapsi sunt, qua de re opportunius alibi sermo
recurret. Eo item circiter anno Iacobus ecclesias,
seu verius aediculas quatuor Nicolao Caburrensi
abbati asseruisse ex rerum adiunctis dicendus est,
ntut Franciscus A. ab Eccl. in Iacobo ( quem de
Moxo autumat) ad annum 1209 eam videatur sla-
tuere concessionem (pag. 65), cuius autographam
chartam nulits itidem chronoiogicis notis praefinitam
cl. vir Emmanuel Gonettus Metropolitanae Taur.
ecclesiae canonicus humanissime communicavit, nos
vero descriptam in appendice dabimus. Huius autem
nostrae de anno coniectationis argumentum esto
quod Nicolao abbati praefato, cuius nomen initiali
iitera designatum charta illa exhibet, suffectum
anno iam 1 2 1 2 Borgogninum idem F. A. ab Eccl.
tradiderit ( pag. 217); ne vero concessionis eiiis-
modi tempus praevertendum quis sentiat, descripta
in ea charta nomina canonicorum aliquot obnitun-
tur, qai Taurinensi capitulo ante annum 12 10
nondum erant asserti, aliis ad rem nostram adiun-
ctis hic neglectis.

Anno 1 2 1 1 , ianuarii 26 a Dominico de sancto
Martino, eiusque propinquis aream ad sanctwn Mar-
tinum comparavit : die octobris 29 agrestis s. Mar-
tini in malavasio ecciesiae pro tempore rectori
vinetum quoddam in eodem malavasio Taurinensis
agri ora consistens , pro annua praestalione pensi-
tanda attribuit : die vero 2 1 decembris de sacris
etiam, quae agnum sequuntur, virginibiis meritus
est cum siquideni Taurinenses ord. divi Benedicti
sanctimoniales censuum inopia iaborarent, expetente
Benlivenia abbatissa, decumarum quarumdam • ius ,
quod ex Taurinensis ecclesiae feudo erat, una cum
eiusdem capitulo iiiis dimisit (ex monast. s. Grucis
Taur. tabularie). Anno 121 2, decimotertio kal.
martii dato Mediolani diplomate , quod in appendice
item dabimus ex archetypo descriptum, inter cetera
in eo pro Cheriensibus constituta , singillatim inita
cum iis conventa tum ab Arduino pridem episcopo
sub xiv kal. apr. an. 1195, tum a Iacobo nostro
( qui ibidem de Carisio inscribitur) die septembris
decima an. 1207 rata habuit, firmavitque, quod
superins innuebamus : die autem iunii vigesimaquinta
idem Iacobus episcopus Othoni quondam Boniioan-
nis a Passerano praedium quoddam iuris ecclesiae
mai. s. Ioannis apud pagum iiium consistens in
emphyteusim data iege permisit. (Ex metrop. eccl.
tabul.).

Anno 121 3, die quinta ianuarii, sacerdotiorum ,
qnae praebendas vocanl, conslitulioni, atque discre-

PISCOPIS i368

a tioni a Taurineosi capituio peraclis Iacobus non ceu
praesui tantum, sed et canonicorum veluti alter
adstitit, .atque assentitus est, cui iccirco peculiaris
praebenda asserta fuit, ut charta docet, quam me-
trop. ecclesiae tabularium asservat; haec porro Tau-
rinensis capituli praebendarum discretio, quod li-
queat, primaeva habetur, qua efFectum est, ut tum
temporis illa rerum, atque emoiumentorum ecclesiae
communio e canonicis defecerit, quae tamdiu inter
ipsos perduraverat, cuiusque initia a Reguimiro epi-
scopo amplissimi eorum ordinis circa annum (ut
rectius videtnr ) 750 authore sunt repetenda , etsi
non desint, qui communionem eiusmodi iampridem
partim excidisse arbitrentnr. Die augusti 28 anoi
ipsius Iacobus Ripularum veotigai a Freylino de

b Piossasco ex Tanrinensis ecclesiae feudo obtentum,
ac iure pignoris dimissum, pro Secusinis quinque
libeliis comparavit : secundo vero idus novembris ,
ab Innocentio III Pont. Max. dauViiteris, quas ex
Vaticano regesto Vghellius (tom. IV in episc. Aquem
coi 329 B.) refert, delectus et ut Aquensis, atque
Alexandrinae ecclesiarum tura simul connexarum
dimissionem , quam Hugo Torniellus episcopus senio
confectus sibi proposuerat, pro Innocentio ipso ex-
ciperet Anno 1214 octavo id. octobris una simui
Oberto Ipporegiensi antistite, Guilielmi huius no-
minis YI Monferratensis marchionis sacramento ad-
stitit, quo is super controversiis, quae eidem cum
Vercellensibus intercedebant , Hugonis de Sessa
Vercellensis episcopi iudicio se obsecuturum polii-

c citus est : ita ex Modena ci. Iricus (Rer. Patr. Jib. 5
pag. 74). Vtrum vero eo anno Taurinenses datas
Iacobo leges indicere contenderint, prout Baidessa-
nus adslruit, non satis constat.

Anno 12 16, februarii die octava Armandus de
Mercandillq solidis Secusinis 60 ex vectigali, quod
Cherii pro episcopo ilie cogebat, in annos singnios
ipsi Iacobo rependendis se obstrinxit : die autem
maii undecima anni 1217, iuxta Lateranensis con-
ciiii canones, Mamphredo duplicts Savilianensis ec-
clesiae moderatori illas s. Andreae item Savilianensis,
ac sancti Quintini, aiiasque apud Buscham eccler
sias assernit, Ex quo autem Pingonius ( Tauriueaisis
ecclesiae tabulis perperam citatis), et VgheJiius
anno 12 17, Baldessanus vero, atque Frane. A. ab

d EccL auno 12 18 Iacobo nostro huius npminis I,
et quidem de Carisio, aiterum suffectum awiumar
rint, factum est ut acta, quae a praemissis .inde
annis uni, eidemque primo plane conveniunt ^ hi-
sloria ipsins prave corrupta, secundo asserere nea
dubitaverint, quum ceterum ilie prior ( quetn de
CaristOy neutiquam de Moxo adpeliatura monuinenta
a nobis relata ac referenda contra Vgheilium, et
ab Eccl. testantur), ad annnm usque 1226 ierwe
exeuntem ex infra dicendis vitam invictissime pro^
duxerit ; anno siquidem 1219, ianuarii die dechna-
quinta Abboni, eiusque fratribus quond. D. Iacobi
a Lanceo filiis, necnon eorumdem consortibus rerum
venalium forum oppidi ipsius in feudum ea lege
contnlit, ut emolumenla ex illo proficiscentia sibi

Oigitized by

r36 9

»37»

,pco Derli« parte obvenireut. ConsBquente vcrofe-. « cipum invidwm sijbi pay&ri, «atager it. Febfvafii.fiiu$-.
brttario exeunte Spirae apud Fridericum, II Rob^ d*BWiq7 5i6 privilegjo a Fri,d*r,ico Ipporegiensi «q 7

regem aderat, quippequi unacmn Ipporegiea&ii^Nor
varieuei, aUisque antistitibus diplomaU vbidei» pyae-
untesi roensis die vigesima prima dato subsfcripserit,
q*». Fridericn# idem quutuqr ad Padi oraa cq««i-,
rteuti* oppida Guillelmo Monierratensi inarchio»*
praesignato attrihuit, quod qaidem dipktuuv rejfei*
Benveautus « saacto Georgio «pud M.ujr«tociiun-(/ier.
It&k lom. xxiu coL 3^5 }, ac pag. 55 - 5$ ( uoviss-
Taurio. «d& Ben^nati eiusdem ao> 1780): curo. tero
c* ia eharta Iacobus se simul imperiaHs auias vi-
cariura insqribat, binc fit, u* ipsum egregia eiw^
«aodi n*une*e a Friderico pauJUo anfc«- boiwatatum
eojaiicaajraus. \ ■,

eleSiae. jtei« apud, Spiraro iadultQ, maa^imul ajijfi
subscripsit. Illo itidem anno ab.eqdem B,«ge< Romara
Utgatus rfgb Mtua^um GuUJebno, huius, nomwi& ' VI
?fcn&jfrat6tt*i raar«bion«„ qw«m tamen idem Bak
de&ahnfcia Iacobq ipsq legatiqais coroiteu* ubwo
ad$crtu» auWmat; 4*W jrero, C^rnqlu Fqruffiad-
v«aissat,, ; tu frtusqw agrnna, vasrtitate«< a Favgniiu**.
Bononieasium ope , iUatam couspker«t, H«priqo
BaAonitfBsium praeteri iudix.it, u£ii:pra«aocu|aaAum
agrumdimUterent, atjqu* ab iufestatiooa oranifUq
abstiaerqnt; sed a praetqre iussiauqhqiusmodv mn
gkcta, ijie pqst addictam imperiah fisco, «mtfm
urbem, digressus «st: Praetor (ita Sigqpius d&rqgyp.

Now baecporro aeqedena diguites i» eaussa fui&se ty ftal. Ub. 16 coj., 909 edM» Mcdiql.,), «/!./» r«.

videtur cur scriptopes, ex quo Ubu» iu uulhs Iaeobi,
charti* anpo pontificii ipsius xiu, superiorih

bus dcsiguatam animadvertewu*, in sua de taeoboll
sub annum 1217, v«i taift sufFecto baUucinMiona
se confirmarinjr, Boldeasanus autem Iacobum »0-
strnm, aullis tamen argumeuHs, insupejr carpserit,
quod Ubun tx ambitu, cupkhtate. efferaque in Xbo-
mam Sabaudum invidia stbi «qmparasset, quasi vero
id muneria a pontifioe viro plane. alieuum BaAdes-
sauus ipse existimarel, quum ceteroquin alii aevi
iUims praesukun ste houestati comperiantur, ex quibus
Ueuricus Mantuaoua antistes, qui Otbonis Aug.

opimta fcfmihGmWy wtfFtufi-.-qfiM r$spon4GW .-.<fet
berei., dusH.se no» ctndefe iltnm Firideriw, , , «ss&
vicarium , proptefxaque se mn ipsi, sed Fefepica
«gnm. Imoim reddere, velie, ad ewnque ipsum e#
ek re provoGare.. Quikw rebtts audUis . Iacokus
usque adeo ira excauduit , ut se . prqseribere cisu-
tatem pronuttciarti, atqne hoc dictp illico urbe se,
proripuU. Vidre-sis etjam Muratorium in anuaiibus :,
quo autem iHius anni roease haec fagta siftt, 110 n,
novimus, cum ex ipso Sigonio, vel «x ^liis id ^atis,
non liqueat, ea. tamen ante septembiqm eveuj^se.
videntui'.

diplomati pro Morimuodensi monasterio, pridie caL * Anno, eodem quum Novarienses, a*que Qdelbeaiufi,

aprUis aa taio dato praesens .adstilit, vide-&is de Torniellis eorum antistes, quibus m>ximqm. Ia-:

VgheUium ( tom. tv col. 176), vel aUes Iacobus e eobi nostri consiUuw perspectum erat, arbitrium

bonestameutom iUud eo exquisiisset cousiUo, ut ia in eum detuUsse^t super controv^rsus , iisdemqqe

Sahaudum aptius qua moliretur, ac summum iu gravissimis inter illos Ripariensium singiUatim Uber-

Taurinensis dioeceseos ditieuem sibi imperium asse- tatis ergo iutejtqndeutibv$> octobris die. rigesima,

reret: ceteras hic mittimus, quibus Baldessahus eum sexta iudicium ipse uuus tulit, ntut »4 dispcudia,

impetit, criminationes, eamque potissinxum de sacro repetenda quod atlinet » Iacobo Henricus Septal»

ministerio ad profana procurauda negotia neglecto; Mediolaneusia Electus iudicii oomes adiuoctus ex.

verum etsi fateamur dignitatis illiusmodi caussa Ia- cempromisao fcrefc;. quandoquidem vero, iqdic+um.

cobum a propfia ecclesia, #c pastorali curatione huiusmodi, quod Caroius a BasiUca Petri iu-suu

passim declinasse , tot tamen, et quidem gratb inu- Novwia (lib> 2 pag. 3$8, et seq.) exbibqt, Nov^riae,

stis aotis ipsum discerpi neatiquam patimur, cuius latum sit, Iacohus (ea in charta iniperialis auiae

gesta criminatorenxvel falsitatis, vel njmietatis aperte vicarius item inscriptus ) ex Vrbe rqdux id tem->

revincunt. v pori& iam eritteUur. Postero . auno .1 >?q, exeuute

His deUbatis, Iacobi acta espendere pergimus , augasto Friderie» Hegi ItaUam atcedeuti, «b Hu->

impetrata nempe ab eo bina diplomata, vigesima norio III Pont. Max- augustalia insignia acoepturq*

prima februarii anni 13 19 praemissi die item apud d, vdem Iacobua.se viae eomitem dedit , ac Ulius i»

Spiram data , quorum altero Fridericus idem Bom. Vrbe- inauguratiani adstitit, qb eqque antequam

Rax pagorum ditionis castri Montesolii r quos ab
Imperio Taurineusis obtinebat eccleaia , ababenatio-
nem in Cherienses irritam aiens, ex quo ipsoFrir
derico, eiusque. dccessoribus nec annuentibus, ace
consoiis fiteta esset ( ab Arduino scihcet epbcopo
per chartam foederis curo iisdem Cheriensibus ,

inde digrederetur, coqfirmationem non modo oon-
oeasionis Cherii, prout Vgheilius, et F, A- ab Sq?
clesia haJneat, verum et singuloruro ecclesiae Tau-
riaensis iurinm, atque privilegiorum naqtus est imW
Baidessanum , qui in sua ecclesiast bist. MSS. ( Ub,
xx-Vu num. 64« ) Caesareum diploma cqntractum

aUisque anno iaoo.initi, cuiuS superius memininius), refert, qbt baec singillatim tegere est: cQnfirrmnws

ipsius Taurinensis eccksiae adquisitum in jUos ius
sartumtectum opportuae servavit . aUerq vero di-
plomate Friderious Iacobo cetera ecclesiae suae iura
vel peeuoiari damuatione indicta propugnandi po-
testatem fecit Vnde Baldessanus iterum Iacobum
oarpere attentat, quasi eam in Sabaudorum prin-

ecclesiae Tmurineusi omnes res, possessioues, et can-
cessiones eidem factas , et amnia privilegiu, etc.
Ex eiusmodi vera diplomate praenotatqs scriptor
alteram ex nnper designatia crimiuatiqnibus iq Ia^
cobum conflandi argumentum duxit, etfutiens i|lud
ab -to exqnisitum, comparalumque ut ecclesiae suac

174

Digitized by

Google

i3?i

rerum vindicandarntn specie, temporatinm cuptdi-
tati, et apostolici muneris neglectui caussam obten-
deret; Baidessani porro momenta nutti, nisi- ipsi
tantum probari vaient.

Anno 1321, vigeshna prima iunii unacum anti-
stitibus aliis adstitit Hugoni, sen Hugolino &. ft. E.
Card. Ostiensi episeopo in ccclpsiae sancti Michael»
de Murano Venefciarum Camaldulensibus monaehis
assertae, primusque post Hugonem inter coepisco*
pos in charta ea de re tum confecta designatw
(Annal. Camald. tom. iv pag. 273): Auguslam Tau-
rinorum mox regressus, iulii die octava, non vero-
iunii iuxta Vghellium, Astenses cives , necnon Ia-
cobum de Portia eorum ant&titem, Maxii, ac Ser-
raelOngae comitatus ergo aeerrime inter se se con-
certantes auspicatissime coinposuit, et cives ab
interdicto, cui suberant, eximendos curavit : in com-
positionis autem charta lacobus se Imperialis aulae
Vicaruun, ac iotius Italiae legatum inscribit ; de
quibus in Astensibus episcopis sermo recurret. Anoo
eodem, octobris die decimaquarta ab Henrico de
Aviliana, Pepino ipsius fratre etiam annuente, quae-
dam in Ripularum agro pro libellw Seonsinis quin-
quaginta ecclesiae suae commodo comparavit, et
eomet octobre Giselberlo de sancto Martino prae-
dium quoddam transpadanuin sub lege annuae prae-
stationis, singillatim solidorum trium pro spallis
permisit : eoquemet anno Henrieo de Beccutis qnio-
quid in desertprum agro is obtinebat, iure feudi
habendum indulsit.

Anno nccxxn, die quinta iulii (ita Pingonius
in August. pag. 34-35) foedera inita inter cives
Taurinenses , simulque Iacobum episcopum tunc
adhuc Testonae degentem, cum Mamfredo Salutia-
rum marchione Bonifacii filio, Alexia Delphina
( lege Monferratensi ) Bonifacii ( lege Mamphredi )
avia consentiente. Bonifacius (lege Mamphredus)
inter cives Taurinenses ascribilur, mutua sibi in-
vicem auxilia pollicentur, maxime in Thomam
Sabaudiae comitem, et eius tiberos^ qui post diuti-
tuts {ut aiunt) simultates Taurinensibus minabantur,
etc., citatis in pagellae ora archivii Taurin., et Hb.
vhridi : sed praenotatis in Salutiensium marchionum
genesim mendis hic neglectis, quae potius typorum
vitio, quam authori donanda videntur, quum ipse-
met in Monferratensibus marchionibus , quorum
progeniem in sua Arb. Gentil. Sab. exhibet, de
Alexiae, seu Alicis coniugio, atque sobole agens,
menda eiusmodi recte declinaverit , unioe veremur
ne in praemissi foederis recensione, quam intrin-
secus expendere praesentis non est instituti, ad
Iacobum nostrum quod attinet, sibi haud qnaquam
constet, qoemadmodum in enarrando Andreae Del-
phinatis cum Taurinensi episcopo, aliisque percusso
foedere sibi non constitisse, inferius in Iacobo U
ad annum 1228 opportunius animadvertemus. Prae-
misso item mense iulio unacum capitulo Iacobum
Sturiensem abbatem, necnon Ioannem Novellum
ecclesiae sancti Ioannis Baptistae Taur. Curatorem,
decumarum caussa disceptantes conciliavit (ex me-

0E E71SCOPIS

1^73

a trop.' ecck tabul. ) : eodemque anno Petro Rrao ,
ac Goslino k Montesolio quaedam in emphiteusira

permisit.

Anno i2a4; i»nii die decimaoctava, in frequen-
lissima Taurinensium eivium concione dominus /«-
cobus de Ca-risio Taurinensis ecdetiae episcopus
^ita->in charta infra citanda) consensu, et whtMate
capituk eiusdem ecdesiae, ibi praesentis, et exprts-
sim consentientis, fecit nomine ipsius ecClesiue . . .
omnimodam absolutionem domir.o Guidoni de Gerbo,
et domino Conrado Porro sindicis communis CarH
. i . de casteUata Montexoiii, et de omni obligatxone
proveniente tam ex privilegiiS j sive rescriptis, wst
temporis cursu , quam ex sacramentis, praeterquam
de fidetitate . . . a tempore pacis, et coneordiae

b inter dominum Arduinum Taur. episcopum, et Ca-
rienses factae oitra ; etc. Altera vero charta iteuf
designanda sic habet: Guillielmus Henriscaymarus
anno eodem, tm kal. atlii, uti sindious, et procu-
rator constitutus a dbmino Iacobo de Carisio, posuit
iamdiotum dominum Guidonem de Gerbo, et Con-
radum Porrum in tehutam, et possessionem .dictae
casteUaniae Montexolii nomine communis Carii, eto.
Nominc autem castellaniae eiusmodi pagi nonnuUi
veniunt, qui castri Montesolii praefecturae soberant:
ex his porro binis chartis, necnon illa Othonis Au-
gusti per nos superius designata invictissime erurttur
unum eumdemque Iacobum I de Carisio, non autem
de Moxo (iuxta Vghellium, ac F. A. ab Eccl. )
Taurinensi ecclesiae ab anno iam 1207 saltem ad

c annom usque 1224 praefuisse, adeoque perperam
a scriptoribus per id temporis intervallum ex uno
duplicem esse confiotum, quemadmodum sub capitis
huius initium innuebamus, qnin etiain ex mox re-
censendis Iaoobum nostrum ad bienninm adhuc
inter vivos egisse constabit: ipsomet anno Iacobns
Lombriasci praepositum, obsequii sacramento ac-
cepto instituit, necnon Baldessano teste, suburba-
num s. Solutoris Monasterium a Clusino abbate, oui
pridem permissum fuerat, excitis controversiis di-
strahendum curavit, ut iterum a preprio modera-
retur praelato, ea tamen lege ut circa ea, quae
regularem tantum disciplinam spectabant, Clusinis
abbatibus subesse pergeret : distractionis huiusmodi
meminit quidem Pingonius in Aug. , sed anno mi-

d nhne designato.

Anno 1225 a Mamphredo Meroandillo de Ripalta
quaedam pro libellis quinque Secusinis comparavit:
8 kal. maii Cisterciensium monasterio Casaenovae
ius veotigalis Taurini, Cherii, Ripularum, atque
Testonae largitus est : xiv vero kal. martii posteri
anni 1226 egregiae Vlciensi ecclesiae omnia a de-
cessoribus suis episcopis eidem indulta , datis literis
rata habuit, firmavitque Chart. Flc. pag. 29-30);
in utraque autem ex his - postremis chartis, aeque
ac in illa pro Caburrensi monasterio an. 12 iO, nec-
non altera pro sanctimonialibus ord. s. Benedicti
an. 121 1, quarum snperius meminimus, aliisque non-
nultis formula usus est sola dwina miseratione epi-
scopus, cuius quidem adiectivam particulam sola

Digitized by

Google

i3 7 3

TAYftlNfcTtSIBVS.

. , ... • *n

a Taurinensium praesulum sdtero oemiae usurpa- a «Ktjnctui» commeworaot.: onde igaaiiitBJ A eialita*>di

tam ioitio innuebamus, quo Iacobi ipsius de. Carisio
identitatem cumulalius statueremus.

Anno 1326 praenotato Iacobus se viae comitem
per Insubriam Friderico II dedisse dicendus est
uoacum praesulibus aiiis, qui teste Godefrido mo-
nacbo ad eum annum , Augusti eiusdem part.es ad-
yersus foederatas civitates tntabantur, eo quod, uti
cl. Qiulinius (Memorie di MUano tom. vu pag. 407)
auimadvertit, Honorium III pout. max. pro Fvide-
rico ipso adhuc slare au^umarent ; suhscriptum si-
quidem illum kgere est cempluribus diplomatibus
a Caesare sub annum praesignalum qua Ravennae,
qua apud burgnm s. Domnini, et alibi datis, pro
Herluino videlicet Tarentasiensi archiepiscopo, pro

tle raedio excessui» sciiptoi-es aost-ri u»ao 1 aienoen-
signarunt, ex quo in gestorum Iacobi de GzriftQ
censum retulerint quae plane Iacobi veri nominis II
sunt., quem ipsi «On, neruat. Verum etsi de aimo,
ac mense emortualibus invicte constet , de die taqaen
non item; quum eoim eae liLenae xvi kal. deeem-
bres, 16 nempe uovembris datae dicantur, «ttmis
quidem mensis die sexta Iocobus ©X praemissis
adhuc inter vivos degebat, aliunde vero.Tauritaensis
eeclesiae necrologium saepe laudotum duonomtan-
tum antistitum obitam iatra huiosmodi dierum.spa-
tium destguet, videlicet Wiberti sub xvm kal.,,
atque alterius , cuins. nomen vetustas obliteravitysub
xv» kal., pridie nempe lifcerarum Heftorii, aon

Cajt$aldulensi eremo, pro Mutinensibus, pro Carae- b immerito hinc <suspicamur iis diem xvi kal. pro vj

vallensi apud Mediolanum monasterio, aliisque quac
Besaonius, annales Gamaldufenses , Muratorius, ao
Giulioius referunt. Diploma autem pro Languiliae
in Liguria regulis, anni eiusdem sexta iulii datom,
atque a F.. A. ab Ecol. ( Relazione del Piemonte
MSS. part. 1 cap. 25) descriptum, quod Iaoobi
etiam nomen. exhibet, uennuliis spurium , vel saltem .
vitiatum visum est. Mox Augustae Taurinoium red-
ditus, w anoo praesignato 1226, die sexta novembris
Oddoni Prando quoddam in torretta praedium ad
emphyleusim permisit ( ex artbiep. tabul. ), nec
ulterius ipsius acta progrediuntur. Ex iis antem,
quae F. A. ab Eccl. ( hist. chron. pag. 67 ) m Ia-
cobo de Carisio habet, quem tamen nominis huius
secundum minus recte autumavit, qirom ex prae-
missis primus liquido comperiatur, haec adiicimus,
quod nempe secutus fgonem S. R. E. cardinalem
tunc Lombardiae legatum . . . auctoritate ipsius
monasterium s. Petri de aureo coelo, quod Papiae
incolebant Benedictini, canonicis regularibus con-
gregationis Mortariensis ea lege cessit, ut abbas
ipsius. monasterii caput esset dictae congregationis
( iuxta Pennottum), aano tamen rctento, quem ce-
ternmi opinamur esse raai, quo illum exeunte quin-
tili «pud Bononienses legalum digaoscimus, vei
forte 1219, quo Vgo Mediolanuna concedens, crves
ilios-, atque .Piacentinos cum CremonenBibu», atque
Parmensibus reconciliavit : ilem quod idem epvsco-
pus an. 1110 primum lapidem posiiit fabricae mo-

kal. egse apposUam , quo peinnisso.ab anonymi iilios
(quem Iacobum interpretari lioet) obitu ad usquo
vi.kai. dies undectm sohdi effluxUseat ad eum Ho-
norio renuntiandum opportuni , seous^ vOro tempotis
parvilas manifeste obuiteretur. Ad haeo po^trdmo
ex literis: piaeno*atis adiicimus lacobum ab Honwrio
vigesimae ad sacrae expcditiottis opus ceaotovem
fuisse deleclum, unde -Baldessanus. i-edargui videtnr,
qni illos sibi invicem infensos ferme tradunit 0).

IACOBVS

huius nominis II. • : : 'u.

' Ad annum \ a%j. . .

Iacobus istc veri nomtniB II, prmre • de Carisio
■mense novemhre anni 1226 e vivis iuxta praemrasa
erepto, suffectus est, vel eomet auno exeunte, vel
quod magis placdt, sub consequentis-1227 iniUum,
ante diem februarii quintam , qua iamtum remua-
ttatom binae Vicienses chartae sub nma. ccxv»-
ecxvui perhibent, quarum prior fidei, atque obe-
dientiae sacramentum procht, quod Guigo de Varaea
Vlciensis praeposilus pro ecoleaiae suae mcnibris
Iacobe ( Electi, 1 tantum nomine donato ) sic posta^
laati. dtxit : quae quidem chartae in oaussa iWre >
eur viri caeterdqur sapientissimi, ab Vghelho, qbi

aasterii Rivi frigidi in vaUe Padi;\fihrs Bertholdi d ex unico iifo patore Iacoba dupikem oonfinxil,

det. Ijanceo tertiam partem iurisdicpionU- oppiili
Eancei in feudum concessit, faedus cum dominis
Bspaltae sancmL Vtrum vero postrema kaoc duo
eidem de Carisio, qui imperialis vicarii munere usus
est, an lacobo veri nominis secundo veniant asse-
reoda haeremus : reliqua porro, quae scriptor prae-
laudatus priori affingit, ab aitero praestita fore in-
ferius plane liquescet. r
. Iaeobdm. autem noslrum pauilo post faetam sexta
novembris an. 1226 Oddoni Prando attributionem,*"
de .qua nuper, fato concessisse dicamus oportet,
testes quippe sunt Honorii III ad Taorinensem ca&j-
torem sub eum annom literae ab Vghellio iel»tae>
qnae Taurinensem episcopum veluti tum recens

decepti Iacobum huno vere II, eiusdem npnunM
tertinm ex iuductione adpelhtrint, curns ceterum no-
tkmem ipsi Viciensi chartario, eiuaque clarias. edii
toribus unice acccptam . referimt» : ubi porro MSS-.
illius oodex scriptoribus dbiectus adatitisset, abstur-t
dissima' personarum , atque» actortM» commixtiohe
deciinata, Iaeobuan hunc secuodum a priore dc
Carisio apte discrevissent , quem ordine inverso in
dupltcem dissecueruht , prout iteruun, iterumquc
innuimus. Ast oaussa prorsus vacot Baldessanus ,

(1) In primo tom. Chart. sub nodt. DCCXCVI an. 1^10 13 meri«.
ral. leghur charUSUlatoron quae lacobw epase. dodit ia rerormaliooe

coenobii Sancli Splutoris. Do hoe diploma erudile discepUvil P. ls^ias
Carminali S. I. in libro Dctla jtassione e del cullo dc sanli marliri Solu-
tot e, Arvtntorc prf Ollavio, Dktfrtatiohc M P. Zarearia, pag. 134.' As B;

173

Digitized by

Google

i375

DE EPISCOPIS

i3 7 6

qui Ucet ilhid oculis lustrasse dicendus sit, ex quo a sit chartae illius sententia, ut nempe Boiufacius

praemissum castrum, quod pridem in Taurin. ec-
clesiae iniuriam sibi viudicaverat , eidem acceptum
rcferre ex aequo, et bono constituerit, Iacobus
autem fidei sacramento accepto Bonifacium feudo

Vlciensis ecclesiae res, quae inibi exhibentur, pas-
sim recenseat, attamen saniore consilio oequicquam
usus est.

lacobi autem ipsius genus nobis veluti problema
solutu perdifficile obiicitur, ancipites siquidem hae-
remus utrum iile de Moxo censendus veniat, quem
scriptores praecitati Iacobo de Carisio ( invictissime
huius nominis primo ) minus recte praemiserunt, an
vero Iacobus ille de CanaUbus, quem Taurinenses
inter canonicos in praenotata discretionis praeben-
darum charta anni iai3 se^timo loco recensitum
legere est ; verum etsi novus hic praesul potius a
Taorinensis, quam ab alienae ecclesiae gremio as-
sumptus fuisse videatur, huic tamen postremae

iUiusmodi insigniverit, quemadmodum cuique subie-
ctum chartae textum attendenti apertissime patet:
dominus Bonifacius ■marchio Montisferrati pure,
libere, et precise fecit fideUtatem nomine Taurinen-
sis ecclesiae domino Iacobo Dei gratia Taurinensi
episcopo, sicut vassallus facere debet, et tenetur
domino, et suprascriptus dominus episcopus ipsum
fidelitate fdcta de suo recto feudo investivit, hoc
dicendo, et protestando nomine ecclesiae Taurinen-
sis, quod non investiverat ipsum de castro sancti
sententiae non statim adiungimur , ex quo a Rom. b RaphaeUs cum iniuste, et violenter ipsum detimret

ecclesiae Taurinensi etc. : miramur equidem a iure-
consulto viro, et in re feudali certe non rudi prae-
signatae chartae sensum detortum adeo, atque cor-
ruptum, quem alioqui F. A. ab Eccl. recte est
assecutus, etsi praemissa (loc. cit. pag. 67 in fine)
Iacobo de Carisio minus apte asseruerit , quod su-
perius innuebamus ; unde et perperam ipsi de Ca-
risio ab eodem authore asserta dignoscuntur quae
ibidem pauUo ante habet, anno nimirum 1338 illum
pernjultis a Friderico II Imp. privilegiis esse do-
natum, necnon in caslris iuxta Mediolanum diplc-
mati ab ipso Caesare pro Reviliasci regulis dato
subscripsisse; quae quidem postrema item ab Vghel-
lio excogitata vel pugna're dicenda sunt, ex quo
Fridericus eo anno iuxla Mediolanum neutiquam
castrametatus sit , quin potius mense aprili inari se
commiserit in orientem belU sacri caussa conten-
surus, Spohdani, Binaldi, aliorumque scriptorum
^ententia, Iacobus vero noster nonnisi sextiii Me-
diolanum ad sui inaugurationem, ut infra, priino
concesserit.

Quum ergo is iUo ad Henricum Septalium me-
tropolitam suum pontificio initiandus accedere con-
stituisset, Guigonem Vlciensem praepositum, de quo
superius, xvit calend. septembris postulaVit, «t se
viae comitem ipsi ex debito adiungeret, Guigooe
auteoa comitatnm eiusmadi ex debito detreqtaute$ ita
dein est res composita, ut idem praepositus ofliciitan-
tum gratia Iacobi postulatum expleret, ita ex chanta
figere queat firmius, se clientem , sive vassallum d ccxxi Vlcieo. (Chart. pag. 182), quae elsi annom

pontifice reservationis iure, quod superiore seculo
inductum iam animadverlimus, e Vercellensi eccle-
sia, quemadmodum prior lacobus potuerit delibari;
accedit quod cognomentum eiusmodi de Moxo ab
Vghellio, atque F. A. ab Eccl. non omnino confi-
ctum, sed ex ulla forte charta, quam nobis inspi-
cere non licuit, haustum coniectari praestet, utut
personarum, ac temporum vices ob chronologicas
notas forte in charta illa desideratas turbarint, cuius
quidem perturbationis caussa tum ipsi, tum alii
scriptores Iacobi vere II, qnem non norunt, gesta
Iacobo de Carisio ( ipsis secundo , nobis autem
primo) asseruerunt, uno excepto VgheUio, cuius
nihilominus, aeque ac Baldessani portentum de
Ainardo quodam sub annum 1 228 suffecto, complu-
res Iacobi nostri chartae tum eo, tum superiore, ac
posteris annis datae satis superque conveltunt. His
ad opportunitatem praehabitis, genuina Iacobi acta
iam persequimur, ex quibus primum nobis se offert
permissum ab eo ex emphyteusi sub annum prae-
signalum 1227 Dominico de Busto Ripulensi prae«-
dium in earumdem Ripuiaram agro consistens,
lordano vero Barello alterum in Taurinensis agri
ora morronio dicta coostitutum , pro annua prae-
statione quotannis ab utroque repetenda.

Anno 1338 ( ita Pingonius in Iacobo, quem ta-
men unum cum superiore autumat, in Aug. pag.35)
Iacobus episcopus Bonifacium Montisferrati mar-
chionem in suas partes vocat: is ut Taurini pedem

' episcopi facit, hunc de recto feudo suo (ut vocant)
investit: non tamen castrum sancti RaphaeUs in-
cluditur, quod violenter ab ipso marchione occu-
patum episcopus protestatur, Iacobo a Ruvere ipsi
episcopo assistente ; ast horum pleraque perperam
adstruit Pingonius, ex charta qnippe archiepiscopali
tabulario commendata, quam in ora pagellae testem
adhibet, neuliquam elicitur a Iacobo sibi Bonifacium
marchionem esse advocatum, hunc vero, ut Augu-
stae Taurinorum pedem figere firmius posset, se
illius clientem dixisse, quasi tum primum, eoque
unice consilio se eidem subiecerit, cni alias nulla-
tenus subesset, uecnon alio feudo ac s. Raphaelis
castro fuerit insignitus ; quum caeteroqui haec plane

praeferat mccxxvii, anno tamen Mccxxvm, quocum
apposita illi indictio prima convenit, consignanda
est, prout ciariss. chartarii einsdem editores apte
iam animadverterunt: ubi porro chartam jllam prae-
libati scriptores habuissent perspectam, Iacobum
hunc nostrum a superiore de Carisio opportunins
discernentes, postremi huius vitam plus aequo mi-
nime produxissent. Quo autem iure Pingonius, But-
tetus, Guichenonius , atque Ferrerius a Labriano
eidein Iacobo II, quem minus recte norunt, affin-
xerint quod Bonifacii Montisferratensis , necnon
Taurinatum invidiam in Thomam Sabaudum quae-
sierit, nuliatenus videmus, qoum nullis id evincant
moroentis ,; nec potiora sunt quae idem singillatim

Digitized by

Google

i3 77

Pingonius de icto ab Andrea Albonensi comite cum
Iacobo episcopo, eiusque fautoribus foedere adstruit,
quod alias sibi hon consentiens (in Augusta ad
annum 1238) cum Taurinatibus, aliisque percus-
sum, nulla de Iacobo habita mentione, tradit, vel
quae Vghellius de Taurinensi urbe ab eodem epi-
scopo subacta habet, adeout omnia haec gratis
affirmata nullo negotio censeantur.

Anno 1229 quinto id. novembris commemoratum
Montesolii castrum, quod Taurinum inter, ac Ca-
rium non a Pado procul consistebat, Iacobo Cagna-
tio, necnon Bilieto a Ruvere curandum Iacobus
demandavit nonnulHs datis legibus, quas excharta
tum temporis exarata , atque in appendice edenda
lector comperiet, cuius quidem demandatae cura*
tionis Franciscus A. ab Eccl. ( loc. cit. ) meminit,
sed mendose in Iacobo de Carisio , atque anne
transmisso. Die 21 iunii- anni i23o Petro Brozae
suburbanum agrum ad portam, cui episcopi nomen
accesserat, emphyteusis iure permisit ( ex archiep.
tabul. ). Anno i23i ante diem martii septimam a
Willehno huius nominis II, qui Guigonem de Var-
sea in Vlciensis ecclesiae praefectura recens exce-
perat, fidei sacramentum per Petrum Naborium
Taurinensem archidiaconum Iacobi ipsius vice fuu-
gentem excepit, per scriptam lamen ea die 7 ntulii
contestationem Willelmo praemisso denunciante, se
ad id officii neutiquam adductum ipsius Viciensis
ecclesiae ergo, quam sui omnmo iuris esse conten-
debat, ast sacerdotiorum gratta, quae illa a Tau-
rinensi obtinebat ecclesia, eeque consilio, ut indulta
a suprema sede privilegia iisdem Vlciensibus sar-
tatecta conslarent, eaque insuper lege, ut sacerdotiis
eiusmodi per canonicam inductionem insignirelur ,
quod quidem praclibatus Petrus viees* gerens , an-
nuente Taurinensium canonicorum ordine , - plane
praestiterat, quae -singula ex denunciationis charta
ccxxiu Vlcien. Chart. ( pag. i83) eruere est;prae-
libeti vero in Iacobum episcopum sacramenti VI-
ciensis item charta ccxx (pag. 181) obiter meminit;
promissiorem hanc porro eecieske illius libertatem,
quam et Guigo Wiilelmi decessor enixe propugnarat,
quamque hic ad lancem revoc*re« non vacat , suas
passam vioes sequiora tempora edocebunt, quod
praelaudati chartarii edrtqres .ip prologo disertissime
persecuti sunt. ■ . • •

Haec tanttim nobis'de Iaoofeo antistite veri no-
mmisir dehbare licuit, cuiiis . equidem pontificium
cum quinto noh est anno exeequatum ; mim^ vero
de illo tuto affirmemus, quod Franciscus A. ab
EccL ( loc. cit. )' de Iacobo a Camsio tradit, eum
nempe s. Syri Ianuensis dedicationi unacum Gerardo
Ierosolymilano patriarca, necnon . Othone Ianuensi
acchipraeeule adfuisse, satis ndn liquet, quum annus
desideretur :; acta Vero cetera -per nos superius ex-
pensa, quae tum idem scriptor, tum Pingonius,
eiusque imitator Vghellius Iacobo praemisso de Ca-
risio perperam asseruerunty esse ad Iacobum no-
strum omnino remittenda iam iterum, iterumque
innuimus, quandoquidem *etsi alia, quae obiecimus,

TAVRINEMSIBYS.

i3 7 8

a momenta negligantur, id unum invicto est argu-
mento, quod nusquam in chartis, unde gesta prae-
missa deprompsimus, se imperialis aulae vicarium
Iacobus hic inscripserit, quem quidem accedentem
dignitatis gradum, Iacobi superioris a Carisio mo-
numenta praeferre. comperiuntur. Iacobus autem
iste II, quintum agens pontificatus sui annum, mor-
talitatem expleyisse dicendus est post nonas martii,
ante vero quinlum nonas iulii anni eiusdem ia3i,
ea siquidem die de novo sufficiendo antistite a Tau-
rinensibus canonicis actum est, quod ex Vlciensi
charta mox in Hugone referenda patebit; quare
Iacobus noster ab illo discernendus, cuius obitus
in maioris ecclesiae, atque s. Solutoris necrologiis
sub vii id. septembris designatur, aeque ac a su-

b periore Iacobo de Carisio, quem post diem novem-
bris sextam extinctum superius animadvertimus ;
adeout ubi mendum praelaudatis in necrologiis haud
irrepserit, alter nobis superioris aevi Taurinensis
Iacobus concipiendus veniat, cuius quidem aetatem
praefinire non ausimus, quod in nuWs vel vetustis-
simis monumentis, {niae nobis obiecta sunt, ipsius
mentio occurrat. Ad emortualem Iacobi II annum
quod attinet, emendandi sunt Pingonius, atque F.
A. ab Eccl. annum i23o statuentes, maximopere
vero arguendus Vghellius qnod Iacobo Ainardum
quemdam anno 1228 suffectum ex Baldessanb tra-
dere non dubitarit, quem plane obtrusum , vel
confictum dicamus oportet, ex quo ipsius pontifi-
cium e delibatis adhucusque Iacobi actis apertissime,

c improbetur : Baldessanum autem sibi semel , atque
iterum non consenlieptem mitthuus , qui hist. eccl.
MSS. lib. xxvn-xxvm Iacobo Hugonem, Hugoni
Ioannem huius nominis I, huic vero Hngutionem,
suflfectos tradit, e qua caeterum sententia sub num.
296 lihri eiusdem xxvin plane dimovetur, Iacobo
extincto Hugonem, mox Hugutionem, indeque Ioan-
nem II Arboreum sese invicem excipientes inepte
recensens, quem item Vghellius.incojisulto.imitatus
est, Hugutionem ab Hugone discernens, et ex unicq
Ioanne duplicem inducens, quae singula ab utrqque
osci tanter nimis admissa suis refellere locis pergimus V\

HUGO CAGNOLA.

Ad annum i23i. . .

•

Hugo, 5ive Vgo, identidem Vgutio, Vgheciol,
Vgocius, tum etiam Vzonus in cbartis promiscu^
adpellatus, ex Vercellensi prognatus gejite Cagnqla,
multi» nominibus praeclara (cuius F- A. ab Eccl,,
Locatus 5u sua Placentina historia, necnojn Crescen-
lius in Corona nobilium ltaliae perhoneste memiT-
nerunt, cuiusque famam viri tum digni.tatibus, tunr^
rebus geslis, atque literis spectatissimi egregie- cou-j
firmarunt), Iacobo II e vivis erepto, quartQ idu^
iulii anno i23i suffectus est, contra scriptoruu)

(1) In primo lom. Cbart. N. DCCCLXXVI legil. dipV. an. 1W9 St
novemb.

Digitized by' Google

'379

DE EP»COPIS

i38o

sententiam, qui id unno snperiori is3o consignan- a officium addoctos, alque Bonifacium Montistenraien*

dum autumarunt, cuins quidem substitutionis tempus
cx Vlciensi chartario unice novimus, per chartam
nempe cxxvi, ac ccxix (pag. 1 17-181): ex priore porro
perspectum habemus id controversiae, quod Vlctensi
praeposito cum Taurinensibus canonicis ea de caussa
intercessit, quum sciiicet ii novi praesulis delectum
habere constituissent illo inconsalto, qui eorum or-
dini accensebatur, ipse idem appellatione ad Me-
diolanensem metropolitam interiecta, adquisitum
sibi suffragii ios enixe propugnavit, quod mox ab
illis accitus inter ipsos tertius in Hugonem (ea in
charta Fgocionem dictum) praemissa iulii die duo-
decima tulit, prout ex praecitata charta altera ccxix
plane colligere e&t, cui equidem delectus einsmodi
acta quae in eccl. metrop. tabulario desiderantur,
accepta referimus.

Quarto a sui assnmtione mense, novembris nempe
die nona Oddoni Prando agrum quemdam in Tau-
rinensi ora la torretta dicta consistentem snb annui
census lege permisit. Postero anno 1332, decimo-
quarto kal. maii , quum Hugo, Willelmnm huins
nominis II Vlciensem praepositum de dicendo sibi
ex debito tam pro capite , quam pro membris VI-
ciensis ecclesiae sacramento postulasset, Willelmus
Hugoni obsecutus est iis plane legibus, quas de-
cessores sui induxerant, eademque exceptione m-
teriecta, qua ipsemet, ut Vlciensibus immunitatibus
consuleret, pridem in Iacobum II episcopum usus
erat, scripto nempe contestans se officio eiusmodi
obeundo, nullatenus suae ecclesiae principis gratia, c genuinum chartae textnm : Amedeus Sabaudiae co-

sem cum illo compositum subdit. Anno ia36, die
ianuarii decima Oddinum quond. Belengerii a Ros-
sana castro, oppidoque Rossanae iuris Taurinensis
ecclesiae investivit: mensis ipsius vigesimasecunda
Manfredo, Guiilelmo, Brnnetto, Ruffino, Raymundino,
atque Micheletto Morettae regulis ius trium decu-
mae partium in recentes agros, et novatia soli iitius
pro frumentaria in annos singulos praestatione
asseruit : sexto nonas maii Staphardae abbatem
( forte Ivonem II ), atque egregium Fridericum a
Piossasco de praedii Droxii confiniis disceptantes ,
ex arbitrario sibi delato iudicio composuit : xtv
vero kal. decembris praeiibati Amedeus, atque
Thomas principes iuri, quod tum in Ripularum
castrum, oppidumque, tum in Taurinensis ecclcsiae
res aliquot, ipsamque civitafem contendebant, pro
Hugone episcopo., ac Taurinatibus concesserunt ,
integris tamen conventis in conoordia , quatn anno
superiore inter eos initam nuper innuebamus ; ve-
rum enimvero haUucinatum iteimm mirere Pingo-
nium, qui chartae concessionis eiusmodi, quam
designat, sententia omnino detorta, apertaque an-
tiphrasi ( loco praecitato ) statuit Ripulas Sabaudis
dimissas , in quo et Guichenonius aberravit, atque '
eccttfsiaslica ( quasi dixerit spiritualia ) episcopo
asservata , Roberto de Guislardis Taurinensi pote-
state compositore , ac principum partes gerente ,
quum alias hic neqne compositoris, neque princi-
pum, sed civium personas snstinuerit; en autem

sed alinnde obstringi : sic exycharta Vlciensi ccxx
(Chart. pag. 181), in qua Hugo noster Vgocii
nomtne designatur. Septimo vero id. septembris
anni praemissi Petro Barberio quidquam suburbani
agri extra portam episcopi dictam ad frumentariam
praestationem in annos singulos repetendam attri-
buit, idemque id. februarii anni 1233 Laurentio
cuidam indulsit. Anno vero ia34 secunda ianuarii
Fridericum, Arditionem dictum Feam, ac Rubeum
nobiles a Plossasco, pro aequa quemque parte, de-
cumarum inre in Marsatiae agrum ad feudum insi-
gnivit, xlv Secusinorum libellis vicissim perceptis,
unde Gunzenarum decumae ius ecclesiae suae
comparavit.

mes, et Thomas eius frater .... fecerunt pacem,
et Jinem, et omnimodam absolutionem D. Hugani
episcopo Taurinensi nomine ecclesie sue, et D. -Ho-
berto de Guiielardis Taurinensi potestati recipienti
nomine communis Taurinensis, de omni iure, quod
poterant appellare in castro RipoUs x et poderio, ef
de omni iure, quod poterant habere in aliquibus
rebus ecclesiae, et in civitate Taurinensi .... exce-
ptis iUis conventionibusj que continentur in ckaria
pacis etc, et quidem oppidum Ulud in Taurinensis
episcopi adhuc perstitisse potestate, ex inferius di-
cendis liqnidum erit.

Apno 1 337, rigesimaseptima maii Iohanni de Ca-
nibus suburbanum agrum.pro annuo censu, itemque

Anno ia35, iutii die vigesima prima, decuma- d Mediotanensi archipraesule annuente permisit. Anno

rum item ius in Riputarum, atqne Lisignasci agros
ex Iacobi a sancto Dalmatio dimissione nactus est :
decimaquarta autem decembris, si in chronologicis
hOlis Pingonio fides (in Aug. uoviss. edit. pag. 36),
cum Amedeo, atque Thoma Sabaudis concordiam
auspicato iniit, Taurinetibus eidem Amedeo sacra-
mentum dicentibus: Ferrerius porro a Labriano
adstruens (adnot. 5 ad lib. 3 hist. Taur.) Tauri-
nates a debita in Thomam Sab. comitem religione
per Hugonem episcopum pridein esse aversps, eo-
rnmque invidiam in praeiibatuin Amedeum tmaesi-
tam , quum nutla in medium proferat momcnta ,
gratis omnino dicendus est hacc Hugoui affingcre,
cuius ccterum opera Taurinales ipsos posthaec ad

ia38 mense aprili quum Fridericus II Caesar, apud
subalpinos consisiens, Charienses, quorum civitateno
imperialis cnriae honore recens auxeraty quavis po-
testate solutos uni subesse imperio dato diplomaie
constituisset, quod iuris in ilios Taurinensis obti-
nebat eoclesia, sibi ademptum Hugo sensit: kalendis
iunii Guilielmo quond. Drochetti de Ponte quae is
in Ripulensi agro aviti .feudt iure obtenta. pridem
dimiserat: iterum ad feudum atlribuit: terlio autem
kal. septembris cum Ioanne RipaUensi ecclcskae
praefecto, Mamphredi Vaschi Taurineusis praepo-
siti arbitratu, ea tege compositns est, ut ius decu-
marum in Govoni agmm ipsi episcopo, ecclesia
vero, ac domus hospitalis sranctaeMariae Magdalenae,

Digitized by

Gqogle

t38i

TAVRINENSIBVS.

i38a

sen sancti Lazari Pontispetrae praelibato praefecto
cederent. Anno ia^o, die decembris secunda Guif-
fredo de Gastellano, anno ia4i nona augusti Pe-
trino a Pecceto, undecima vero novembris anni
eiusdem Iobanni Basino quaedam in suburbanis, ac
in Monasterolii ora consistentia praedia ad censum
quolannis rependendum concessit. Anno ia43, aprilis
sexta Gonrado, atque Mamphredo Montiscucchi re-
gulis, et ex Taurinensis ecclesiae advocatis Ripu-
larum castrum ea Lege curandum demandavit , ut
ipsum nonnisi episcopo redderent ; unde perspicuum
fit quod superius per nos animadversnm est, per-
peram nempe a Pingonio adstrui illud Amedeo,
atque Thomae Sabaudis sub annum ia36 esse di-
missum, quod quidem commentum item ex aliis
Hugonis ad consequentes annos actis piane confi-
gitur: eiusdem autem aprilis die decimaoctava Ior-
dano filio Matheldae agellum suburbanum ad tempus,
censumque indulsit.

Ad haec accedunt quae Franciscus A. ab Eccl.
(loc. cit. in Vgone), retentis tamen annis habet,
per eum nempe castrorum Beynasci ecclesiae suae
ex feudo subiecli, ac Droxii confinia praefinita, nec-
non Vercellenses, et s. Silvani (lege Silani) de Ro-
magnano abbatem Rom. pontifice demandante re-
conciliatos. Forte autem pro Hugono illo Treve-
riensi episcopo coaevo, cuius meminit Friderici II
Aug. diploma pro nonnullis ex Garfagnanae nobilibus
datum la ianuarii ia4a, vel ia43 apud Muratb-
rium ( Antiq. med. aevi col. 6a6), Hugo noster con-
cipiendus venit, quum Trevirenses inter antistites
nullus eiusmodi nomine fuerit donatus, adeoui. illum
Treveriensem pro Taurinensem ex typorum vitio
inscriptom quis baud inepte coniectetur. Suspicamur
item arcis Collegii Taurinatibus adiutoribus ever-
sionem a F. A. ab Eccl. ( in Cor. R., ac descript.
MSS. Pedem. ) recensitam , quam de Iacobo II affir-
mare superius dubitavimus, Hugoni potius esse asse-
rendam, quod rerum adioncta, quae nuper depre-
hendimus, id suadere videantur. Ad emortualedemum
Hugonis tempus quod attinet, etsi illud nos lateat,
postremae caeteroquiri concessioni, quam ad diem
aprilis decimamoctavam anni ia43 designavimus ,
proximum coniicere praestat, ex quo nullae exin
Hugonis ipsius chartae suppetant, eoque plane anno
Pingonius ( loc. cit.) obitum Hugutionis consignet,
quem tamen ab Hugone distioctum, eique ad annum
1240 suflectum ex ignotis Taurinensis ecclesiae ta-
bulis perperam adslruit, quum unum, eumdemque

a fuisse cum illo delibata superius monumenta satis
superque evincant, nec aliunde ac e mullifaria
Hugonis nomenclatione distinctio huiuscemodi pro-
fecta sit. Baldessanus autem, atque Vghellius, utut
eadem a Pingonio mutuati, in eo tamen ab iUo
discrepant, quod crassiore mendo Hugonem inter,
atque Hugutionem inepte distinctos Ioannem quem-
dam I ante annum ia4o obtrudant, eum Ioanni
ab Arboreo praemittentes, qui alias omnium huius
nominis primus invictissime habetnr, praeterquam-
quod nullus ab Hugone alius pontificio perfunctus
fingi ab anno ia3i ad annum usque ia43 omnino
valet: item quod Hugutionem anno superiore ia4a
extinofcim tradant, quo permisso biennem Tauri-
nensis ecclesiae viduitatem, necnon Ioannis ab Ar-

b boreo ad annum ia45 substitutionem, quas caete-
rum cum Pingonio staluunt, invicem collidi nemo
non videt ; ipsorum itaque ad eam aetatem elen-
chum ex illiusmodi tum Hugouis, sive Hugutionis,
tum Ioannis geminatione, atque annorum repugnautia
foede turbatum supra Ulum Pingonii dicamus opor-
tet, quemadmodum . pridem *iam animadvertimus.
Quid porro diutinae viduitati praemissae caussam
praetulerit, non bene liquet, cuius alioquin caussae
praecidendae opportunitatem protendisse, ex mox
adnotandis, videtur Innocentii IV per subalpinos
in Gallias commeatus, qui anno ia44 & d exitum
vergenti est consignandus, teste Petro de Gurbio
synchrono scriptore, (vit. Innoc. cap. i5), neutiquam
vero iuxta Pingonium ( in Aug.) anno ia4a, quo

c Innocentium ne summa rerum quidem potitum
omnes norunt. Ripularum porro, et Avilianae ca-
strorum, necnon Secusinae vaUis e Taurinensi ec-
clesia in Sabaudos transmissio, quam tum ab Inno-
centio factam Ludovicus ab Ecci. in sua Pedem.
hist. (pag. 106), atque Guichenonius (loc. cit.) cum
anonimo annalium Mediolanensium authore, ac Gal-
vaneo Flamma tradunt, cl. Muratorio non satis pro-
batur: ad Ripularum equidem castrum quod attinet,
ipsum aiiunde ac ab Innocentii largitione Sabaudis
obvenisse , (jx monumento anni 1 a5 1 inferius in
voluminis huius primi parte altera delibando plane
elicitur (0.

(1) In primo Chart. iiint dipl. an. 1935 die 18 nov. sob nnm.
DCCCLXXXIX, an. 1939 4 ang. num. CM. Est eliam dipl. an. 1943
d die 6 apr. sub num. CMX in qno dicitur Episcopui ventunu, qnod
non novit clar. Meyranesius. In Monnm. Aqnen. theol. Io. Baptistae
Moriondi, parte II, col. 571 in dipiom. Friderici II imp. eit teslia
Uugntio Tanrin. epis. de mense apr. an. 1938.

Digitized by

Google

lu". 1 ■ . i

Digitized by

Google

*. - ■ : !'i . e.*J" ..;::'..; : .-. :••> i ,;i :M ;■ '
'. Ui:>- ■ • ■■ ; ..;• :.: . ;•;. ••<:•• :' . :

t • •

li . ^ . .

- - . - JO *:'.!', ' ! 1 T ■: i- V * •

..:.•;.:■',<•.! I . ! ■•'::." • ' • ■ .
': .'.m ••; "! r-'vyrr, i' ■ . - ..•: .■ ••■

PEDEMO:\TIVM SACRVM

PARS ALTERA

I.MI .

IOSEPHI FRANCISCI MEYRANESII S. TH. D.

.' : .1 " . ; - I!' •.

' F. IOANNES ARBOREVS a

ortfinis S 4 Benedicti

*■ . . ■ ■ ■

ad annum ia44 exeuntem.

Ugone Gagnolo e vivis sublato, ab Innocentie
huius nominis IV Romano Pontifice eidem datus est
successor in Taurinensi cathedra F. Ioannes, huius
neminis primus, ex praeclarissima Vercellensi Arbo-
reorum gente, belli, pacisque artibus nulli secunda,
qui tiinc ceieberrimo S. Ianuarii coenobio abbatis
nomine preerat, atque Bonifacii marchionis Montis-
ferrati a censiliis fuit anno ia44 exeunte, aut forte
anni proxime consequentis initio. Ast Taurinenses
canonici, qui post Hugonis Cagnoli excessum iam b
sibi in episcopum alium praefecerunt, audita Ioannis
praedicti electione, quod novum veluti vulnus ab
lonocentio Pontifice suis iuribus inflictum adverte-
renl, illi quem sibi elegerant (cuius tamen in nullis
t&bulariis nomen mihi occurrit), Arboreo negleclo,
obtemperabant Re ab electo ad Pontificem delata,
binas ad Taurinense capitulum dedit Innocenlius
literas, ut ipsum ad debitam eidem obedientiam
exhibendam urgeret, irrito tamen conatu ; namque
canonici quidam pontificiis parere mandatis aver-
sabantur. Porro ad inter primam,- alteramque epi-
stolam (quas etsi memoratas viderim, in nullis lamen
nostris tabulariis , mihi hactenus invenire licuit )
aliquod iemporis spatinm intercessisse debuerit , ideo

Ioannis istius electio an. ja44 exeu,nte mjlri proba-
bilius constituenda videtur, atque eo ferte fem T
pore quo Innocentius idem Friderioi lj A.ugusti
evitaturus insidias , Galliam concedens , regippes
hasce nostras invisit ; quare reicienda est . omnjn?
F. A. ab Ecclesia senteotia, qui sibi non cons«#ns
in sua chronologia, ubi de TaurinensUbus episoopis
agit ( pag. 68 ) an. i a46 in abbalibuS aujem ^ucer
diensibus ( loc. cit. pag. 388 ) 1 iffi; TaUrineq r
sem episcopum Arboreum de quo loquimur, ftnsse
electum scripsit ; illa quoque Pingonii (m Au*r
gusta pag. 37 novis. Taurin. edit.) quae istius elcr
ctionis anno ia45 attribuit, cui quoque Ughellius
assentitur (ItaL sacr. iv. 5o3 D.) severiori cprte oenr
sura dignus, eo presertim quod ipse datam ad Ioaur
nem eumdem ab Innocentio IV citet epistolam, quae,
nt ipse asserit, ab eodem scripta fuit pontificatus sui
an. secundo: porro cum Innocentius iste anno 124?
iunio mense exeunte Pontifex salutatus fuerit, iam
patet Ughellium ex eadem potuisse colligere Ioan-
hem hunc anno 1 244 fuisse electum , qui InnocentU
eiusdem pontificii, vere erat aonus secundus C 1 ).

Verum Innocenlius Pontifex, ut Ionnni Taurinensi
electo quae a suis canonicis debebatur reverentia,
tandem aliquando exhiberetur ad abbatem de Grasr
sano suas die sexta iulii mensis anni sequentis dedit
literas, cx quibus habemus, eundem alias ad ipsum

(1) Tom. 1 Chart. dipl. CMXIV anni 1944 18 nov. col. 1365; dipl.
N. CMXV an. 1945 13 ian., 14 ian., 16 ian., 18 ian., 91 ian., 99 ian.,
aliud 99 ian., 98 ian., 6, 7, 13 feb. et ( iun.

174

Digitized by

Google

1387

abbatem scripsisse, eidemque dedisse in mandatis
ut Taurinensis ecclesiae evocatis canonicis eosdem
ad obtemperandum Ioanni episcopo hortaretur, in-
duceretque. Quod quidem etsi abbas idem, ut ex
iisdem colligttur, praestitisset, ipsi tamen, uti ex
illis eruitur, etsi non omnes, id exequi recusave-
runt: quare idem Innocentius in altera iam antea
citata ad Grassani abbatem epistola Uli iussit, ut
eisdem cvocatis , qui plus aliis contra praefatum
electum superbiae calcaneum erexerunt iu virtute
obedienliae districte praeciperet ut electo reveren-
tiam et obedientiam exibere procurarent: quod si
intra mensem id facere pertinacius neglexissent ,
beneficia quae ipsi obtinebant illis adimeret , con-
ferretque aliis, iubendo eisdem ut pontificio cospe-
ctui apud Lugdunum se sisterent. Quare ne ipsi ,
quae obtinebant bencficia ad alios transire sinerent,
pontificiis tandem obtemperavere mandatis, atque
in episcopum , pastoremque suum , Ioannem Arbo-
reum, alio quem eligerant dimisso, recognoverunt.
Ast quo tempore Taurinensis ecclesiae senatus, non
tamen omnis, ut ex modo citata Pontificis epistola
patet, quam in appendice dabimus, Ioannem istum
aversabatur, plures alii, et quidem magni nominis
viri, eidem ut vero Taurinensi episcopo, foedus
atque fidelitatem profitebantur : ita Bonifacius (cui,
ut antea dicebam, a consiliis fuerat) Montisferrati
marchio, castri S. Raphaelis gratia, an. ia44? Abbo,
aliique Lancei arcem, oppidumque a Taurinensi
ecclesia iuri feudi obtinentes, Gothofredus quoque
S. Mauri de Pulcherada abbas, aliique plurimi sa-
cerdotiis potientes, premisso ianuario mense an. i a44
sacrftrientum 'dixere.

-flisce pacatis rebus : , nova Ioanni episcopo emer-
serunt iricommoda: namque uti habet Pingonius (38)
iriter varias quaeerant de Taurinensis urbis dominio
controversias « exurgunt aliquot nebulones inco-
y> gniti illi Taurinum incenderunt penitus, cuius
~» factionis inquiritur a Ioanne episcopo : nihil certi
» dicitur: vertitur suspicio ad tenuiores plebis, qui
» potenlioribus inviderent. Tandem cum in turbas
» agendum esset mitius processum : promulgato
» Innocentii IV diplomate absoluti incendiarii, ita
» tamen ut damna passis satis fierent : sic clam
» exsolutis culpis , effectum est, ut mox reparata
» aedificiis fuit civitas , cum Dei potius quam ho-
» minum iudicium formidarent sceleris conscii »
addit in margine ex archiviis: ista recitat quoque
Ughelius. Anno eodem 1 246 februarii autem die
xiv. Henricus rex, Friderici II augusti nothus, atque
eiusdem in Italia legatus, Iacopo Garanni Lancei
castrum, atque omnia ad illud spectantia in gentile
et rectum feudum asseruit data eidem sponsione,
quod illud eidem ab omnibus, atque a Taurinensi
episcopo praesertim, tutaretur quovis tempore (0.
IUo quoque anno indictione v, atque die 36 mensis
octobris suam synodum in maiori ecclesia Taurinensi
S. Salvatoris celebravit, cuius illam partem quam in-

DE EPISCOPI*

i3W

a veniebam lector benevolus in huiusce tomt appen-
dice habebit una cum documentis reliquis : atque
utinam ipsa integra in meas manus pervenissent !
praeclarum veteris disciplinae documentum, quaein
hac dioecesi Taurinensi tunc temporis vigebat, certe
haberemus.

Iuterea qui Innocentio IV apud Lugdunum tunc
generale concilium celebranti aversabantur, atque
Friderici Augusti partes se/fjtabant,! iffi ipraesertim
qui in Taurinensi urbe atqifte dioeeesi varia a Tau-
rin. episcopis in feudo obtinebant, ipsum negligere
Ioannem, eidemque totis viribus adversari atque
ad riequiora tentanda iisdem animos addidit novus
ad hanc Taurinorum Augustam Caesaris ipsius adven-
tus, qui eo qnod iam ab an. 124$ die xvn iulii

b mensis in praelaudato Lugdunensi concilio diris
devotus fuisset, ideo ad illud, ut se ab illis quae in
ipsum dicta fuerant purgaret, accedere decreverat
Ipse igitur, Apulia pacata, « mansuetus tamquam
» agnus (prout habet annaliam Ianuensium conti-
» nuator apud cl. Mur. rer. It. tom.VI, col. 5i 1 C. D)
» Longobardiam ingressus est an. 1247, at q ue mnio
» mense Taurinum pervenit » ibidemque, ut Pe-
trus a Curbio habet in vita Innocentii Pont. (Rer.
Ital. Mur. tom. II, parle 2.* col. 5go) « cum ....
» quibusdam baronibus sibi adhaerentibus nequi-
» ter machinans contra summum Pont., ipsum Lu-
» gduni circumvenire fraudolentissime procurabat. »
Haec cum audivisset Amedeus Sab. comes se illi
per suam regionem tutum praebere commeatum

c nolle protestatus est, nisi prius ipse Augustus Ri-
pulense castrum quod iam ab an. ia45 quo Tauri-
norum Augustam venisse et vsiriis diplomatibus Fri-
dericum, constat mense augusto (atque ex illo prae-
sertim in app. legendo, quo Cherienses omnibus
exemit conventionibus , quas cum pluribus iniebant,
et cum Taurin. episcopo etiam, dato Taurini, prae-
dictis anno et mense suis militibus custodiebat, con-
cessisset (*) : rem ita prosequitur laudalus ann. Ian.
scriptor (loc. cit.) tamen, dominns comes Sabaudtae
prohibuit transitum ipso dom. Friderico, nisi castrum
de RivuKs, quod muniri fecerat, prius reslitueret
ipsrcomiti quod statim fecit ei restitui : idemque Ame-
deus, ut ex infra dicendis patebtt, Thomae fratri,
Flandriae coraiti tunc illud custodiendum dimisit.

d Hisce perfectis iuxta aliquos in via, ab Amedeo,
aliisque pluribus stipatus se Fridericus dedit, Lu-
gdunum profecturus. Iamque iuxta eosdem ad ra-
dioes Alpium usque processerat (Sigonio de Regno
Italico 990 ) cum repente nunciatnm eidem est a
Rubeis, Corrigiis, Lupis, aliisque nobihbus Parmae
forensibus , Inriocentii Pont. consanguineis ( Cron.
Parm. Rer. Ital. IX, ai4) Parmam, quam suis
militibus custodiendam ipse Augustus dimiserat, oc-
cupatam fuisse die xvi iulii mcnsis, die dominico.
Ira perculsus Fridericus , citato gradu Taurinum
rediit, collectisque ibidem sibi adhaerentibus recta
Parmam tendere , atque ab illa urbe, eos, qui per

(1) Tom. 1 Chart. N. CMXXXI, sed ibi iegitur Iacobo G»y» «te.

(1) V. Deli« Storic di Chieri cl»r. Cibrarii V. E. tom. S pag. 104 eU.

Digitized by

Google

&9°

vim, ct fraadenx tUant occupaverjrnt , se ease ea- a Guichenonius adaerit,, captivum focfum fuisse huuc
pulsurum; brevi , minabuada» pretestabasar. episcopum, sed ea praesertim de cajusa,, eo quod,

Iamque ad illius ucbis conspeatum» aeoesserai, ut in charla inferius oitanda legitur,.-ipse Joannns
ibidemque, uti Stgonius babet ( de Regno Ital. edit. in serviti» esset Romanae Ecclgsiae., atque\ eius
Mediel. col. 990-), die 1 1 augusti caaferameotatus partis ideo captm fuit et carcwe detea^ptus. pep
ftierat, euttf ilfo qui a porte Pont. $eu Romaoae Ec- hommes de Casail et .de: Papia*. PorrQ Casalense,s

desiee erant, a Gtfegovio de< Montelonga ponAificio
abiegato eftcitafti, auxiliati Parmensibua .iUis> in
angwstiis nctt neglexeranC-Atqpe. ioter idkos Arbo-
reus episcopus,de quw agwn»s r aam> illa vasallorum
«celesiae suae porle, quaet adhuc adhaerflbafc eidem,
Id queque' pr«e9titi*, infaustis tamen awibus, ut ita
dicam, natnque a> Casaleteibusy atqu« Papienaibus,
qrri tunc Friderici Augusti purtes. tutabanftur, di-
spersis, fugatieque ipsitts copiis, ipse eapius, suisque

aique Papieosea auno 1347 atqufr.anfps seqjuewtibus
Frideriei Aug. partes tutatos esse eo tp*od, Marcbioai
Moetisferrati, adhaftrgrent :, Aug^^.illjus, tunp arajh
ciasiuwy certum est es scriptoribuA ij^rum. tempp-
rum, ex variis, docuwentis , quae hic eogfferi,, si
opus essent, peaseot. Si ergo pro JWma«ae Ecc)er
siae servitio et etus partis captivitaje tulit « prae,-
dictis Ibauaes, id oerte anno 1247 eveaAt;, nom
ceusequentis aoni. i*4$ februario mewse, ut* apud

rebus expeKafws omuihus longaro apud ipsos twbit b omnes coastat Victoria iUa vurbe, qnam prope, Pa$-

eaptivkatem ( es charta inf. citata ).

Ioennenv Arboreura caplivfcstena tuKsse, scriptores
nostri omnes- uno e*e affirmant, * quibns 13186»,
quo anno, quave «V eaosa captivua fccfeos fuerit,
non una est sententia ipsorum. Pingonius m Ang.
(pag. 3g) ita 9a>ib&: * eo an. (ia5>) eura Casa-
n lenses et Papienses bellum io Taucioenses mo-
» vissent, et nv cowflictu Ioannes episcopus captus
» ab illis esset, a Thooia Sabaudo multa peconia
» redemptus est. » Eadem fere babet Ughellius
(col. io5o> 54 )i Verum Franc. Aug. ab Ecclesia
(loc. cit. pag. 68 ) ita scribit: « ia4^ Ioannes ex
» dominis Arborei Vercellensis, qui a Papiensibus
» et Gasalensibus Vercellensium inimieis «arceratus,

mam> Fmdertcus escitaverat, fuudiius eterse^ iste
tunc Parma dimittere eeactos fuii; »*que adeo neque
an. ta5a uti Pingontus, au^ is4^ uti Fr, Ajnt.. ab
Ecclesia diount, eaptiiatatem ' tulit iste epMbopusj,
sed aa. 1247 m Bnem propevante.

Ast dum Ionnnes catptivitate tenetur^ alia in, t*m-
poralibus Tauriuensis ecclesiae bonis evenere in^o-
moda : Cherienses namque, quihus knvisum semper
Montesolii castrum fiierat una cum ipsius cajjteUa-
nia universa, quae oppida quaedan», atque vicOS,
et nonnulla coaaplectebatur castra fere id Monte-
solii ipsius circuitu posita iuris Taurinensis eccAe-
siae hac captivitatis loannis episeopi arrepta occa-
sione, eo quod ipsi Fridericum quoque sequerentur,

» procurante Thoma eqmite Sabaudiae hberatus c Montesolium evertere, suique iuris facere decrsve-

» fuit. » Guichenornus m Aug. Sabaudiae domus
htstoria ( tom. 1 vet. Lugdun. edit. atque novissima
etiam Taurmen. pag. 3«a) in vita Tbomae II. F.
A. ab Ecciesia in omnibus sequitur, u^ti iUnm con-
snlenti palebit. Lanrianus demum in sua Taurin.
Aug. bistoriae continuatione (lib. 3, p. i85 et 314,
nota 35 ) illa fere omnia recitat, quae superius et
Pingonio describebam etst ipse quaedam de suo,
inferius examinanda nd huic episcopo, non secus ac
alii invidiiftn in Thoma comite supradicto creandam.

Ergo Pingonio fhies est adhibenda, Ioannes
episcopus a Casaknsibus atque a Papiensibus (cum

runt. Agmine igitur facto ad caatrum ilUid acteftduiLt,
in ip&mn pene defeasorihus vacuwm irruunfc «*piiYis
factis pluribus, nonnullis. aulem interemptjs>. ipaum
ingrediuntur, evertunt, meniaque fere omnia in tej^ra
deiiciunt, populanturcme universa. Re ad Taurineuse
capitulum delata, cum Taurinensis ecclesiao &uo
tunc careret defensore, caroeribus, »t dictura plur
ries est, detento, quid tune agere deberet prorsus
ignorabat. Verum, re maturius perpeusa, ad Thor
mam Sabaudum Flandriae comitem, de quo autea,
accedere, eumdemque suppliciter decveverunt' exo-
rare ( eo vel maxime quod iste tunc Astensifaus

isti in Taurinenses 'belta movissent ) an. i25a in -copularetur amicitia, quorum opera se iuvari Che-
Conflictis captuscfst : , vel si Francisco A. ab Ecclesta rienses, eo quod ipsorum partes sequerentur, ere-
ciredimds, a PapienSibu* et Casalensibus Vercellen- d debant ) ut Cheriensum hommum perfidiam reiuh-

stum hostibus carcere detentus fuit, sive, eo quod
Episcopi istios hostes essent, uti habet laudatns
Guichenontns : Laurianum enim non moror, non
secus ac Ughellinm , eo quod Pingonium, Salutiensi
episcopa praecitato neglecto exscripserint. Ast a ve-
ritate scriptores isti Ornnes, atque alii etiam loto
coelo aberrant. Neque Cnim verum est, uti primus
dixit Pingonius, qnoque Laurianus supra laudatus
multis verbis extulit ( loc. cit. ) in conflictu quem
cum Casalensibns atque Papiensibus Taurinenses
inierunt captum esse Ioannem, minus quoque di-
cendum est, eo quod Papienses, atque Casalenses
Vercellensium hostes esscnt, uti Saluciensis episco-
pus habet, aut Ioannis episcopi inimici forent, uti

deret, atque Taurinensis ecclesiae in Montnsolio
tuendo, iura sarta tecta servaret. Annnit postulatts
princeps optimus, atque adeo suis collectis miKtibus
Montesolium accessit, Cherienses expulit, inque
suam pristinam iibertatem loci iilius, vicinoinunque
oppidorum> atque castrorum homines, qui Moute-
xolium suspiciebant denuo asseruit. Eumque adver-
lisset, neque in oflicio Tauvinensi eoclesiae debito
Cherienses contineri posse satis, neque Montexa-
lium, ciusdemque castellaniam integram contraipso-
rum impetus vaiide lutari, nisi eversa a Cheriensibus
Monlesolii moenia atque pene ad sohim deiectum
castrum reficeretur, ideo clericis, atque laiois, seu
vasallis Taurinensis ecciesiae supplicantibus , uni-

175

Digitized by

Google

Versa quoque Taurinensi urbe instante, uti in cfaarta
legitur infra citanda ; ea aggredi omnia constituit ,
decrevitque laudatus Thomas comes.

Igitur Montexolii arcem, atque oppidum, Castrum
quoque vetus , quod inter Taurinum , atque Testo-
nam olim erat, iuris etiam Taurinensis ecclesiae
in pluribus Thomas comes refecit, restauravitque
sttis sumptibus (ex charta inferius citanda). Eumque
haec fierent , Ioannes carceribus detentus longa af-
flictione efficiebatur, et quidem gravissima eo vcl ma-
xime quod ecclesiae Taur. annuis proventibus careret,
-qtiae a Friderico adhaerentibus oceupata fuerant,
eumque iam biennio, et ultra carceris squallore ,
atque angustiis detentus fuisset, neque ab eadem
nisi numerata prius pro sui custodia pecunia posset
egredi, ipsamque nullibi coroparare potuisset, prae-
dfCtum Thomam' Flandrensem comitem exoratum
misit, a quo bonorum denariorum imperiaiium mu-
tuas- habuit libras, yuingentas. Hisce igitur acceptis
perSdlutisque pro sui custodia libris quadringentis,
libertate donatus est^ residuum vero, hoc est alias
eentum iibras (uti in charta habetur de qua postea
diteetur) ad suas expensas necessarias, et ardaas
faciendds, cum ipse D. episcopus indigens esset, et
redditibus pro maiore parte ecclesiae supradictae
^Taurinensis nempe) careret, expensum fuit. Ergo
neque a Thoma Sabaudo multa pecunia episcopus
-iste redemptus est, uti Pingonio placuit, neque ipso
Thoma procurante, uti Fran. A. ab Ecciesia scri-
psit , vel intercedente , sicuti visum est Guicher
nonio, a carceribus exemptus est, sed media illa
ab eodem comite ipsi in mutuum concessa pecunia
se ipsam a carceribus vindicavit Ioannes an. i25o,
non .multo ante octobrem mensem; quare ipsum
carcere detentum fuisse credimus biennio, et ultra,
eo vel maxime quod nulla annorum 1247, 12 4^>
et in parte i25o in tabulariis archiepiscopali et
capitulari ipsius extent documenta.

Libertate donatus Ioanoes Salutias accessit illo auno:
atque cum essent ibidem octobri mense anni eius-
dem ad exitum properante, die nempe 28, Taurino
presbitero, qui eidem erata sacris, -suisque sodalibus
potestatem fecit, aedem vel aedes, atque eremum
servatori Deo noncupandas excitandi, apud Mon-
tembrachium (Mombrac) quod Bargias inter, atque
Revellum.est, nec non cuiusvis regularis ordints
institiila inibi custodiendi: cuius quidem concessionis
dbcumentum in Burgo novo superiori Salutiarum,
in capella paroechiae Plebis , quae erat in medjo
forl exaratum appendice descriptum exhibebit, quem
religiosum locum Charlusienses monachi poslea in-
coluere, utque dum ipsius aedes superiore aevo
eversae sunt, atque in charta eadem se ipsum ita
inscribit Ioannes, loannes de Arboreo quondam
abbas sancti Ianuarii Vercell. dioecesis Dei gratia
nunc electus episcopus Taurinensis et possessor.

Interea Innocentius Pont. ad suam sedem cum
iterum decrevisset accedere quarta feria post resur-
rectionem dominicam (an- i25i) Lugdunum dere-
linquens Massilia venit , ab urbe eadem per Nar-

DE EMSCOPIS

a bonensem provinctam iter habens , Genua accessit
u circa festum B. Ioannis praecursoris ( uti habet
» Petrus de Curbio pag. 592). Egressus de Ianua
» et vei-sus Lombardiam iter arripiens, in festo
» apostolorum Petri el Pauli Alexandriam pervenit,
» deinde per terram Montisferrati transiens ad
» pontem devenit Nottinghi (seu Sturae uti sensit
» clar. Iricus pag. g3 ), ibi enim dom. Tbomas
» de Sab. com., qui fuerat pro parte Friderici

» venit ad mandala Ecclesiae ubi etiam

.» occurrit ipsi domino Papae Mediolanensis et No-
» variensis militia, ut per Vercellensem civilatem
» quae adhuc se tenebat pro parte Friderici secu-
» rus et pacificus transitus essel sibi. » Atque inter
caeteros occurrisse eidem Jnnocentio Ioannes Taur.

b antistes, atque exoravisse; istum, ut Thomae pre-
dicto iuberet, quatenus . illa Taurioensis eccjesiae
castra quae iste detinebat, Ripulas nenape, Lanceum,
Castrum vetus, quod inter Montecalerium.erat, atque
Taurinum, Montexolium quoque, atque Mpntecale-
rium restitueret, patet certe ex illis, quae mox di-
ccntur. Verum cum Innocentius, qui eidem Thomae
tunc viduo, in uxbrem neptem suatn concedere
meditabatur, ut ipsum a tuendis Friderici parlibus
averteret , Octaviano cardin. in yia lata , atque
Ioanni eliam cardinali tit. S. Nicolai, RoiTensi quoque
episcopo iussit ut Taurinum veniient, ibidemque
auditis parlibus. quaestiones illas de bono et aequo
decidei-ent. ■

Igitur Tauriuum delegati illi accesserunt, atque

c hic denuo mihi tnerito reprehendi veniunt tum Gui-
chenonius, tum Laurianus Ioannem episcopum car-
penles, eo quod ipse beneficii immemor, quod a
Thoma comite habuerat, ijjum e castris- illis extur-
bare non tantum nisus fuerit, sed et excitatis
ad arma civtbus; ipsum aditum ad Taurinorum
Augustam prohibuere , quo tamen veteri docu-
^nento illud probent omnino latet, cum ipsi nullnm
proferant. Verum ea omnia ex documenlis, quae
adhuc extant, atque ratioqalis Reg. curiae tabulario
consignata suut, atque qotsendat-i, clar-issjme patet
sponte nimis alque gratuitn. ab auclorib^s illts ad
conciliandam Ioanni episcopi iniuriam fuisse conficta,
et quidem per summum ; nefite. Et primp quidem
verum non est quod ipsi a$serunt, hunc episcopum,

d eo quod sui iuris esse Taurinepsem urbem conten-
deret, commolis repente ad arnaa civibus Thomam
urbis illius ingressu pvobibuisse, superiori, namque
(tomo (col. i338) in Ca*-o|o I .binus nominis . iatn
plusquam satis demonstratum . e.st nullum . habuisse
unquam ius in hac civitate Taurinenses episcopos:
luce qnoque meridiana clarius. est fuisse tunc, apud
Taurinum Thomam com. : ex actis naraque coram
Laurentio Roffensi episcopo eo anno, atque die altera
mensis iulii in porticu maioris ecclesiae Taurinensis
exaratis, apertissime constat quod convocati quot-
quot inveniri potuerunt ecclesiae eiusdem canonici,
una cum Fratribus minoribus, Humilialis, Hospita-
leriis, alque Templariis, isti omnes episcopo Rof-
fensi praedicto interrogante asseruerunt, tenere Tho-

Digitized by

GooQle

tavrlrbhsiBys.

.394

mam com. ab ecclesia Taurinensi Montexotium atque a
Castrum vetus. Ipse autem comes qui tunc praesens
aderat « dixit ( ita in illa charta ) et protestatus
'» fuit ibidem -in praesentia dicti episcopi, quod si
» quae tenebant de praedictis (Taur. nempe eccle-
» siae eastris ) paratus erat dicto episcopo resti-
■rt tuere, et etiam resrituebat. » Qui ergo Ioannes
episcopus ingrati animi insimulatur, cuius potius
petita, non iudicibus modo, sed et Thomae ipso
probata sunt ? vel qui Taurinensi urbe Thomam
interdixit, quum is in iudicio eiusmodi ius sUum
in Taurinehsi urbe, quod certe non habebat, num-
quara repetierit ; quinimo iudicio ipsi praesens aderat.

Ipse autem Thomas comes, ideo castra Monte-
XoKi atqne Castri veteris in.suara potestatem. experto
iiberteltis Ioanne episcopo, ut iUa Ecclesiae Tauri- b
jdepsi' sarta tecta servaret: ipsam autem Montexolii
arcem. fatiscen tem , instantibus clero atque populo
Taurinensi an. ia5o ideo rcnovavit, prout antea
dietum est, tum ne ipsa Cheriensium infensorum
-patere adgressionibus, tum ne emolumentis, quae ex
ilia proficiscebantur eadem Ecclesia vacaret, teste
eharta die iniii 17 an. ia5i, data atque in Ratio-
balis curiae codicibus etiam recensita, cuius quacdam
placet hie exscribere. a In credentia Thaurini testi-
» ficatum fuit quod, tempore quo castrum Monte-
-» xohi fuit raehedificalum, videlicet an. proxime prae-
-» terito Cherienses erant inimici ecclesiae Taur. ,
-» eo quod praedictus D. ( Thomas ) tempore rehe-
» dificationis castri praedicti erat amicus ecclesiae
» Taur., eo quod ip&um castrum fuit raehedificatum c
» pro utilitate dictae ecclesiae, et non timore Asten-
w sium, quia tunc erant familiates comitis supra»
» dicti, et quod ecclesia . Thaurinen. amisisset red-
» ditus ad dictum castrum perlinentes, nisi fuisset
» raehedificatum. » Quare perperam scripsit Pin-
gonius in Augusla Thomam Sabaudum castrum
Montexolii adversum Jstensium, atque Cheriens.
insultus sustinuisse, atque servasse si Astenses, uti
in antea relatis cartae iliius verbis erant familiares
Thomae comitis. Demum praedictum comilem ad in-
stantiam, atque praeces Taur. clericorum et laicorum
civit. Taur., lotius quoque Taur. urbis castrum illud
raehedificavisse , patet ex iam citata charta in eodem
msigni tabulario iam laudato existente an. ia5i dte
autem secunda iuiii, quam hic breviter contrahere d
non pigebit. « In plena concione civ. Taur. more
» solito congregata . . . . D. Thomas comes dixit et
-» protestatus fuit, quod bona fide raehedificaverat
. » castrum Montexolii ad instantiam et preces cle-
s ricorum, et laicorum civit. Taurin. et totius ci-
» vitatis Thaur. : et fuerunt omnes interrogati per
» eundem D. comitem et praedictum episcopum
. » Roffensem (de quo antea) si erat vcrum id, quod
» superius dixit, et protestatus fuit dictus coraes,
» et responsum dederunt omnes, tam clerici, quam
» layci, quod sic erat verum, sicut dixit dictus
» comes. Actum est hoc in Thaurin. civ. in portieu
» maioris ecclesiae etc. »

Ergo cum Ioannes episcopus ea castra quae erant

Taurinen. ecdesiae ThomajR^comitem tenuisse ha-
-ctenus, atque tunc etiam , delegatis illis demon-
stravissetj neque Thomas ipse, uti ex antea dictis,
atque mox etiam dicendis pafet, abnuisset, ideo ex
quaestionibus . illis , tandem aliquando finis impo-
neretur an. eodem, dte autetn tcrtia m. octobris
(lege septembris ) praesentibus antea memoralis S.
R. £. cardinalibus, pluribusque testibus, apud pon-
tem Sturiae, in ecclesia sanctae Agatae eidem electo
( uti ex charta constat tunc temporis data, atque in
praecitato Regiae rat curiae tabulario quoque as-
servata, quam hic placet contxahere) Ioanni epi-
scopo praefatus Thomas com. « solemni stipulatione
» promisit restituere castra MontexoliL infia xv dies
» a die huiusmodi celebrati contractus et
» de.Castro veteri, quod idem comes dicebat ob-
» bligatum esse quibusdam Astensibus pro sexcentis
» libris imperialibus promisit firmiter quod infra
» tres menses castrum iilud restitueret praefato
» electo libere, et ahsolute ... . . super facto Mon-
» tiscalerii qui factus dicitur de Testona quaeque
» iura. et actiones quae praefatus electus de plano
» .... probare poterit ; quod idem , vel praede-
» cessores sui, aut ecclesia Taur. habueruntet ha-
» bere consueverunt ; in Testona prefatus comes
» libere et absolute memorato electo relinquet, et
» ecclesiae Taur. Super facto autem Lancei, prae-
» fati electus, et comes firmiter promis^ppnt stare
» domini papae beneph>citis, et mandatis. » Demum
quaad castrum Ripularum respondendi se tenuisse
illud Amedei fratris sui Sabaudiae comitis nomine^
atque .ex hisce deman^ paJet qua inepte Laurianus
scripserit .( tom. a[.°, pag. a 1 4 pota a6 ) memorat
S. R. £. cardinalis quesMone, qua inter Ioannem
episcopum atque. Thomam com. vertebat, cognita in
.episcopo ingrati animi, vitium damnavisse, Thomae
autem beneficia eidem collata laudavisse plurimum.

Dissidiis itaque sic compositis, Montexolii arcem
a Thoma Sabaudo mox dimissam, Baldisserii re-
gulis curandam demandavit Ioannes electus, stata
lege cavens, ne iilius in tempore praefectus conlra
Charienses, eorumque res, ac iura « auderet quid-
» quam, adeoque sacramcnto adigeretur custodire,
» et guardare homines de Chario in communi, et
» in singulari, et quod nulla offensa eveniet, vel
» fiet illis.in, persoqis vei in rebus, per illos, qui
» custodiunt dictum castrura, et quod aliquis, qui
» offenderet dictum comune. , non recipialur in di-
» ctutn castrum. » Ita quidem pollicitus cst Ioannis
eleeti noraine magister Rolandinus Guglielmo Ma-
rescotti iudici d. Roberti de Gorzano potestati
Charii ille autem Rolandinus die eadem, et quinto
kai. oct. « commisit dom\no Devoto praeposito Cba-
» riensi, et domino Conrado de Ruviiiasco vicem
ft^suam ad recipiendum sacramentum casteilario de
» Montexoiio, de ipso castro custodiendo » prout
dictum est antea. Idque revera ipse prestitit anno
eodem m. septembris extrema die d. Petro Vescunto
de Baldissetto (0 « bona fide et sine fraude saivandi,

(I) Vitconti , md Vieecomei. u

Digitized by

Google

i3$5

» etf Ottstodiendi egstruti» MontexoKi secandum quod
»■ cOfttinetur itt' qttedana 1 SCripto ab ipso mag. Ro-
»■ landirto porreteto »<- et uti Ittsius in chartis legitur
ttanc exaratis ', quas appendis lectovi 1 exibebit.

Hisce Ha hrter partes Cottvenlis firmatisque rebus
WilHeturas Romaneruttrrex, ut Thomami com., de
quo supra, sibi devindtretarctius, suo diplomate dato

Traiecti Leodtensfe cfioecesis;, undecimo kal. inaii,
ir att. Dom. Mccfcrt ittdtct. x regfti IV eidem heredi-
'» bus J que' suis ufriusque sexus, assignavit, concessitf,
a et* dedit civitatem, et ponteail Taurinens. et ba-
»' Stiairi,' quae esl iuxta dtterum ponteni 1 , viUam et
» ponfehi' Monriscalerti, donwnia 1 castrornm Ripula-
» rum , CoHegii, Montexofir, CasfrtVetSeris, Gavarefci
ri (/.Gaburreti), feudum quod tenefeant iWi de Ploz-

zasco ab httperio, quod es!B quoddam parvtim pe-
» dagnutr itt Tattrmo, Scilicet IV denarios in (£ pro)
» trostelld, feudum dfe Broni (l. Brioni) quod est
»- quoddam castrum antiquttm dimtum, com qua-
>v dam parva vilhv, feudum quod D. Bertholdus de
» Non, et frafres sui tenettt ab imperio , et est
»• quaedam viflecta, seu forteretia, inter Monteca-
» fcrium et Karium, et vocatnr vHla, et finis de
>V CeiHs, et speeialtter, et generalker omnia allodia,
w feud*, et domhria in civitate, et dioecesi Taun,
w praeter homagia marchionunv Montisferrati et
»" Salutrarum (Guichenon vet. ed. pag. 93 Prcuves). »
Hoh atttem dtplom» memorat etiam Pmgonius ( in
Arb. Enod. pag. 46 edit.) atque verba illa
explicans qttae erctnt dioecesis Taur., addit « tunc
w autem illi dioecesi snbiacebant Salutiae, Monsregalis,
» Charinm, Ssrrflianum, Cuneuttt, Fossanum, ac pro-
» rhde iam tum ■ Sabaudici iuris effeela ea oppida. »
Verum etsi (uti iam pluries Superiore tomo buius
bperis dictum 1 est ) Salutiae, Karium, Savilianutn',
atque Fossanum Taurinensis dioecesis iura essent,
Monsregalts autem , et Cuneum tunc , et multo tem-
pore post, Astensi ecelesiae obsequebantur : quo
quidem m errore eliam fuit laudatns Lanrianus
( pag; 218 n. ^6), qui istum quoque diploma refiert.

Porro idem WitKelmus, anno, mense, atque die
Hsdem, quibus supra laudatus diploma pro Thoma
Sabaudo dedit, duas quoque ad Ioannem episeopum,
dtque ad TaUrirtense capitutum scripsit literas, qui-
bus< asserit se eidem ThomaC, illiusque heredtbus
utriusque sexus concessisse' omnia iui^a atque domi-
nia, quae in civitate atque dioecesi Taurinensi ha-
bebat imperium, iisdem praecipiendo, ut iili, suisque
hacredibus uti veris dominis obsequerentur , face-
rentqne fidelitatem sub poena ipsius indignationis ,
atque etiam pro solo conatu, milte marcharnm ar-
genti, quarum dimidinm ipsius camet-ae, reliqua
vero dicto comiti, aut einsdein haeredibivs dissol-
vendum erat. tiasce lileras edidit quoque Guiche-
nonius (g4~5), atque et eodem Laurianus (ar^,
nota 48). Etsi tamen Villielmus ea omnia Thomae
Sabaudo concessisset, Ioannes praefatus, atque Tau-
rinenses canonici literis illts obtemperare renuerunt,
eo quod illa ex concessione Taurinensis eeclesiae
iuribus grave vulnus inflictum crederent, atque prae

BK EBISOOPia

a ceteris, quee m donatione pvaefota,, ThoHMe eea-
cessa fiierant r quaeque ipsa vere restifcuerat, Moo-
texolii castrum sui iuris' esse contendebant.

Asb in episcopi illtus potestate aix itla non din
fiiit, nam cum ipse ea maxuHa censum reique nuuv-
mariae dtfficultate, librarum quingentarum bono^-
rum denariorum impevialium nominl disselvendov,
qua» a Thoma Sabaudo mubuas habuerat, impar
esset, consensu et voluntate totius capttali Taur
rineasis, quod confitebatur « dicfiam peeuniam. Usam
» fuisse atque integre espensam pro utilitate ipwas
» eocleaiae^ tidelicet libras lxxx ad solven4«m ft.
» Petro Vieecomiti, et Nigro de Baldisseto ,, pco
» custodia ipsius castri, et pro vardia ipsius eajtri,
» et aliis expensis, et ad solvendaS hbfas eccc pro

b » redemptione ipsius episcopi, qu4 in stervitio' B^»
» manae ecclesiae, et eius partis captus fuerat, ett
» carcere deleatus per homines de Casafi, et- de
» Papia; residuum vero ad suas expensas jaecessa-
» rias, et arduas faciendas, cum ipse dom. «pisoopfte
» indigens esset, et reditibus pro matori parte ec-
» clesiae praedictae careret » (prout hetbetUK ut char ta
mox citanda, quam mtegra inter documenta da-
bimos), ideo hoc eodem an. i^5a et die xi Aug.
Taurini in porticu domini archhdioeoni . Monte-
xolii castrum « tkulo pignoris obligavit et hradkdit
» conniti Thomae de Sabatsdia cum omnibus per-
» tmentiis , et iuribns pro libris D bonoriitn dena-
» riorum imperialium » hisce tamen adiectis con-
ditionibus nimirum quod eidem comiti in illo eastro

c non tantuan liceret aedificare, sed et muros erigere
prout ipsi d. episcopo, etdemque comiti satius visuna
esset; qaod si inter ipsos eorum altitndine, atque
expensis dissidium esset, tunc quoad primum stan-
dum esset arbitrio D. Guillielmi archidiaconi, atque
DD. Conradi, atque Iocamatii Beccuti, quoad aiterum
vero, contraentium uterqne suos in eodem castro
nuncios posset constituere, qnibns eadem faciendi
cura esset. Pollicebatur quoque episcopus se eidem
comiti mensibus singutis pro castri illius custodia
dissolutorum sex clientnm expensas u ad rathmem
» soi. XX pro quolibet , quoadusque archidiaconus
» praedtctus , et praepositus Humiliatorum videaat
» atiqoem modum de minuendis aliquid de prae-
» dtctis sex clientibus. » Eidem sutem comiti qui

d iilud Castrum tunb cum ipsi , aut suis heredibus
aot certo nuncio de expensis omnibus, etiam in
murorum erectione factum fecisset satis dimittere
debebat, concessit, omnes redditus goldia pro reli-
quis Wardiis quia de illis tenerelur rationem cuivis
ncc per se nec per alium reddere, hoc tamen ex-
presse addilo atque lunc specialiter inter eosdem
convento, qood pro expensis retro factis a diclo
domino comite (ilh> nempe temporc, quo ut dictum
est, ipse electus carcere detinebatur) nulhtm ius ipse
haberet castrum illud retinendi, quin hnmo illud
episcopo eitlem, aut tpsius successoribus, vel capt-
udo Taurinensi inlegre restituere debebat cum
omnibus pertinentiis eiusdem quoties ipsi, aut suis
haeredibus vel certo nuncio de illis D. libeliis, aut de

Digitized by

Google

i3 9 7

TAVRIHENSIBVS.

1398

expensis erectionis muri dicti castri aedificiorum e£ d lium Mediolanen. scriptoris error, in quo versati

fossatorum factum fuisset satis: hoc tamett iterum
specialiter addito, atque expresse convento, quod
idem comes « nec per se nec per successores suos
» numquam dictum castrum, eius iura , dominium
» etc. possit alienare, vendere, obbligare, vel per-
» mutare Chariensi, vel Astensi alicui, vel aliqui-
» bus personis, seu praelato, sine consensu dicti
» episcopi, successorum et capituli Taurinensis etc. »
Ghartam hanc in appendice dabimus. Atque ex hisce
patet erravisse denuo Pingonium ( loc. supra cit. )
dum scripsit quod Montexolii castrum Thomae Sa-
baudo cessum est, et iusto venditum pretio adEccle-
siae evidentissima commoda: ipsum namque pignoris
titulo eidem futsse concessum solummodo, non autem

sunt, cum ex hisce auctoribus uterque asserat anno
i a44 laudatum Pont. Thomae de Sabaudia, de quo
antea pluries iam dictum est, dedisse in uxorem, suam
neptem adiecto pro dote eiusdem castro Ripularum,
uti legitur aptid Galvaneum praedictum ( Manip.
florum caput 378 apud cl. Murat. Rer. Ital. tom. XI,
cot. 65o ), quod quidem castrum etiam narrat Annal.
Mediol. scriptor datum fuisse eidem etiilud Avilianae,
una cum valle Secusiae universa ( apud eumdem
Murat. Rer. It. tom. XVI, cap. 16, col. 65i). Illo
namque anno quo Innoeent Pontifex regiones hasce
nostras peragrando Lugdunum ivit, vivebat adhuc
Ioanna Flahdriae comitissa , Thomae praedicti uxor,
quaeque fatum fecit illo equidem anno, sed die

iusto pretio venditum, charta citata evidentissime b quinta mensis decembris, prout ex sepulchrali ipsius

demonstrat.

Hisce constitutis, praemisso quoque ab eodem
comite se omnia inter ipsum atque Ioannem epi-
scopum conventa solemniter, semper esse observa-
turum « renunciando omnibus litis expensis, lite-
» ris papalibus et indulgentiis in hoc facto » (ex
charta cit.) dissimulato quoque Wilielmi Rom. Re-
gis diplomate, de quo antea ; quo inter caetera etiam
Montexolii castri dominium ipsi concedebat, castrum
illud Thomas praedictus in muris renovare, fossata
reficere, eaque praestare aggressus est omnia, quae
ad illud a Cheriensibus tutandum necessaria erant.
Ast cum Ioannes ep., atque Taurinense capitulum,
reliqua castra, quae ipse comes tunc tenebat ex prae-

monumento, quod clar. Guichen. recitat in suo priori
augustae Sab. domus historiae volumine (pag. 307
vet. edit.) aperte constat, et cuius duo tantum se-
quentia carmina placet hic describere :

» Anno millesimo migravit cum quadrageno
» Quarto et bis centum quintana luce decembris.

Ex Petro autem de Gurbio , auctore synchrono
eiusdemque Innocentii in illo itinere comitis aperte
deducitur ipsum Pont. die secunda decembris Lu-
gdunum pervenisse : audiatur idem auctor, a quo
postquam dictum est quemodo Innocentius octavo
idus novemb. anni ia44 pcrvenit ad Astensem

dicta Wiliielmi regis concessione, ut pluries dictum c urbem, ibidemque eo quod ab Astensibus tunc

Friderico Augusto adhaerentibus civitatis poriae
ipsi occlusae fuissent, ne urbem illam ingrederetur
in Abbatia Apostolorum exlra Astam posita, rese-
derit, a qua recedens pridie idus novembris Secu-
siam accedens, cum iliis qui iam antea eo adve-
nerant, nec non cum reliquis, qui istum comi-
tabantur, superato Cinisio monte, « alpes ( idem
» auct. loc. cit. p. 5q3 ) cum labore gravi et aifli-
» ctatione non modica transiere, onus incommodi-
» tatis praegrandis, et multiplicis sustinentes nivium
» et algoris, cum iam tempus post festum omnium
» sanctorum advenisset hyemale. Advenientes deinde
» ad monasterium Altaecumbae Cisterciensis ordi-
per fluvium Rhodani trium dierum spatio,

» nis,

est, iuris erant Taurinen. eccl., neglectis Willielmi
regis literis ad ipsos datis, et de quib. antea dictum
est, pertinaciter requirerent, ideo supplex ad In-
nocentium IV Pont. , cuius neptem iam ab anno
ia5i idem cbmes in uxorem duxerat, accessit, ex-
hibitisque eidem praedicti Romanorum Regis paten-
tibus literis, iam ante citatis, alias ab eodem Pont.
obtinuit ad Ioannem electum Tanrinen. , eiusque
capitulum datas Perusii v kal. februari, prout sui
anno x, hoc est anno ia53, in quibus confirmata
eidem Thomae qua ipsi fecerat praedictus Williel-
mus donatione, eisdera expresse iubebat, ut nullum
eidem comiti per eos in suorum iurium conserva-
tione impedimenti obstaculum apponeretur « alio-

» quin (ita idem Pont. addit) dilectis filiis episcopo d » non sine magno discrimine remigavit. Et sic,
» Tarantasiensi , et Ioanni de Ambelon capellano
» nostro, damus in mandatis, ut vos ab eorundem
» in hac parte molestatione cessare, praemissa mo-
» nitione per censuram ecclesiasticam, appellatione
» reraota compellant; non obstante s*:t vobis com-
» muniter, vel singulariter a Sede apostolica indul-
» tum, quod interdici, suspendi vel excomunicari
» non possitis per literas apostolicas non facientes
» plenam et expressam, vel de verbo ad verbum
» de indulto huiusmodi mentionem etc. » (apud
Guichenon. loc cit. pag. 95, et Laurianum loc. cit.
pag. 219, aao).

Atque ex hisce Innocentii Pont literis confuta-
lur Galvanei della Flamma atque anonymi Anna-

» secunda die decembris in festo sanctae Bibianae
» virginis Deo duce Lugdunum pervenit etc. » Ergo
si viva adhuc erat Ioanna Thomae comitis uxor,
neque suam neptem eidem concedere in uxorem,
nec dotem ipsi comiti constituere Innocentius po-
terat. Quod quidem matrimonium praestitit revera,
uti iam antea adnotabam, sed anno ia5r, ipsi tamen
nec Secusiae valle, quae iam a multo lempore Sa-
baudis principibus obtemperabat, neque Ripularum
castro , quod prout antea advertebam Fridericus
Augustus anno 1247 Amedeo comiti, Thomae fratri
concesserat, minus quique Avilianensi, quod abba-
tiae S. Michaelis Clusini tunc saltem in parte ob-
temperabat, prout aiibi diceretur, in dotem assertit.

Digitized by

Google

1399

xfoo

Et reverc ai ea omnia praestitisset Inngcentius a de Mwtanario, de quo dicain postea, anno ia56,

Pont, non asseruisset tantum prb vtt ipse fa.crt;;in ijstatim subieeit. Porro anni ia5g initio, priina nempe

laudato efiplomate anni ia5o se ea confirinare die inen$i$ ianuarii extitisse iam Taurinensem epi-

omnia, quae suis iiteris Thomae praedioto con- scopum quemdam nomine G.... patet ex charta

cesserat WiUielmus Romanor. Rex, sed addidisset anm' jllius^ atque diei, qua Hugoni Peripelato ad

quoque iUorum aliqua, et Ripulas praesertim se
confirmare etiam, eo quod Thomae eidem pro rie-
ptis suae dotem ., quae comitis ipsius uxor erat,
concessisset, quod tameri nuUtbi facit.

Utrum vero pontificiis, regiisque mandatis Ioan-
•rifis,. Taurinensesque carioriici paruerint, :nemo est
qui me doceat, atque documenta huiusce anni, quae
m nostris tabulariis coosiderare pbtui, de hisce- nibjl
habcnt. Ex iisdem namque Varia hrinc episcQpum,
sed electi tantum nomine confirmasse denuo regio-

tertiium ,usque geniculum, bona omnia quae a Tau-
riaensi' ecdesia ipse tenebat, atque usque tunc te-
' nuerat loco dicto a Sassi in montibus Taurinen-
sibus, media annua' trium sextariorum sciliginis
penjsitatione concessit, quae equidem charta in
tabnlario archiepiscopali olim erat, etsi nunc desi-
deretur , sunt qui credant ipsum dictum fuisse Gui-
-fredum: alii vero arbitrantur nominatum Gaufri-
-diuni, vel Gotofredum, Gotifredum fuisse dictum
hunc episcopum scripsit Baldessanus in sua MSS.

nis hisce nobilibus comperi, atque inter ea die 6 b historia ecclesiastica , iam non uno lpco superiore

martii Ripae, Ricrasii, Marcairoli, atque. Cavalionis
prope Padum decumas, atque ius decrimandi Ber-
nardo Rubeo asseruisse iterum sub annuo canone
reali librae: unius : ad ipsum si UgheUio fides est
adhibenda (loc. cit.) idem Innocens Pont. anno se-
quenti ia54 suas dedit literas, etsi quid ipsae con- •
tineant scripfcor ille non aperuerit , contentus asse-
rere, legi easdem in regesto vaticano num. 5oi,
ipsumqoe episcopum in iisdem ; dicit lantum ele-
:ctum, efciam hoc anno. Fr. A. ab Ecclesia ( loco
-ci£), arinis tainen retentis, asseritipsum moriialium
Rtvifrigidi abbatissae,Montisferrati marc. supplicante,
ecdesiam Sancti Nicolai «iusdem oppidi Rivifrigidi
commeridavisse , quod etiam exscripsit UgheUius
(loc. cit. col. i554 )• Ad annum usque ia58 perve-
nisse scripsit Pingonius, et quidem nori inepte, ex-
tant namque documenta quaedam in tabulariis, quae 1
id probant, atque inter alia habemus eumdem anno
-illo quinto idus septembris Merloni de Plauzzasca
ea confirmasse omnia quae in Marsalia atque. Sca-
iengiis (eudali iure. ipse a Taurinensi ecclesia obti-
nebat : atque cum in hac charta toto electi nomine
legatur insignitus, merito asserimus episcopum Iqan-
riem (qua de causa ignoro) toto illo tempore quo
ecclesiae huic praefuit, consecrationis munere nun- cah septembris Petri cathedram ascendit, sed ab

tomo huius operis citata; crediditque ipsum ex prae-
posito cathedralis huius ecclesiae a suo capitulo
electum fuisse Taurinensem epigcopum, atque ab
eodem Pontifice postulatum et revera Gotifredi
ecclesiae S. Salvatoris praepositi ante hoc tempore
in capitularibus quibusdam chartis memoria adhuc
legitur : verum neglecta a Pont. Alexandro huius
nomiuis IV clericoruni Taurinensium postulatione
huic sedi quemdam cuius nomen a litera H incipit,
praefecit :

FRATER H . . . .

ex ordine fratrum min.

Ad annum ia5g.

Frate.r H. sive ipse dictus fuerit Hugo, aut Hen-
ricus, aut alio quovis nomine nuncupatus, quod a
litera H suum ducat initium ( cum in unico monu-
mento , quod hactenus reperiri potuerit , in quo
eiusdem memoria perseveret, et de quo infra ex
initiali sola litera , ille sit notus Ioanni de Arboreo,
non ab Urbano IV, qut anno solum 1261, quarto

quam fuisse insignitum : ipsum vero hoc anno in
fine vergente, cum huic ecclesiae annis quatovdecim
oirciter praefuisset, obiisse patebit ex dicendis in
. sequenti episcopo (*),

Ad annum 1 a5g.

Defuncto iuxta probabUiorem Pingonii sententiam
Ioanne de Arboreo, de quo antea, anno 12 58 aut
exeunte aut in finem vergente, eidem in hac Tau-
-rinensi cathedra successit episcopus quidam sola
tantum initiali sui nominis litera G. notus, cuius
idem Pingonius meminit, ipsum tamen Fr. A. ab
Ecclesia ignoravit, qui Ioanm Arboreo Gaufridium

(1) Ad hunc episcopum pertinenl charlae, quae legnntnr. in T. 1,
Chart. sub nnm. CMXLII, CMXLUl, CMXLVII, CMLII, CMLIII,
CMLIV, CMLV, CMLVI, CMLVII.

Alexandro IV tunc virente datus est successor.
Ipsum fuisse ex ordine fratrum minorum constat
ex lUeris quas ad ipsius successorem Gaufridius de
Montanario dedit praedictus Urbanus Papa IV, et
d de quibug infra : tandem cl. UgheUius iam citaverat
(ioc. cit col. io55) integras tamen edidere viri
illi clarissimi , qui superioribus annis Franciscanum
Bullarium publici iuris fecerunt ( tom. i, pag.
359, 34o ) de hoc Henrico forle aut Hugone epi-
scopo Taurinensi, nulla in nostris tabulariis, quae
consulere licuit, monumenta inveniuntur, adeo ut
suspicari forte quis possit an ad sedem hanc acces-
serit, aut, si vere ad illam venit, utrum Lamquam
legitimus episcopus habitus fuerit. Ego arbitror Tau-
rinenses canonicos suo illi G... quem sibi praefe-

(2) Dc hoc cpiscopo legitur charta sub num. CMLXXVIIl, die 1
ianuarii 1359 in qna Dominus G. . . . permissione divina Taurinensis
electns asserit snae ecclesiae possessionem castrorum Collegni et Mon-
toxoli. Actnm est in domo eiusdem Dom. G. . . . elecli el unos ex te-
stihus est D. Gotofredus prtepositus Taurineasis. A. B.

Digitized by

Google

i4oi

TAVRINEtfSIBVS.

1402

cerunt, ad mortem usque ipsius obteinperavisse
semper: monuit enim me iterate cl. Nasius, qui
insigne illud Taurinen. canonicorum tabulariutn
attente lustraverat, se acl annum usque 1264 me-
moratum invenisse G... illum de quo antea, solo
tantum electi .nomine, numquam vero sibi occur-
rts&e H . . . Atque istum H. episcopum anno 1364
aut ianuarii mensis initio, aut illo mense exeunte
obiisse credo, .prout recte colligi posse videtur ex
literis Urbani IV Pont. ad Gaufridium de Monta-
nario , quibus eidem banc concessit sedem quam
sibi reservaverat, dalis apud Urbem Veterem x cal.
roartii, pont. sui anno tertio, quasque in citato
Buliario Franciscano , loco indicatp quisque potest
legere : porro cum Urbanus Papa IV quarto calen-
das septembris anni 1261 Pont. salutatus fuerit,
eiusdem tertius pontifioiis regiminis annus erit anrio
1264 assignandus.

FR. GAVFRIDIVS A MONTANARIO
ex ord. S. Antonii Vien.
Ad annum ia64-

Frater Gaufridius, sive Goffredus H... episcopo
datus est suacessor ab Urbano Papa IV x cal.
martii, pontificatus sui anno terlio, sive, ut antea
advertebam, anno 1264, die vigesima mensis fe-
bruarii, suis literis datis apud Urbem Vcterem :
ipse namque Pont., uti ex iisdem constat , huius
ecclesiae per obitum H . . . episcopi vacantis prov~
visionem sibi specialiter duxerat reservandam. Quare
erravere Pingonius (in Augusta pag. 40) qui Gau-
fridii huius cpiscopatus initia constituit anno ia58,
atque Fr.A. ab Ecclesia, qui asserit illum iam
fuisse episcopum anno 1 a56 ( loc. cit. pag. 68 ).
Uterque autem ex hisce auctoribus id a Pont. iure
reservationis factum fuisse ignoravit, solusque novtt
Ughellius ( loc. cit. col. io55 ) qui id ex regesto
Vaticano deduxit. Hunc episcapum loco ante lau-
dato F. A. ab Ecclesia de Montanario fuisse scri-
psit , atque Vercellensem : ast alii ipsum ex prae-
clara gente de Montanea ( de Montagne ) apud
Gallos celebratissima natum esse credunt. Fuit ca-
pellanus Pontificis, atque ordinis S. Antonii Vien-
nensis professor, praeceptorque Hospitalis eiusdem
S. Antonii in "Wasconia, ut ex ante citatis Urbani
literis habetur.

Anno .eodem, quo a Pont. praedicto ad hanc
sedem elatus est Taurinum venit, ibidemque iam
erat ante decembris mensem : die namque 28 no-
vembris etsi in chartae hunc citandae specimine,
quod in tabulario Taurinen. archiep. asservalur,
scriptum sit die lertia decembris illos de Pavarolio,
de iis, quae a Taurinensi ecclesiam tenebant, in-
vestivit. Anno sequenti , februarii mensis die deci-
maquinta Matlhaeo Bencio, Petro, Gribaudo, Urico,
Gribaudo ipsius fratri, Gulielmo de Sanctina, Mer-
loni Guignolio, Segnorio Grasso, .Melano et Gui-

/z decto de Sanctjna, eorum nominibus, atque aliorum
etiam omhium dominorum de Sanctina, in castrum
atque oppidum Sanctinae, cum omnibus ad tllud
pertinentibus ius asseruit: qui quidem domini tunc
temporis eidem fidelitatem iureiurando more solito
obfirmavere, eosdemque ipse episcopus in vassallos
suos fideles recepit. Pridie nonas mai anni ia65
ad ipsum Gullielmus Montisferrati marchio accessit
pro castris Lancei atque S. Raphaelis, aliisque etiam,
quae a Taurinensi ecclesia habebat sacramentum
dicturus : verum quoad castra Lancei, et S. Ra-
phaelis, eo quod indebitae itla Taurinensi ecclesiae
occupata ipse teneret sacramentum Gaufridius re-
cusavit, quoad alia vero novas eidem litteras con-
cessit ; praedictus autem marchio , quoad castrum

b Lancei se velle stare dixit arbitrio Bastardini de
Monteferralo : aprilis die tertiadecima, Iacobus de
Bricherasio abbas S. Mariae de Caburro, ab abbate
S. Michaelis Clusini confirmatus, eidem episcopo
se fidelem sempar fnturum esse itirainento asseruit,
atque nihil contra Taurinen. ccclesiam atque epi-
scopum moliturum: die iunii decima Tarantasien.
archiep. Clementis Papae IV mandatis inherendo
Ripaltensem abbatiam erga Taurinen. episcopum
ad annuatn librarum a5 Astensium solutionem te-
neri pronunciavit : die nona septembris Leonetum
. de Castagnolis a Caburrensi abate ad prioratum de
-Arpeasco, eo quod ad ipsum ius nominationis spe-
ctaret, nominatum, rectorem, prioratus Ulius con-
stituit non secus ac capellae S. Ioannis castri eius-

f dem. Demum decembris die sexta decima lacobus
de Baratonia de iis omuibus investivit, quae ipse
a Taurinen. ecclesia habebat in valle Uxelii, in
Turre, et Varisella, una cum decima Planitiarum.
Anno sequenti 1 267 ianuarii die 1 4 apostolicis man-
datis obteinperans, medio annuo canone atque per-
petuo censu librarum 25 Astens. Ripaltensem ab-
batiam, eiusdemque membra a subiectiooe corre-
ctione, visitatione, synodo, atque aliis dioecesanis
obligationibus exemit.

Huic episcopo, atque Taurinensi clero anno prae-
dicto et die 11 mensis octobris, Otho vicecomes
Mediolanen. archtep. suis literis iussit ut libras i5o
viennenses dissolveret infra dies xx sub poena exco-
municationis latae sententiae pro recuperandis bonis

d ct castris ecclesiae Mediolanensi indebite occupatis,
eo quod Clemens Papa IV suis literis datis Viterbti
111 cal. iunii anno 1 267, pont. sui anno tertio eidem
episcopo concessisset (cum Mediolanensis ecclesiae
bona ab indevotis indebite fuissent occupata) ut
ad sui, et dignitatis propriae sustentationcm ab epi-
scopis, praelatis, monasteriis, ecclesiis cathedralibus,
aliisque personis ecclesiasticis subsidium in pecunia
per biennium posset exigere : die 18 decembris
procurationis literas una cum Taurinensi capitulo
emisit Gaufridius pro lite continuanda in curia Ro-
inana contra detentorcs Ripularum, Caburretti et
Castri veteris prope Montecalerium. Die 6 martii
sequentis anni, Nicoleto atque Merleto de Plauz-
zasca dimidium Publiciamm concessit : die aprilis

176

Digitized by

Google

i4o3

DE EPISCOPIS

1404

1 1 sub annua pensitatione trium denarioruin secu-
siensium atque ad tertium geniculum Guidoni Pe-
ripelato, A0>erto eiusdem filio, atque nepotibus vi-
neam unam atque partem nemoris trans Padum
Ioco dicto ad S. Martinum attribuit, Controversias,
easdemque acerrimas cum Iacobo I Villarii S. Con-
stantii abbate subiit, eo quod ob laxatam in suo
coenobio disciplinam reguiarem, aGaufridioindictam
visitationem renuisset : atque ea de causa iuxta Fr.
A; ab Ecclesia (Chr. cap. 3o pag. 273); ab eodem
episcopo excomunicatus fuit. Recuperato oastro Se-
ptimi Taurinen. illud anno 1269 Alberto Comiti
Blanderatensi, a quo multis cumulatus fneratbene-
ficiis , eiusdemque uxori iure clientario dedit. Anno
vero scquenti, die 9 mensis maii Perrelto , Victo
atque Manfredo fratribus de Baratohia sexlam par-
tem loci atque iuris Uxelii et Lemmiae coucessit.

Anno 1270, die 1 14 mensis maii synodalem con-
ventum in ecclesia S. Salvatoris de Domno coegit,
• atque in eodem plura decreta publicari iussit, quae
ad tria capita<redegit, i.° circa ea quae ad mun-
ditiem, atque ad honOrem clericalis ordinis spe-
ctant, a.° relate ad ea, quae ad cultum atque decus
Dei pertinent, 3.° demum quoad illa, quae popnli et
ahimarum curam et regimen respiciunt. Ipse forte
primus est, qui in Taurinensi civitate, atque dioe-
cesi, eo quod canonicae poenae ecclesiasticarum
legum violatoribus impositae et comminatae negli-
. genter, pecuniariam poenam canonicarum sanctionum
violatoribus imposuit.

Anno 1271, et die 5 augusto, domino Rufino
Arpino ecclesiae S. Dalmatii Taurinen. praeposito,
atque domino Petro eiusdem ecclesiae canonico
assentientibus , consilio quoque capituli Taurinen.
ecclesiae venerabili fratri suo Willelmo rectori atque
magistro domus ac hospitalis S, Antonii Viennen.,
caeterisque fratribus, atque pauperibus hospitalis
eiusdem, humiliter requirentibus, ut ecclesiam ali-
quam iuxta moenia Taurinen. urbis iisdem conce-
dere dignaretur, in qua possent in divinis Domino
famulari abiectis donnibus et inhonestis conversatio-
nibus laycorum, atque ecclesiae Taurinensi pro-
pensius obedire, concessit praedictam S. Dalmatii
ecclesiam, cum illa S. Georgii, una cum omnibus
ad illas pertinentibus , iuribus tameh episcopalibus
.omnibus semper salvis, atque sub annua pensita-
.tione sol. X viennen. in festo S. Martini eidem
lepiscopo suisque successoribus semper facienda,
reservata pariter Taurinen. S. Salvatoris cnpitulo
ad utramque ecclesiam processione. Atque ut « ces-
» saret omnis dissensionis materia super ipsarum
.» processionum provisionibus, ipsi capilulo, seu ca-
» nonicis faciendis, ipsam quamlibet sol. X vienneu.,
» dum tamen fiant, iussit redimendum, » uli in
illa charta legitur, quam in appendice dabimus :
ipsi quoque capitulo decimam, atqne ius decimandi
rcservatum voluit in possessionibus illarum eccle-
siarum, atque alia etiam in eadem legenda. Anno
sequenti, die 3." novembris, priori prioratus Ver-
zolii, conventa annua solutione viginti solidorum

a viennen. ab eodem sibi suisque successoribus fa-*
cienda die festo S. Martini, decumam territorii, atque
finium Verzolii concessit.

Anno 1273 se itineris socium dedit Gregorio X
Pontifici hasce regiones invisenti, dum Lugdunum
iret causa concilii Lugdunensi II celebrandi, eidem-
i que concilio una cum reliquis patribus ipse quoque
subscripsit: ab eodem Pont. contra detentores ca-
strorum Ripularum , Caburreti et Castri Veteris
non-Ionge a Montecalerio, auditovem accessit card.
Sabinensem, qui anno 1274 Lugduni sententiam
tulit interlocutoriam, qua declaravit litem iliam in
possessorio , Romanae curtae esse dimiltendam.
Ahno 1275 i3.* die decembris, dominis de Moh-
laldo iussit, ut Ascherio de Tondonito, ipsius vi-

b caiio, sahctorum Victoris atque Cnronae ecclesiam
<>loci eiusdem una cum annorum trium provebtibus
iam decursis dimitterent, eo quod ipsi ius patro-
natum in illam, quod se habere contendebant, non-
dum dempnstravissent.

Anno sequenli, ut ecclesiae suae negotiis consu-
leret ad Romanam curiam ire decrevit acturus prae-
serlim contra delentores Ripularum, Caburri et
Castri Veteris prope Montecalerium ; sed vix apud
Viterbium , ubi tunc Pont. tnoram agebat, consede-
rat, cum intellexit ( ut in charta legitur mox ci-
tanda) « post iter ab ipso arreplum ad Sedem apo-
» stolicam, occasione causarum, quas apud ipsam
» persequi ipsum oportebal ». Othonem vicecomi-
tem, Mediolanens. archiepiscopum, de quo antea

c dicebam, ab ecclesia loci de Reano Taurinen. dioe-
cesis amovisse rectorem r aliumque in ipsa instituisse:
item Clusinum abatem, Iacobum coenobii Cabur-
rensis praesulem ab eodem amovisse, in ipsius locum
sufTecto, atque confirmalo quodam Iacobo Porcetti,
cui praeceperat ne Taurinensi cpiscopo ullomodo
obtemperaret : occupavisse quoque ecclesiam S. Ah-
tonini Taurinens. dioecesis, atque in eadem in grave
praetati episcopi atque Taurinen. ecclesiae praeiu-
dicium nescib quem rectorem . constituisse. Quare
eiusdem nomine D. Wilielmus rector ecclesiae S.
M. de Domno Taurinen. urbis eiusdemquc episcopi
procuratorio nomine ftingens, ad Sanctam Sedem
appellavit, uli legimus in charta data Viterbio die
1 1 augusti anui praesentis, quae in appendice etiam

d 4egetur.

: Interea dum ipse apud Viterbium esset, defuncto
iv cat. septembris Hadriano Papa, huius nominis
V, atque in eiusdem locum anno eodem ivn cal.
octobris sutTecto Ioanne XX, diclo XXI, ad illum
supplex accessit Gaufridius vii idus novembris, ex-
posuitque eidem se iam a Clemente IV ipsius an-
• teccssore contra illos, qui sibi atque Taurinensi
ecclesir.e iam a mullo tempore castra Ripularum,
Caburri, de Plano et Castri Veteris' occupabant
uha cum illorum' iuribus, atque pertinenliis obti-
nuisse literas, quibus iisdem certa dies assignabatur
•ad comparendum, ipsos vero neglexisse easdem,
neque cbmparuisse. Interea praedicto Pont. viam
nniversae carnis ingresso, ipso episcopo instante a

Digitized by

Google

*4<»5

TitJTBiaCNSIBVS.

i4o6

Grcgorio 2L ipsius quoque anfcecessbre fi. Satbioen- u ad iempus aetStis ipsais JrdicioHis, videiicet quod
jum «pisoopum accepi6se jAuditncem dnm' LngBoni posset facere fidelitatem dicto D. episcopo, quem-
esset, qui qnidem praescriplo quoque ce,rto die <>adaiodu__a in ilk charta legitur. Anno 1381 praep.
iisdesn ad 5« aistendam r iidem ifeeretto hoo^negleke- : Montbct^asii ab e_comuaicatione, quam in illius tu-
runt : unde onm Auditor iite uoa, cum FTomaua eierat, ; «0 qiy»d suain . ecclesiam ab ipso ^isitartire-
curia a praedrcte urbeldjscessisset, ips&auteia epi- nuisset absoivit : : eidem quoqoe episcopo an suis

scopus eosdem pinries iiiari fecisset^Tpsirnniiemodo
comparuerunt ':' Hisoe auditis ibaones^ P«nt., etsi
contra eosdem ikti contumaces prpcedi posset, iMis
tamen bimestris terminum prorogavit, deiegswhque
;sois literis datis vn id. navembris aani 1276 ab-
betem S. Petri extra portam Viennensem, priorem
-S. Donati, atque praepositutn eeclesiae 'iCariensis
ad citanolos eosdeni,* Ut se apostolico conspectoi
■intra illud tetapos praesentarent

extretnirf tabulis Thomas Jiuiusce nominis ill Sab.
comes restituendum iussit Castrum Vetus, qubdent
prope Montecaleriam , simphciter et sine aliqna
exactione : charta extat apud Guickenomum in. R.
Sabaudae domus historiae probattonibus (tom. ill,
pag. 10 1 vefc edit. ). Anno insequenti die 16 mensis
maii in maiori Taurinensi ecclesia S. Salvatoris
aliam synodum celcbravit, atque inter varia decreta,
quae tunc edidit, hoc praecipue notandiim venit ,

Hisce c6nstkutis, >cum Romnnae Eociesiaey atqoe b nempe qnod annis singulis universi. abbates,. prae

_____ n _ii__: x ___. t •_ _i:-l 1. t»_i_._.i __. :_• _• ■ _.__. ■ _ _•• 1 1. • . »:

•Ioanni Pontifici ixtteresset ut Wichael Paleologus
Orientis Impei.ator ratam haberet Ecclesiie Graecae

:cum Latina pacem, qbam ni securido Lugduriknsi
concilio oratores ipsius iuraveraht, Iacobum Feren-
tnum episcopum, HaynakhiJm, priorem FF. praedt-

positi, archipresbyteri , priores, plebbni, caeteriqqe
eoclesiarum recteres civitatis ac dioecesis Taurmeh.
die martis ante rogntiones , seu litanias minores
coram ipso, aut vkario eiusdem ih civitate Taurt-
nensi praesentare se deberent, diebusque Mereurii

■catorum ooenobii Viterbii:, ntque Salvium saorae atque Iovis immediate sequenlibus synodo tunc

theologiae doctoretn legatos destinavit Pont supra-
-dictus ut Gonstantinopoiim ad illam obtinendam
concederent, quibus Gaufridius taoster additus est.
Multa cum laude memoratus Gaufridius nostei' in
epistolis tam Augusti Paleologi, qnam in illis Vec-
chii patriarehae Gonstantinopoiitani, quas recitant
Raynaldiis ( m annal. ad anhum 1 277, § 3, s3 )
et Labbeus (tom. II concii. pag. io33), qoaeque

celebrandae interesse, a qua non possent recedere,
nisi ab ipso , aut ab eiusdem vicario discedendi
facultatcm obtinuissent : eiusdem arini die __4 no>-
vembris Matarsino Ulcienst canonico praeposituram
S. Mariae de Vigono concessit.

Anno 1287, die a4 aprilis Isoardo dePodio'Ru*
voris vallis Varaytanae facultatem fecit construehdi
unum oratorium in colle de Girba apud Firmerram,

sunt aprilis mensis anni 1277. Romam, inde Vitei? - c et domum hospitalitatis ad honoreth B. Ioannis Ba-

ptistae et S, Gatharinae virginis cuius reotorem
atque ministrum fecit Isoardum eumdem « voiens
» tptod eiusdent hospitalis fraires in signum reli-
». gionis in superiori veste signum deferrent de
» panno rubeo^ qttod crucem contineret t ■atque in
» parie inferiore bacuhtm pastoralemt » Chartetm
-ex tabulario archiepiscopali descriptam dabimus in
( appendtce. Ex quibus patet etiam in arduis mon-
tibus huinSce dioecesis hospitales domos ad pere-
grinos, aeque ac pertranseuntes excipiendos olito
fuisse extructas , quarum quidem monumenta plura
extant adhuc non in Taurinensi dioecesi tantum ,
sed et in aliis, quae hic recensere non vacat Inde
Mediolanum eo anno venit Gaufridius episcopus et

bium oratores illi una cum Paleologi kgatis ut re-
dierunt, Ioannem Pont. defunctum invenere: qua^e
ibidem fuerunt, quonsque Nicolaos huius nominis
III Pont. salutatus-fuit vii cai. decemhris. Ad huhc
anno seqnenli supplet accessit Gaufridius contra
abbatem Clusinum, qui in Taurinensis ecclesiae
damnum plnra in dies, praeter antea iam recensita
moliebatur tnm hoc anno 1277 i5.° cal. Ianuarii,
tum sequenti 1278 pridie idus ianuarii, quae in
dissertatione Clusini monasterii uberius referen-
tur : atque hoc anno ad suam sedem rediisse ; a
qua ultra biennium abfuerat, coiligimus ex yariis
actibus eiusdem, alibi commodius refereridis.
Anno sequenti, die 20 novembris, una cum Tauri-

nensi capitulo, Belangerii Bersatoris in Caburrensem d pridie idus septembris illi provinciali concilio in-

abbatem electionem ratam habuit, recepto illius
erga sedem Taurinen. iidelitatis sacramento : ast
cum iliam Clusinus abbas riullam esse contenderet,
atque adeo anno 1280 monasterio eidem suum
quemdam praefecisset monachum, a Nicolao Papa
III, exorante Gaufridio (qui tunc temporis Romae
erat), a Caburrensi monasterio exccdere, atque ad
Clusinum remeare sub poena excomunicationis com-
pulsus fuit ilie monachus.

Repressa Clusini abbatis superbia , Taurinum
Gaufridius rediit, atque ibidem die i5 novcmbris
anni eiusdem Ardicioni filio qd. D. Uenrici Bencii
ex DD. Sanclinae adhuc in minori aetate consti-
Luto terminum prorogavit fidelitatis faciendae usque

terfuit, quod Otho vicecomes Medioianen. archiep.
coegerat ( etsi Labbeos illud anno sequenti consi-
gnet ) quod in nostris tabulariis adhuc invenitur,
cl. Ant. Murat. Rer. Itaiic. tom. VIII publici iuris
iara fecit. Anno sequcnti, die 17 aprilis, una cum
DD. Octh/me Pelisono, Ruflino Burghesio, Philip-
pono .... alque Peyrone Barracco civibus Taurineu,
arbitramentalem tulit sententiam inter civitatem
Taurinen. et Beynaschi dominos, statuto praeserlim
« quod ipsi DD.„de Beynasco teneahlur recipere,
» et tenere a communi Taurini castrum, villam,
» curtile, et iurisdictionem Beynaschi in genlile
» feudum. » Die i. a augusti lata fuit arbitramen-
talis sententia inter ipsum et Montisioveti praepo-

177

DigitizecTby

Google

»4°7

M EPI3COPI5

situm, quoad ecclesiam S. Martini Cyriaci, decisam- a opera charitatis , iuribns tamen episcopaKbus in

que praesentationem , atque collationem eiusdem
ad dictum praepositum spectare, institutionem vero,
atque alia iura spiritualia ad Taurinen. episcopum :
die autem 2 5 septembris anni 1389, praepositus
Curtisvetulae ( Corveia) quae est membrum Tau-
rinen. cpiscopatus, ex interlocutoria sententia ad
persolvendas quas ille episcopns in causa contra
eomdem agitata circa subiecttonem praeposilurae
illius Taurinensi sedi expensas fecerat, fuit condem-
hatus , iusque iterato asserlum Taurinensi epi-
scopo non solum in eamdem, sed et in omnia membra
eiusdem.

Anno 1291 marchionatus Salutiensis ecclesias
iterum visitare adgressus est, atque illas etiam, quae
in extremis dioeceseos Taurin. partibus erant Dal- £ ratorio nomine Henrici (quem in sua Chronologia

eodem, Xenodochio semper retentis, adiecto quoque
onere , seu canone cerealis librae unius quotannis
die festo sancli Michaelis , sibi , successoribusque
suis Taurini persolvendue. Extat in archiep. tabn-
iario, atque in appendice habebitur.

Anno 1299, octavd cal. februarii sanctiones de
confroversis praebendis a capitblo Taurinensi factas
confirroavit : atque cum anno eodem Credendariis,
sive consilio oppidi Vjgoni huius episcopi namiae
Ioannes Viberti, plebanus Bargiarum inferiorum
iussisset ut Taurinensi episeopo non autem Secu-
sino sancti Iustt abbati in spiriluaiihus obtempe-
. rarent, die 23 iunii frater Petrus Lardoui de
Vigono, plebanus et monachus sancti Iusti, procu-

phinatensi, atque Provinciae comitatibus proximns.
Dum apud Cervascam esset (iuris nunc Fossanensis
episcopi) die 16 octobris in ecclesia parochiali loci
eiusdem cum Cervaschae hominibus pacta quaedam
quoad decimas tam ipsi episcopo, quam rectori
ecclesiae eiusdem dissolvendas fecit. Inde Rocham
Sparveriam ( quae est in valle Sturanea inferiori )
accedens in domo eiusdemloci ecclesiae mediis libris

(p. 245) Fr. A. ab Ecclesia anno tahtum i3o3 re-
eenset ) iliins monasterii abbalis ad S» Sedem ap-
pellavit. Addit. laudatus Fr. A. ab Ecclesia ( in
chr. p. 08 ) Gaufridium episcopum suae religionis
-sancti Antonii monachos in sui abbatis electione
dissidentes ad concordiam revocavisse, anno tamen
retento. Ipse fatum fecit anno i3oo augusli mensis
initio, uti ex documento inferius citando in The-

quindectm asten. minutis, die festo S. Marlini annis disio episcopo patet: . atque huic anno ipsius obi-

singulis dissolvendis, decimas Vignolii (quod quidem
oppidum iuris erat olim abbatiae S. Dalmalii de
"Pedona, nunc vero una. cum Cervasca ipsi conter-
mina unicam instituit parroeciam, atque Fossanen-
sem' calhedram suspicit) locavit nobilibus viris Cu-

tum consignavit etbm Baldessanus ( St. eccl. MSS.
lib. 29) piissimus equidem episcopus, atque eccle-
siae suae Taurinensis iurium acerrimus propugnator.
Eiusdem generales vicarios fuisse novi Ascherium
de Tondonito , canonicum sancti Salvatoris , item

neensibus Willelmo Sicardi , Fulcont de Castilliono, c Iordanum Cagnaccium, quem hoc munere functum

Othont Beyamo, Robaudo Pectenato, D. Willehno
de Domna Galliana, Ioanni Vernesio, et Petro de
Foxano ibi praesentibus, aliisque DD. de Vignolio
ad annos 25. Utrum concilio provinciali interfuerit,
quod anno eodem causa redimendi a barbarorum
tyrannide sacrosanctum Domini Iesu Christi sepul-
chrnm, praedictus Olho vicecomes Mediolaneu. ar-
chiep. die 27 novcmbris per triduum celebravit,
interfuerit, mihi non constat: nam Bernardinus
Corius, qui acta concilii ciusdem in sua Mediola-
nensi hisloria recitat episcoporum, qui praesentes
fuere, subscriptiones omisit. Anno 1293, sub annua
pensitatione modii unins sciliginis, ad annos 20 di-
midium fructuum decimae Druent, Mallhaeo atque

esse anno 1288 quaedam documenta nos docent.
Addit cl. Baldessanus (loc.cit.) ipsum capitularem
sahctt Dalmatii ccclesiam olim canonicorum colle-
giutn Antonianis suis fralribus conccssisse, vacante
tunc ecclesiac illius praepositura , et diminuto ca-
nonicorum numero, habuisse quoque tunc illam
ecclesiam Rufitnum Arpinum ex ordinc sancli An-
tonii ; ast nullibi constat in hac ecclesia fuisse olim
canonicorum collegium, etsi ipsa esset una ex ca-
pitulartbus ecclesiis, uti (omo I huius operis iam
dictum est atque demonstratum (N. XLIV). Constat
quoque ex charta donationis Gaufridii episcopi iam
ante citata, Arpinum fuisse quidem ecclesiae illius
praepositum, non vero ex ordine sancti Antomii ,

Uberto Frocta concessit. Anno 1294 DD. Bargia- d atqtte .adeo turic praeposilurae illius dignitas non

rum (recepto ab iisdem prius iidelitalis sacrameuto)
iits in decumas, tam veteres quam recentes in
finibus oppidi eiusdem denuo asseruit: die autem
2 iunii DD. castrt S. Mauritii ad ipsi exhibenda,
si quae habebant documenta coegit, quibus adstrue-
retur ius esse iisdem parochialis illius ecclesiae
rectorero, quando ipsa vacaret, eligendi: ipsi vero
e contra haec ipsis minime nocere debere prote-
stati sunt in recloris illius ecclesiae eleclione. Ca-
draliensi cuidam puellae, cui nomen erat Agnes,
die 9 mensis augusti anni 1295 indulsit, ut Xe-
nodochium ad Dei .et B. V. M. atque omnium San-
ctorum honorem in Vilia Cadralii posset extruere,
ut ibi recipiantur X.pi pauperes, et exerceantur

vacabat, prout Baldessanus sct-ibit: Petrum aulem,
qui in eadem dicilur illius ecclesiae canonicus, erat
canonicus sancti Salvatoris, uti ex documenlis ca-
pituktris tabularii deducitur, atque ille forte qui
ecclesiam iliam tenebat in titulum. Subdit demum
Baldessanus (ibid.) Gaufridium episcopum in eccle-
sia S. M. de Eleemosynaria capellam in honorem
sancti Nicolai fundavisse,* atque alin per ipsum
ordini suo ab eodem collata esse beneficia plurima:
cui quidem ordini iuxta eumdem adeo erat addi-
ctns, ut ad capilula generalia citra montes coacta
iret semper (0.

T

(1) Ad bnoc epiteopum pertinent diplomata, qnae extant ht 1.
Cbart. rab nom. CMLXXXVMI , CMLXXXIX , CMXQ, CMXCIII,

Digitized by

Google

*4°9

fAVftlrffiNSlBVS.

THEDISWS

Ad annuni . 1 3oo exeuntem t

■ ' ■ • . ■'.> .->•: . ' ; • i . • .;

Defuncto, prout autea dictum est, Gaufridio Tau-
rinensi episcopd, auigustOi rhefcse ineUnte anni i3oo,
statim viduatae paStbrt-sud ecdesiae, ' capituitfm in
cloustro sancti SaivatoVi» de Successore eidem de-
^stinandoageredecrevitj TeYmMto' ad haed peragenda
cbnstituto iuxta' assignatibnem ahtea .factam die 5
' angusti meusis , Aijtdniuit Zueca eiuSdem collegii
praepositUS una etinr k-Cliquis sancti - Salvatoris ca-
-nonicis clauslr^Taurinensis <ecClcsiae 7 ubi capilulum
•de more' • agebatur ingressus} uV eLectkme fitluri
pastoris ogerfc coepemrit. «Alqufe 1 ; post mtillipUces
troctarus httfc super re hpbilfcs, cum viam compendii,
uli benigniorem;, ulilioremque lOqat -decrevissent,
unanimiter, atqUe concorditcr in dominum Lantel-
mum, Ulciensis eqclesiae 'praepositum, de collegio
eapituli Taarinen, eccieslhe, alquC in dominum
Bernardum , praeceptorem • dorbiis sancti Antonii de
Rivo Inverso, Taui*in. dijoecesis, qui de eiusdem
eqclesiae coilegio erat, praesentes et consentientes
Compromiserunt , iisdem plenariam auctoritatem
conferendo postulandi in pnstorem ecclesiae Taurin.
iilmn quem ad hoc idoneum novissent: quod qui-
dem comproraissirm , usque ad diei sequentis horam
tertiam, et non uitra durare voltferunt. Acceplalo
a praedictis compromisso in sui favorem, pracdicta
die sequenti, sexta mensis augusli, ahte horam
terliam , coactis in capeliam episcopalem Taurinen-
sibus canonicis Lantelmus Ulciensis praep., suo
atque Bernardi praeceptoris de Rive Inverso no-
mine, in Taurinensem episcopum poslulavit vener.
virum D. Thomam de Sabaudia, Philippi odmitis,
atque in'territorio Pedemotttis Domini-, fratrem ,
iiterarum scienlia, morum honestate certa, lauda-
bili, et honesla conversatione praediium, aliisque
virlutibus etiarn , eo quod ipsius favore et potentia
praedicti D, Philippi fratris sui et aliorum amico-
rum suorum , ecclesia Taurinen. , cuius iura iliicite
a pluribus usurpata erant, atque indebite detine-
bantur posset resurgere, atque ad debitum statum
multipliciter reformari , suamque postulationem so-
lemniter publicovit. Hanc eleclionis chartam, quum
ex insigni capitulari,. seu maioris ecclesiae tabuiario
describebam, ex qua haclenus dicta desumpla sunt,
uppcndix exhibebit.

Verum Taurinensium canonicorum volis, Bonifa-
cius huius nominis VIII, Pont. Max. non favit,
atqne ipsorum postulalione cassata de persona Tho-
•mae a Sabaudia, Parisiensis canonici, uli habet
Hugheilius ( loc. cit. col. i o55 ), Ambianensis vero
uti dixit Guichenonius ( tom. i, pag. i34 hist. R.
Sab. Domus edit. Taur.), necnon confirmationis ele-
ctionis, quam ipsi fecerant, uti habelur in regesto

CMXCIV, CMXCV, Mll, MXXXVIII, et charU donalionit facUe a
D. Gaufridio de MonUnario episc. Tanrin. de eccleiia sancUe Mariae de
FenUnis in fioibnf Claraaoi Wilielmo de MonUraJcone, uti refert
elarira. Adriani in soo : hdiet Jei documenti di Cheraaoo. A. B.

a Vaticano, epistola 3o8, fol. 81, anno sexto, apud
Hugheliium (loc. cit.), in Tanrinensem episcopum
elegit Thfedisiura Ambianensem canonicum, atqne
apostolicum capeilanum (idem Hugheliius ioc. cit)
anno i3oo, octavo idus novembris. Thomae a Sa-
baud. eiectioncm ignoravit Fr. A. ab Ecclesia, qut
tomen anno i3oo Thedisium qiioque statuit, qui
■ab Hughellio Theodisius nuncupatu* IllUm anno
eodem consecrationis munus obtinuisse crederem
eo vel maxime quod in • chorta anni > sequentis, diCi

■ vigesimae ianuarii , {pt4 binas partes decumarum
sancli Marci Buigavi, Perino atque Francisco quon-

^dam Nicolini -de Gordua concessit, absblute vocetur

■ Thedisius Taurlnensis>episcopus, '\dc{nt etiam legitur
in alia diei 17 februarii mensis, qua eniphitcutico

b iure ad annos 29 Gnidelto Corlihae Favriae, seu
Fabricae decimas elaogitos est sub annua sextario-
rum sex sciiiginis pensitaiiohe. Anno eodem, die
16 martii, Manfredum Saduciensem ihuius nominis
IV Obertus de Roxana, marchio Bus^chae, de. iis
quae in Roxanae feudo ad ipsum opectabat inve-
Slivit, iuribus tamen Taurinen. episc«pi, a quo tlla
tenebat semper salvis : communi quoque viilae.Fal-
lettorura die a5 • martii sui territorii decimas con-
cessit, quod quidem commune die 3 apriiis anni
eiusdem ratum habuit. Anno sequenti Thedisius
idem, Iacobum, Willielmum, et Philippum fratres
de Grassis, atque Ruflinum Grassum, suo, atque
Iacomini fratris, nepotumquc • Michelonis et Ma-
nueiini qd. Manfredi Grassi , cum quodam ba-

c culo, quem suis manibus tenebat de eastro, villa^
poderto et iurisdictione Sanctinae investivit: quae
quidem omnia ab episcopo atque a > ToUrifaensi eo
clesia se lenere confitebantur. Anno i3o3' et die
18 decembris Antonio, Bonifacio et Federico Bat>
giarum regulis, atque consortibus eorumdem pro
annua librarum' quatuor astensium pensitatione in
novales decumas territorii Bargiarum ius asseruit,
atque iuxta Fr. A. ab Ecclesia (qui menseox prao-
termisit) conlentiones, qnac inter abbatissam Rrvi»
frigidi et priorem Revelii erant causa decnnarum
loci eiusdem, comjjosuit (in Chron. cit. pag. 69),
Nicolinum quoque de Cordua de binis partibus
Ularum sancti Marci Bulgari die aprilis i5 anui
i3o4, atque equitem Willielmum de Roxana mar-

d chionem Buschae anno sequehti die 8 decembris,
de castro loco et proventibus Roxanae.

Anno i3o6, prima die februarii Fuiconem de
Plauzzascha a Francisco huius nominis I Parmensi,
Mediolancn. archicpiscopo in sancti Solutoris abba-
tem electum (quem Fr. A. ab Ecclesia statuit anno
i3i3) approbavit: cui benedictionem largitus est
die 34 augusli. Die 1 1 aprilis dum esset apud Che-
rium Thedisius, in domo sancli Andreae, cum quo-
dam annulo Ruftino atque Iacobino fratribns, natis
quondam Manfredi Grassi de Sanctina, ius atque
dominium lpci Sanctinae iterato concessit, qnae qui-
dem ipsis ex postremis tabulis Michelini, atque
Manueiini, quondam Maniredi Grassi obvenerant.
Mensis eiusdem die 13, una cum praep. Curiisve-

Digitized by

Google

i4«i . vuvwwwn* j4 l >*

tnlae, ordinis aanctv Augus^ini ia' atrbitros conVeltft a plebani iidem, atquf vectnres ftjclesiarum quas supra
•d finiendas litea, quae ihttfr Jpsiswn atque arifedt- recensebam, annis singulis die festo S. Ioannis
-otum pracpos. erant, ,quoad.5Abieqtionero praepo- Baptistae, pj?a*4)^^,epi8g9po di S|ii^a..successoribus
siturae Ulius Taurinensi )eptSQopatui , necnOn eccle- libras decem cereales offerre deberent, episcopus
siarnm quae ad pVacpc8»t«r*jii uiUam spectabant, aMtfeBfli pffebajjos, rect#i?®qujtfj«o$d«m- »p$PWW* (?»c-
imde Parmensis fepiscopus umts «s arbitris suatfi .«gssp^, atque iHor^na; ^eb©^ ; et ^ccle^ias f&.il)o-
tplit sehtentiam die ai mai, quadeclaravit eccle- ruro.- se$aginta solidonu^anwta. : pra.es,talioae fl( t?ne-
sias S.-.M. d* Lombriasco, S. M. 'de Rjvetta, S. M-
de Reviliasco, S. Petri de Carmagnojia, S. Martioi
iCabaUarii Leonis^ iUam qubqueiGrangiae Cerealis
:a Taurinensis epjscopi Ivisitationciesse immunes.
Axmo eodem, die i novienlbris, pnmi Aro&teo Sab.
eomite huius nominis V, ; atqufr Mafgarita ipsius
fiUa, relicta •> marciianis Mohtisferrati Qdodrdum
de Camilla Ianuensem, .a tque, < Idaiwem , de Bertran-

retur absolvpre, iure tam^.ppfii,.gpiscppp, ( ,suis j que (
successoribus visitandi «osdei», , semper reseryatp:
decreto iflsuper ; , quod , .jmfo, dies, \v sipnuj • Ulj <Jp
6olidi,, de quipus .antejO a,tfimpo*e qu# eoruindem
dissplutiQ, cessaverat «sque, jtqflfi , iftfsgj e, i SoWi
bereot, quibus n^rceptis : ,0^ 4piscopus. K de integra
iUorum sibi facta solutipnp charfaro facere dgbereJ;,
atque iropostepum.lpco eiusdem, annua illarum U-
dis ekgit ad finiendas litei, quae inter jpsos erant, ^brarum deeefl) cerealiuro: praflstationem Upse^iuft-

causa castri, loci , • bonorsm atque obventionum
Lancei, eiusdemque..WalliB, :qui anrio ieodeux i» ca-
stroi Ripulairdm. suam tulfere sententlam. Seqnenti
<annt», dte a^odboenibris, Margarita eadem Amedep
fraUn praedicqe plenariam cbnlulit facnltatem cum
eodem Taurmeh.vepisoopo transigendi, causa eiusd.
castri . Lancejv datisnjepiscopo eidem ,in solntionem
-decurais- paifochiarum' Lancei,; Cyriaci,, Casellarum
iet S. Maiuritii, qiiasj. uti habet Fr. A. ab Ecclesia
(.locl ciL ) idenoj Thedisfus pluriinwum, quae ab
apso comite beneficiorum -habuerat intuitu, eidem
«niliti oomcessit.

- Antoo -i3o8, atquedie gmarliii pontentiones quae
«jter ipsum episcopum atque reetores ecclesiatnm,

deroque successqres h^bereynt isero.per.

. Haefc ex. Qhajfta , e*. tabulario. maioris ..eficlesiaje
Taurin- iam tptifes citatp descfipta, et quajm Fvafl-
ciscus t Rarrachius P. Tbedisii epjsoop^ SCriba exa«-
ravit, deprom.pta. fuere, eamdemque in appendice
pbiiciam lectpribus, ex qua patebit eliam duas Ulo
in circuitu fuisse ,olu» plebanas . ecclesias, atque
.illarum omnium . in potis Jpcum indicabp- Verum
QUro Tauriiiensis ecclesia prppter beUorum frequea-
tiam ; quae ja hiscei regionibus tunc maxime ferve-
■bant inter Sabaudiae comites, Neapolitanos reges,
Achaiae prinpipes, Saluciarum, atque Montjsferrati
marehiones,, atque potentium, qui plurjma eiusdem
bopa 'occupavecant pene ad egestatem redact^ fuis-

quoe lunc eraht non remote nirais a RipularUro c set, atque adeo antislites iuxta episcopalem. gradum
©ppido finitae fuerunt. Contendebat Thedisius epi- unde viverent, non haberent, ideo Tbedisius, ut sibi

■scopus Petrutn Capra ecclesiae S. Pauli rectorero,
Petnun' de Buscp plebanum Avilianae, Ioannem
Gaflum plebanum S. Martini, Ioannem Constanli-
oum rebtorem ecclesiae. de Desertis, Gullielmum. de
jGiUio refctorem ecclesiae S. M. de Strata, Petrura
J)onelti ' reotoxem eoclesiae S. Mauritii , Iacobum
-tectprent.S. iMi.ide Ivorio, Rizardum Capellum re-
ctorem eccksiae . S. Georgii, Petrum de la Motta
rectorern ^eodesiae S. Nazarii, Oddonem ZOstra
recttonem ecclesiae S: Salvatoris, Nicoletum Pogla-
aium rectorein ecclesiae S. Petri de Nuvisasco, Q-
ibertum Pelizonum rectorem ecclesiae S. Severi.sibi
atqne ecclesiae Taurinensi ficti nomine debej^e an-

atque dignilati suae consuleret Napoleonpm de XJr-
sinis, Pontificis in Lombardia ablegatum supplex
accessit, petiitque ab eodem, ut iisdem quas antea
recensebam ex caussis motus, praeposituram de Ly-
ramo, quae in dioecesi sua Taurinensi erat, et cuius
praepositi cpnservatio, ad Taurinen. episcopum pro
tempore spectabat, suae meusae uniret. Annuit Na-
poleo, sui«que literis, ad Albensem ,. atque A^tensem
•episcopos d^tis, illis iussit, ut comperto quod Tau-
rinensis episcopi preces veritate nilerentur , aut
anibo sjuial, aut unu* ipsorum praedictam S. Mar-
tini de Lyramo praeposituram iuxjta suppiipata uni-
rent, hoc tamen adiecto, quod ecclesia iUa unipnda

jjuos solidos sexaginta, plehani vero atque rectores 4 debilis non fraudaretur obsequiis, neque consueto

supra recensiti se id quidem debere non> diflite-
bantur, sed taiitum causa procurationis atque visi-
( tationis. ' Verum cum a sblutione huiusmodi iam ab
aliquo tempore cessatum esset, repeteretque illam
Thedisius, ideo ut quaesiioriibus, quae hac super
re inter memoratDS occurrebant, maxime quoad
-divisionem, vel distributionem faciendam de sum-
ptibus visitationutn inter plebanos illos atque rectp-
res , vel alios >ex eis ,' ideo haec omuia dimisere
finienda arbitrio VCn. viri P. B. Beatae Mariae de
Secusia prioris (0, atque D. Iacobi de Pado Taurin.
ciyis, qui re mature perpensa statuerunt, quod

(1) In Cbronologia priornm Sanctae Mariae Haioris Secnsiae cano-
oicorura XJIceiulnn, qnat «pud a» txtat, lejitur prior ab anno 1199

eidem ministranlium numero, qui illius ecclesiae
provenlibus alerentur, cumque haec omni.a cogoo r
visset Guido Astens., qui ad haec ]>eragenda solus
accessit, anno eodem , die s5 mensis maii, dum
esset in Viciae ( della Vezza ) castro praeposituram
iltam Taurinen. episcopali mensae perpelqo addixit.
Huiusque autero unionis chartaro, quam ex archie-
piscopali tabulario habui appendix quoque excipiet.

Verum neque haec satis erant ad Taurinensis
episcopi levandam, qua tunc lenebatur inopiam.
Quare cum anno i3io Arnaldus, vulgp Pelagrua,
S. Mariae in Porticu cardinalis Ciementis Papae V

«d 133$ D. Buibolomaeni de Barthotomati» , <fai ptttea iait & Ma«-
ritii Agaani abbat. A. B. .

Digitized by

GooQle

o

TAVRIWEHSIBVS.

»4 »4

in Itatia ablegatus Lombardiam' venisset, narratis a potius videatur a Belleguo illo in quibusdara fuisse

eidem a Thedisio iis, quae supra dicebam expo-
suisse ipsum 1 Napoleorii Ursiho, supplex ab eodem
poslukvit, ut vacsmtem tune Cadralii plebaniam

• shae quoque rii^nSae ; unire dignarelur» Annuit A-
drianus, detegalosque ih hae causa d£dit- Aslenscm,
atqne 'Albensem' episcopos, qui pro Lyrami praep.

-unione' a NapOlyooe', Utdicebam, coristitutl 1 fuerarit.
Soltis auteih hkec* pevfecit Albensis episcopus,. dictus

'Bonifacius' qui <$cclcsirfm illam rinno i3io, die v

- augusti' ad praedicfi 'tiaMlimd: menttem ; epiScopali
Taurinen. nvensae 1 ' perpetiib^ : addixit, ' rjrbnt e*iam
nunc est. Atqtie ; hic ,; cttrri^etodom' -est ,? Fr. A. rib

- Bceleisia, qui in sua -ChrOifOlogia' •( pag. i$ ; i )' ita
i scripsjt :• « 'ts^B 'Bonifacius» tertius •de' fe' luKa^ no-
>» ; bilis FosSaftfensis, qiii obiit ahrio ( >3o6,' e"t : *am-
-)»iqUft«« sofc&jlcgatuS At-maldi bardiriaRs ■ & Mariae
, -». , m Portictl univit ecclesiam parochialem Cadralii

y>' mensae episfcbpalt; Tauririensi : '» Adriahus enim,
-anno tantum *3o5 dictus est. ciird. a Clemente V,
-euins erat aflihis,' atque aptfo soliim 1^09 venit in
■ Statnm 'ablegatus ; ipsius,' ut ; militum copiis, quds
in Venetos dictus Pont. collegerat/praeesset: qno-
modo ergo unio haec ab AdriariO • allo imperari,
, atqtte ab Albensium antistite Bonifacio cxecutioni
ipoterat deinandari ? Dicendum igitur, uti ostendam
alibi, Bonifacium illum Albensem episcopum anno
3 1 1 ad finem properante suuth diem obiisse,'non
autem i3o6, uti Ab Ecclesia senlit.

Atque iste Thedisius Taur. episcopus, Ripulen

autauctam aut restauratam), quam Thedisius idem
consecravit postea , atque ili praesens adhuc ahti-
quitate sua venerabilis perseverat. Ex quinque autem
illarum ecclesiarum insimul unitarum bonis immo-
; bilibus quatuor ordinatit praebendas, quas quatuor
concessit ecclesiarum illarum rectoribus, eosdemque
cahonicos nominavit, atque uli lales haberi voluit,
praeposito excepto, cui nullam praebendam ex bonis
illis assignavit , additis postea nonnuilis statutis ,
' quoad praebendarum distinetlonem, afqiie oblatio-
' num canbnieos inter et pfaeftositum comriiUnibnem i
' itissit pariter ecclesiarum illarum parochiariis, ut in
S. Martini ecclesia sacris iriteresseht 1 } cbriciones aU-
dirent, atque "sacYamenta haberfcrit- assignitta sbli
■b praeposito animarUm ' ciir». '■ ' "'.*

Haec -tanlum ; a canonicis illis Thedisius i ipsorum
auclor fieri tunc voluit, qtfibus addunt quidam de-
crevisse quoque ; ut iritra annum ad sacerdotium
ascenderent. Verum " Bellegno (uti ex aute citatis ( J )
documehtis habetur) praeposito defuncto, Guillelmus
Buscus, qui eidem successit aliqua iisdem esse ad-
derida necessarium duxit. Quare cum ad Thedisium
antislrtem iuxta illa mOnumenta anno i3io (sed
forte melius, aut i3ii, vet i3xi) accessisset se-
quentia a canonicis iisdem semper observanda sta-
. tuta impetravil, nempe ut canonici illi ad matuti-
num, horas. atque ad maibrem missam quitidie
accedere tenerentur, singulis autem dbrriinicis, fe-
stisque diebus ad vesperas et quidem curn cotta,

sitlm canonicorum auctor extilit,. atque institutor, c cappa -rotunda, atque birreto, quae canonicorum
non tamen uli quidam volunt iam ab anno i^o'], sed illorurh ornamenta esse voluit: oblatibnum comu-

'potius anno> i3fo, vel sequcnti. Ipse igitur, ut ca-

inonicos illos' institueret, et quidem sub titulo SS.

: Virginis, quinque insimul parochiales uhivit eccle-
sias, quarum bona in quatuor divisit praeberidas.

-Parochiales autem' illae eccleSiae erant sequerites,
S. Petri de Desertis , prima , S. Nazarii altera,
tertia S. Mariae de Worio, seu Evorio, quarta illa
quae S. Georgii dicebatur, et demum quinta illa
Sv Petri de Avilliana : ast cum parochiales istae
ecclesiae anno i3o8 adhuc separatae essent , uli
oonstat ek documento superius citato, quod appen-
dix excipie;t, manifeste de^ducitur, non illo equidem
anno, sed prout notabam, anno potius i3io, vel

nionem iterato decrevit^ atque aequalem cOrae,
aliorumque emolumentorum , quae a baptismatis
collatione, atque a sepulturis proficiscbbahtur distri-
butionem. Vacantitfm beneficiorum primi anni fru-
ctus ecclesiae asslgnavit : ut quovis arino eledmOsy-
narum, quae a raissarum cekbratione' proficiSce-
bantur ratio haberetur, iussit: denViim ut canonici
onines sub poena amissionis dislributiohum : chbro
inieresse, atque paroco carentibus praesto esse
tenereotur, decrevit. Ita Gullielmo Bhsso, seu forte
Busco intercedenle constiluit Thedisius, die 3i
martii anni praedicti, seque ita esse facturos in
posterum canonici iureiurando asseruerunt. Atque

sequenti id evenisse;. Igitur, uti Ripulensis capituli d ex istis patet ; nullam lunc temporis inter' illos ca-
•monumenta habent , Bellegnus quidam S. Petri de *' " * . ■

Avilliana plebanus, ab illo equidem diversus,- qui

iu charta super. memorata, cuique Petri dc Busco

nomen erat, cum accessisset ad Thedisium, supplex
-postulavit ab eodem ut canonicos illos instilueret :

postulatis benigne Thedisius annuit, unitisque in-

simul, prout dictum est, quinque illarum ecclesia-

rum bonis, canonicos illos ordinavit, eisdemque in
r.praep. praedictum dedit Bellegnum, qui iuxta ta-

bularii Ripulensis monumenta S. Martini, antiquam

certe ecclesiam a fundamentis erexit (etsi ego illam

credam, iam antea fuisse excitatam, eo quod in
-charla anni t3o8 superius citata ipsa quoque me-

morelur, tamquam plebania, dicendumque mihi

nonicos fuisse, uti dicunt, praecedentiam , neque
praeter praeposituram exlitisse inter eosdcm aliam
dignitatem, sequiori autem tempore additum esse
archipresbyteratum etc. , uti inferius adnotabitur
in Ludovico Romagnano Taurinehsi episcopo.

Anno i3n, die 29 iulii, ecclesiae suae iuribus
ut consuleret, sedens pro tribunali praecepit Anto-
nio Zatelli de Taurino, imperiali auctoritate notario
publico, ut Friderici Augusli huiUs nominis II lite-
ras anno 1219 nono calendas martii dalas (quibus
aiienationem Castellalae Montexolii, quae iuris erat

(1) TBedisios concessit decnmai Goozolarum Gnillelmo de Bomo
Ripularum praeposito aono 1310 33 ialii, uli habetur.ia Archiep-
Tahul. pr. N. 3, fol. 67. A. B. *

Digitized by

Google

J>E EPISCOPIS

»4?6

ecclesiae Taurinen. iti i hominesXlherii factam absque a atque Marsaiiae originem ducuot. Guido prius ord.

, Augusti illius, atque antecessorum. qpnscientia nul-
lam fujsse, decrevit, asserto iterum pristino iure in
illam Taurinen. ecclesiae) autenticaret. Anno i3ia,
die maii aa Virgjlio, qd. Bartholomei de Ruviliasco
et decumam illatn habendj qupad viveret in finibus
S. Marci, Burgi Cornalesii denuo asserujt, aut qup-
usque beneficium aiiud contulisset eidem : Henricp,
ntque Iacobino Gelato Alae decumas, et ius illas
exigendi , adstruxit ad biennium, earumdem sexta
parte accepta ad dictam Alae parochialem ecclesiam
spectante , adiecto onere sol. 7 Turonen. episcopo
dissplvcndp nomioe.fictus: die 17 iunii Petro Mundo
de Belangerip et decumam, et ius exigendi illam
in finibus Lancei et Belangerii sub annuo canone

S. Antonii Viennen. monachus fuit, eiusdemque
ord. comnaendator in dioecesi Sectoriensi in Gallia,
archipresbyter postea Taurinen. ecclesiae, atque
Thedisii episcopi, de quo antea generalis vicarius,
i|le idem, quem supra, lipc munere functum fuisse
anno i3i9, atque ex generali vicario Tauriaensis
episcopus a capitulo electus est post Thedisii obi-
tum,. non anno i3ao, uti habet laudaius Fr. ,A.
ab J£cclesia (loc. cit. pag. 69) atque Ughellius (loc.
cit. col. io56), neque annp i3a4>-uti senlit Pio-
gonius ( in Augusta pag. -44 ) > ut ecclesiae Taurin.
tabulis, sed anno i3ig cirpa mensis novembris ini-
tia: ipse autem mense exeunte a loanne huius no-
minis XX|I Pont. confirmatus videtur .,eo quod m

solid. duorum vienn. atque denarii unius : die autem b charta sanctionis de capitularibus praebeftdi?, quae

19 mensis eiusdem rectori ecclesiae Groscavalli
medio annuo caoone sol. unius, et denar. novem
turpnen., reservata tertia parte ad illam ecclesiam
pertinenle, idque quoad decumas parochiarum Ceres,
Canturiae, Coazzolii, Mezenilis, S. Mauritii, Casel-
larum, Cyriaci, Uxelli et Lemniae denuo osseruit.
Annp 1 3 16, augusli die .9, Ioanni qd. Martini cx
Baratoniae comit. dominii, iurisdictionis, atque se-
.gnoriae Lemniae ct Furni parte^m sextam, una cum
parte eadem fodinarum Uxelii attribuit. Anno 1 3 1 7,
.8/ die iunii, quadraginta dies dp vera indulgentia^
conjessit illis, qui aut grata subsidja, aut manum
porrexissent adiutricem canonicis Fossanensibus ora-
torium qupddam B. M. V. cxtruere optantibus in

in tabularip capitujari, Taurinensi Iegit*r anni i3ig,
diei autem octavo idus decembris eleclns atque
confirmatus asseratur : cumque in alia tabularii
eiusdem charta, qqae est diei aa mensis eiusdem,
absolute dicatur episcppus, a Mediolanensi archie-
piscopo consecratqs fuisse videtur inter die,m sextam
et vigesimam secundam decembris.

Anno i3ai, ,et die i3 mensis octobris dum.esset
Taurini dominam Petrinam, atque dominam Gillam,
abatissam illam, hanc vero priprissam monasterii
Rivifrigidi in marchionatu Salutiensi, non secus «c
illarum monasterium ab omui illo absolvit, quod
ad ipsum episcopum spectare poterat in iis, qua,e
ipsae moniales, non secus ac illarum monasterium

collcgiata . ecclesiae B. M. V. de Fossano. Anno c tenebantur erga D. Willielmum Rolandi, olim ple-

i3i9, die 2 3 februarii Guido de Canalibus ipsius
generalis riparius contra Stafiardae abbatem ( Nico-
laum Borgogninum, inxta Fr. A. ab Ecclesia, loc.
cit. pag. a8i) suam tulit sententiam pro Taurinensi
.urbe, causa castri Droxii quae in tabulario Augu-
stae illius urbis asscrvatur. Demum iuxta Fr. A. ab
Ecclesia (loc. cit. p. 69) annis tamen non notatis,
Iacobum Flora de castro Pulmoncelli, Buschae
autem homines de quibusdam bonis investivit, atque
hoc anno 1 3 19 octobri mense ad finem properante
vitam cum morte commutavit. Eiusdem generalis
vicarius primum fuit Thomas de Pellizonis, Tauri-
nensis ecclesiae canonicus , primicerius , in yorijs
t3o4, et i3o5 documentis memoratus : nunc sub-

banum plebis Salutiarum, tam ratione debitorum
cum charta, quam sine charta , quam alia quavis
ratione, vel causa. Chartam in appendice dabd, cui
inter testes- subscripsit praeter alios D. Ipannes de
Ruvigliasco, Taurinen. S. Salvatoris canouicus, Gui-
donis episcopi generalis vicarius. Anno sequeuti ,
mensis novembris, die n f sub annua sol. decem et
septem pensitatione Covazolii documam Henrico
Ovegliaccio, atque Marlino de Covazolio assei~uit.
Similia etiain, die ia anni i3a3 elargitus estMar-
garitae relictae qd. Thomae Cavalerii tutorio mu-
nere fungenti erga Ioannem atque Iacobinum sui
et praedicti qd. Thomae natos quoad partem ter-
tiam feuda|is decumae in Vauda Cyriaci: Guglielmo

secutus est iam antea nominatus Guidp de Canalis, 4 quoque Amedei Cavalerii de Cyriaco filio, lam ipsius,

ord. S. Antonii Viennen. qui \n Taurinensi cathedra,
ut mox dicetur, ipsi successit

FRATER GVIDO (II) CANALIS

ord. S. Antonii Viennen.

Ad annum i3i9 exeuntem.

Thedisium in Taurinensi cathedra excepit frate,r
Guido Canalis, Antonii Canalis iuxta Fr. A. ab Ec-
olesia ( loc. cit.) filius, frater autem Castagni, a quo
Domiqi Cumianae, seu Combevianae, Casalettarum,

quam Bartholomaei , Merlonis atque Amedei fra-
trum suorum nomine die 18 iulii quoad veteres
omnes decumas, quas iidem a Taurinen. episcopo
tenebant. Cum patribus S. Antonii de Jnverso circa
differentias quae inter ipsum atquc eosdem erant
causa prioratus S. Dalmatii Taurinen., alque eccle-
siae S. Georgii extra moenia Taurinensia transegit,
declaratumque fuit nominalionem, atque praeseata-
tionem ad praedictas ecclesias ad patres antedictos,
institutionem vero ad Taurinen. episcopum uli or-
dinarium spectare debere, qui ab iisdem census no-
mine annis singulis sol. X viennen. iuxta superius
dicta in Gaufridio episcopo habere debebat. Simeo-
nem MiHietum Balbis de Cherio tertiam partem

Digitized by

Google

TAVRINENSIBV8.

«4»7

decumarum burghi Corualesii, quam Gotifredus de a
RuviUiasco ipsi dimiserat, iuris Taurinen. episco-
patus anno 1337, 16 maii habere voluit. Augustino
Mezzabarba, principis Achaiae nomine, et Garzi-
lianae decumas et novalia Bricherasii et Garzilianae
iure^emphiteotico asseruit ad annos 29, atque die
9 novembris anni eiusdem i3a8 Franceschino Pro-
vanae dimidium decumarum Gorrae, Zuccheae et
Padi mortui in Montiscalerii finibus, quas Nico-
lettus et Guiottus de Montefalcono dimiserant, ex-
trema die februarii assignavit, eoque anno demum
controversias , quas cum StaiTardae monachis pro
admiriistratione basilicae S. loannis Baptistae, nunc
ord. Praedicatorum de Salutiis habebat, composuit
( Fr. A. ab Eccl. loc. cit. ).

1418

» nignissimus eleemosynarum distributor, ex resti-
» tutiooe usurarum et condemnationibus, et mulctis
» ab usurariis exactis hospitale in oppido Pinerolii
» fundavit ac dotavit. » Subdit idem Baldessanus
(ibid.) ipsum anno i34o Percivallem Tiilium Gras-
sani abbatem a suis monachis electuin ex veteri
consuetudine confirmavisse , quod ncc Fr. A. ab
Ecclesia ( in Chron. pag. 3 1 1 ) diffitetur, etsi abba-
tem illum anno i33g statuat: idem autem Baldes-
sanus anno eodem i34o fato functum esse dicit
Azzonem ( laudatus ab Ecclesia pag. ao5 scribit
Acconem, atque illum statuit anno i333) S. Mauri,
seu de Pulcherada abbatem bonorum suae abbatiae
dilapidatorem , atque Iordano Bobiensi episcopo
(quem laudatus Fr. A. ab Ecclesia assignat anno

Anno i33o, die i3 mensis novembris, quam ioter b i339) abbatiam illam tunc fuisse commendatam.

se permutationem feoerant Salabertanae ecclesiae
rector libera collationis Ulciensis praep. atque illa
S. Mariae de Racconixio collationis ipsius episcopi
ratam habuit,' atque institutionem concessit. Anno
sequenti, ianuarii die 7 pro annua 80 astensium
libellarum pensitatione, ad annos 29, emphiteutico
iure largitus est communi Cunei decumas fructuum
in finibus Cunei, VignoUi, Carantae et S. Benigni:
februarii mensis die 3, consensu, voluntate et be-
neplacito Taurinensium canonicorum iUorum prae-
bendts addit capeUas nonnuUas: advertit tamen
Baldessanus ( hist. eccl. cit. lib. 3i ) ipsum sua
sanctione iossisse, ut praebendas obtinentes residere
tenerenlur, nec ultra trimense abesse possent sub

Verum ad persolveodum aes alieoum quo ipsa gra-
vabatur , eodem Baldessano auctore, Guido episco-
pus D. Gotifredo CastiUioneo quaedam tam mobUia,
quam immobilia monasterii eiusdem alienandi fa-
cultatem fecit.

Anno i343, ianuarii die 4> dum apud Pinero-
lium esset, in palatio nostrae habitationis, in exe-
cutione Bullarum Clementis Papae VI, dat. Ave-
nione m kal. octobris, pont anno primo, instante
IoanOe de Avilliana, nativo de Croso super Came-
ram ( la Chambre ) Maurianen. dioecesis, procura-
tore D. Ioannis de Camera , dispensavit Agnesinam
natam quondam D. Philippi Achaiae nrincipis, ut
matrimonium in eodem Ioanne ( cui in quarto con-
poena amissionis distributionum et praebendarum. c sanguinitatis gradu iunctus erat ) posset inire. Haec

Anno i334 maiidie 21 inter alia quae Staffardae
abbates m venditione grangiae Droxii pendere tunc
iussi sunt, id etiam fuit constitutum, nempe ut
annis singulis Taurioensi episcopo sciligiois sextoria
viginti dissolvere tenerentur. Anno i335, decima-
quarta septembris appeUavit ad S. Sedem ab exeo-
municdtione, qoam in ipsom tulerat, atqiie in aUos
clericos (uti praetenses perturbatores Riccardini de
Gremena in plebania .Cadraiii iatrusi, eamdemque
occupaotis ) : legatte • apostolicns , qui > eamdem, eidena
concesserat,! ignorans iUam episebpalt meosae Tau-
rinem esst iuiitam. . Anuo i337,die afi. septembris
fratrem Thomam Vinardum, inoriachum Fructua-
riensem ad regendam S. Mauritii parochialem eo-

clesiam « DD. iUins ioci nominatum et praeseoto- d documentii nds docent»

quoque memorat Fr. A. ab Ecclesia loco citato,
ego autem chartam ex regiae rationalis curiae tabu-
lario descriptam in appendice dabo. Anno eodem,
et die i3 decembris nominationem a Monasterolii
regulis factam rectoris ecclesiae S. M. et Nicolai
eiusdem loci ratam habuit; patri autem Vercellino
de Mauriana Canoaico. Montisioveti, quem Motntis-
ioveti praep. ppaesentaverat .paiWualem ecciesiae
S. Martini Cyriaci; concessit. Seqoenti anno i3t44
Pingonius iu Augusta. (.pag. 46 ) eitatis «ocleiiae
Taurinen. uotis^iWiUBlmum quemdam Uertium oJk>-
trudit, cuius memoria estat quoque apud Baldes-r
sarium (ioc. cit.) anrio i345> falso tameri, eb quod
Guidooem ad annrim risque »348 pervenisse, ceita

tum probavit, atque instkuit , qui tamen eo quod
ab omnibus illius loci DD. nooi fuisset nominatus,
Ulam sponte dimisit. . . .

Iuxta Baldessaniim (loc. cit>) Xeannem Zuccam
TaurioeUi ecclesiae praep., Iacobo Sabaudiae Aehaiae
printripi infensum sua praepositura spobavit, cootur
iitque illam Fabiano Berzatorii anno. i338. Anno
sequenti ; iuxta eumdem auctorem pauperum Pina-
roliensium beneficio duas quas ipse io Pjnarolio
domos adquisierat illorum xenodochio coucessit:
addit Fr. A. ab Eoelesia ( loc. cit.) ipsum xenodo-
ehii iluus/ fuisse. fundatorem anno tamen retento,
dicens, quod, « ouao esset acerrimus usurariorum
» mimicos, et in. pauperes admodura pius, et be-

De hoc Guidorie , retentis tameri aoois scribit lbe.
e»t.;F^. A. ab Ecdksia, quod « fundavit ac dotasit
»1 ^xx p eerilesia . . cathedmli ( Taurioep. ) eopeUam - »0
» Jbonorem S. Michaelis, et cananiei&jeiusdem eo
» clesiae annuam peosionem decem aureorum rer
» iiquitj » addit postea, ipsum in gralia suae
reiigioois S. Antonii praeposituram S. Dalmatii Tau-
rineosis abbatiae Viennensi submisisse. Verum iam
'antea io Gaufridio episcopo, citata coocessionis
cha,sta quam dabo in appendice, ostendebam haec
Gaufridio tribuenda esse, nisi forte quis dicere velit
Guidooem hunc abbatiae illi iura omnia quae ad
Taurinenses episcopos to iUa ecclesia spectabant,
000 seeus «c decera . solidos viennenses, quos ex

178

Digitized by

Google

*4<9

DE EPISGOPIS

'4 ao

Gaufridii charta citata annis singulis festo die S. a colligi posse videlur ex urbani Tauriuen. consilii

Martini Antoniani illi patres pendere debebant,
dimisisse : etsi ego credam non improbabiliter, prio-
rem illam chartam a Fr. A. ab Ecclesia fuisse
penitus ignoratam. Vitam cum morte hic episcopus
commutavit anno i348 calendis noveinbris, uti ex
quibusdam tabularii capitularis codicibus eruitur,
eiusdemque obitus in Necrologio S. Solutoris notatus
iv nonas novembris hisce verbis: iv non. novembris
ob. Guido episcopus Taurinen. Eiusdem generales
vicarios fuisse novi anno i3iq die aa decembris
D. Constantinum maioris ecclesiae Taurinensis ar-
chipresbyterum, anno autem i3ai D. Ioannem de
RuvUliasco, etiam canonicum Taurinensem. Porro
Baldessanus, qui suum illum GuUielmum, seu WU-

decreto anni illhis, die autem 27 martii qua prae-
fato episcopo annohae donum suae in augurationis
solemnium gratia ofiferendum mandavit Augusta
Taurinen. civitas : item eo quod variis in charlis
ante hanc diem electus tantum dicatur episcopus
prout est in illa diei ai februarii qua,D. Iacobo
Gilio a Pinerolio omne feudum, binasque decumae
partes Buriasci, quae ohm erant DD. Plozzasci pro
utroque sexu denuo asseruit, die autem 26 maii
anoi eiusdem Antonio Perracio sub annua aurei
unius floreni cum dimidio praestatioue iUas Nova-
lium in finibus et territorio Gorii in valle Lancei
concessit.

Anno i35i suae dioecesis visitationem adgressus

lielmum, quem ipse, ut antea observabam, non secus b est, atque Saluciensem praecipue marchiam invisit,

ac.Pingonius memorat, atque obiisse dicit anno
i35i addit Guidonem de Canalibus S. Salvatoris
Taurinenses canonicos, ut supplicationibus interes-
sent publicis voiuisse ad maiorem populi aedijica*
tionem : plura quoque circa vitam , conversationem
atque mores clericorum suae dioecesis, alque bo-
norum ecclesiasticorum conservationem decreta emi-
sisse, quae quidem omnia etsi anxie a me quaesita
piuries fuerint, numquam tamen 'inveuire potui.

ante Ulius anni mensem augustum. Varia, ut ex
quibusdam MSS. foliis habetur, in ea decrevit quoad
cultum divinum in aliquibus parochialibus ecclesiis,
quae Delphioatensem tractum ea parte tangunt :
cumq. Thomam II Saluciensem marchionem vassal-
ios suae ecclesiae illis in locis, atque praeserlim
Venaschae DD. in suis iuribus turbantem invenis-
set, illum diris devovit, quousque Taurinensi ec-
clesiae fecisset satis. Inde augusti mensis die nona
sttas constitutiones synodaies edidit anno eodem,
quarum fragmenta quaedam, quae invenire potui,
in huius operis appendice evuigabimus. Ez. iisdem
habemus per immersionem tunc temporis in pluri-
bus dioecesis Taurinensis paroeciis baptismum col-
latum fuisse adhuc: matrimonia diebus tantum do-
minicis popuio ad divina audienda congregato inter
missarum solemnia in ptebibus fuisse publicata.
Eucharistiae augustissimum sacramentum in iisdem
ecclesiis asservatum fuisse semper ih sua cuslodia
in maiori iilius ecclesiae ara ad< dexteram partem
eiusdem non autem in ntedio, cuius i quidem serae
clavem plebanus apud se semper oustpdire teneba-
tur, nisi itineris causa alio se et necessirate con-
ferre deberet; pone eamdem olea sanota <esse de-
bebant, infirmorum nempe, quve plebaniis solus >
eiusdemque coadiutor infirmis 'post .diem sextam^
si id morbiis pateretury ministrare debebat cunctis
praesentibus infirmi familiaribus , qui psalmum
Misdrere devote^ dum ministraretur, recitacent :
dato), Phiiibertus autem Pihgonius in Aug. (psg. d binae lampades in plebania quavis seMper ineere

THOMAS A SABAVDIA

Anno i348 exeunte electus.

Guidonem in Taurinensi cathedra excepit Thomas
Phiiippi a Sabaudia, Achaiae atque Moreae prin-
cipis nec non Catharinae Vmberti Viennensis Del-
phini filiae, ipsius secundae coniugis filius, alte-
rius superioris Thomae ( quem , ut dictum est ,
Taurinenses sancti Salvatoris canonioi in episco-
pum postulaverant a Pont. anno i3oo) ex fratre
Philippo nepos, qui ex canonico atque comite sancti
Ioannis Lugdunefisis, aetatis suae ahno vigesimo-
quinto a Clemente VI Pont. iv id. ianuarii renun-
ciatus fuit Taurinen. episoopus anyo mcccxmx, uti
constat ex Regesto Vaticano epis. to4 p. p. lib. 4
apud Ughelliuin ( (oc. pit: col. io56 ).- Ipsum hoc
«tiam anno consignavit Fr. A.'ab Ecclesia (ioc. lau-

46 ) exinotis ecclesiae Taurinen. >ipsum statuit anno
tantum »f3£(3 eumdem Taurinehsi» civitas ( uti «x
codj aftnijdmius, qui ia tabularioi illius urbis> asser-
vantur) postulavitf a Pontifide pro evidesti utiiitate,
anno i343y atque urbani iliius COrt&rhi decretum
quoad hoc in appendice evu|gabimus: A> Ioanne
huius nominis II Vicecomite> 'Mediolanertsi %vch\ttpv-
SCOpoi consecratus furt intev^em vige^iMani^&ep«i>-
roam martii, atque dtem noftairt apritts artrii r35lj
et fbrte non improbabUiter die tertia api^hs^qtiae
Ulo' anno' fuit dominica Passiohis^ riam paSrjhslis
solemnitas anno i35i- incidit-im 'dttJ > 5 1 7 f « apvilis )\
itia autem die clerico6» ordinare coqpit*: qtwd vei<o
anno jtantum i35r ad conse«l s ationem Hocesserit

debebant, easdemque sub excomunicationis poena
per diem 6aepe, bis vero nocturno' tempore ; pkba-
nus invisere tenebatur. Mortuorum cadavera,tiemini
piebane inconsuho^ sepelire licebat, et quidem post
transactum diet unius >naturalis spatium, et quidem
in piebaniae propriae eoemeterio, vel' intus pleba-
*am ecdesiam, si suum in >eadeni defunctus fapni-
liare sepulchrnm obtinebat, et quidem noni couten-
tiosuaij seCuS'<vero ir» coenieterio : lictbatque tune
defiincti illius propinquis-, atque agnaUs illum ad
tumulum «sque comitari, idemque invisere, atque
eodem orare die tertia-y sexta, noha et trige-
«ima.- Post ■ ipsius obitUMi «prosoriptis tamen «ub
poena floreeorum >ao' r vice •quayiri pei-solvehdbrnm

Digitized by

Google

TAVRINENSIBVS.

i4aa

«iulatibus, atque ululatibus dum missa pro defuhcto a simae urbis illius actis consularibus anni 1 355 et

eodem caueretur, et cadaver tumulo mandabatur.
Extant alia quaedam, quae iu appeadice lector be-
aevolus inveniet : dolendum tamen ad nos integram
noh pervenisse eamdem, etsi dubitari queat an una
tantum, vel duplex synodus ab illo coacta fuerit.

Anno i353, septembris die sexta quadraginta
dierum indulgentiam Caburrensis monasterii eccle-
siam visitantibus concessit. Anno i355, cauonicis

i356, quae in instructissimo eiusdem tabulario
asservantur.

Anno i357, cum Innocentius Papa VI iuxta BaU
dessani (st. Eccl. lib. 3a) Humiliatis fratribus locum
quod in Avilliana habebant, confirmavisset, bona
quoque omnia, quae ipsi iam tenebant eo loci, aut
in futurum se esse habituros sperabant , Thomas
episcopus non solum locum illum ipsis confirmavit,

Taurinen. annuentibus, Iacobo fratre Achaiae prin- sed et quaedam iisdem elargitus est pro duodecim

cipi ( cui Fran. A. ab Ecclesia loco ante laudato
Amedeum Sabaudiae comitem addit) castrum, locum,
iurisdictionem , atque feudalia omnia Soleriarum
concessit, eo addito, quod illa omnia a Taurinen.
ecclesia teneret Anno sequenti, pridie nonas fe-

ex fratribus illis alendis, hortatusque est eosdem
ad humilitutis, hospitalitatis, atque eleemosynarum
bona opera praestanda. Anno i36o, maii mensis
die 16, una cum Willielmo de Balina Albergatnenti
Domino, Humberto Domino Congeroni, Ludovico de

bruarii, Friderici Augusti Aenobarbi diploma, quod b Rivoyra, ac Petro de Anesino in causa Tacobi de

iste Taurinen. ecclesiae concesserat anno 1 i5g, prout
superiore parte huius operis ( col. 1 337 ) dicebam ,
exemplari iussit, idemque in tabulario canonicorum
Taurinen. asservatur: die autem vigesima sexta
maii, omnes dioecesis suae ecclesiasticos viros suis
litteris hortatus est ad sancti Ioannis Baplistae ec-
clesiae, quae ruinam minabatur, reparationem, cum
aliquot indulgentiarum concessione, illam tunc pene
a fundamentis ipsum restituisse scribit loco laudato
Fr. A. ab Ecclesia, quod tamen pluribus verom
non esse videtur, eo praesertim quod Dominicus
Ruvereus S. R. E. card. amplissimus, atque huiusce
sedis episcopus , se illam a fundamentis erexisse
dicat anno 1498 illa in inscriptione quae in pro-
spectu eiusdem adhuc legitur , eo quod ruinam
xninaretur, prout ex eadem patebit infra referenda
in eodem episcopo : porro si illam Thomas episco-
pus, ut Fr. A. ab Ecclesia dicit, anno 1 355 a
fundamentis fere reparavit, quomodo anno 1496, uti
inferius demonstrabo, ruiuam minari poierat? Con-
cludunt igitur Thomam Sabaudum , quasdam repa-
rationes tantum circa illam fecisse. Verum, mea
sententia et isti quoque errant, eo quod non satis
advertant ante Dominici Ruverei novam metropo-
Utanae nunc Taurinen. ecclesiae erectionem fuisse,
pront superiore parte huius operis (num. XXXIX)
advertebam , tres ecclesias insimul unitas , solis
autem muris distinctas, quarum illa, quae in medio
erat sanctissimo Salvatori, altera vero, quae ingre-

Sabaudia fratris sui, de qua praeter alios cl. Gui-
chenonius ( tom. 1 R. Sab. domus hist. pag. 33o et
33 1 vet. Lugdunen. edit. ) loquitur, curavit enixe,
ut eorum loco, quae ipse in Pedemontio tenebat
Tacobus, atque a delegatis iudicibus, ipsius rebel-'
lionis causa Amedeo Sab. comiti addicta fuerant,
castra nonnulla, atque villas in Baugiacis obti-
neret, citato hac super re Taurinensi regio ta-
bulario. Anno eodem et die a3 iunii Petro de
Follens Montisioveti canonico a suo illius loci prae-
posito ad parochialem ecclesiam S. Martini loci
Cyriaci praescntato institutionem concessit. Addit
Fr. A. ab Ecclesia, annis tamen etiam hic retentis
(loco citato), curavisse hnnc episcopum « uniones
c » ecclesiarum Gaxini, sanctae Mariae de Moneta de
i> Caramagnolia et Lancei. » Iacobo autem fratri,
atque Amedeo Sab. comiti praeter castrum Sole-
riariun, cuius iam antea meminimus alia dedisse
in feudum, quae tamen specialiter non enumerat,
titulo autem permutationis comiti praedicto castrum
Plcbis de Lyramo pro Villari Bassiarum, decumas
Corii in Canapitio Antonio Perrachiae a Lanceo in-
fcudavisse, sua quoque auctoritate Lucernae, atqne
vallis eiusdem homines inter se conteudentes, de
quo tamen ignoro, composuisse. Addit demum quod
donationem a Guidone cpiscopo iramediate ipsius
antecessore ecclesiae S. Dalmatii Antonianis patribus
factam, ratam habuit: verum, uti iam antea advCr-
tebam, Guido episcopus nullam patribus illis eccte- -

dientibus nunc metropolitanum templum ad dexte- d siae S. Dalmatii donationem fecit, sed Gaufridius,

ram oecurrit B. M. V., tertia demum, quae ad sini-
stram B. Ioanni praecursori nuncupata fuerat, atque
haec baptismalis Basilica uuncupabatur : porro cum
in supra citatis Uteris Thomas episcopus hortatus sit
ecclesiasticos horaines ad restaurationem ecclesiae
sancti Ioanni Baptistae, quae ruinam minabatur,
iam patet loqui hic eumdem de sola ecclesia sen
Basilica baptismali, quae Ioanni praecursori sacra
erat, nOu vero de illis sancti Salvatoris, ac beatis-
simae Virginis, quae quidem anno 1496, quo uni-
versum hoc templum a fundamentis Ruvereus card.
evertit, ruinam minari poterant, atque huic repara-
tioni perficiundae plura coucessisse tunc Taurinen.
urbis consilium , et quidem gratis, patet ab amplis-

quare si Thomas vere illam calculo suo confirinu-
vit, id quod Gaufridius egerat, ipse probavit.

Alia huius episcopi ( infeudationibus, uti aiunt,
pluribus exceptis, quas variis huiusce regionis 110-
bilibus denuo more concessit) gesta in antiquis
monumentis, quae videre licuit, ego non inveni.
Ipsum ordinis sanctissimae Annunciationis primum
fuisse cancellarium cl. Guichenonius scripsit ( loc.
cit. pag. 3a4 ). Utque alii etiam excessisse autem
ex humanis asseruit Fr. A. ab Ecclesia ( loc. cit.)
circa annum i36o, qua in sentenlia video fuisse
etiam UgheUium ( loc. cit. ) atque Guichenonium
( loc. ind. ) qui addit tumulum obtinuisse in sua
ecclesia cathedrali, citalo in margine laudato Fr. A.

17!)

Digitized by

Google

i4a3

ab Ecclesia, apud quem tamen id non invenio.
Pingonius autem in Augusta ( pag. 47 ) atque Bal-
dessanus (loc. supra cilato) illum e vivis abiisse
asserunt anno i36a. Quod quidem mihi probabilius
videtur : nam Bartholomoeus ipsius successor, et de
quo mox dicendum , illo tantum anno hanc sedem
obtinuit. Thomam vero anno i36o, octobris die
sexta adhuc fuisse in humanis ostendit documentum
anni illius , atque diei in appendice legendum quoad
electionem ven. viri D. Gilii Bertoni in praep. col-
legiatae ecclesiae Gheriensis, ab ipso Thoma sub-
scriptum.

BARTHOLOMOEVS

Ad annum i36a.

Bartholomoei Taurinen. episcopi, qui in hac ca-
thedra Thomae. Sabaudo ab Innocentio Papa VI
successor datus fuisse videtur anno i36a iuxta pro-
babiliorem Pingonii sententiam, qui ipsum illo anno
notis Taurinen. ecclesiae signavit (in Aug. pag. 47)
omnes, qui de Taurinen. episcopis hactenus scri-
psere, meminerunt, ipsum Fr. A. ab Ecclesia (loc.
cit. ) anno i36o iam recensuit, Vghellius autem
(loc. cit. col. 10 56) ipsius solam electionem me-
morat. Laudatus Fr. A. ab Ecclesia illum episco-
palibus infutis in civitate Avenionensi insignitum
fuisse credit, additque eumdem antequam ad suam
sedem accederet Antonio Trucchietti Pineroliensi
canonicatum quemdam in ecclesia D. Mauritii civi-
tatis Pinerolii concessisse, quae quidem charta in
tabulario archiep. etiam nunc legitur, atque anni
i36a diei undecimae iulii. Anno eodem iuxta Bal-
dessanum ( loc. cit. ) quasdam visitantibus ecclesiam
S. M. dictam de la Stelia in oppido Ripularum
largitus est indulgentias , quod quidem scriptum
una cum aliis plufibus periit, eo quod in canoni-
corum Ripulensium tabulario non inveniatur. Alia
eiusdem monumenta in tabulariis non invenimus.
Extremum diem clausit iuxta Vghellium (loc. cit.)
anno i364 ; anno sequenti iuxta Fr. A. ab Eccle-
sia ( loc. cit.): Pingonii autem senten.tia ( in Aug.
pag. 49) anno 1373. Ego autem arbitror decessisse
eumdem anno i363 exeunte, uti constat ex infra
dicendis.

IOANNES (huius nominis II) VRSINVS.
Ad annum i364-

Ioannes, Guglielmi Vrsini ex Ripaltae dynastis
filius, I. V. D., Taurinen. cathedralis praep., atque
abbas Ripaltae commendatarius , iuxta regestum
Vaticanum apud Vghellium (loc. cit. col. io56) fuit
electus episcopus Taurineu. ab Vrbano V Pont.
anno i364, decimo octavo kal. februarii: unde
recte colligimus Bartholomoeum ipsius antecessorem
anno i363 exeunte obiisse, uti antea asserebamus.
Ioannem Vrsinum fuisse monachum Cisterciensem

DE EPISCOPIS

i4a4

a credit Baldessanus (ioc. cit.): verum si advertatur
ipsum antequam Taurinen. ecclesiae salutaretur
episcopus cathedralis eiusdem fuisse praep. , item
capitulares praebendas, atque dignitates numquam
monachis fuisse concessas, aperte constabit Baldes-
sani error. Anno i365 apud Avenionem erat in
aula Pontificis, atque die quinta mensis maii a sacrae
rotae auditore damnatus fuit ad dissolvendos reve-
rendissimo in Christo patri Aegidio miseratione
divina Sabinensi episcopo, atque Apostolicae Sedis
legato 385 florenos auri cunii et ponderis camerae,
causa procurationum universi cleri suae Taurinen.
dioecesis ; ipse autem se id esse facturum pollicitus
est hinc ad festum sancti Ioannis Baptistae pro-
xime venturum in Avinione, uti habetur in charta

b legenda in appendice. Die quarta augusti mensis
iam erat apud Taurinum , illa namque die nonnnllis
Sanctinae regulis « iure domini episcopi semper salvo,
» ac etiam ficto, quod proinde dare tenentur ipsi do-
» mini .... ecclesiae et capitulo Taurinen. : » recepto
ab iisdem iureiurando, quod erunt veri, et fideles
vassaUi perpetuo ipsi domino episcopo et ecclesiae
Taurinensi, ius quod ipsis erat in Sanctina denno
asseruit. Anno i366 die 18 maii Ioanni Cavallerio
decumas Cyriaci, et Robassomerii, die autem 3i
mensis octobris procuratori D. Ioannis Cervere huius
loci decumam, Roxanae autem decumam cum castro
et loco Roxanae ratam habuit.

Atque hoc anno suam dioecesim visitare consti-
tuit, lustravitque primum valles universas, quae

c tunc temporis Taurinensem cathedram suspiciebant
Cumque novisset ex Valdensium secta in Lucernensi,
atque Angroniana vallibus consedisse plurimos, qni
(ut alibi fusius enarrabitur) iam ab anno 1300,
eamdem non secus ac alias invaluerant, uti illas

" sancti Martini, atque Prati Iallati, illuc ad visi-
tandas easdem festinus advenit ; adiuncto sibi socio
fidei Quaesitore, aliisque pluribus : ipsorum Barbas
(hoc enim nomine suos ministros, atque ut ita
dicam, concionatores Valdenses nuncupabant tunc,
et postea etiam) quaesivit sollicitus, curavitque ut
ad ipsum libere accederent : advenerunt quidam ,
reliqui vero ad praerupta montium fugientes, se in
illis occultaverunt, alii autem fugerunt. Qui illorum
essent praecipui errores, intellexit, eosdemque sa-

d pienter confulavit: plures crediderunt, pertinaces
autem ex illis sex , qui vallicolas illos ad arma con-
tra ipsorum regulos, pios equidem atque catholicos
concitabant, deprehensi, ignis supplicio, partim Lu-
cernae, partim Pinerolii mulctati sunt. Haec ex au-
ctore anonimo , synchrono tamen , qui ea omnia se
vidisse dicit, deprompta fuerunt. Perlustratis iltis
valiibus ad plana descendit, invisitque sequenti anno
1367 Secusinam et Lancei vaUes, pluresque eccle-
sias alias, atque fere dioecesim universam. Cumque
plures irrepsisse abusus vidisset, qui a pene diu-
turna bellorum prurigine, quae tanto tempore re-
giones istas misere adeo devastaverunt, orti erant,
etsi plures antecessores eiusdem in suis synodis de-
crevissent , curavissent quoque totis viribus ut exe-

Digitized by

Google

i4a5

TAVRINENSIBVS.

1426

cutioni demandarentur, suam synodum ipse etiam a et causa dignoscitur propter quam eadem ex Ayra-
celebrare voluit, atque die quinta mensis septem-
bris anni i368 suas dedit literas quibus eamdem
celebrandam indixit « Taurini prima dominica post
» festum omnium Sanctorum proxime seculurum,
» cum continuatione sequentium dierum, usque ad
» complementum negotii, in ecclesia maiori, ut con-
» venit: » dolendum synodi huiusce decreta excidisse
omnia; totasque superesse nunc in dictione eiusdem
literas, quae e tabulario archiepiscopali descriptas
appendix lectori exhibebit.

Absoluta synodo, dimissisque patribus, supplices
monialium sanctae Glarae de Gariniano preces au-
divit. Namque cum vetustissimum ipsarum coeno-
bium, quod extra Gariniani olim oppidnm, nunc
vero civitatem erat, Iocq dicto ad Ayralia bellorum b
causa, quae inter Amedeum huius nominis VI Sab.
comitem atque Iacobum huius nominis primum,
Achaiae principem intercesserant , solo aequatum
fiiisse, anno ut mihi videtur i36o, quo uti Ripal-

libus Carignanum concessere integras, una cum
' aliis documentis daturus in appendice : sunt autem
illae anni 1 3^3 : ipsae igitur mOniales asserunt se
contulisse ex destructo ipsarum coenobio « de vo-
» luntate, praemeditatione et assensu illustris et
» magnifici principis domini Amedei comitis Sabau-
» diae, tutoris illustris Amedei principis Achaiae,
» domini in temporalibus dicti loci Cargnani, et de
» voluntate et assensu hominum, et universitatis
» dicli loci Gargnani iuxta muros et fortalitia, ac
» murorum ambitum dicti loci et in paroecia (sancti
» Remigii ) in quadam domo et aliis domumculis
» eidem domui contiguis, sitis in dicto loco Car-
» gnani, et in eadem parochia, loco dicto in quar-
» terio portae Maynardorum iusto titulo acquisitis: »
asserunt quoque in iisdem quod « supplicaverunt
» reverendo patri domino Ioanni episcopo Taurinensi,
» ut eisdem concederet, ut possent, et valerent in

tensis chronici auctor anonymus, a cl. Muratorio
editus (Rer. It. tom. XVII) habet: « die 29 martii
redditum est Carignanum villa et castrum ( et )
villa Montiscalerii » Amedeo praedicto, moniales
illae Carinianum concedere, coactae sunt, ibidemque
variis domibus coemptis loco dicto in quarterio
portae Maynardorum et in parochia sancti Remigii
consederunt. Gumque ut videtur vetustissimum iara
supra nominatum coenobium restaurare decrevis-
sent, alque eo denuo concedere illo restaurato me-
ditarenlur, ab oppidi illius hominibus, qui praedi- c
ctum coenobium solo iterum aequare minabantur
ab illa restauratione facienda deterritae sunt : quare
ut rebus suis consulerent, Gariniani quoque incolis
obsequerentur , qui intra illius oppidi moenia eas-
de*n habere optabant, monasterium ibidem, atque
ecclesiam excitare decreverunt Suas ergo supplices
litteras Amedeo praedicto Sab. comiti exhibuere ut
per ipsum ibi eis liceret habitare, suas quoque
Joanni Taurinensi episcopo praesentari fecerunt, ut
eo loci ubi consederant manere atque monasterium
cum ecclesia tute possent excitare. Postulatis beni-
gnissime annuit Princeps optimus suo diplomate dato
Montecalerii, die quarta mensis decembris anni
1370 : indulsitque quoque piissimus episcopus Ioan-

dictis domibus, sic per eas acquisitis in dicto
» loco inhabitare, ecclesiamque, oratorium, et domos
» ac monasterium et alia aedificia eis necessaria

» construere ac in eisdem' divina officia cc-

» lebrare, et alia facere, prout in alio earum an-
» tiquo monasterio disrupto facere poterant, et
» consueverant , ipseque dominus episcopus prae-

» diclis earum supplicationibus inclinatus

» habita de earumdem prioris monasterii anliqui
» disrupti plena informatione, eidem abbatissae et

» monialibus licentiam et omnimodam, ac

» plenam facultatem dedit ecclesiam construendi in
» loco supradicto, oratorium, domos et monaste-

» rium ac in eisdem ecclesia, et monasterio

» raissam, et alia divina officia celebrandi, cantandi
» et dicendi .... ac caetera ecclesiastica et divina
» officia et alia faciendi, prout ante disrUptionem,
» seu destruetionem dicti earum monasterii anti-
» qui .... facere consueverunt sine tamen paro-
» chialis ecclesiae dicti loci iniuria etc. »

Ergo non a Iacobo huius nominis I, Achaie prin-
cipe, uti scripsit laudatus auctor, sed ab Amedeo
Sab. comite facta facuitas fuit monialibus istis, non
iam ecclesiam extruendi , sed in Cariniano manendi,
in domibus, quas ipsae soa pecunia adquisierant ,
a Ioanne autem episcopo, quod non advertit lau-

nes , ut eo loci , quo consederant derelicto veteri d datus ab Ecclesia monasterium ibidem una cum sua

in Ayralibus excito coenobio habitare per se possent,
ibique ecclesiam atque monasterium extruere.

Atque hic corrigendus videtur Fr. A. ab Ecclcsia,
qui in sua Corona regia (T. 1, pag. 3i3 vet. edit.)
sanctae Clarae Carinianensem ecclesiam anno i363
Iacobo Achaiae principe iubente fundatam fuisse
scribit, non enim iubente Iacobo praedicto illa ec-
clesia fundata fuit, sed, ut superius dicebam, an-
nuente Amedeo Sabaudo comite, et quidem non
anno i363 sed anno i3^o, uti notabam: atque in
huiusce assertionis confirmationem forte non erit
incongruum partem quandam supplicium literarum
ad Gregorium Papam XI monialium earumdem hic
recitare, et quibus non iam tantum deducitur, sed

ecclesia excitandi, atque in eadem, quae in veteri
Ayralium coenobio destructo de more facere sole-
bant exequendi. Etsi autem hasce literas a praedicto
Amedeo datae facultatis illis monialibus, mihi ha-
ctenus videre non licuerit , illas tamen certo datas
novi, prout autem notabam, anno i3yo, die 4 mensis
decembris, cuius rei testem dabo omni exceptione
maiorem, Ioannem nempe Vrsinum episcopum, de
quo loquimur, qui in suis literis anni 1 3^3 diei
tertiae iunii, qua licentiam concedil presbytero Gi-
rardino celebrandi in ecclesia sauctae Clarae de
Cariniano iam constructa, sinc iniuria tamen paro-
chialis ecclesiae sancti Rcmigii oppidi illius, asserit
se diploma vidisse Amedei comitis, datum in Mort-

Digitized by

Google

DE EPISCOPIS

1438

tecalerio, die 4 mensis decembris anni 1870, quo a tutd et comtnode habitari non posset, licentiam a

ipsis monialibus concedebat ut Carinianum ire ibi-
demque manere possent, quas quidem literas ap-
pendix excipiet: dolendum quidem illas excidisse
forte literas, quibus Ioannes episcopus, de quo lo-
quimur, illis monialibus non solum in Gariniano
manendi Ulis in domibus quas ipsae emerant con-
cedebat, sed el ecclesiam atque monasterium ibi
erigendi ipsis facultatem faciebat, quae in illis ahni
1373 memorantur, prout antea advertebam, non
secus ac illae iam antea citatae Amedei comitis,
quae sunt anni i3^o diei quartae mensis decembris.

Verum hac in re denuo erravit idem Fr. A. ab
Ecclesia, ipse namque in sua Chronologia (pag. 70)
de hoc Ioarine episcopo sermonem habens asserit,
quod pro erectione monasterii sanctae Clarae de b
Cariniano anno iZqZ autoritatem suam interposuit :
illa enim facultas, uti hactenus demonstratum est
ante hunc annum certe data fu.it , et forte non iro-
probabiliter aut exeunte anno 1370, vel i3ni. Etsi
tamen pro monialium istarum inlra Caririiani oppi-
diim incolatu, atque erectione ecclesiae et mona-
sterii ab Amedeo' comite et a Ioanne episcopo ipsis
facultas facta fuisset, accessisset quoque consensus
habitantium illius oppidi, uti in supplicibus litteris,
quarum partem supra referebam a monialibus illis
Gregorio Font. exhibitis clarissime habetur, Petrus
tamen Ciusfni coenobii abbas, qui oppidum hoc
sui iuris esse contendebat, id moleste tulit adeo, ut
pluries Agnesinae Provanae abbatissae, atque monia-

Ioanne episcopo ipsis concessam habitandi in Loco
Cariniani, ubi tunc erant, constructionem quoque
monasterii iam fieri incepta confirmaret, secundum
dictam episcopi licentiam , quam petebant ita ul
auctoritate apostolica coufirmare dignaretur, aut
denuo concederet si opus fuisset, ut monasterium
aliaque iisdem monialibus necessaria ibidem per-
fici possent, « non obstantibus contradictionibus ,
» prohibitionibus et monitionibus dicti D. abbatis

» et contradiclionibus rectoris ecclesiae pa- •

» rochialis dicti loci de Cargnano, salvo iure ec-
» clesiae parochialis, et cum potestate absolvendi
» simpliciter et ad cautelam dictas abbatissam ,
» moniales, et conventum a sententiis et censuris
» comminatis per dictum dominum abbatem. »

Annnit Pont. atque vivae vocis oraculo Ioanni
episcopo Sabiniensi S. R. E. cardinali iudici hac in
re constituto iussit, ut concessionem atque licentiam,
quam Ioannes Taurinen. episcopus monialibus de-
derat pro aedificalione novi monasterii et aliis in
dicta licentia concessis, omnia quoque inde secnta,
probaret confirmaretque non obstante iurisdictione
abbatis sancti MichaStis Clusini , nisi abbas aliis
monumentis dictam concessionem nullam esse de-
bere demonstraret, data quoque facultate eidem
abbatissam et moniales absolvendi ad cautelam, et
simpUciter atque in negotio hniusmodi iustitiam fa-
ciendi , cum emergentibus , dependentibus , atque
connexis. Paruit Sabinensts cpiscopus, atque adeo

libus reliquis denunciari fecerit, quatenus ab eo c Aymoneto Pamparati a Lanceo, quem moniales hoc

loco recederent, processus quoque in easdem insti-
tuit a inter caetera continentem (ita iri supplicibus
» aritea cit. moniaUum literis ad Gregorium Pont.)
» rie homines et singulares personae dicti loci Car-
» gnani accedant, sen vadant ad divina officia in
» monasterio, seu loco praedictarum monialium,
» cum ipsa vdivina officia celebrantur, nec etiam
» pro sepulturis , seu aliis piis devotionibus et
» orationibus, dum ibidem impenduntur, et ha-
» ctenus et diu consueverunt accedere. Item ne
» cum ipsis abbatissa et monialibus participarent
» seu communicarent in aliquibus necessariis etc. »

Hisce ut moniales illae occurrerent, quae in ipsa-
rum gravissimum praeiudicium vertebant, ad san-

in negotio suum constituerunt procuratorem, instante,
praefatum abbatem, qui tunc in cnria apud Ave-
nionem erat, citari fecit, qui solas quasdam ver-
bales esceptiones fecit, sed pro parte monialium
exhibitis quibusdam documenris, atque postulata
absolutione, absente tunc a curia .pontificia abbate
Clusino, instante yero praedicto monialium procu-
ratore, secundo atque tertio citato S. Michaeiis
abbate, atque nec ipso, neque alio ipsius loco com-
parente, praedictus card. eumdem Aymonetum pro-
curatorem, in personas dictarum abbatissae, atque
monialium, et dictas abbatissam et moniales in per-
sonam dicti magistri Aymoneti absolvit. Quae quidem
omnia continentur in charta quadam diei secundae

ctam Sedem appeliavere, supplicesque literas Gre- d mensis novembris, anni 1373 scripta Avenione, quam
gorio XI tunc apud Avenionem manenti porrexere, in appendice dabimus.

in quibus, narratis quae iam antea ex iisdem ex-
scripsimus, exoravere eumdem eo quod monaste-
rium valde esset egenum, atque adeo primnm exci-
tare non possent, « quinimo etiamsi reaedificaretur,
» ipsum universitasCariniani denuo funditus dirueret
» propter guerras et guerrarum oppressiories occur-
» rentes in partibus Pedemontis, et pericula, quae
» inde possent dictis loco et uriiversitati evenire »
ut, aut alicui ex sacri palatii auditoribus, aut car-
dinali hoc negotium perficiendum committeretur,
qui summaria simpliciter et de plano et sine figura
iudicii hoc negotium absolveret, qui si invenisset
vetus illarum monasterium disruptum adeo fore, ut

Rebus sic compositis ad sui monasterii integraria
constructionem admovere animum moniales Ceri-
nianenses, atque ut perficeretur sua auotoritate, eo
consilio plurimum profuit iisdem patcr frater Ber-
tolottus de Provanis a Cariniano, ord. min. sancti
Francisci conventualium, quia a revercndo patre fratre
GulUelmo totias ord. min. generali ministro specia-
lem in illud Cariniariense coenobium auctoritatem
habebat : ipse, Fr. A. ab Ecclesia tesle ( Cor. R.
tom. 1, p. 3 16 vet. edit.), Catharinae Viennensi,
relictae Philippi Achaiae principis datus fuerat assi-
stens, atque Iacobo eiusdem filio anno i335, quare
sin aula eadem plurima auctoritate pollebat. Haec

Digitized by

Google

TAVRINENSIBVS.

1439

' dum agerentur magna quoque inter Ioannem epi- a
scopum atque praedictum abbatem Clusinum ' orta
erant dissidia : sive enim ista nata essent causn
praesertira praedictarum sanctae Clarae monialium,
quas ipse Abbas, uti dictum est, piurimum vexabat,
sive occasione iurisdictionis, quam se in Cariniano
Clusinus abbas habere dicebat, etsi id a Ioanne
episcopo denegaretur, qua de re mihi satis non
constaf, illud taraen ccrtissimum est ex tabularii
archiepiscopalis monumentis anno 1372, atque ante
diem xv maii praedictum Ioannem censuras quas-
dam tulisse contra rectores ecclesiarum parochia-
lium sancti Ambrosii, Iaveni, de Vadiis, de Cazza,
de Caballario Leonis et de Cariniano, eo quod ipsius
mandatis nou obtemperavissent, denegavisse quoque
iUis in paschate sanctum chrisma , a qua quidem b
sententia ad Apostoheam Sedem abbas ille appeilavit
die rv iunii, irrito tamcn cehatu, illa ennn iura,
quae in ante recensUis parbchialibtis ecclesiis Tau-
rinen. ecclesia abstraebat, eadem iUi Pont. denuo
asseruit, abbate monito, ut in, iis quae iurisessent
Taurtnen. episcopo bbsequerelur, iuheretque ecole-
siarum illarum in dioecesis ipsius locis,'quas aniea
recitavimus curavit ut id quoque facereht, prout in
dissertatione de coenobio D. Michaelis .Clusini de-
monstrabo» Verum neque tstis., utispareret abbas
iUe obtemperavU, quin immo anno isequenti ^^73,
die aprilis 7.* cbram apostolico delegatb Roberto
de Straton causa iurisdictionis iCariuianii loannem
episcopum in : ius evocavit, 1 irrito tatnen conatu..
episcopus enim iavicte satis demohstravit, quam c
ipse abbas> illo in oppido se .habere iactabat iuris-
dictionem, nullam esse: si quam vero in illo obti-
nehat praecariam esse omnino!, etifuisse semper,
fntegram autem atque spirilualem 'iuiis csse, atque
extitisse semper Taurinensisi<ecclesiae., etst ipse Pe^
trus : utr Clusinus abbas , causa eorum! quae a qai-
busdam ooenobi«m> illud . obtiiiuerat . in? > oppido tUo^
eitrsque finibus, quaeque inr fundum ipse variis con-
cedebat saecularem, atque itcuqiorariam relate ad
iUa bona iurisdictionem faaberetrVerum de his altbi.

Interea cum subsidium apostoltcum a Gregbrio
XI iropositum, Talirini iquoque pnblieatum fuisset,
loannes episcopus abnd. e3^4, dk..'si ianuarii suas
dedit literas ad univereum: dioeceseos suae derum
illud impoiiendi equsa,. »eci noh statuetodi id quod 4
benefidiariuspqaitsquis dissaivere tenebatur die nona
&br«aTi^mensisonniibusi8(ssigBata ad comparendum.
Constjtuta die . omnes Taurintim, convenete , iUi qui
ad rd ^tenebantur ^ pontificiique subsidii .collectoribus
eleictis universa iTaurinensisi dioecesis ad persolven-
dos 353 auri ttonepos 1 taxatn fuit, .qui ab omnibus
et singulis qcclesiis icolligu debebamt , abbas aulem
Cinsihus ad isofvendas libellasf So. 1 3) et 4 ,st >b poena
'crxcomunmationis inen «secalw^afe aHi., -si ; id facere
neglexisse»t.iiiaec 'peri3tolv«»€)iabbas Ule; renuit, se
ab h»ic soiuitioaeji^iruiluoeai case asserens : quare
episck)pt»i Bbni&cio iBecunfi mensisi-deceihbris die 3i
lussit^noti de* prdeessiJbUsyiiqniriiin 'ipsuni JnstUuiti
foerahti aiitent^camj.ebpiaTti » fabenetp illuteqxiey.ie»

i43o

quod non soivisset anno sequenti 1 3^5 die 8."
ianuarii diris devovit, atque die i3 maii in ecclesia
parochiali Ripularnm illam excomunicationem publi-
cari iussit. Hanc Petri Clusini abbatis excomunica-
tionem memorat etiam Fr. A. ab Ecclesia in abba-
tibus Clusini coenobn ( Coron. pag. 210 )-, asserit
tamen fuisse ipsum a collectbre apostolico instante
Ioanne Taurin. episcopo excomunicatum , eo quod
decimam papalem dissolvere renuisset : mihi pro-
babilius assercndum esse videtur, primum a Ioanne
episcopo fuisse abbatem ilium excomunicatum , uti
in tabularii archiep. monumentis patet, postea vero
ab apostolico illo coUectore, uti vult laudatus ab
Ecclcsia. Interea Valdenses e Lucernensi atque An-
groniana vallibus egressi ad plana descenderant ,>
suisque erroribus infieere plures.sed praesertim in>
Bricherasii oppido, quod a Lucerna non adeo dtslat.
Id, cum Atitonius Pavonius ex inclyto praedicato-
rum ordine haereticae pravitatis ihquisitor cogno-
visset, e Saviliano ubi tunc erat Bricherasium venit
contrai illos inquisitoris . officio functurus oppidum
ilhtd ingressus, celebrata missa die octava paschatis,
hoc esl dominica in Albis, ad platea illhts ioci
accessit, ibidemque dum populo concionaretur circa
horam terttam a septem impiis hominibus. ex- VaI->
densium secta interfectus est anno ctsi Bto-

vius scribat evenisse id anno 13^6. Saorum cadaver
ab impiis illis foede laoeratum, Savilianum' dedu^
clum est ad sui ordinis coenobium, atque in iUius
urbis ecclesia etiaro n«me requiescit in icapella no-
bilium de Cravettif mnltisque fhlget mtraculis. '

Sacrilegi huiusce factnoris conscius effectus i Gre«
gorius Papa XI, suis hteris ad Amedeum Sab.
comitem , atque ad Ioannem Vrsinum datis die xwi
cal. aprilis ■ anni mccclxxv, eosdem hortatus est , ut
in homioidas illos, qui Pavonium crudeliter adeo
mterfecer,ant animadverterent , eosdemque debita
pbena mulctarent, nbn secus- ap aKos,'qui die festo
PurificationisB. V. apud Secusiam in coenobio fratrum
praed. alium fidei quaesitorem anno.reodem inter-
feeerant. Paruit mandatis apostolicfs Amedeus comes,
atque diligenti homtcidarum illorum facta perqui»
sttiooe, hovit Pavonii interfectores fiiisse Ibannem
de GabrielUs, Iacobum Marmittam, Iaeobum, Fran-
eisoitm ptque Antonium.de TaTditiis, loannem atque
Petrum Buriasco, quare- m eqsdem , Ioanne episcopo
aksentiente, sequens jata fuit sententia, nempe quod
eorumdem domus everterentur^- nequie ulterius cut-
piam eas reaediGcare liceret: bona quoque ab iisdem
possessa Ua- destruiidebebaot, ut nnnqtiam coli pos-
sent imposterum/ gravissimis etiam poenis in illos
latb qui ea :coiligere ausi fiiissent, qoae in ets teira
spoute tnlisset. Si veiro in iudicum manus incidisseht,
per luniversam Pedemdntanam regionem vili habitu
induti manibusque post terga revinctis deduci de-
bebant, n atque ita constricti,. illoque habitu induti
festis diebus ante ecclesiarum fores bmnibus .videndi
siatui debebant, demum ad Pinerolitcastrum dedu-
cendi erant, ubi tandkt : starent^ quousque a Sabl
cbmitis cohsilio, ai Tanrinrensi episcopo, atque a

Digitized by

Google

i43i

DE EPISCOPIS

fidei quaesitoribus poena illa, quam moerebantur a Romagnano Vlciensis canonici, atque eidem institu
decreta fuisset Gommune autem Bricherasii expen-
sas omnes dissolvere tenebatur, iussit etiam Briche-
rasii regulis, ut congregato populo, campanis pul-
santibus, expansis vexiUis, atque mann armata sen-
tentiam istam exequerentur. Pavonii mortem, uti
antea notabam, anno 1376 Bzovius consignat; verum,
uti optime advertit cl. Enschenius (acta ss. Bolland.
tom. 1 aprilis, pag. 854), si consederetur, Bzovio
etiam ipso fatente , Gregorii Papae XI literas ad
Amedeum Sabaudiae comitem, quas Raynaldus ( in
Annal. n. 26) etiam recitat datas fiiisse, uli antea
dictum est xiii cal. aprilis anni mccclxxv iam quis-
quis videt Pavonii mortem anno antecedenti esse
constituendam ; utrum tamen sententia illa exequtioni
demandata ego nescio.

Anno 13^5, die decima quarta februarii, idem
Ioannes episcopus quadraginta dies de iniunctis
poenitentiis omnibus Ghristt fidelibus concessit manus
adiutrices porrigentibus ecclesiae ooUegiatae Sanetae
Mariae et Iuvenalis de Fossano. Anno 1377, ianuarii
mensis die tertia, Guneensis turic oppidi, nunc vero
civitatis cossilium suos elegit procuratores ad tran-
sigendum cum Ioanne eodem quoad dccumam quam
in ipsorum territorio colligendi ius ipse habebat,
atque singulis hinc inde ex utraque parte rite per-
pensis. Demum anno sequenti 13^8, die quarta
ianuarii, medio annuo canone librarum septuaginta
astensium omnem decumam, atque ius eas percipiendi
in finibus iisdem iUi communi attribuit in emphiteusi
ad triennium. Anno autenx i38t, die secunda ia-
nuarii, media annua pensitatione librarum 80 simi-
liura ad 39 annos : verum cum hac in re gravatos
esse quaererentur Cuneenses, anno i38a, mense no-
vembris, die ultimo, novam cum ipso convenlionem
inierunt atque librae^-iUae octuaginta astenses ad
septuaginta simUes redactae sunt easdemque deci-
mas tunc ad quraquennium in emphiteusim illis
concessit.

Anno 1379, octobris die vigesima octava, Iacobo
atque Aresmo fratribus de Provana, quondam Fran-
cispi ius ; quod<. habebant in .dimidid decumarum
Gorrae, Padi mertui et Zuccteae denuonlljs asse-
rnit hon secus ac:PhUipponi, Augustino, et' Bksib
de Dodohs de Chario dimidii decimae atque iuris

tionem concessit. Anno sequenti 1396, die vigesima
prima martii , receptis ab Henrico abate Ripaltae
aureis quadraginta florenis pro annuo duarum an-
natarum censu iam maturato, quibus abbatia ilia
erga episcopum Taurioensem tenebatur obnoxia,
illum quittavit. Anno 1400, die vigesima tertia iunii,
Benedictus XIII antipapa praedicto Aymoni Roma-
gnano, de quo antea , praeposiluram contulit Mon-
tiscinisii. Anno i4<>i, die decima iulii, conventa
annua viginti novem florenorum auri pensitatione ,
varns Lancei hominibus decimas loci illius in feudum
concessit: Petro Lamberti anno i4o3, februarii die
octava, parochialem Venaschae ecclesiam concessit :
illis autem de Guneo territorii sui decimas ad trien-
nium pro annuis aureis viginti novem florenis lo-
cavit: die decima ianuarii anni i4°7 cwai
abbate sancti Solutoris iUis de VUlari Bassiarum
potestatem dedit: montales sanctae . Clarae de Cari-
niano die vigesima februarii anni eiusdem ab annua
libra cereali qna erga Taurinenses episcopos tene-
bantur pro retroactis annis quibus eam non solvere,
absolvit. Cbarta haec scripta est a Ioanne de Gor-
zano in palatio domini episcopi in ViUari Bassiarum
anno i4°9> die vigesima septima novembris, cum
Ludovico de Sabaudia Achaiae principe quadraginta
quatuor pretii iugera quae erant iuris ecclesiae
Taurinensis prope castrum Taurini , cum annuo
sextariorum binorum cauone pro quovis iugere, quae
a communi Pinerolii eidem principi debebantur,
permutavit : die decima sexta aprilis communi de
Pancalerio et decumam et ius illud exigendi iu
ipsius finibus asseruit ad quinquennium sub annua
binorum modiorum frumenti praestatione : Nicolao
quondam Boni Ioannis de Chario dimidio obventio-
mim castri, loci et bonorum Montis Alti, nec non
iiu et feudalia reliqua die quinta mau anni i£it
concessit: demum die quinta iwnii anm eiusdem
vkarius sancti Petri de Lanceo, de eo omni quod
episcopah* mensae Taurinensi debebat, absolvit, dtque
hoc amtb i4i i iutib mense exeunte mortalitatetti
expleviiJ • -.m" <• ■"•>'. ■' ••!.-• .;• • -:n!

. Haec in veteribos dopumentisl uiveaiebami ide
Ioanne VcsinaTaurinerisi antisiite, pluribus equidecd
omissis, quae infeudationes, aliaqud huius generis

decimandi in loco atque fintbus Marentini, et ter* d tantum continent: si ad ms . usque pervenisset iUn

tiae .partis decumae et iuris quam fiabent in valle
Albusani finibus Cherii looo dicto Decima Saneti
Georgii.

Anno i38o, mensis septetnbris die vigesima se-
ptima, iuxta supplicem libellum sindioi atque oon-
siliariorum Fossanensium eidem facultatem indulsit
labentem collegiatam Sanctae Mariae atque Iuve-
nalis ecclesiam denuo .erigendi. Anno 1 389, februarii
die vigesiina prima, pretio: librarum viginti viennen-
sium acquaeductum quem Ioannes Cravinusin fini-
bus Tanrint, et sancti Mauri habebat, adquisivit.
Anno 1395, mensis maii, die vigesima quarta, ratam
habuit quam canonici Montiscinisii in suum prae-
positum eiectionem fecerant domini Aymonis d«

vita ab auctore . synchrono desoripta t quam Baldea-t
sanus ecdjesiae metropolitaaae ; Taurreensis. : canoirir
cus theologus in sua iam toTies citata ihiatoria : ecA
elesiastica memorat, plnca certe deiJeodem nairrata
fuissent quae uunc ignocantur. Placeit tamen hic
examinare aliqua a nostris scriptoribas de Ioannb
eodem asserta r cmaeque ego eo quod probata satis
ab iltis atque demonstrata nbn credam, ab itsdem
enarrandis supersedebasn , et primo Pingonius in'
Augnsta ( pig. 5 2 ) iUum'ifutsse sanctae Romanae
Ecciesiae eardinalem asserit, quod piacuit etiam
Fr. A. ab Ecclesia, qui ito Chronologia iam toties
citata (pag. 38) aUum hac dignitate a Clemente VII
eehonestatum asserit, citat»; hao super re Ioftredo

Digitized by

Google

«433

TATBTBMSIBVS.

'434

ab Ecclesia chronici marchiooum Samciensium an- a deret, cum forte tunc a curia Avewionensi ^sset

ctore circa annum i44° hactenus tnedito. (0 Hisoe
addendus cl. Gallitia qui in vka huras episcopi
(dtti de 1 Santi 4, tom. 5, pag. 4<>6) ad huius opi-
nionts coofirmalionem praeter Pingonium atqtte Fr.
A. ab Ecclesia addit Nicolaum GHes,antkraas qnoque
icoaes aliquot in qnibus ipse cardinalitia purpura
decoratus cernitur. Ego tamen cum icones illas
nullibi viderim, quae quidem si vere extant dici
fbrfce de iisdem posset quod est in veteri adagio :

Pictoribus, atque poetis

Quidlibet audendi semper fuit aequa potestas,

dicam cum cl. Vghellio (loc, ante cit.) Ioannem Vrsinum
inter cardinales Clementis VII a Contelorio non

ad GalliariMh regcm legatos missus ab eodem fuerit
Avenionemqae Garohun VI deduxerit: nostri enim
prinoipes tonc Vrbano VI quoad vitcit atque Boni-
facto IX ipsius successore dimissis Clementi VI
obsequebanfcor : tetenimi uamqne et longissWm
illius sfchiscnatis tempore, « multae disputatiewe»
» (verba tunc sancti Antonini 3 par. chron. tit. a»,
» cap. a ) factae sunt circa istam materiam , muhi
» iibelii editi pro utriusque partis defeosione. Peritig-
» simos viros in sacra pagina, et iurecanowico habwrt
» toto tempore illo, quo duravit id schisma utraqu*
» pars seu obedientia ac etiam religiosissimos viros,
» et quod «naius est ettam miraculis fulgentes, nee
» umquam sic potuit quaestio illa decidi, quia semper

recenseri, immo neque ipsius ullam extare merao- b » remaneret apud plurimos dubia. Nam eliamsi fte-

riam in vita illius antipapae, quam cl. Murat. edidit
(Rer. Ital. scrip. tom. III, pag. 4), neque demum
Ioannes ipse in variis suis chartis quas vidi se
nullibi cardinaJem noncupavit, atque in illis prae-
sertim quas ipse dedit ab anoo 13^8, quo die
decima nona septembris Glemens a suis Pont. dictus
fuit usque ad Cieraentis ipsius mortem, quae die 16
septembris anni i3<}6 evenit, quih imo in quo-
dam breve. Cleraentis eiusdcm dafco Awenione annq
Mcccr,xxxvi , vi cai. apriiis, memorato quoque a lau-
dato Gallitia (ioc. cit.), dicitur illum missum fuisse
tantum ad Ioannem Taurinensem episcopum non
vero ad Ioannem Taurinensem episcopum et sanctae
Rpinanae Ecclesiae cardlnalern.

Addit autem Pingonius ( loc/ cit. pag. 5o j ad
annurn i38<^: Clemens ponlifex Avenibne Ioannem
cardinalem Taurinenscm Lutetiam ad Carolum VI
regem t iegavit pro Siciliae rebus lapsis . engendis :
idemque cardinaiis regem Avenionem deducit ubi
rebus siculis consultiim est, et Ludovicus Andega-
vus Ludovici filius rex coronalus, cilatis in margine
histoiia Salutiana, hoc est ■ Ioffredo ab Ecclesia ih
htstoria MSS. marchionum Salucierisibm ' iam antea
ciAata, alque Nicolao GiUes. ; Quoad Nicolauin Gilles
a,;P|ngonio aeque ac a Guilibia laudaLumii( euias
tatften < lilstoria a gallis ctiam soriptoribus nunc
parvi 01 ),, in .huiusice.. itinertS a rloanne Vrsino
Clemerttis inssn soscepli> confirmationein, egV illi
opponam auctorem. vrtae- Clementis VII quem cl. ;

» cessarium sil credeie, sicut unam esse •catholioam
» Ecclesiam, non plures ita et unius eius pastofem'
» idest Vicarium Christi, tamen si contingit piures
» per schisma creari aut uominari Pontifices summos
» uno, et eodem tempore, non videtur saiuii neccssa^
* rium credere istum esse, vel ilium, sed altei^rtm
» eorum qui sctlicet fuerit canonice assumptus. Quod>
» autem f uerit canonice electus, Uon tenetur quis seire
» sicut nec ius canonicum, sed in hoc popuii sequi
» possunt maiores suos seu pra^lsftbs , » «tnde Bri-
ctius in annalibus ad annum i3^8 ita habel i CerWr
» iilustrissimus Caesar card. Barotiius sighifieferv^
n suo tacobo Rimundo nihil s^ aeqWe teformFdassW
» quam perventre ad hoc terrtpus, tte qub quSdem'
» statuendum, non esseliberepronunciatoruS.fr'*
Demum ipsum Ioannem executorem faissb testa-
menli Iacobi de Sabaudia Achaiae pVindipis scri4
pitre Fr. A. ab Ecclesia ( Iqc. cit. ) Uon secus; ac
Galiilia ( loc. cit. pag. &5), idque clariuS patet fex
ipso testamento., quod GuichenoniUs pubitci iliris
ftcit (tom. de hist. R. Sab. domus pag. tt^ veter.'
edit. ) coliigimusque ex eodem ipsum vere fhis
illiusi testamenti executorem , non tamen sotum^
quare dicendura erat ipsum fuisse tlnum ei testa»
mentariis executoribus testameuii Iacobi Achaia* 1
prinqipis. Hasce tamen postremas prinbipis eiusdem
tabnlas ad annum 1 36o male' 1 refert Jr>co latidatO
praedictus Guichenonius; tpsae enim ad annnm i366
Spectanty etsi indictto quarta ' quae hViltts. hotata

Muiiat^riup. ed^idit;,! qui ide hisce • loqueus ;(loc. d iegitur aperte Dvincit : idque etiam' ille cl. 'aUctor

advettere poterat, si perperidisset anno i36o' noto
fuisse Tatlrinebsem ei^copUnj Ioannem de Ripalta,
sed Thomam Sabaudum, qui anno iil6, die 17 maii,
Guiclienonio ipso finehte, mediatbr interccfsslt iriter'
Amedeum Sabaud^ae cemitem et IacriBum I Achaiae'
principem, prout ante* notabam m Thoma TautV
nensi episcopo. GorrigCndus "■ eUatn hoc locO VeriU
cl. VgbeHitts qm'(loc. Git. Cbl. id56) ftfirio' 1877
Ioarinem hunc obiisse credidit, atqiie ex libro obL
praelaiornm eidem }Yiiiielmtim quemdam stibsdttiity
de qub se nihil rep^risse 1 a$sei*it, cui quidem Wit 1 -
lelmo alterum Ioannem ex ItbrO ertdcm SuiTeclt annd
1.4 1 < , ^serens «ameri ignOraVe Se an hic idem shv
ac loannesi Vrsinus afft loanncs isW, de qao ioqiii**

180

cit^; eoj. ,75©;, 751 >X Ioanhem Vrsiuum rinllibi me-
moratx Quod vero spec(at ad. IolTredum <ab Ecclesia
chrouvci Snhiciensis auctxMemy \n quinque chronici
illiMei exemplaribusi ^juae consului, ihe •vwrbuni quix
dem dc hisce rebus. inveni, iet si io- alio quod ex-
scriptas etiam habet aliquot notas , quas eidem
auclori fecit Pipgftmus id . legerim , verum haec
qmnia, rem saltemndubiaoi ,redduntc fiesri namque
pptcst, qurtd curq ep«icopu& islo Clementi adhae-
serit , et quod ipsunt iternm, esse pontifioem. cre- 1

'(VpCitoaeir *i -SaliitMi&if edUa ixtri ef itfaatratioite' dlar: Caroli
Mwtellv i» tojn,. )JJ, acnpter. j^tn eS4it e.tiam caro noli»: Mcmcrm
&torieo-<lipl<tmatielie appprteiteuti t alla ritta td ^ai vurrthesi 4\ Saluzzo,
rttttol*'daU'Avhci{lo Jhl/t/U MulelU. Salutio MDCCCXXIX, voi. S in S."

ftmJtogm Mt^ u t fhi ;jp. '<''-'■',■■ ' '' •' ' ;

Digitized by

Google

,435 DE EPISCOPIS i436

uti ex antea recitatis actis eiusdem habetur. a est sanatio einsdem. Haec Gallitia Iaudato loco. Ia

subterraneo templi metropolitani ara ipsi Vrsino
dedicata erat, eiusdemque imago cum radiis picta
cernebatur. Baldessano loco citato, qui etiam asserit
se legisse codicem quemdam in quo descripti erant
sermones plures quos episcopus iste non eo tem-
pore tantum, quo Taurinensem cathedram tenuit,
populo recitaverat, sed et cum monachus erat cister-
ciensis (verum ipsum cisterciensium monachorum
institutum numquam fuisse professum antea dice-
bam). Iste autem codex ubi nunc sit, ignoralur.

mur .

Vixit Taurinensis episcopus ab anno i364 ad annum
usque i^n. Willielmus autem ille, quem memo-
ravit Vghellius, reiiciendus est, nisi forte quis velit x
dicere schismatis iilius, de quo antea dictum est,
tempore ab Vrbano VI fuisse electum, eo quod
Ioannes Clementi, adhaereret ( quod quidefea si ve-
rum esset, non anno 1377 sed sequenti vel i3^g
consignandus esset); neglectum tamen fuisse a no-
stris principibus, cUm ipsi Clementis partes tuta-
rentur, dicendum esset, et praesertim qiiod nulla
in nostris tabularijs acta eiusdem iuveniantur.
. Addit de Ioanne eodem Fr. A. ab Ecclesia (loc.
eit. f pag. 70 et 71) fiiisse eumdem decimae papalis
generalem in Pedemonte colleetOrem, atque haere-
ticorum ( certe Valdensium ) acerrimum persecuto- b
rem, et quibus non paucos ignis supplicio mulctavit:
ipsum quoque una cum tota sua familia (uti in
addendis, atque corrigendis in sua Chronologia no-
tavit ), fortejad evitandam epidemiam, qua tota Pe~
demQntana regio advexabatur , sex annis in castro
Droxii, nbn lpnge a Taurino, moram habuisse: alii
autem asserunt id praestitisse ipsum amore solitu-
dinis. Habemug etiam ex Fa. A. ab Ecclesia (ibidem)
atque a Gajlitia (,lob. cit. ) ipsum Aegidio cardinali
Qarilo' ( nulgo,de lAlbernoz ),,.. pro Sede Apostolica
contra «ccupatores - bonorum Ecclesiae in Italia mi-
litantij pecuniae subsidium praestitisse, anrtis tamen
retentis , $ed certe . in ter ' annum i 3 64 quo Ioannes
dictus, ; est Taurinensis . episcopus- atque 1 367, quo

AVMG DE ROMAGNANO
Ad annum i^n.

- Aymo>«x, generosa atque antiquissima RomagUo-
rum^ente natus, filius fuit An^onii ex marohionibus
Romagnanis, frater autem Iacobi, ex qtto PoBentii
comites, iet domini : sanctae" Victoriae prognati sunt.
Aymb primum canonicorum Vlciensium ordinis
sancti Augustini professus est, institutum inde ptae^
positum; Montiscinisii, uti superius in Ieanne Vr-
sino dicebam arino i3g5, salutetus est, demum a
Ioanne pontifice huius noiniriis XXIII ad sedem
Taurinensem promotus fttit anno il\h idibus iulii,
uti ex libro provisionnm praelatorum deduxif cl.
Vghellius (loc. cit. col. io56), Unde Pingonius eludit
cardujalis. iste die 24 augusti .e vivis excessit., » a qui (in Augusta. pag. 5a') illum iam ab annO 1^10

Obiit demum, . uti antea dicebam,Joannes episco-
pus anno i4 ri postdiem quintam iunii, eiusdemque
cprpus in sua ecclesia cathedrali turqillatum est f
ubi tamen , nunc sit' ignoratur: illius tumulum a
devotis fuisse honoratutn, miraculisque clarum scri-
bunt Baldessanus in sua Historia Ecclesiastioa MSS.
saepe, citata non secUs ac Gallitia ( loc. cit. pagv
407 ), Fr. A. ab, Epclesia (loc. ,qit.. i pag.i38): addit:
ppst jnprtem beatum fuisse uno ore cpn/itentur et
affirmafit omnes :,.,quocirca Ripaltenses capeUam
a4 ipsiup fionprem . eresqerunt : GaHitia i yero : :(:loc.
cit. pag. 407, 4°9 )t e^: lihro. secundo actutim.Jcapi-!
tttlarium . Taurin, canon., nps docet ' die ; 2 1 februarii
anni',i433 quaestos, fu.isse, .canOnfcorujan noomdlos

episcopalem hanc cathedram tenuisse scripsit, nOn
iecus ac Fr. A. ab Ecclesia, qni in sUa Chronblogia
(P a S' 7 r ) 'Ihim aimo i4i4 consignavit, anno nam-
que 14 11 hanc sedem tenebat adhuc Ioanntjs Vr-
sinus , prout . anteai demonstratum est: Anrto autem
t4 ; i4 :; * am biennio et ultra Taurirtensi ' eticlesiae'
Aymo praefuerat. Porroi ex tabularii artihiepiscopalis
monumentis deducitoir ipsum 4am fuisse in stfi sede
a die decima tertia mtensis augusti anrii ji^l i> q^»
sob annuaiattreoruns Iquatuor- florenorum pvaestation*
decumasnRocchae etiiGofii Vietq Paschali' et Wil 1 ^
lielmo Pagliassato asserait : cumqiie a praedicta die'
usquS ad decrmam sestaba; octobrts Va pluribus
ihfeudationuni ehartis sd eleettinf tanrnm dicat, die

in, : capitttlo, eo qnod imagines, atque aha: quae a U autem quiv^a lanuarii aohi i4;i3'Se episcopUHi 1 abso'-

devotis beati Ioapnis, Vrsifti. tumulo causa curatio-
num, quae ipso intercedente ab ilUs *;Deoibbtinei
bantur, re|icta erant, jauferrentu.r.t: referri qubqua
iri eodem codice',die : octavai.mettsis maii mirabitenj
sanationem filii Stephanj cuiusdanx a Bargiis. TioiS-
quebatur .puer ille iani a>longO:tempore in eruribus
graviter, ipsius mater, Ioanna nbminej, cttm illusn
nocte quadam gravissime dolentfem audi]Rissei,.e ciin
bili surgens moesUssima, .wm-^riertiediuml <j*od illi
adhiberet penitus ignpraret, . ^upplex illum B. Idanni
Vrs,ino commendavit^ spondens jsei hj ipsius hono-
rem die una ieiunaturatn ^atqufe ad Ipsius tumulum
cereum cras delaturam •espe^ MiraJbile: dictu! . puer
momento copvaluU fiQdem» (pa«e,i*nefenjtaffl«a..visa;

0,1

lutum hominet, concfudendum erjt 'ip^um ittler- 1 diem
decimam<!isestam iodtobrfcj afquc • diem : ''.quhitam
ianuarii r 4 rs ■ cpnsecrationis ' muttuS ' a Medi blanerise
archiepisoopo obtihttisse ,> Franciscd nempe "> httitts
nominis II, dictoi de Cr^ppa, Miediolanense, ordfeis
MittODum. 'j> , ; i •• i) . 1 •: -j.v.
■> Ahno ieodem fi^ia, iahuaiiofmtrtiise, medio annuO
cenm quioquaginta aum iaflhinttinim detumas,
atque ius decumandi .i im liflorw^i I6tt\ toriOj as^eruit
Guneensibhi, ejt si tamenvhuio 'tfOrtce^sio^i HbeAter
UU annuis^ftnt, anno, ^ejBi,#§quienVi ! j.,i.4tf5 1 «Wiqi(«s
ibidektt cbHigendi itts erat T&ttririehsiMis 'fe^iScbjpis,
denegarfe 1 &b£;;suni^

inter Aymonem episcopum atque eb»d»m ■ coram

Digitized by

Google

«43 7

priore saoctt Andreae, Taurinensts episcopatus privi-
legiorom subconservatore, eaque pendente, neque
ilio anno, minus etiam subsequentibus illas dissol-
vere voluerunt, unde subconservator predictus die
deckna ; octava - iunii < aani i 4 * 5 suam tulit senten-
tiatn qua «arumdem solulionem decreviL Verura
tpsi iasstooe Ula atque sententia negleetis, procura-
tareaoi in episcopuru die vigesima quinta inensis
iUuis constkuerunt, ut ipsorum causam coram sub-
cbnservatore eodem tutaretur, qui tamen oronibus
doonraentis rite pCrpensis quae ab utraque parte
Uli exhibito fuerunt, die decima quinta februarii
aaensis anui i4'6 suam tulit sententiam,, qua Tau- ,
rmeasem episcQpttm in possessione decumas Ulas in
Cuneensium tewritorio cis Sti/riam coUigendi reiute-
gruvit; Gwueensibus ad expensas persolveodas dam-
mtos a/iauboonservatore ad pontificem MartitMtm V
«b!*q:j4 1j 7> ter *i° 'dus novembris electum, Cuneen-
sea appeilaverUBt, qui aono i4i8 die nona octobris
meosiflMonAisctderii praepositum delegavit ut curarefc
quatenusi prae&ti subconservatoris sententta lata
•tBCUtioQt' demonderetur. Quare anho i4i3,die vi-
g^fiuaa quarta iiinii, inter Guneenses atque Aymonem
eptBCopum>.aoram subconservatore eodem tranisartio
feeta ftut, quae, etiam nunc viget.
i Duu haeo agerentur, Ionones sancti Mauri Tau-
rineiuus abbas eidem episcopo ♦taurum unum, quem
pro caoone abbatia sancti Mauri annis singulis aut
dare realiter Aut in pecunia solvere tenebatur, dare
aut persolvere denegavit, quin imO a debita Tauri-
nensi episcopo obedientia $e subtraxit. Re acriter
ex utraque parte in foro subconservatoris praedicti
privilegiorum Taurinensis ecclesiae disputata, tan-
dem ab eodem subconservatore in abbatis iUius iuris
sententia lata fuit, qua Taurinensi episcopo ius illud
denuo asseruit, abbate in ejtpcnsis damnato , qui
Ioannes Guascus de Vjgono fuisse videtur, queraque
itat tilis abbatibus Fr. A. ab Ecclesia recenset arino
«4 io (Chron. pag. ao5). Verum cum Aymo, illum
ad se. aceedentem factique poenitentiam vidisset,
post peraetam ab eodem qiiam ipse eidera impo-r
suerat poeniteotiam, in suam gratiam denuo illum
recepit ( ex documentis tab. arch. et Fr. A. ab
Ecelesia loc. pag. cit. ).

Interea cum mensa sua episcopalis non multis
abundaret proventibus, atque ftbbatia sancti Iacobi
dicta de Sturia causa bellorum , quae inter Montis-
ferrati marchiones, Sabaudiae comites, atque Achaiae
principes diu viguerant, solo fere aequata fuisset,
quaeque per annos i5 paene habitatore deserta
remansisset (Fr. A. ab Ecclesja loc. cit. pag. 2 56),
ad Martinum V pontificem supplex Romagnanus
accessit anni 1420 die decima mensis decembris,
ipsumque exoravit ut illam Taurinensi cprscopatui
uniret,- Annuit pontifex , suisque apostolicis literis
Bartholomeum Merlo ecclesiae collegiatae Montisca-
Jerii canonicum praepositum ad illam uniendam
delegavit, eo maxiroe quod cardinal Tricaricensis
a laudato Fr. A. ab Ecclesia ( loc. cit dictus Tor-
teUus est Thomas Brancaccius Neapolitanus, qui

TAYRIHENSIBVS.

*438

a eam a Ioanne hutus nominis XXIII pontifice cuius
erat nepos) obtinuerat, eandem in Martini manibus
renunciaverat. Varia contra praetendentes delegatus
praepositus, qui supra die duodecima maii anni,
t4at aliisqne sequentibus decreta -emisit et tandem
die nona ranu auoi> t4aa Taurinehsi mensae epi-
scopaK univit. Verum de hisce abque de alns etiam
dicetur msius tn dissertatione de abbatia sancti
Iacobt de Stura in altera huius operis parte. Anno
eodem, atque die undecima mensis ianuarii Ripal-
tensis abbatiae monachi arbitratnentaiem senteptiam,
quae die quarta knuarii lata fuerat iuter loannem
huius nominis II ipsorum abbatem , atque Aymonem
episcopum' Taurinensera, causa annui census terde-
cim ianutnorum auri quem episcopaK mensae dp-
b bebant, ralam habuerunt. Cuneenses quoque die a5
raensis iunii transactionera de decurais, de quibus
antea dictum est, probaverunt : demum die decima
septima decembris anni i4a3, cum Aventura Alasia
sancti Benigni Cuneensis prior in Gnlielmum Mar-
chisium de Caramania Casaenovae abbatem com-
promisisset pro absolvendis, quae inter ipsuin atque
Taurinensem episcopum erant, difTerentiis , causa
exactionis decumarum Ula in parte territorli Cu-
neeosis, ubi dictus prioratus extat , idem abbas eos-
dem hac super re conciKavit ( Fr. A. ab Ecclesia
inChron.pag.a85).

Anno 1426 suis literis datis Taurini die prima
mensis novembris canonicorum Cherifensium statuta
probavit « quia ( ut in hac charta legitur ) ' iusto
c n rationis examine, et utilia pro dicta ecclesia cd-
» gnovit, excepto capitulo po$ito sub rubrica de
» causis audiendis per praeposttum , quod iussit
» aboleri et cassari. » Anno 1427 suam synodum
pfimam celebravit, quo mense tamen, quave die,
ignoratur, quaeque septem rubricis, seu capitibus
concludetur t istam uua cura aliis docUmentis in
appendiee dabimus. Anno 1428 et die sesta februarii
cbntra commune atque monachos saneti Petri Bre*
mettensis sententiam obtinuit cirea iurisdictionenl
Ripae Cherii, quae ip8i attributa ftrit. Anno autem
sequenti 1429 die vigesima tertia mensis decembris
contra commune atque homines Cherii a MartinO
Papa V, iussionem de non itnponenda, aut exi-
genda gabeUa quavis vel onere ab hominibus San-
d ctinae impetravit. Anno t432 diebus decima sexta
et decima septima aliam synodum celebravit, quam
in appendice lector habebit, quatuor tantum capi-
tibus comprehensam, in quorum primo iubetur
annis singulis paschaiis communio: raandatur in
ahcro ut a beneBeiatis singulis ominium ecclesiasti-
corum bonorum, tam mobiliuro, quam immobtliura
eonsighamentum fiat, quod probet in iudicio: in
tertio (memorato alio, quod in antecedenti synodo
fecerat decreto ) ut singuli omnibus diebus domi-
nicis atque festis in sua porochia parochialem mis-
sam audiant, reseivata tali absolutione omnium ca-
pitum domorum id oon facientium decernit : demum
^ in postremo ut provincialia atque synodalia decreta
ter in anno inter missarum solemnia « sub poena

181

Digitized by

Google

i43g

» carceris unius mensis, sine aliquali reuiissione »
a curatis publicentur. '

Anno i435, teste Fr. A. ab Ecclesia ( loc. cit.
pag. 71) interfoit concordiae • inter Amedeum Sa-
baudiae ducem buius nominis VIII, atque Ioannem
Iacobum Montisferiati marchionem, Taurini habita
die 07 ianuarii, de qua : videndus Guichenon. in
Historia R. Sabaudae ddmus (tom. 3) atque Benve-
nutus a sancto Georgio in Chronico Montisferrati
(pag. 3ai novae Taurinensis editionis). Anno 1437,
die 39 novembris a Basileensi synodo confirmata
fuit Taurinensi episcopatui unio, quam Martinus V
fecerat, abbatiae sancti Iacobi de Sturia, uti dictum
est superius : e vivis excessit hic episcopus anno
i438 forte septembri mense, et certe ante initia

DE EPISCOPIS

1440

a suadere videtur, nempe quod Basileensibus patribus
id iam notum fuerat , atquc adeo die xi octobris
eorum nuncius iam apud Taurinum erat causa ele-
ctionis Liidovici Romagnani.

Quare satis non intejligo quomodo VgheUivs scri-
bere potuerit successisse Ludovicum Aymoai patrao
die xvi 11 mensis octobris, nisi forte quis dicere velit
fuisse ipsum tunc ab Eugenio IV ponttfice praeoe-
nizatum, uti dicitur, idque et praeconizationum
libro, quem tamen non memorat, desumpsisse scri-
ptorem illum: sunt qui credant ipsum confirmatuta
fuisse a BasUeensi synodo , eo maxime qubd -capi-
tulum de fori incompetentia quoad citationera tpsi
factam a Basileensis conciiio missq, de quo antea'
nUllo modp protestatns sit : quin immo legitknunV

tpsius

successore.

octobris, uti dicetur infra in Ludovico Romagnano b esse cOnoilium credidisse videtur,-eo praeBevtim quod

decimam , quam iUud iraposuerat , nee' 1 persoltisrit
eidem, uti ex quictatione, uti dicittn* , . ai peneitio
eodem ipsi facta die a3 maii anni i438, et quidem
multo ante Aymonis episcopi decessum, quae in
tabulario capitulari habes, aperte deducitur.''Biscp
additur etiam ipsum Lndovicum ostendisse satt»
aperte, quod ipse Eugenio non adhaereret' «***a;
ac uti suspectus ab eodem concili* deelaratus iw^,<
ianuario mense anni 14^9 '• die namque 17 iriat)
anni illius ( hoc est mense uno, et ultra antequam
in Eugenium praedictum deposttionis a poritificatu
a Basileensibus sententia diceretur) procurationis
literas emisit duobus singularibus hominibus, ut
ante idem concilium se sistere possent , quarum

LVDOVICVS ROMAGNANVS.

Anno t438 exeunte.

Ludovicus Vrsini Romagnani filius, eodem anno,
quo decessit Aymo ipsius palruus, de quo antea
dictum est, a Taurinensibus sancti Salvatoris cano-
nicis in eiusdem locum suffectus est non die decima
octava mensis octobris, uti habet Vghellius, sed
forte octobri mense ineunte, atque hoc anno i438
ipsum constituunt Pingontus in Augusta (pag. 56)

citatis ecclesiae Taurinensis nolis, atcjne Fr. A. ab c specimen tabularia archiepiscopi, et capituli adbuc

Ecclesia ^Ioc. cit. pag. 7 Ipsum a praedictis ca-
nonicis electum fuisse constat, ex charta sequenti ,
quam cl. Nasius ex metropolitanae ecclesiae tabu-
lario descriptam mihi communicavit, ex qua, praeter
hactenus dicta, colligimus ius eligeudi Taurinensem
episcopum fuisse etiam tunc temporis apud amplis-
simum sancti Salvatoris capitulum : ipsa autem
ita se habet: « Die xi octobris i438 factum fuit
» capitulum in Paradixo, citatis omnibus residen-
» tibus, ad quos omnes venit nuncius Basileensis
» concilii , qui praesentavit citationem ex parte
» cuiusdam archiepiscopi , cui commissa fiiit causa
» electionis domini archidiaconi, videlicet <domini
» Ludovici de Romagnanis archidiaconi taurinensis,
» qui fuit electus per omnes canonicos in episco- d
■1 pum istis diebus nuper praeteritis, defuncto re-
» verendo quondam D. Aymone de Romagnanis
» episcopo , et citavit omnes canonicos qui velint
» aliquid dicere et opponere contra praedictam
» electionem, et omnes dixerunt unanimiter quod
» noh, sed volunt manulenere toto posse. »

Igitur si istis diebus nuper praeteritis Ludovicus
Romagnanus electus fuerat Taurinensis episcopus
per omnes canonicos , uti charta ante descripta
habet, ergo circa octobris mensis initia, aut forte
etiam septembri mense exeunte id factum fuerat,
atque adeo forte septembri mense obierat Aymq

servant. Haec iuxta illorum sentenliam, qui credunt
a Basileensi. synodo Ludovicum fuisse confirmatum :
quamquam quod electus quidem fuerit a capitulo
atque ab Eugenio confirmatus die decima octava
mensis octobris, uti habet Vghellius, demonstrari
forte etiam possit eo quod Eugenio annatas per-
solverit , atque adeo a censuris omnibus tn quas
inciderat iuxta Basileensium patrum sententiam causa
communicationis cum eodem pontifice, ob talem so-
httionem a concilio eodem fuerit absolutus. Verum
cum incerta admodum, atque obscura haec pluri-
mum sint, nulla quoque extent documenla, quae id
demonstrent, per me cuique licebit id credere quod
sibi placuerit.

Atque hic mihi corrigendus est Fr. A. ab Eccle-
sia , qui de hoc episcopo verba faciens ( loc. citi
pag. 71 ), ita habet: « antequam episcopali infula
» insigniretur, archidiaconus Taurinensis ecclesiae
i> et Pauli III papae cubicularius fuerat etc. » Lu-
dovicus Romagnanus, antequam Taurinensem epi-
scopalem infulam indueret , vere fuit Taurinensis
archidiaconus , numquam tamen fiiit, neque esse
potuit Pauli Papae III cubicularius : Paulus namque
III pontificale solium ascendit anno 1 534, sexaginta
et ultra annts post Ludovici Romagnani excessum :
neque dici polest quod Pauli II cubicularius fuerit,
ut quibusdam forte videre poluit, iste eaim pon-

episcopus eiusdem Ludovici patruus, et revera ipsum ^ tifex anno tahtnm i4^4, tertio calendas septembris
mense septembri saltem denatum fuisse, id quoque pontifex fiiit electus, qito tempore Ludovicus noster

Digitized by

Google

TAVRINENSIBVS.

Taurinensi ecclesiae iam praeerat, hoc cst ab anno
i438- exeunte, obiitque extremis mensibus anni
1468. Sed quidqaid de hisce sit, anno sequenti i^g,
quo tamen mense ignoro, a Mediolanensi archie-
piscopo Francisco huius' nominis III dicto Piccol-
passus cdnsecratus fult, uti aperte colligitur ex gra-
tuito subsidW> ; quod eitiem clerus civitatis, et dioe-
cesis Taurinensis hac de causa concessit. Phiribus
hic omissis infeudationibu», quae in Taurinensi ar-
chiepiscopali tabulario leguntur ab eodem concessis,
primuin mlhi notandutn occurrit transegisse hunc
episcopum anno tnemora*© , die autem tertia
mensis, septembris, cum Henricheto de Luserna
sancti Sotutoris maioris abbate quoad lites inler
ipsos vierlentes, ism in tertia instantia circa confir-
mationetrt abbatis ' einsdem a Taurinensi episcopo
faciendam, ac iuramehtum ab eodem ipsi praestan-
duto, inteMentum ad Sfnodum, visUationem episcopi
Tautrneitsis, monasterjo aiqtie monachis et pro annuo
censU antuV singulis eidem debita die octava mensis
decembris, Frahciscus de Pistorio decretorum doctor
Taurmfeftsis ecchssiae praepositus atque Ludovici
epiSeopi generalis vicarius a Valfredo Carcagni mo-
naco Glusino priore parrochialis ecclesiae sancti
Michaehs Taurinensis urbis, confessus est recepisse
se florenum Unum Sabaudiae parvi ponderis a clero
Taurinerisis dioecesis prioratui ilB impositum pro
charitativo subsidio Ludoviico episcdpo suae inau-
gurationis causa concesso, quod cum Cavcagnus se
non debere diceret atque adeo non pensolvisset ,
excommumcatus ea de-' causa fuefraty-atque uti talis
denunciatus, sed cum absolutionem postulavisset ,
illum absolvit, protestatione tamen a Carcagno
eodem emissa, qtta non intendebat suo monasterio
ex tali soltttione, atque absolutioue illius iuribus
derogare: quae quidem protestatio a vicario eodem
fuit admissa in quaritum de iure admittenda erat :
chartam hanc in appendice dabimus.

Haec dum agerentur iam apod Basileam Ludo-
vicus episcopus Consederat. Namque a Basileensibus
hoc anno, atque die vigesima quinta junii mensis,
exauctorato Eugeinio IV ponttGce, cum de novo eli-
gendo actum esset^ electores constituti sunt, atque
inter episcopos qui npmm pontificem creare debe-
bant, Ludovicus Romagnanus inter illos nationis
Italicae nominatus etiam legitur una cum Gullielmo
Vercellerisium episeopo, atque Georgio de Sslutiis,
Augustae Praetoriae antistite etc. : in sessione tr»~
gesima septima conpiln ilfius, quae die vigesima
octava mensis oetobris coacta fuit, elegitque una
cum aliis Amedeut» Sabaudiae ducem (qui Felicis V
nomen sibi imposuit ) die quinta mensis novembris.
Dum illic esset die vigesima tertia decembris a sy-
nodo eadem contra Cherienses inhibitionem obtinuit;
praecipiebatur iisdem ut nullam imponerent taleam
et gabellam, aut atiud quidvis exigerent in oppido
Sanctinae, eo quod Taurinensi ecclesiae iuris esset:
ab eadem synodo Taurinensis eptscopus postea con-
firmatus est atque die quinta iunii x44° a ^ omni-
bus censuris quibus irretitus fuerat, eo quod Eu-

a genio pontifice annatas dissolvisset, absolutus fttit,
unde Felicem V, quem una cum aliis ipsc quoque
elcgerat, uti verus pontifex veneratus est atque
eidem adhaesif. Taurinum postea redux die octava
mensis novembris sancti Solutoris abbatiam tam in
capite, quam in membris visitavit, ab HenrichetO
de Lncerna, de quo antea abbate eiusdem, suisque
monachis bonorifice exceptus : Taria tunc eisdera
salubria dedit monita, atque ut quasdam in mona-
sterio illo reparationes facerent deccevit, demirm tu.
eiusdem coenobii refectorio cum suis' prandium fecit,
cmissa solemni protestatione j quod alio opportu-
niori tempore, prout in charta hac de re conscripta>
quam in appendice dabimus, ■ habetur aliqua eius^
dem eoenobii loca veJiet invisere. Anho sequenti ify^t,-
b decima die octoHriSjparrochiali eoelesia sancti Georgii
de Cherio visitata, eamdem illal die rite consecrwvit j'
atque confirmationis sacramentum oppfdi tuncj nunc
vero civitatis illius populo in ponlificalrbus' ladmi-
nistravit, praesentibus DD. Francisco de iftstorio.
praeposito Taurinensi, Stephanb de Cacctisnde^No-
varia (ex tabulario can. Cherien.):' dte 20 <*kobri«
Victo Gribaldi quondam domini Toannis ^liohaeli^ :
merum atque mixtum imperrum cum omnimnda
inrisdictione , quinta quaeque parte dominii atque
iurisdictionis Universalis castri et loci de Sanctinrt
concessit. Anno 1 44^ pene ad exitum- vergent^
(uti ex charta tabularri capituli Taurinensis habctUrj
Romam contendit : eodera anno t^44 iftnUarii- die*'
decima tertia Bonifacius Monlisferrati marchlo fide-
£> litatis iusiurandum causa feudi, quod ab illius menSa
tenebat, emisit ; praepositus autem Curtis Vetttlae,
Cum se gravatum a sententiis assereret , ' quae in
ipsum suamque praeposituram, iam olira latae fue-
rant causae subiectionis eiusdem episcopo Tauri-
nensi, et de quibus superius iam dictum est, Lu-
dovicum episcopum in ius voc/vit, qui ad Sanctam
Sedem appellavit; declaravit tamen iste episcopus
hoc aono patres Sancti Antonii Taurinensis non secus
ac illi qui Fossani erant ad nulldm quartam teneri.

Cum antiqua, quae inter Taurinenses episcopos
atque Ripaitae abbates contentio erat, revivixisset, et
de qua pluries antea clictum est, quoad annnam
terdeciin auri ducatorum praeslationcm ab istis
Taurinensi episcopo pro tempdi»e dissolvendam ,
d subiectionis quoque ecclesiarum quarumdam, quas
abbatia illa habebat, cum ad Scdem Apostolicam a
partibus appellala fuisset, soos ipsa delegatos iudi-
ces ipsa de hisce cognoscerent , suamque darent
sententiam , ab ipsis mature perpensa ab iisdem ite-
rato declaratum fuit a Ripaltensi abbate annuam
nummorum illorum pensionem deberi, eoclesias
autem sancti Viti de Plozasco, sancti Mauritii Vil-
laris Bobii, sancti Petri de Caburreto, sancti Bene-
dicti , et ss«ictne Agnetts de Taurino, sanctae Mariae
Iaorani , Marconati , Orbassani et Ripaeakae, sancti
Cltristophori et sancti Mauritii de Bobbio, sancti Bar-
tholomei de Ripa, sancli Secundi in finibus Cherii,
atque sancti Petri de Plozasco ad Taurinensem epi-
scopum spectare debere. Anno 1 4 47 » decima

Digitized by

Google

1443 bs episcopk «444

quinta augusti mensis , atque ut baec tandem ab- a ad Franciscum SfortuMU Ludovicus episcopus legalus

quando executieni demanderentnr, Ludovicum Sa- accesserat: consulendus hac de re Guicheupn., qui

baudiae ducem, episcopos, atqne ofliciales in ipsiuS in sua R. Sabaudae doraus ' hi$toria ( tom: i,.pag :

domiuio existentes , Pontifex exoravit , Martinus 5i i et.5ta ) de hisce Joquitur. Ego hic cl. .Sirap- ■

nempebuius riominis V, simile* queque requisitionis. nelttae in sutf historia yerba rfc&ram {eprid Mwrat,

literesi «dlpraedjctum; dnctenl die decima quarta. Rer. ItalMont: XXX, ,c<^ 563), et^i 4e !; Lud^»ico

deciaribrisi dedit; ideriVMartinus V pro exequendrt, episcopo nlhU dicat, atque ,Jtj», babet:,< Haee cum ;

lata sentenfctai coWra praeposUum rCurtis 1 Vetukte:, >* ita essent, Barthok>mWBo;,vi«epomi^m^oTarien^

quiy. ut iwitea: djoebamus , ab Un'$? , iquae ih synbdo » «eia : episoopum , et praetttrerii . Ioannenii A*lgelel-'

iniunctaf lherBaty dtesolvenda, ab eodem se omnino • ». lum Bouonienseih. ad eum (Lh^ovicurfl Sabauthae

irahttfnerai esse vdlebafcj tam relafce ad praepositu-, » ducem ) de pace Wgatos misit, , qi|i (( cwn in ad

raniisuam, quanYad merabra eiusdem in eccieSiis » eam rem et Amedenm »: patrem et Ludovicum

nempe SS. • Stephani j atque loannis de Pinerdlio, » fiUwri faoiles invenissent, sic. egerunjt ut pajx, ; .ei 1

sandti SpiritusnGhferin,,sanctae Matflaede Spina in » amicitia : inter «os sit 'e% parti utrique q&od ajtera,

Revttiasoo etc, atqne in praepositura Lombriasehi, » in elterius finibus pdssideretf; retinera liceefc, Qui-

delegaCOrrim sehtentiaih; eonfirmaVit. Verum cum b » bus ex conventis factnm est «t oppida comprara

Rtptdfcensis abbas, neqUfe antea memoratae sehtehliae » atque eastella, quae in Philippi obittt Sajb audi ani

obtewperare voluisae,t'( eret hic leannes huius no- » in Papiensibus, Alexandrints atque No.variensiJhu^.

miwstir^ iuxta Er*na;A. , ab Ecetesia pag, a55 ) » occupayerant, possidentibus ipsis rdmqoereirt^r^

prier! Tiioirae, iri Sabaudia a ppntifice delegatus Quod anno i45i» et die vigestmft quinja mensis

eari<detn ; deoUO cbnfirroavit anfto j ftfoydie deciroa septembris, eonseritientibus' «anonici8iTeur,inerisibus,

sejnt^ decembris : die autem nonai odtobris anni se- ihstante Ludovico praedicto Sab'a«0iae dufie^oj)^

quentis linter paTtes faCta est transactio -quoad ltbusque viris atquejsirigulisparroehianispiebip,atque

exereitium iurisdictionis spiritualis in ecclesiis de. ecclesiae superioris et inferioris .vuJgariter "nunq^r

quibus iaritea' dictum est, quae a RipaltensuSus patorum sancti Ioannis .de Bargus, dignitaUs; plebar

moriachis die decima novembris anni iUius fuit natus in illa estinut, atque in unicam praepo$jtu-

appro^eta, atque a cardinali sanctae Sabinae (Ame- ram erexit, dnabus iUis plebaniis insiraul unitif»

deo. nempe de Sabaudia, qui dictuS fuerat Felix V) primumqne institnit ipsius praepositum dominum

apostolko allegato die vigesima prima novembris Bartholomeuiri Chnetti canonicum Lauxanensem, ec-

anni eiusdem probatte. IJnde anno i^Si februarii clesiae Taurinensis archipraesbiterum , et Ludovici

die decima; praepositus ecclesiarum sanctorum Be- c Sabaudiae ducis cappellanum : charta haec, quae data,

nedieti atque Agnetis Taurinensis urbis, iurjs ab- fuit ih episcopah palatto Tauriuensi i.n appendice

batiae RjpaHensis praefatae, Ludovicum episcopum habebitur. ■

reqOgnovit, qni eidem iuxta sententias et tratisactio- Anno 1^53 haereticos Valdenses yallium Lusernae,

neas ftnte memoratam Ouram animarura illis in Angroniae et Perusiae ecclesiae, cathoiicae reCQnc^

ecclfcsiis - dimisit. Trans«etionera hoc anno inter Uavii. (idemPr. k. ab Eccfesia loc, cit^). rjaec quae

Ludovicuih episcopum atque Ioannem huius nomi- ieiune riimis, ut ita dicam, a laudato auctore refyr

nis IH abbatem Ripaltensem initam fuisse scribit runtur, placet hic paullo luoulentiufliexpohere,,Guitt

laudatus Fr. A. ab Ecclesia (loc. cit. pag. a55), sed Valdensibus Tallium Luseraae^iAngrpoiae» Perusiae,

assertt fuisse tantum prjo annuo canone ab tlla ab- «fci PratiiaUati incolis iaraia, PebriiValdi, temporjbus

batiadebito: in episcbpis autein Taurinensibus (loc. a multo tempore plures aty haereti«: s« immiscuis-

cnt.pag. 71). seripsit « abbatem Ripaltae ad solven- sent, tanta hisce .temporibus' !apud eos; quoad reli-

» dum augmentum canonis sliae ecclesiae debiti per, gionem perturbatio exorte'est» ufc inttjr catholicos

» sententiam ab Amedeo de Sabaudia cardinali Sabt- qui in iisdem erarit, etsi non.plurifpi nnmero quoad

n nehse Sedid Apostolicae legato prolatam, coegit. » ohristianae rBligionis observanlia^ plura, orjba^fuerint
Ast ex tabularii avchiepiscopi monumentis, proUt d dissidia et multae contentiones, Haec u\ novit pater

alibi fusius dicetur, habemus cardinalem Sabinen- Fr. lacobus de Bui'ontio ordinis patrura , prftedica*

seh» probasSe solum,, prout antea dktum est, trans- toirum atiqne haereticae pravitatia l. quaesitor ■■ ad ea

actioriem inter partes initam, atque ea omnia quae loca coritendit circa annum »44^ exploratunvs, quid

in causa acta fuerunt eontra RipaltenSem abbatem: rei hoc esset atque utrum ad veram fidem aliqnamdo

documenta alibi refemntur. profitendam vallicolae illi addufi fWtSsfnt. Plhriffios

. Dei hoc .episcopo ita laudalo looo prosequitur Sa- quidem haeretica dogmata sf quentes esse apud iUo#

lucibrum episcopus Fr. A. ab Ecclesia ( pag. 71 ) iam noverat veruin ut ei perveni* , p«ne omhes illi$

« subscripsit paci inter! Ludovicum ducem Sabaudiae erroribus adhaesisse cognovit.. « Factis igitur ,plu-

» et comitem Franciscuiri Sfortiam ihitae, euius Ludo- ». ribus (ita in buUa seu brevi inferius citandis )

» vici nomihe apud Mediolanerisem ducem legatione 1 ' » ad popuimn praedtcationibus in officio inquisi-.

» funetus est, » atque hic laudatus auctor nuUum » tionis huiusmodi rite, seu legitime procedens

assignat annum, quo pax illa percussa fhit, neque » maiorem partem incolarum et habitatorum prae-

locnm: ast Ula anno i45o, die autem vigesima mensis » dictorum, haeresum hniusmodi labe respersos cjunt

februarii foit eomposita , anno autem antecedentt » reperisset,i vidensque tantam errantium, seu de-»

Digitized by

Google

i445

TAVRINENSIBVS.

«446

» linquentium multitudinem , inter quos multi, non a multo etiam cum risu atque cachinnis omnia ipsius

» solum semel, sed pluries relapsi erant, ad aliquo
» rum ex eis condemnationem non proeessit, sed
» propter quorumdam ipsorum contumaciam , et ex
» certis aliis rationabilibus causis ad id animum
» suum moventibus, vallem ipsam ecclesiastico sup-
» posuit interdicto. »

Haec omnia ex brevi Nicotai Papae V dato Romae
xiii cal. augusti anni hccccliii ad episcopos Tau-
rinensem, atque Niciensem, ad Vercellensem archi-
diaconum, atque ad praedictum R. Fr. Iacobum
de Burontio colliguntur, quod recitat Rorengus in
libro cui titulus : Memorie historiche della introdu-
zione delle eresie ( pag. 19 edit. in 4-° )• Verum
evehisse haec circa annum i44^ atque sequentes,
anbnymus quidam auctor, atque synchronus, qui b
annales quosdam pedemOntanae regionis conscripsit,
hSce verbis asserit : « Hisce temporibus Valdenses
» vallium Lusernae, Angrorfiae, Peruxiae et. Prati-
» iallati denuo murmurare coeperunt contra catho-
» licos habitantes, curatos spernere, et dicere quod
» nihil sciebant, atque ad infernum ducebant ani-
» mas et corpora illorum, qui eos audiebant. Th-
»' surrexerunt quoque contra spectabiles dominos
» Lusernae et Vallis, atque duo ex illis raale per-
» cusserunt, atque usque ad mortem dominum Ro-

» bertum curatum de Angrohia virum

» doctum et sanctum, qui eosdem insectabatur et

» confutabat ipsorum sophismata v . percus-

» serunt graviter D . . curatum de

>i Fenilis, et irruerunt violenter in D. Luisium
» Bardum curatum de Campilionem, qui vix illorum
» manus potuit evadere, et in vavios alios bonos
» clericos istarum Vallium. Praedictus dominus cu-
» ratus de Gampiliono venit Taurinum ad R. D.
» • Ludovicum de Romagnanis tunc episcopum .no-
» strum, qui illum immediate delegavit ad domirium
A inquisitorem fratrem Iacobum de Burontio, ro-
»' gans eukn, ut illieo ad valiem ■ Lusernae et ad
» alias venirefc et - provideret , spondens quod ipse
» etiam quaritocius potuisset venisset etiam ad ista
» Ioca, prout fecit postea. Iste autem dominus epi-
» scopus est vir doctus, patiens et plurimum libe-
» ralis, qui multa bona omnibus setnper fecit. »
fl Igitur ex relatis synchr^bni illiuS auctoris verbis

dicta excipi , ideo concludit valles illas ipsum eccle-
siastico subi«cisse interdicto, atque intempesta nocte
pluribus stipatum recessisse ab iisdem. Placet hic
etiam auctoris eiusdem verba refeire ad ea , quae
dicta sunt confirmanda. « Praedictus R. dominus
» Fr. Iacobus de Burontio vir doctus et religiosus
» cum multis domini ducis nostri Ludovici militibus
» ivit ad partes Lusernae, et visitavit vallem An-
» groniae, et Petruxiae, et fuit ibi multis diebus
>r praedicans de religione catholica, sed ab ipsis
» Valdensibus non audiebatur, qui e contra semper
.» ipsius aspectum fugiebant, et si non fuissent mi-
» lites, qui custodiebant illum, una cum multis
» aliis bonis catholicis locorum illorum, certe non
» rediisset vivus. Videns autem quod ipse apud
» illos nichil proficiebat, putavit deserere illos, atque
» redire denuo Lusernam, ordinans iisdem ut eo
>r venirent audituri quod ipse praecepisset eisdem,
» ordinans Barbis ipsorum, ut quietos, et in pacq
» relinqiierent catholicos, afiter domini nostri ducis
n sentissent potentiam, qui eosdem usque ad unum
» annullavisset militibus suis : ipsi vero baec au-
» dientes multis clamoribus irridebant eum, non
» secus ac omnia verba illius , quae dicebat iisdem
» atque praedicabat, ut eos reduceret in viam bonam.
» Et vere milites, qui cum ipso erant, una cum
» eorum duce, et semper bene armati procedebant
» dominum inquisitorem circumdantes cum suis,
» erant strenui, sed tamen per anfractus viarum
et locorum illorum' non se deviabant, timentes
eorum uequitiam. Rediit ergo dominus inquisitor
Lusernam, ibique per multos dies concionando
et loquendo de fide curabat in viam bonam re-
ducere eos qui erraverant: atque quadam die
mensis iulii stipatus cum ultra trecentum Valden-
sibus , qui armati procedebant, venit Glaudius
Paslre quondam Martini senex, atque unus cx
Barbis , qui tunc erant apud Pratumiallatum'
disputaturus cum praedicto inquisitore, et posue-
runt se in platea Lucernae, et coeperunt dispu-
tare de vila sacerdotum et episcoporum et pon-
tificum. » Deest reliquum. • •

Hic autem Claudius Pastre unus ex Valdensium
BarbiS cum dicatur filius Martini, forte nepos erat

c »
»
»

patet persecutos esse haereticos eorumdem locorum d Martihi ittius, de quo loquitur loahnes Papa XXII

curatds, praesertim quorum aliquos male habueruht:
^rosequitur postea enarrare idem auctor, quOmodo
inter illos Iacobus de Burontio fidei quaesitor se
habuerit disputationem, quoque referebat ab eodem
qu'aesitore fidei cum Claudio Pastre , uno quidem
ex Barbis Valdensium, quique inter eosdem plurimi 1
fiebafatque ut ddctissimus habebator^ 1 habitam,
quamque hic dare hoh possumus eo quodin codice^
q\io l iitor^desideretur, concluditque venisse ipsum
Pastre tanta suorum stJpatum multitudine ut a prae-
dicto de'Burontio apprehendi non potuerit; ; Quare
c\im Vidlsset ihutile <!sSe omnino qhidquid ' eisdetef»'
ad Vetatli fidem- ; amplectendam linsihuare poterat i :
imo veltiti insanum, fallax , atqufe vanum h^beri';

in suo brevi ad Ioannem de Badis Masstliensem
fidei que!skorem, dato Avenione vm idus iulii, pon-
tificatuS" Sui anno xvi, hoc est anno i33i, die octava
iulii 1 (apud -Rorengum loc. cit. pag. 16, 17 ), Iste
Valdensium Barba seu doctor erat tunc temporis
celebratisskhus et geheralis praedicator haeretwae
prdvitatis ,; (-ex brevi cit.), atque praeter errores illos,
quibus haeretici illi irifecti eraht, alia etiam ipse
portehta docebat, atque praedicabat, nempe contra
incariiati&nem" Filit- Dei et ' existentiam corporis
Christi irt 1 altari, utt fh ; illo : 'bre'vi legitur ipse, ut
ih eodenf 'additur, erat de praecipuis coogregatio-
. nuirij 'atqhe 1 Caprtulh^um , quae' in Lusernae ' valle
ip3i n Viidenyfe frequchler agebarit et ih quibus ali-

Digitized by

Google

quaado fuere quingenti haeretici, omnes insimul a » atque alterius cuiuscumque haeresis late
congregati, praecipue de secta Valdensium fugitivus 1
quqque erat omnium inquisitorum qui ip Pedemonte
fuerant a viginti anni citra, unde cum Ioannes
Albertus de Castellatio ordinis praedicatorum in
partibus Pedemontis superioris Lombardiae aucto-
ritate apostolica haereticae pravitatis inquisitor de-
putatus (ita in iHo breve), quique ab iisdem hae-
reticis, qui longe ante ea tempora Gullielmum,
rectorem ecclesiae parrochialis de Angronia, Tauri-
nensis tunc , nunc vero Pineroliensis dioecesis ,
« celebrata missa per eum jn platea dictae vtllae,
» suspicantes quod dictus rector eos pene inquisito-
» rem praefatum de ipsorum haeresibus detulisset »
( ex brevi eod. ) nequiter occiderant iij quodam

castello patenter et publice obsessus fuerat, unde b de Buronlio accessit atque apud Lusernam priroa-
oportuit, ut inde recederet inquisitionis officio re-
licto totaliter imperfecto cum intellexisset Massi-
liepsem inquisitorem tenere tunc in suis oarceribus
ipsum M arlinum Pastre, qui alias se vocari faciebat
Petrum Martini, alias Juliani Tauiwensis dioecesis
( ex brevi eod. ) , ideo iubebat pontif, Massiliensi
inquisitori , prout optabat praedictus Gastellatius
inquisitor , ut ipsum eidcro traderet in loco tuto
indf(ate ut postea ipse inquirere super his tam
contra Martinum, quam alios haereficos memoratos
et eliam ipsos quaestionari si hoc iustitia pateretur.
Xta in illo brevi.

Hisce nunc tantum delibatis, quae alibi fusius
presequenda erunt cum de Pinerolensi episcopatu

»44»

» atque ab excommunicationis, suspensionis et inter-

» dicti quibus forsan apostolica, vel alia

» quavis auctoritate innodati es6ent, hac vice dum-
» taxat in forma Ecclesiae consueta, iniunctis iisdem
» iurameutis pjer eos et eoruro quemlibet praestan-
» dis, quod d^ caetero similia non committcrent ,
» absolverent, atque interdictum ecclesiaslicum, eui

» vallis illa supposita erat, tollcrent con-

» tradictores per censuram ecclesiasticam, appella-
» tione postposita compescendo , invocato ad hoc ,
» si opus fuisset, auxilio brachii saecularis, etc. »
Ita ex brevi citato,

Hisce acceptis literis ad Lusernensem ' vallem
Romagnanus episcopus una cum praedicto Iacobo

rium vallis illius oppidum « contendere mense se-

» ptembri anni i453. Hoc anno ( prosequilur 8fe

» anonymus ante citatas) venit Lusernam rcveren-

» dus domiuus Ludovicus Romagnanus episcopus

» noster, nec noh reverendus dominns Iacobus de

* Burontio inquisitor ex mandato domini pontificis,

» et manserunt apud Lusernam, mullis diebus, evo-

» catis ad se illis Angroniae et Petruxiae, et Prati

» Iallati, et plurimi ipsorum a suis haeresibus cum

» roulta laetilia absoluti fuerunt in villa Lusernae,

» presentibus dominis Lusernae et Angroniae. Hoq

» fuit de mense septembri, et redierunt lunc ad

» Ecclesiam tres mille, et ullra haeretici, qui erant

» in valle Lusernae, et Angroniae, et Petruxiae, et

sermo erit , cura Angroniani, Lusernenses, atque c » Prati lallati , et hoc fuit in manibus revereqdi

alji etiam iuxta praedictum anonymuro fuissent
interdicti severissimo interdicto ad quinque annos
a praedicto Iacobo de Burontio, hoc cst ab anno
i44^ atl annum i453 cum ad eosdem rediisset
inquisitor idem, suisque concionibus, hortaliopibus^
que in viaqa salutis ex iisdem quosdam adduxisset,
ideo omnes ad Nicolaum V ponliGcem supplices
suas dedere literas, ut ab interdicto illo liberaret
eosdem iuberetque ut absolverentur a censuris atque
poenis in quas inciderant. Illorum postulatis c|e->
meuter annuit Nicolaus suisque literis in forma
brevis ad Taurinum ( qui erat Rpmagnanus de quo
loquimur ) atque Nicienseui ( hoc est Aymonern
Provanam ) ad cantorem Vqrcejlensem alque ad

» domini episcopi praedicli, qui illos excepit quam
» benigne, et mullam pecuniam dedit p4uperil)u3. »
Ita anonymus ille : verum CX laudato Nicolai V
brevi patet cum in^er hosce haereticos plures quoque
relapsi essent , ideo ut istorum hoininum rclapsus
frequeuliae, quoad ficri poterat a praedicUs episcopo
atque inquisitore consuleretur, visum cst iisdem
hoc illis salubre onus adiicere, nerape quod. boita
temporalia quae ipsi possidebant, amitterent si .in
haeresim quam tunc eiurabaot, dcnuo redireut, ea
forte ducti spe, quod metus saltem bouorum suo-
rutn amissionis eosdem a deserend» , catholica fide,
detereret : sed frUstra , nam , ut infra videbimus ,
iidem, si non omnes, plurimi sallera, ut, libaius in

patiedictum Iapobum de Burontio iussit ut ad ea d secta quam denuo .( post ipsam soleron^ter adeo

loca accederent aut tres aut duo sive upus, ex ipsis
u atque qrones et singujas utriusque sexus personas
» huiusroodi, seu cuiusvis aherius haeresis lat;e
». respersas in praedicla valle ubilibet commorantes,
d quovumcumqqe numero fuisseut quae ad gremium
» ecclesiae redire, et abiurata per eos haeresi, qua
» erant involuti, se humilitcr, pure atque absque
» ficlione aliqua Ecclesiae se conformare voluissent
» ac.rediissent, et conformavissent, nec non jn eorum,
» seu aliorum ipsorum mauibus se de caetero ad
» huiusmodi errores numquam, re^e.r^ufo^, ac de
» stando ipsorum mandatis illisque Eccicsiae, nec,
». nqn alias in similibus solitum pi;aestitisseut iura*
» mentum, si id hqmiliter petiisseflt ^b, .huiusmudi

eiurataro ) tutius ad mortem .usque perseyerare pos,-
senl, suis oronibus tam mobilibus quam iraraobUibus.
divenditis, ad alieni dominii regiones, ibant, atque
ibidem damnatis, illis institulis dabant operam.

Addit loco citato Fr. A- ; »b Ecclesia « eoderaque
» anno ( i453) die 3t iulii accedit Taurin,i apud
» aedes sancti Sylvestri celeberriraum . miracujum
» sanctissimi Eucharistiae sacramcnti cuius me^lio
» . apud graves auctores illius saecuU habetur. .»
Ita ipse cejebratissimum istud rairacuium, cuius;
memoria apud tot scriptores legitur, »ano i453
cqnligit, etsi non desint qui accidisse, illud de-,
mon&trent anno yffio*. Prodigii huiusce historiam
hic brevitier mcmQrare non pigebit Direpto a mi-

Digitized by

Google

i449

TAVRfNBlfSIBVS.

i45«

Canonicr Taurinenses amio i/\5$ deercrere
stnaenehim esse taberrocnJum pro tenenda digtmu
sanctissimum sacramentum corpoHs Domini mira-
culase repertum (ibi<L pa» 7 5 ■), atque. adeo vidends
sunt dia , quae ad oppugnandam miraoah huiwsc*
veritatem anonymus ille congessit aueftnry qui ineunt*
Jmc> saeculo e iafctno [ in gallicmn sermonem vertit
edieKtque Hagae Comitum iiind, opus cnrlituhin»:
Theatrum Statuum Dtiettm Sabaudiue^ qund iam dfc-
ciinante saecul* superibre, anria niimrum i65a pro-
<lierat AmStebdami apnd Le Bieam in £bt anag.
Veram) istum 4am: ooniutavit vir cl. Angeius Go-
iumbus Taurinensis theologorum eoUegii doctor in
ilro libro cui titmus; « Memorie istoricke e ragio.

■fitari Hcentia, eo bcHo, quod inter Delphinum, atque a atqate ilhid dicitsr extra kallam atiraculose exivisst.
Sabaudiae dttccm Ludovicum fiiit opptdo ExiHes',
nunc Issiglie in Delphinatensi regione, rebusque
omnibus incolarum .iltorum distractis , nequidem
parrochiali ecclesiae oppidi iilius milrtaris rapina
pepercitr qutn hno rapta prae caeteris sanctissimi
Christi'cbqjoris in qua ad populi commedum as-
seTvabatur custodia, inter sarcmas Teeteris cnius-
<dam iumenti ocelusa fuit, atque abscondita. Cumque
"ex oppidd koJkrxi pefTaUeM Secusinam praedatores
itti desceridentes Tauvin&rsem urbem ingressi essent,
Vix arite atfdes tJrri SitVeSlri r , quae olim urbis illius
erdt eeclesia; pervenetant cum iumentum illico,
hmnana Ue', an divina virtute, ant casu irteertum,
prostratum ante -illam procubuit, neque ulto modo

adduci pottttt utnqnam ut erigeretur. Diruptis tunc b 9 na *-^ soprai 1'insigne miraeolo del sanJLissimo iSa»-
oneris eidem. impositi funibus, sacra illa custodia . » cramehto seguito m Torino, addi 6 di gingno dei
ex sareiriis emersit , afqhe in aere superna tantnm » t453 » Taurini editum atmo 1753«, & pag. •&!
virtute ektafuit, ibidemqne mansit tandiu, quousque usque ad illius libri finem. Vtrum verb preut dor-
nnrito ex ^opuK Tanrinensis, qui ad spectaculum ctissimu& ille anctor scripsit ( pag. 9, to ), idem
confluxit,' rnmore, atqtte admiratione, Romagnanns Romaguanus episcopas supplicationem annaam (proc
episcopus pfdvdcatiis etiam, ab universo iuxta alr- cessionem djcimus), ahnuumque festum diem in.tanti
quos ecclesiae suae capitulo strpatus, plurimis etiam miraculi meotoriam insUtuerk ignoranius; ch Co-
qui" dd rei^huiusce- novitatem adducti fuerant, eo lumba tamea probabile videtur, etsi ipse in ^sy-
Tenit sanctissimamque custodiam in aere pensilem nodalibus huiusce decreti anni i$55 quae utpote
aspexit veneratusque est. Verum, res mira! dura «dhuc inedita, ego ia appendice evwlgabo, de ha*
haec " venerabundt contemplantur' omnes, dirnpta. non loquatur.

sacrae hostiae custodia , haec in terrahi; decidit, Anno i%5&, mensis septembris die septimai idtea
hostia autcm ex illa emergetis in aiite plurkna Ludovicus episoopus Amexieo Vagnono decimas tor-
Tuce circumfusa Sletit. Pronus tunc' cum popuko ritoriorum Castri Vete^is atque Moiinesii prop* Mo«r
nniverso,' qui ■ plurhne eo iafo eonfluxeruht, adve- 4 temcalerium concessit. Anno 1 458 PiusTapa H huius
htebaique, idehtidem in terram provolvitf riepiseopus, nominis pontifex die decima septima februarii mensis

Deum in hostia venerando , inde supposito eidem
•argenteo caltce, qoem ex •cathedrali ' ecdesia adfe-
Tendum iusserat, atque in eiusdem metropolitanae
sacrario* adhuc asservetur, ex aere sacrosancta paui-
latim descendens"hostia in illum ventt, ibidemque
quievit; assurgit episcbpus, assnrgunt populi devo-

tmionem abbatiae sancti Iacobt de Sturia Tanrinena
mensae episcopali, iam ab anno i4»2, die 37 marbij,
ut superius narratum est, factam, denuo asserui* ,
eccleshun quoque sancti Sohitoris minwis propc
Taurinum, sanctae Mariae de Sturia, sancti Iocobi
de Bauzano, aliaque eiusdem membra ab eodem

lisque hymnis. et canliciS' Deum in hostia ad catbe- quoque ponnfice, qno anno tamen Fr. A. ab! Bci-

dralem usque ecclesiamj quae non longe erat, ve- olesia non dixit ( loc. cit. pag. 72 ), facuitatem ob^f

herabundi comitantur: reponitur ibidem, atque per tinuit quaevis dioecesis suae conferendi bonofioht

anuos ptures integra' custdditur plurimis et variis ctiam regularia quocumque tempere vacatura. Ana*

Pedemontanae regionis lecis miraculorum causa, quae i465, die ultima aprilts suam dioecesanam synodwm

ad eius' invocatiohem perpetrabantur, eo confluen- eoegit, adhoc ineditam, una cum aliis doeumantis

tibus : ibidemqiie ipsa semper fuit, quOusque augu- in appendice huius tomi legendam. Varia exhibtet ista

stae aeque ac relfgtosissimae Taurinensis urbis sam- synodus a decessoribus stais decreta , « quae per

ptibus ubi iumentittn steterat oratorium dedicarum » non nullas (ut ipse inquit in eiusdem praefatione)

rite fuit: tunc enim eo loci ipsa quoque sacratis--
^ima' hostta delalta , tbidemqne annis phiribus a
iconffuentibus adorata est, dbnec iuxta sacrum ritumy
he Deus continuo miraculo velle, ut ita dicam, cogi
Vtderetur iri sacrarum illarum specierum conservai-
tione , Rbnia iuberite , coristimata fuit. IHud autcm
^bratorium in magnificim illam postea transivit ec-
clesiam, quae inter Taurinenses nunc est ex praecipuis.

Huius tanti miraculi publica testimonia tunc tem-
poris fuisse exarata, Pingonius in Augusta ( pag.
63 vet. edit. ) asserit extatque etiam nunc docu-
mentum anni r454, in quo de corpore Christi mi-
raculose feperto sermo habetnr (Mem. hist. pag. 67)

»•' ekpertas et fide dignas personas, ad hoc speciahter
» per nos et clerum nostrum in sancta synodo quam
» divino suflragante numine hoc annb eelebravimus,
» deputatas visitari, corrigi et emendari, et in
» unum volumen redigi fecimus . .r. ...... «.«.^ in

» eademque synodo legi et publicari fecimus, nostris.
» temporibus observanda modis, et formis ea
» constitutis. » Antea vero dixerat phmura, ajo.be-
cessorum suorum diversas constitutiones in pluribus
voluminibus comprehensas fuisse, atque in diversis
dictaminibus , quarum aliqUae propter brevitatem ,
et nonoullae propter contrarietatem, et earumdem
dispositionem , confusionem quodammodo' inducer*

Digitized by

Google

i45i

videbantur.' Etsi tameh synodus ista aritecessorum
snorum contihere dicatur statuta, ea tameh' omnia
certe noh complectitur ih sexaginta et una rubricis,
seu capifibns quot ipse numerat , idque clare patebit
ex quibusdam synodis , atque aliarum fragmentis ,
quae Taurinenses >episcopr coegerunt, quae ia citata
appendice edehda curabimus : quinimo cum accu-
iiata illa omnia decreta examinavissem atque. cum
iisdem synodis quas ego publici 1 iuris faciendis in
boc opere: contulissem, quinque tantuin exceptis
postremis decretis idlhis, reliqua alia nib.il continere
aliud nisi primam synodum, quam Gaufridius Tau-
iinensii episcopus. coegit anno ia^o , die * 4 maii ,
alteram verp anno ia8a 16 maii de verho ad ver-
bum idescriptas y quibusdam et nequidem integras
decreta autem, quae in illa. synodo eodem celebrata
kpiseopo Romagnano, in aiila episcopatt Taurmensi
die ultima mensis aprilis anni, ut dichim est in
■mbnero XXI adhuc ihedita.

/* : ^Miam quoque synodum idem Ludovicus habuit
-aimp 1467, die i3 aprilis mensis cuius pauca sta-
tuta, etiam in eadein appendice erunt, eodemque
«rinoy die decima nona mensis septembris a beato
Amedeo Sabaudiae duce obtihuit rescriptum, quo
thesanrariis atque receptoribus suis subsidibrum,
atque donorum iussit ne uilam communibus atque
hominibus Publiciarum, Montaldi, Pavarolii, RipaW
taey Lemmiarum, Vxellii atque Roxahae molestiam
inferrent eo quod Taurinensis episcopalis tnensae
iurls" essent, donec aliter, quae ( loc. cit. ) refert
quoque Fr, A. ab Ecclesia ahho 1468, cum Tau-
fcfnensem ecclesiae capitulumsua reformavisset sta-
iut* antiquissima, plura quoque illis addidisset, eadem
.pitobavit Romagnanus episcopus illo anno, mensis
.otetobris die septima, eodemque anno decessit, certe
ppst ;diem duodecimam mensis praedicti, qua suas
extremas condiiiit tabulas, atque ante diem vigesi-
TDam sextam mensis novembris, qua Paulus ponti-
&x huius nominis II praedicta statuta rata habuit,
•qua quidem ex probatione ipsum Ludovicum Rd-
magnanum iam diem tunc extremum obiisse cohstat,
«etusdem generalis vicarius fuit Franciscus de Pistorioy
vpA in quadam charta anni 1 44^ decimae diei octo-
bris nuncupatur quoque praepositus ecclesiae ca*
thedcaiis Taurinensis.

•' f):i n '< ')'.'.'••■ ■ ■ , ■' ,;' • ■ • ••

• tOANNES (huius nominis H) DE COMPESIO.

DE EPISCOPJS

tr:: <

f'.

jid amtum 1469 exeuntem.

n< loannes ex nobilt apud Sabaudos familia de Gom-
pesio \ vulgo Compojrs , Ioannis de Gompesio ,
Grhfiii domini, atque Antoniettae de Varambonio
filittS wxta R^ssonium ( Memoires pour servir etc,
pag. a-i8 ) electus fuit Taurinensis episcopus iuxta
VgheUium ( loc< cit. col. 1057 ) anno i4^9 atqus
iuxta ipsum huius ecclesiae tractus est possessiohem
die decima mensis decembris ( id a Pingonio de-
sumpsisse videtur hic auctor ( in Augusta pag. 60)

^45*

a qui ita habct . '« anno Christi hcccclx^x defuncte Lu-
» dovico a Romagnano episcopo Taurinensi, Ioannes
» a Con^pesio Sabaudus designatur ab ipsis Taurinen-
» sibus cum veneratione susceptus, Francisco a Pres
» episcopo Augustensi caeremonias peragente. 1 » Addit
autem in margme ,ex possessionfi eius anni die 11
decembris ; Fr. A. ab Ecclesia etiam, qhoad annum
.1469.' cum .Pingonio concordat Qvc,- cijt.. 1 pag. .70,).
Veruni ,iste episcopus,,,et6i ; electus,. anno . »4^9^
exeunte anno tantum i47Q; ,-hanc sedem, cqnscendit,
eodemque, ocl^ya die mensis aprilis abbatiae. Sturiae
singula iura, ;bona, atque .obventiones Barthcdomep
Cortesio ad triennium loeayit medio apnup,.,cadone
3 10 ducatorum auri, quibusdam additis conventioj-
nibus ahno sequenti, tftji*.

f> HumUiatis fratiibus saaptissimae Trmitatis. Avil-

. lianae quam a Thoma de^$abaudia ipsius anteces-
sore facultatem habuerant audiendo confessiones.,
sanctamque ad propriam.vecclesiam confl.uentibus
Eucharistiajn mihistrandi fappltaten^, una cuna die-
rum 4o indulgentia ratain habuit: ipswn ( « decimas
» Corii in CanapitiO Ioanni, de sancto Georgio ex
» Comitibus Blandratae in feudum concessisse, atque
j» campanile ;suae cathedralis coliabens ■qnasi a fun-
» damentis reparavisse » scripsit Fr.A. ab Eccjesia^
anhis tamen retentis (loc.' cit. ),, qui subdit etiaro
qaod.'eo, sedente corpora sanctorum Gozelim. et
Anastasii/Tjaurini anno 1 47 a invepta sunt Huius
inventionis; hjstoriam BoUandus recitat (tom. II febr.
a pagj 63a ad 638). Miraeula Gozelini abbatis s. Sc~

c lutoris .ab eodem episcopo onno eodem x47?> die vero
altera iulii jprobata iuere una cum Gullielmo Caccia
iuris utriusque. doctQfe, Taurinensi , archidiacono, et
ipsius episcopi generaU vicarip inpalatio episcopali,
ab eodem iepiscopo de Compesio testibus examinatis,
praesentibus reverendo domino Ioanneto ex comitibus
Valpergiae priore sancti Andreae.de Taurino, et Sedis
apostolicae protonotario^ magistro Michaele.de Ley-
nico sacrae theologiae doptpre prdinis praedicatorum,
atque magistro Bartholomaep de Casali ordinis mi-
norum, magnifito iurjs utriusque doctpre Antonio
de Plozzasco, ducali praesidente audientiarum, vene-
randis dominis Ioanne de Plaqentia, et Hieronyxno
de Bussis canonicis Tauripensibus, pluribusque aUis
praelatis, doctoribus, et ciribus T&urinensibus, scri-

d ptis?autem a DominicO Barbarini eiusjem reverendis-
simi episcopi a secrelis et apud eundem BpUandum
leguntur ( pag. 638 et s^q.),
' Interea cum audiyisset' Valdenses haereticos, qui
in. manibus Ludovici ante^esspris suam haeresim
eiuraverunt, ut liberius in ea,, in quam relapsi erant
secta persistere possent, atque in eadem mori, di?
venditis omnibus, quae habebant ad alias partes
alienae iurisdictionis se transferre, ideo ad ea loca
Ioannem de Aquapendente ; ordinis praedicatorum
subdelegavit , ut rebus ipse prospiceret. Constant

' haec omnia ex literis, quas subdelegatus idem dedit

. Lusernae anno 1^5, die a8 novembris in ecclesia
illius opptdi (apud Rorengum loc. cit. pag. 22, a4)
in quibus haec leguntur. «< Cum fide digna intel-

Digitized by

GoQgle

i453

TAVRINENSIBVS.

i454

» lexerimus, ex experientia iam ionga viderimns non- « autem poenae una pars ad fiscum domiaomm de

Lucerna, altera ad illum reverendissimi domini epi-
scopi Taurinensis, tertia demum ad inquisitionale
officium spectabat , volebat demum ut de horum
omnium inquisitione facta diligentia ipsum cer-
tum redderent , aut propria eorumdem , aut illa
officialium suorum tergo illarum Kterarum subscri-
ptione, fidemqne plenam se esse praestiturum dicit
iilaram latori iureiurando se easdem ipsis dimisisse,
•asser-enti. ■.-..:

Haec pro fide calhoiica in Lucernensi ecclesia
deerevit reverendus Franciscus Andreas Ioanhes de
Aquapendente , praesentibus testibus in fine litera-
rum illarum notatis pluribus ,. sed praeserlim Lu-
-cernae dominis, quorura nomina, ut in illis leguntur,
Hisce Mt occurreret, atqiie relapsatam vesaniam h placet hic describere ( ibid. pag. * 34 )• « Vgetojde

» nullos labe haeresum infectos lapsos, et reiapsos,

» et qood gravius est ab ecolesia Dei maledictos

» post abiurationem praestitam in manibus quon-

» dam*bonae memoriae reverendi domini Ludovici

» episcopi Taurinensis, et reverendi domini magistri

» Iacobi de Burontio inquisitoris se ad alias partes,

» et loca alienae iurisdictionis transferre, ut liberius

» possint in eorum damnabili secta perfida vivere,

» et suos in eoriun perpetuasa damnatronem dies

» extremas finire, non obstantibus sententiis per

» praefatos domitios «ontra eosdem promulgatis de

» non contraendo, vendendo, alienando bona eorum

» mobilia , seu rmmobiha ,- credentes propter hoc

»" ecciesiasticatn, etdivinam ftigere discipiinam etc. »

retunderet generalis islfi subdejcgatus, iiteris suis iam
ante citatis,- quas direxerati ad universos et singulos-
condommos vailis Lucernae, atque iurisdictionis eius-
dem, eos non hortabatnr tantom, sed et praeci-
piebat illis in virtnte- sanctae obedientiae, et sub
poena excommunicationis iatae • sententiae praecise et
peremptbrie, ima pro tribus canonica menitione prae-
missa, ac sub poena dueatorum miile ab unoquo-
queipsorum iocurrerida, appticanda pro una parte
fisco illustrisshni et excetsi prinoipis' domirii nostri
Sabaudiae dhcis, altertt vero fisoo reverendi domini
episcopi Tauririehsis, terlia dehao officio inquisitio-
nale cathbftcae fidei, quatenus primo die dominico
post liteVarttm illarum ' praesentatiohent ipsis , aut
ieornmdem' bfficiajibhs factam, post missaram solem-
nta, ubi populhs ccmfiiiit, et proclamata fiert con-
kueverunt prdclamari per suos decanos • alta et in-
tefKgibili voce facererit, quod riullus^ haereticus,
convictus iudicialiter et 'sententiatuS pos* abiufatio-
nem factam in mariibus bohae nfemoriao> rever.
D. Ludovici' episcopi , Taurinensis *e : revcretidi in^
quisitdVis magistri Iacobi de Buronlio 1 'vel* eorum
haeredes a possent de bonis mobilibos excedehtibus
»' pretiani'hnins florerii monetae Sabaudiae venderey
» emere,. seii contractum facere crim qupcumque,
» quallictimque, seu cuiusque maneriei aiienare, in-
» hibehdo' quoqne fisdem ne propria iraMobiKabona
» quoVis -mddo inter se Vepderent, aut inter extra-
» neos sine • 'expressa "sehtehfitt' petita; et obtenta

» Rorehghis, Ioanne de Gianotto, GuHelmo de Basa,
m Damiano de Nicia, Philippo de Bobbio, Antonio
♦V de; Campilione , potestate Lucemae , lacobo; de
» Beneitihis, ac domina Catharina tutrix ( lege tu*
»' tiice) filiorum suorum condominorum, ut supra. »
-Verum Aquaependentis votis res non oessit omnino :
Antonius namque de Campilione praefetus potesta»
Lucernae, qua de causa ignoro, literas exequi recu 1 -
savit, quare praedictus de Aquapendente supplices
suas dedit literas ad Yolahtem Sabaudiae ducis*
sam , Caroli filii sui tutricem , quae cum ipso
sho cotisilio communicavisset, ipsum iilud decretnm
edidit, quod apud Rorengum legitur (pag. a4, a5),
-quo castellanis Pinerolii et Cabarri, potestati Lm+
cernae j caeterisque universis et si&gulis officia^ns^
fidetibus et subditis Caroli Sabaudiae ducis, mediotis
et immediatis, seu ipsorum locotenentibus, et eorum^
dem ctiiiibet in solidum, ut potissimum M de valfe
'Luccrnat ad gremium sanotae matris Beclesute /ve^-
nire possent, praecepit sub poena cehtum mareha^
rum argenti pro quolibet officiariis autem sub iUa
amissionis sui officii qhatenus dictas inquisitoris
literas iuxtb earum formam, mentam, et tmorem
attfue prout turis dispositio reauirit tenerent, atten*-
derent atque observarent, atque" ab aliis ut obsei^
varentur cnrarent t quibnscnmque oppositionibus ,
excuSationibuS , frivolisque exceptionibus repukis
penitus, atque rion obstatitibus. Quod vero a<l ,j?rae^
dictum Antonium de Campiiione spectabat ■ iiscaU

» ab ipsf^^orriinis vallfs Lucernae et a reverendis- d procuratbre gfeneraii Sabaudiae iristante in uodem

» sihTO^^dbirfho episco^y Vel eiffts vicario haereticae
»' praviu6s'in^uisitidnair eb ^uod ipsorum haereti-
» ; c6rumy'qtt rela^di' et^damnati eraht- bona ipso
V 40T6 how 'c&tifiscata' ta 1 tituh* «ssent', sed et pro^
» ; iXitA^ W^atqhe ' ebrahidein admitiistratis , et
HiSpOfsltfoi "irisis relapsfsj ma-fedrctis, et damnatis hae-
reticfs" l^aWperum de n iihgdtino prbhiberetur sub
poeha hhilft&tls c6ri\rkctiis ^ei' emptae, ac dncatorum
viglht? ^qukqwe ihxta ^uatitMteih tamen rei dontra-
ctoe, quajn incurrerent ipso facto ipsorum banna
ttan observandoy quihus eUam ipse Andreas Ioannes
de AqhSpdritl^rite id f praedrpiebat snb poena exeom-
iiwqii<^I^Sii'i.^B^e' / sejitwtiac et, jinica pro tribus
canonica monitione praecise et peremptorie-. > hu.ius

decreto citatus fuit ad se praesentandum. die decima
tunc proxime itistantis mensis februarii ; cbram oon*
silio cum ipsa Yolante resvdente, ubi tunc illi adcsse
eohtigerit Sub poena praemissa ad respondendum
intitulatis et intitsulandis c&rttra ipsum- va, praedieti
procuratoris mariibuS. Ita habetur in Hlo decreto
dato' Riphlis die vigesima tertia ianuarii anni i^Q,.
praeseritibus r eVerendissimo Ioaime de Comrpesio
episcttpo Taurihense, reverendissimot Vrbano BonU
viardo episcopo Vercellensi , Petro .de Sancto Mi-»
chaele Sabaudiae cancellario/ Antonio de Plozascho
praeside, Miehaete de Canalibus, Oldrado Canevaxi;
Lahfranco de Advocatis^ Ruflino de Murris-generali
finantiarum, Alexandro Richardone' lhesatnrtn"io, datft

183

Digitized by

Google

i455

DE EPISCOPIS

;456

Ripulis die vigesima tertia mensis ianuarii anni a
1476. Quid postea actum fuerit ignoro.

Addit de hoc episcopo Fr. A. ab Ecclesia (loc.
cit. pag. 72) ipsum « anno l477 cum capitulo
» Carmagnoliae pro canone annuO: viginti aureorum
» suae mensae a parrochiali sanctae Mariae debito
» composuisse. » Cum abbate Clusino Ioanne de
Varaxio- nobili Sabaudo , qui poslea fuit episcopus
Belliciensis plurimum contendit iste episcopus, contra
quem anno 1480, die decima tertia octobris a
snmmo Pontulce delegatos obtinuit causa spiritualis
iurisdictionis in oppido Cariniani : quare abbas anno
eodem ad summum Pontificem appellavit. Plura
tunc agitata sunt, de quibus in dissertatione de ab-
batia sancti Michaelis Clusini sermo erit.Anno t48i,
mensis septembris die duodecima cum visitasset, tam h
in capite, quam in membris monasterium Vlciehse
in eiusdem ecclesia , sancto Laurentio sacra, duo
eonsecravit allaria, unum nempe beatae Virginis,
alterum vero sancto Augustino nuncupatym, mis-
samque pontificalem ad altare beatae Mariae cele-
bravit, praepositurae illius canonicis ipsi mservten-
tibus, praesentibus reverendo Sedis apostojicae
protonotario , et decretorum doctore Antonio ex
marchionibus Romagnanis, canonico Taurinensi etc,
prout habetur in eharta CCLXXII chartarii eccle-
siae Vlciensis ( pag. 210 ), de hisce loquitur etiam
Fr. A. ab Ecclesia in archiepiscopis Taranlasieasi-
bus, ubi de eodem loquitur (Cbronol. cit. pag. 323)
ad Sedem Gehennensem translatus fuit iste episco-
pits, hon anno t.483, uti habet landatus ab Ecclesia e
ah episcopis Gebennensibus ( loc. cil. pag. 348 ),
-cui etiam corisentit Bessonius ( Memoires etc. pag.
54), ubi iuxta eosdem per annum circiter scdit,
sed anno 1482, statim ac Taurinensis episcopus
dictus fuit Dominicus Ruvereus, uti dicam inferius
iri eodem episcopo, deinde ad archiepiscopalem
sedem Tarantasiensem anno 1 4^4 > uti habet idem
Bessonius (lec. cit. pag. 218), non vero prout scribit
laudatus Fr. A. ab Eoclesia ( loc. cit. pag,, 3o3 ),
anno 1 488, qua de re alibi sermo erit. Compesius
praeter Taurinensem ecclesiam,. Genevensem atque
Tarantasiensem, abbaliales sedes etiam tenuit, Cise-
riaci , Stamedii , atque de Sixt in Sabaudis cum
prioratu Alluendae , in Verceliensibus autem illam
obtinuit sancti Stephani de Cittadella. Fuit quoque d
Yolaadae ducissae Sabaudiae a consiliis, et postremo
cancellarius. Obiit, iuxta Bessonum loco Jaudato»
anno) 1492 , die 28 iunii.

: De hoc episcdpo Rorengus addit (loc. cit. pag. 9),
quem. tamen Taurinensem arcbiepiscopum iuisse
credidit, ipsutri, ut Valdensium sectam, quaqtum in
se erat , eriiere . fuinditus a Pon tifice obtipu|sse : de-
legatum Albertum de Capitaneis arckidiaeeouin
Cremonensem, qujem in Angijoniae montibus jn-h&e-
reticos iUos inquisivisse asserit , anno i488-< Ast,
u(i antea riotabam, anno illo Compesius .Taran-
tasiensis tarcbiepiscopus erat, atque in Taurinensi
calhedra sedebat tunc Dominic.i&s Ruvereus, quare
si haec .vera sunt, aut ettror est in anno aut id

tribuendum Dominico Ruvereo eiusdem successori
immediato. Compesii, dum Taurinensi infula deco-
raretur generalem vicarium fuisse novi ex pluribus
documentis Guillelmum Caccia iuris utriusque do-
ctorem et Taurinensem archidiaconum.

DOMINICVS RVVEREVS
sacrae Romanae Ecclesiae cardinalis.
Ad annum 1482.

Dominicus Ruvereus,, loannis de Ruvere ex do-
minis Vicinovi, alque Annae de Puteo ex domioabus
Brandixii fUius, vir nobilitate, scientia, consUio ac
virtute non vulgari praeditus, a Sixto IV pontifice
ipsius agnato, cuius iam ab anrio 1 4^3 erat fami-
Jiaris et cubicuiarius (ex brevi hnius Pontificis anni
i473, xvn caj. aprilis, quo Taurinensium canoni-
corum statuta confirmavit), Taurinensis cathedralis
ecclesiae praeposiluram. qbtiuuit, non secus ac illam
sanctorum Antoriii e$ Dalmatn eiusdem Taurinensts
urbis , atque illas Cariniani , et Ripularum. Fuit
quoque caeonicus Lausanensis et Hipporediae, prior
sancti Aridreae Taurinensis, abbas commendatarius
sancti Christophori Vercellensis , sancti Mauri de
Pulcherata, et de Ambronay. Defuncto autem Chri-
stopboro cardinali ipsius fratre, renunciatus fuit custos
molis Adrianae et paulo post praesbyter cardinalis
sancti Vitalis in titulo Vestinae, quem titulum cum
illo sancti CJementis anno 1482 commutavit, quo
anno Taurinensis episcopus dictus est post diem
secundam augusti, et ante diem vigesimam seplimam
septemhris, qua reverendo domino Ioanni Tappa—
rello suo ex sorore nepoti in Taurinensi ecclesia
canonicatum concessit. Ipse quoque administrandas
suscepit: iuxta quosdam Genevensem ecclesiam (Bes-
son. lib. antea, ciL pag. 54) et cathedralem Mon-
tisfaliscor^rtl nec non Taraotasiensem archtepisco-
patum iuxta Fr. A. ab Ecclesia (loc. qiu pag. 3^3),
anno 1480 ad annum usque ; i483, . quo eodem
dimisso successorem in illo hab.uit Vrbanum de
Villetta, quem forte pjcohabiiius; ahi anno 1482
assignant : sed de hjs alibi sejrmo erit. .

Taurinensem ecclesiam, atque dioecesim admini-
strandam nactus, Taurinorum Augustam yenit, iuxta
Pingonium ( in Aug. p?gi 62 cit. edit. .),. iv idus
decembris anni ,i483 (i (etsi alii probabdius assjerant
evenisse id ea equide;ni,4^> sed annp ,1482), atque
« a.Taurinensibus pussimp exceptusfuit: cu^ obviam
» fuere Garolus duxi; simulqufi.Ludayicus.a Sabau-
» dia ducis patruus, A^uanensis archiepi^copus » O
(idem Pingorjins loc. cilU^ *lq^ e »b apo^t|0|f.cae Sedis
nuncio apud Carplum praed^i.ctum Sabaudjae ducem

, ' . .

(1) Erravit Pingonins, nam Lndovicus, sen melius loaniies Xndo-
vicus filin» tndovioi docis obi», iuMa Tabalas geBenfogt ti»r. ttbraitt,
die 19 iunil anni 1483, cl fuft dpiscopus GcMTeaeW; crgo dicendum f
quod sil Franciscus eius frater qui ohiU an. 1491 , et fuit arcliiepi-
scopns Adxitanensis, sen Auxitanus (Auch) in Gallia', et iimnl epi-
seopua Geneventis. A. B.

Digitized by

Google

TAVRINENSIBVS.

i45 7

post dimissam ab eodem Ruvereo abbati De Foresta a
abbatiam de Ambronay, atque praeposituram san-
ctorum Dalmatii et Antonti Taurinensis urbis Ber-
nardino de Caburreto, Taurinensis episoopatus obti-
nuit possessionem. Anno i483,ila iubente Sixto IV
pontifice , ecclesiam sanctae Mariae de Salutiis in
collegiatam erexit cum septem dignitatibus, duode-
cimque canonicis, supprcssa in eadem vetustissima
plebania, atque plebanatu, eiusdem plebani loco,
decano constituto, cum facultate mitram gerendi, et
baculum pastoralem, primUsque Saluciensis sanctae
Mariae decanus fuit Tbeodorus Paleologus cardinalis
Ioannis marchionis Montisferrati frater, pront alibi
dicendum erit. Compositis postea illo anno atque
in parte etiam sequentis anni i484 negoliis, quae
in tunc amplissima hac dioecesi occurrerunt, con- f,
cessisque plurimis huiusce regionis nobilibus eorum,
quae iidem a Taurinensi ecclesia obtinebant inve-
stituris anno r 4^4 urbem denuo contendit ad con-
clave , in quo defunclo Sixto IV pontifiee idibus
augusti anni illius, Ioannes Baptista Cibo Genuensis
ante diem iv kalendas septembris pontifex. electus
fuit, atque Innocentius VIII appellatus anno eodem,
dimisso generali vicario domino GuiUiehno Caccia,
qui urgentiora Taurinensis eccclesia negotia expe-
diret. Anno sequenti i485, -quo die «5 mensis fe-
bruarii in basilica sancti Petri una cum aliis plu-
ribus praesens fuit donationi inter vivos, quam
Carlotta de Lusignano, Cypri, et Hierusalem, atque
Armeniae regina Carolo Sabaudiae duei ttepoti suo
fecit, quam refert Guichenonius in sua Regiae Sa* e
baudae domus Historia (tom. III, pag. 4<> i vet. edit.).

Anno 1486, die autem decima quinta mensis
septembris idem cardinalis Ruvereus, suisliteris datis
Romae, Ioannem de Gromis Hipporediensem archi-
diaconum, suum in civitate atque Taurinensi dioe-
cesi locumtenentem fecit, eo quod praedictus dominus
Guillielmus Caccia Taurinensis ecclesiae archidia-
<jonu«, ett ipsius cardinalis generalis vicarhts atque
locumteheris anno eodem, die a5 mensis octobris
: «bn'S6e*; ; Anno 1490 suae episoopali roensafl curavit,
-ttt tttiirctur parochialis ecclesia Caburri (Er. A: ab
'Ecclesia loo. cit. pag. 72 ). Anno sequenti 1491
^etuBtissimas saneti Salvatoris, beatne Mariae Vir-
^ti\s, atque Ioannis B&ptistae ecclesias, qua*,ut alibi
dicfum est ( part. 1 huius operis ), unicam taatum, d
«t$$ per parietes divisam, conslituebant ecclesiam
t0titis urrbis atque dioecesis principem et cathedra*
iem, undique ruinam minahtes dirui mandavit, atque
aUt&etasdem « mense iulio Magdafonae festo die, sua
•» fenpen$a atque opera, amplissimum atquemagnificum
iS in templam erigi vqluit-, iaeto primolapide et aureo
f> numismatte a Bianpa principe piisahna relicta Ca-
yf tsM I Sdbaudiae ducis » uti ex notis Ioannis Petri
Gastaldi in Bua Augusta ( pag. 64 ) nos docet Pin-
gonius, anno i494> 'ipso cardinale exorante, tenui-
tatemque episcopali suae mensae causante, Alexander
Pap* VI plebanae ecclesiae Lancei proventibus illam
auxit : idem quoque porrtifex anno sequenti , die
secunda octobris suis apostolicis literis Hipporediensis

»45»

atque Montisregalis episcopi delegavit ad eidemcar-
dinali sancti Clementis possessioaeh» concedendam
unius canonicatus in sua Taurinensi ecclesiaj qui
demum anno i496eumdem apud Sabaudiae ducem
legati a latere suprema dignitate, atque apud pon»
tificem Sabaudi nominis protectoris honore deco-
ravit: quem quidem pontificem certe ex typogra-
phi oscitantia apud Pingonium Alexandrum huius
nominis XI nuncupatum legimus (in Aug. pag. 65).

Anno 1491 Ioannem Ludovicum a Ruvere, Iacobi
Ruverei ex dominis Vicihovi filtum patruelem suum
ab eodem Alexandro Papa VI die octava mensis
novembris in Taurinense cathedra coadiutorem ac*
cessit. Anno sequenti 1498 cathedralis TaurinensU
ecclesia undequaque suis in aedificiis consumata fuit,
atque ab eodem cardinale episcopo plurima ipsius
impensa divo Ioanni Baptistae praecursori suppressis
aliis sanetissimi Salvatoris, atque beatae Mafiae
Virginis titulis antiquissimis nuncupata fuit, prout
Pingonius in Augusta hoc anno refert, atque in tantae
rei memoriam sequentem idem cardioal conditor
inscriptionem, quae adhuc ibidem snper principalem
basiiicae illiws portam in eiusdem proepectu kgitur,
apponi iussit.

loataU Baplistae Praecursori
Do. Ruvere Taurinensis Praesul
In S. Ro. E. Cardinalem titulo S.
ClemenUs a Sixto II II PonU Max.

AUectus Basilicam situ vetust
Ateq. labentem a fundamentis de

■ '■ Molitam augustiore ornatu pie.

■ Religioseq. ad patriae decus et
Reip. Christianae honestamentum

lUustrib. Sabaudiae ducib. Io. Karo
Lo Amedeo et Blanca eius matre
Tuiriceq. Remp. aetjuo iure admin^
1 , Istrantibus erexit ac PhiUberto II
Duce < itidem florentiss. iustiss. ■
Q. dedicatam absolvit
Anno sal. .m. ccce. xcvm.

Neqnc Taurinensem eecksiam tantnm , sed et
iilam Montisfaliscorum ( quam, uti antea dictum
est, ipse quoque habuit ). restitutam vorait. Ipse
etiam castra Cinsani atque Rivaltae restauravit :
nobiles autem aedes vaticanae basilioae archiprae*-
sbiter constitutu», ad divi Petri scalas condidit, atque
ipse primus illas- incoluk. Elegans saceUum extruenr
dum iussit Romae ad beatae . Mariae de Populo
eidem Virgini sacratissimae , atque divo- Hieronymo
sacrum, congrua illi assignata dote, cuius quidem
erectionis memoriam nobis servavit seqaens inscri-
ptio, quae tegitur apud Ciacconium in pontificum et
eardinahum vitis, estque huiusmodi :

- Dominicus de Ruvere cardmaUs
S. Clementis capeUam
Mariae Virgini genitrici ac
Divo Hieronymo.

Digitized by

Google

DE EPKCOPIS

i46»

Iuita Vghellium ( Ital. Sac. torri. IV, col. iSS'] ) 4 fuisse relala superius ex eodem Francisco A. ab

anria;i499 Taujtkiensem episcopatum dimisit atque
Romaeiiextremum; suum diero clausit anno mdi, idus
cal. mai,, ibidetnqije tumulum obtinuit ad ganctae
Mariae .de Popnlo illo in sacelloi, quod supe.rius ab
iUo erectum dotatumque dicebam.' Pingonius autem
( in Augusta ioc. cit; ) fatum fecisse scribit anno
a499, ^eidemque in bac episcopali Taurinensi ca-
thedra suflectum esse Ludovicum Rnvereum, quin
asserat , utrum id Romae, an Taurini eveperit. Fr.
A. ab Ecdesia in sua Chronologia ( loc. sup. ,-eit.
pag. 42) e contra scripsit excessisse ipsum e vivis,
dum esset legatus a latere in patria anrio i5oi>
sepultumque in sua cathedrali ecclesia Taurinensi
Cum sequenti inscriptione : .

Domuucus Ruvere S. Clementis cardinalis
Qtti aedem hanc , a fundamentis posuit
J • ; ( ' . Hic pro tempore quiescil.

•: 'Veruin auctores isti omnes exciderunt, et primp
qnidqm Cl. VgheHius fallitur dum aasecit dioti-
flisSe cbrdinalem Ruvereum loanni < Ludovico arino
i499Taurinensem cathedram: illam enim ipse.tenuit,
eiusdemque proventus habuit semper ad usque
annum mdl, quo extremas suas condidit tabulas,
quae in insigpi regiae . rationalis . ctriiae tabulario
observantuf, suntque diei vigesimae tfertiae aprilis
anni iliins : ~.ex quibus alius VghfilUiueiusdeln error
corrigitur ; quo asseruit cardinaL httac dimisisse
Taurinensem cathedram anno i499^ id enim tunc <? refereridnm, .: ,
tantum praestitit in hisce nimirum .tabuhs, in quibus .;:;.'■•.:.,-;<■'
haec verba legimus : «' Item ex nuuc/reverendissi-
» mus dominus testator renuntiai ecctestae Tauri-
» nensi; salvo regressUj et fructibus.in&voiaem dicti
» domini Ioannis - Lndovici RuVeri electi Tauri-
» nensis, '» Gumque testamentariae itlae tabulae
Romae soriptae fuerint, quo tempore ipse, ut in
illis legilur, gravi morbo tenebatur y fecte colligi-
mus illum eo anno Romse. adhuc fuisse atque obiisse
etiam non multo^post: ipsardm. scriptioriem, contra
ac Fr. A. ab Ecclesia asseruerit , qui eundem in
patria mortem appetibse asseruit, sed in ■ eiusdem
emortaali anno designapdp non erravit, etiam id
scite notavit; Vghellius , fato namque functus.est

Ecclesia inscriptio abunde satis ostendit, etsi eadem
in metropoUtana Taurinensi ecclesia nunc nullibi
legatur. Ipsa forte anno i$io posita fuit, atque
adeo tunc Roma . Taqrinum deductum est cadaver
ipsius una cura illo Ioannis Ludovici eiusdem in hac
cathedra sucoesspris immediati.

Atque inter- alia, quae in extremis illis tabuhs,
iam aptea cka^is, post suum obitum fieri iussit, hoc
e$t etiam, nempe qupd splendidissima illa domus ,
quae, ut antea monebam, ab ipso ad.D. Petri scalas
extructa fuerat , prp medietajte S. Spiritus Romani
xenodochu juris esget suae au^em Taurinensi cathe-
drali. ecclesiae! pre^iosa dimisit ornamenta plurima,
qnorum nonnulla in eiusdem; basilicae sacrario adhuc
& videntur,. Extat etiam nunc etegantissimus liber
pootificalis »n. membrana exai^atus in iam toties ci-
tato mefcropolitanae illius ftmplissimorum canonico-
twu tabuJario. . Addit autem Fr. A. ab Ecclesia (loc.
cit.) ipsuriJ, dum in mirioribus adhuc esset, eccle-
siam sariOtae Mariae de Tivoletto in territorio Vici-
novi . veparavisse , destinato ad eiusdem cus tpdiam
homine.liaieremiticam vitam agente. Praeter antea
recensitos ipsiris : generales in hao Taurinense civi-
tate efc d^ioecesii.vicarios, laudatus Fr. A. ab Ecclesia
memorat Andreim Pjpovanam ; ex. dominis Laynici
Tauririjensis.eeclesiae; archidiaconum prothonotarium
aposfcobeum j a^que NoValiciensis coenobii priorem
(Jn Chrob* pag, a,c-3), prout habet quoque ipsius
eloginm^iniefifelesia; metropoUtana Taurinense, alibi

: IOANNES LVDOVICVS A RVVERE.

Ad annum . i5oi.

loannes Lu.dovicus , Iacobi^ Ruver;oi ex dominis
Vicinovi filius, Dominici cardinaUs,, de qup ,ante»,
patruelis , priu&^uit molis Adrianae gubeiypaJorr, Agri
Piceni prolegatus, prothonotarius apostoU^u^ aftjrie
iam. ab arino ,1497, q»*o»adi»odrim supeffius, Wnpr
tabanvootava die mensis novembris ab AlejtaHdfO
Papa VIjQomjnico cardinaU in Tavurineose calhedra
datus coadiutoT., quam sedew poist«a obtinuit^pieist

arino Mtr, ix cal. maias), atque cardinalem .hurie 'd PoMUttici eiusderii mortein aripo ;j5oi, qo^ ver»

tnmulatum fuisse in praedicto saceilo sanctaeiMa^
riae de Poputo , quod ipse extruxerat atque do^
taverdt, prout recte etiam scripsit Vgbellias, id
ek postremis tabulis Ioannis Ludovici Rovereii,
quae sunt anni i : 5>ip diei 7 augus^ , qua$ , citatum
fcabularium quoque servat, atque ,istis ; e^aitt de-
ducitur . cardipalis huiusce cadaven otuncr iri . illo se-
pukhro fuisse ,adhuc , eo quod Ioanries Ludovicus
praedictus in jisdem iuter alia constituerit, quod si
ipse diem suum obiisset Romae, ubi tunc morbo
detinebatur, tunc ipsius cadaver Uria cum illo Do-
minici , cardinalis palBuehs sui, qftod in praefata
ecclesia iacebat adhuc 7 Tcurinum ad suam cathe-
dralem ecclesiam deducerfetur, quod postea faclum

anno i499i uti visura est Pingonio ( in A^g^sta
pag- .65) atqne.Fr. A. ab Ecclesia (Chrott.ipagi.,^^
Vir fuit Pptimus etque doctissimus, qui perierStatinl
ac ecclesiae haius procurationem nactuf tes*K, diofrr
cesis spae. iuxjta aUquos visitationera suscepit), p#>-
demque in sui aliqua parte exequutus est abno *5oa,
praecipue in valUbus, prout ex quibusdam visitaj*»»is
iUius docuuieriUs habetur, eadeirique espleta^ 67BO-
datem conventum in sua cathedrali ecclesia coegit
anno MDir, die prima aprilts, 1 atque utilissipaa de-
creta in eadem publicavit, quae postea publipi iuris
fecta fuerunt anno eodem Taurini, prout in icfllce
eorundem legitur, « per venerabilem praesbyterum
» Iohanetum Martynaglam an»o Domtni M. v.°ii.,,die

Digitized by

Google

1

i46t TAVRWENSIBVS. i^a

» ultima septembris aiditur postea quicuinque vero a blicam cum infainutis mulierihus, aut aHas de co-

pula, vel lenocinio suspectis, atque frequentem col*
locutionem atque commercium, sub poena vice qua

i> • priesentes constitutiones habere voluerit, scri
» baniam praelibati 'reverendi episcopi Taurinensis
» requirat » (Vernazza, Lezione sopra la stampa,
pag. 3a. 9 ).

Quoniam vero synodalia ista decreta , non adeo
~5mit obvia, visum est aliquibus eadem hic breviter
fcoritrahere, ut quae in hac dioecesi tunc temporis
Vigeriet discipKna a legentibus intelligatur, praeserttm
"curtt : iste, episcopus in eorumdem publicatione, quae
•in ipsbrum fine lcgitur, de antiqua synodalia decreta
^SustttlisSe sdis hisce constitutionibus asserat. Porro
1 d*creta ista Sunt numero 84. Iubet in primo, ut
eaveant clerici a multiloquio, stakiloquio, turpibus
verbis ad luxuriam provocantibus, detractionibus*

libet grossorum decem, atque acriori etiam, si ipsi
visum fuisset: sub poena vero duornm ducatorum
ipso facto incurrenda etiain senes clericos mulcta-
bat, in nono, iuvenes mulieres, atque de copula
«uspectas in suo cOnsortio retinentes: sub eadem
quoque ■ poena ,omni vice incurrenda . sUcerdotibus
interdicebat in 10, ne secum quos?ex damnato coitu
habuerat filios retinerent , neque illornm quovis
ministerio Bterentur , etiam i'n ahari , quae poena
pro iudicantis arbltrio nisi retinuissent augenda erat
■ Sacerdotibns omnibus, «ab poena excbmmunica-
tionis) officiorum saecularium atque actuum publi-

■afcjfa^a saCraruttt seripturarum ridicutosa interpre- £ corum ejcereitium in undecimo, eiceptis casibus. a

taiione/sub divinae vindictae comminatione atque
^asloraliS' correctionis. In n.° a, ne io tocis publicis
aut eetfesiis currant, nec partttas cajigas^ birretum
i&fafatuuv, ornatumVe, aut cum plica factum-, qua-
^ratas"niploides, calceos apertos aut vestes in sum-
niitate apertas , aut lorigas , vel nimia brevitate
Ttotatas ■ deferant , sed simplici honestoquC habitu,
Iftdessuqoe pndorem, mentisque verecundiam ostenf-
«dant j' poeria' contrafacientibus imposita, si praesby-
'terffuerint, grossorum viginti, sin vero diaconi
essettt, aut subdiaconi, grossorum decem vice qua-
♦ibet, quorum quidem pars dimidia accusatoris erafc
Praeclpit' irt n." 3, ne longam barbam nutriant,
nefque irtcedant aut ministrent, nisi raso, seu attonso

ture permissis, interdicit, atqne sub poenis arbitrio
suo imponendis, ne vtctuaiia emerent, ut inde ca*
rius ilia venderent. Si quis autem clericus , atque
sacerdos praesertim, per se vel per alium suo bo>
mme tabernam exercere, aut comedendi vel bibendi
causa { eo casu excepto, quo extra domum suam
peregre proficiscebatur ) illam intrare praesumpsis-
set. Si ecclesiae domum, atque iUani praesertim,
quae intra eiusdem ambitum erat, aliis ad taber-
nam locavisset, aut mulieribus inhonestis, poena
decem ducatorum mulctabatur, una cum amissione
pensionis, tottdemqoe episcopo erogare tenebatur
in pios usus, atque fabricae reparationem conver-
tenda : ita in duodecimo confirmabat atque amplia*

capke desuper ad modum parvae sferae crirtibusque e bat in decimo tertio praedecessorum suorumlegem,

insfitis, auridulis apparetttibus, sub poena ipso facto
c vice qualibet inourrenda ducali unius id non facienf
ttbus. In. 4» ne n ^ s > ex rationali ' causa ^ atque evi^
-denti, et oum episcopi attt vicarii eiusdem licentm,
■vel necessitate aitna deferant, sub poena amissionis
arnoorum, ' et ducatorUm dttOrum. In 5 vetat clericis
ebrietatem (quae, si bis admittebatur, erat cdnsue-
tudinaria), sub poena ducatorum duorum vice qua-
•libet. Si vero se ab ista clericus non correxisset,
'sttspendebatur a divinis.-' Laudat in 6 convivia pu-
blica ex intentione eharitatis impendendae . facta :
ffta tamen clericis interdicit, in quibus detractoria,
libidinosa atque inhonesta proferebanlur, nut veri-
siriiititer proferri praesumebatur : nhniam quoqne

qua clericis atque sacerdotibus pcaesertim taxillo-
rnm , tabularutn y chartarum*, aliorumque cuiusvis
ludorum genus vetabatur in pubticis loeis : cum
bonestis autem personis in privatis locis ludere causa
recreationis, non vero lucri pecuniarii, nec laudabal^
neque vituperabat. - Quoad blasphemias, atqne sce-
lerata iuramenta poenis canonicts sic de maledicis
latis contra clericos, seu kucos sic blasphemantes,
ac scelerata iuramenta publice in communi sermone
sine debita discretione facientes, ut non admissis
procuratoribus vel advocatis per inquisitionem pro-
cederetur decernebat, atque ultra poenam a iure
communi latam, si presbyter erat poenam ducatorum
decem, quatuor vero si aiii essent, incurrerent : ita

cum laicis moram , atque confabubtionem irt locis d in deoimo quarto: privabantur in decimo quinto cle*

publicis, plateis praesertim, omnibus interdicit sa-
cerdotibus, idque si ab iisdem fiat cum inhonestis
mulieribus aut cum personis turpibus, sub poentt,
•vice quavis, ducatorum duorum, quibuS pariter in-
-ferdicebat in 7, ne concubinam aut iuvenem mu-
lierem, aut alias de carrtali oopula suspectas in
propriae suae habitationis domo vel alibi publice,
-ttotorie vel manifeste retinerent, verum eas incoh-
tinenti a se abiicerent : quod si non fecissent, eo
ipso concubinatus intelligebatur probatus, cum ex
facilitate coeundi praesumatur fornicatio, irrogata
4pso fitcto contrafacientibus decem ducatorum poena,
perseverantibus autem ex tunc excommunicatis.
•Vetabat in n.° 8 in sacris ordinibus constitutis ptf-

ricali privilegio non mcedentes cum habitu et ton-
sura, deferentes arma enormitatibus, negotiationibus
saecularibus , attt publicis blasphennis, vel scele-
ratis iuramentis se immiscentes, generali monitione
lantum tertio praecedente, atque propter crimina
de caetero ab • ipsis committenda a saecularibus
iudicibus impeti poterant, reservata tamea sibi
aut suo vicario eognitione, an clerici sic ut snpra
vixerint, atque ambulaverint. In decimo sexto de-
cernit eo quod laici oppido clericis infesti tunc
ossent, ut eorum latratibus finis aliquando impo-
neretur , neque ipsis temeritatis audacia concessa
esse videretur, quad clerici iisdem subsint poenis,
quibus laici iioctttmo tempore ■ sine lumine ambu-

Digitized by

Google

M64

lantesi, frUctu* quoqoe fic eampe*tfes ; i?es alta» fuf * quoad eonfessioBem annuav» canonem qui incipit

rantes: acrius temea puoiendi pre qriaHtefe esceasua,
ac debiti, quae tam&a poena episeopaji erario erat
applieandai lubetiia decimoaeptimo iisdem olericls,
etque animarnm rectoribusy: atqud i» virtnte sanctae
obedieatiae ' « mandafc nt studiis sacrarum. hterarum
»!..ragiteari>intendanfc,. ne officiamb:s( ut saepe audi>>
»: Timusi) <populi9 Ihdibridt fiant, etsi forte ( quod
wnabsit) I>ei honorem et suam in<pra*dictis post-
» . posroerint , eos cnrabimns poenae :fovmidine ad
»' ecriptnrarum lectioues, mdncererr» item in decitae
octav» clericis leCtoribus ritque .presbyteris mahdat
ita i virtute sadctae '■ obedientiae, ut ' antequam coram
popnlo : nmsas legant r '_ easque cttebren t diKgenter ,
exphcioe, et ordinate legere curent, quae ihctufi
«unt legcudo et perjegendo ac repelendo : addibque, £
«pbd si quis id: fcicere neglexisseb , ih ipsura anir
madVerteiur, Nullus (ita in decimo nono.) notarius
in saccis ordimbus constitulus, msi iil causis eccle-
«iasticis matriinonii vel pacis^ ofiicium tabeUiimatu*
exercere poterat: neqne testamenta vel codjcillos,
nisi causa . hecesskatis , et quando. notarius alius
odmmode non poterat haberi, sub poena grossorum
vigmti illioo iucurrenda^ ,

-■■ Hafac prb clericb omnibus- decrevit, quae sequun»
iur usque ad decretum 53 exclusive animarura
euram habentes praesesrtim tangunt ; quare iubet
iu vigesimo , ut . chrisma 7 oleum . cathecumenorum
atque infirmorum, una cum sancttssuno Christi corr
pore loco hbnesto, atque singulari reverenter assert

Omnis utriusque- sexuts Cfaisii fidslis elc., ppena
decem' floretforum illi impositp, qui sepulturae eius-
dem raterfuerit, nisi in mortis articulo poenitentiae
signa edidisset. Concedit in vigesimo quarto antiqua
©etastitutione renovata suae dioeeesis. clericis facut-
tatem sibi eligendi idqneuna confessorem sive sae-
dularem, sive regularero, etiam curam aninoarum
non habentem r qui eo» iniunc|a prios salutari poe-
nitentia a peccatis omouibus etiam episcopp reser-
vatis ( etioeptie censuris, a iure communi, synodaU,
aut proiinciaji, seu ab komute latif) absolvat quoad
casu» eutem sibi reservatos, $i opera dedita, qai
peccasaent tunc mquit oon. suffragetvr eisdem- ha^q
gratm. ■.-■]■

Zubeti m tigesimo quinto, ne quis uilo, : quovU
«uodo aub poeua degradationis, et sine spe re&titur
tiodis verbid nempe, signis, liieris etc, coufe^sionem
aperiat : iu vigesimO sexto , ut saepius, i$ quadca^
gesima cqnfessionem faciendam sajcecdos c^ame-
moret,, u ut sponte veniant ad eandem.,j non esper
» ctando quousque ampliu» fugere non possiut.
» cqiufitentibu» auteoa sacfcrdos non inquira> per-
» sooas nominatim, cum quibus fatentur se .peccaSiSe
» (s.ub excQmmunicationis poena latae senjentiae^
», sed peccatorum qualitates et circumstantias, quae
» aggraVant peccatum, sobrie inquircre sufliciat,
» neque atiquki ab ipsis esigat, sed oblata sibi pce
» eteemosyna hupiliter aCcipiat sub poena dupli., »
Vult in vigesimo septimo, ne u)lus ipso, aut vi*

ventur, ad quem nullus manum pessit extehdere c cerio suO iaconsulto mendicans, vel esemptus ad

nd hofribilia atque nefitnda exercenda. Qui hunc
locum nondum habuisset intra. tres ■ menses , snb
poena decem grossorum, iubet ut illad sibi extruent-
dum cureC Vult ih Eucharistia, sub poena sibi ai>
Jtotraria intra octo dies renovetur, poenam exconvr
munrcatibnls latae sentenliae et . perpetuis carceris
ilHs infligendo, qui pro sacrilegio, aut quavis hefanda
re, praedicta sacramenta concesserint, aut ipsorum
sdiquod, Eucharistiae sacramentum in vigesimo primo
«dorandum iubet, nec illud ad infirmos, nisi cum
cappa, vel superpelliceo, stola, lumine, et tintinna*
bulo sinit esse deferendum: illis autem, qui illud
tunc associaverint eundo atque redeundo, si vere
poenitentes sint atque confessi 4° dies de poeni-r

confessiohes audiendas a curatis : aduMttalur , • nisi
prius ab ipso epbcopo, aut a per eum deputando
e&yaminatus , atque pubticis ipsius literis approbatus
fuerit, sub poena decem ducatorum. Eraecipit in
vigesimo oetavo, ne quis alienum parrochianum in
vita aut in morte contra proprii sacerdotis volun-
tatem ad divina Vel ecClesiastica sacramenta, diebus
praeserlim dominicis, aliisque festivis de praecepto
in ecclesiae suae parrochialis praeiudicium admiltat,
sub poenis sibi arbitrariis : escommunicatis quoque
illis, qui aliena parochialia iura minuunt,. invadunt,
aut alio quovis modo uSurpanL Statuit in vigesimo
nono, ut curati diligenter inquiraht, an parochiani
saltem semel in anuo, ex quibus confessi fuerint:

teivtia relaxabat: poenam etcoinmunicationis in illos d item ne ad communionem admtttant, nisi quem

infHgebat, qui die sanctissimi oorporis Christi inho-
nestas representationes atque ad risum provocantes
fecissent. Iubet in vigesimo secundo.ut ecclesiarum
rectores illos describant, qui semet in anno uon
communicaVerint, negligentes autem ad confessionem
atque communionem inducant, qui ai per roeasem
post pascha id non fecissent, infra decem dies illos
ante episcopum -citarent , quibus elapsis si infra
efios. decem dies a. fine antecedentium numerandos
fidem suae comparitionis non ethibuissent, tunc illos
publice< in ecclesiis denuntiarc debebant excommu-
nicatos : illos namque tunc pro tunc excommnni-
cabat, poena pro sui arbitrio '. pro hac re parocho
negligenti inferenda sibi resei-vata. Refert in a3,

sibi Vel alteri confessus fuisse ipsis constiterit, vel
attente personarnm qualitate verisimiliter id fecisse
praesumissent* Alienum autem parochianum, nisi
aut episcopi , aut illius cuhati licentiam praecesserit
ad communionem admittere non audeant. ln trige-
simo statuitur^ ut omnes. parochiarum curam ha-
bentes sub excommunicationis poena ipsi, aut ipsips
vicario verbo, aut scriptis de caetero insinuare de-
beant in publico . peccato versantesb, adulteros prae-
sertim, concubinarios, blasphembs, incantatores, sor r
tilegos, haereticos, apostatas, ac festo die sine
necessitate laborantes, singulis quoque annis non
cOnfessos et excommunicatos, ut castigentur, curatos
autem hac in re negligentes poena suo arbitrio in-

Digitized by Google ;

465

fligenda puniendos esse diciL Deorevit in trigesimo
primo, ut quovis statim ac exeommunicatienis, seu
pubkcationis literae, caiuscumque auctoritatis ipsae
sint, ipsi praesentatae fuerint, statim «xcommuaica-i
torum notnina, cum expressione diei datae literarum,
huiusmodi atque executionis earundem nno in ohar-
tuiario tenerelur describere, quod quidem «bartu-
larium saltem bis in «nno curati ipsi . praesentare
deberen t, nt contra excommunicatos iUos ultra auaum
in «xcommnnicatione maaentes, uti haereticos pro-
cederetur, poena unius ducati ipso inre imposita
descriptionem buiusmodi atque praesentationem fa»
cere negUgenti. Sed ne inconsiderate, atque praeci-
pitanter excommunicationis literas curati publicarent,
iubebat, ut literarum buiusmodi impetratores ante
diem faciendae publicationis UUs curatis exhiherent,
secus eas isti publicare non tenerentur, si iila die
ipsis fuissent exbibitae, non secus ac si a die datae
ipsarum bterarum triginta dies iam' eftraxissent, tunc
enim excommunicatio inanis censenda erat

Renovat in trigestmo tertio antiquam constitutio-
nem, qua ad evitandas fraudes quibnscumque prae-
lartis ecclesiarum rectoribus, nunciis tam publicis,
quam privatis, ac Hterarum impetratoribus , sive
clericis, sive laicis, sub poena excommunicationis,
et grossorum triginta vice qualibet committenda
interchcitur, ne Hteras aliquas tam apostolicas, quam
a quovis iudioe ecclesiastico emanatas per se ipsum
exequi vei facere exeqai, publicare vel praesentare
praesumant, nisi per se, aut vicarium suum prius
visae, et super eisdem, aut ab .ipso, aut a vicario
praedicto gratis appositum fuerit : placet. Nullum in
decreto trigesimo quarto vult posse apponi praesb.
saecularem in sua ecclesia a curato, loco sui et
qnidem sub poena florenorum decem, nisi ab ipso
hac super re licentia obtenta, appositum autem ipso
inscio pari poena puniendum decernit. Sub eadem
quoque poena iubet, ne regulares cuiusvis ordinis
ad ecclesias ipsis subditas regendas admittantur ipso
inscio. Decrevit in trigesimo quinto, ut quivis, cui
rerum ecclesiasticarum tradita fuit administratio
iuramentum teneretur emittere, calices, libros, pa-
ramenta, aliaque ornamenta cultui divino destinata,
praedia etiam, terras, possessiones, caetera quoque
mobilia, vel immobilia, actiones et iura ad ipsam
ecclesiam spectantia, nullo modo per se, vel per
alram, directe, aut indirecte, quovis modo alienandi
et pignorandi absque ipsius, successorumque eius-
dem speciali licenti*» iurare quoque tenebatur, quod
intra duos menses sui beneficii adepta possessione
in publicam formam redactum faciet inventarium.
Qui vero ecclesiam tenent, intra iliud tempus post
huiusce constitutionis pubiicationem, id etiam prae-
stare debebant: istud antem inventarium infra men>
sem a die confectionis eiusdem, sub poena duorum
ducatorum ipsi exhibere tenebantnr. Si qui vere
oontrafecissent, totam incurrebant poenam, tantum
de suo ecclesiae restituere debebant : alienatio autem,
vel pignoratio, si quae fiebat , nulla decernebatur.

Quoad sacramentornro administrationem decrevit

TAVJUKEHSIBTS.

t466

a in trigesimo sexto semper adhibendam esse coUam ,
vcL superpelliceum in baptismo, eucharistia, bene-
dictione nuptiarum, extrema unctione, atque in
fideUutp sepulturis. Iussit in trigesimo septimo ec-
elesiarum rectoribus, seu sacristis, ne clericos ad
ministerio ecclesiae inserviendum admitterent, nisi
cnm cotta, seu cappa, aut superpelliceo : in trige-
simo octavo autem, n« incognitum sacerdotem in
suis - ecclesiis ministrare sinerent, nisi prius visis^
lectisque suae promotionis literis, atque aliis (inquit}
super eis a nobls specialiter concessis. Vult in tri>
gesimo nono, ut curati ad infirmum in extremis
positum statim accedant ( secnm tamen sacratissi-
mum Ghristi corpus non deferant, nisi multum esset
remotum ), auditaque confessione, dataque eidem

b absolutione, ipsum communicare tunc poterant r
negiigentes autem poena carceris quadraginta die-
rum in pane solo et aqua mulctabat. In quadrage-
simo vuit formam sacramenti baptismatis usitatam,
et quidem latino idiomate a curatis diun baptizent
esse proferendam, iubetque ut dum illa verba dicit,
ter aquam super caput infantis infundat: iubet.
quoqne, ut curatus saepe doceat in anno modum
baptizandi in vulgari forma, ut omnes, servata di-
ctonan verborum forma, et aspersa aqua pura
elementari, possint infantes bdptizare. Concedit ia
quadragesimo primo non abrogando admissibilem
eonsuetudinem, ut non plus quam tres in baptismo>
compatres admittantur, excepto baptizante, nisi de
speciali ipsius, aut sui vicarii, cum legitima ta-

c men causa, dispensatione: plures admittentes, poena
grossorum quinque pro singulo, slatuit quod pu-
nientur, ad probandam cognationem spiritualem
aifinitatem, et mortem : praecipit in quadragesimo
secundo, ut rector conficiat librum, sub poena-
unius ducati, in quo infantes baptizatos describunt
ordinate, cum eosdem a sacro fonte levantibos r
item Ulos, quos ipse matrimonio iunxerit, expressia
saitem duobus testibus : morientes quoque notata.
die eorumdem sepulturae, cuius quidem libri initio
suum nomen rector apponet, huicque iibro fidem
tam in iudicio, quam extra esse adhibendam edicit,.
ac si publicum esset instrumentum.

Decernit in quadragesimo tertio excommunicatio-
nem ferendae sententiae contra pafentes, qui am-

/ bitione, iactantia , vel avaritia infantium suorun»
ultra octo dies baptismum differunl, quod quidem
infra iUum terminum a proprio curato non vero per
alium, nisi ex necessitate vult esse conferendum>
Enumerat in decreto quadragesimo quarto ieiunia
annuatim observanda ( aut si quae alia sint ex con-
suetudine ), qnae sunt eadem, ac nunc iubendo
sacerdotibus, ut illa observent, eaque servanda, sub
poena peccati mortalis populo enuncient « nisi cansa
» extet legitima ipsi id non faciendi, seu ieiunandi:
» et si quis rector ecclesiae in aliquo praemisso-
» rum defecerit, trium grossorum poenam vice
» quaUbet incurrat. » In quadragesimo quinto
dies feriatos, sive festos per annum enumerat ,
ab omnibus quidem observandos, « sub poena pec~

184

Digitized by

Google

BE iEPISGOPIS,

1467

» cati mortalis , atque trium grossorum fabbricae 1 a
» ecclesiae parachialis applicahdorum , abstinendo
» ab omni opere servili ( nisi in casibus a iure>
» expressis ) ; item a publicis choreis, prohibilis
» comessationibus , saltationibus, et ludis, tempore^
» quo missae ac divina oflicia celebrantur. Sed dies
» ipsi in Dei honorem non pubblicis . cantilenis
» inhonestis ad luxuriam pro.vocantihus, vel in ; qui~
» bus nomen Dei assumitur in vanum, sed oratior
» nibus, peregrinationibus, divinis ofliciis,ac piis
» et sanctis .operibus Deo serviendo. » Festa porro.
in hoc decreto enumerata eadem sunt, ac eran£
ante sanctioncm , quoad festa observando in hac
dioecesi excellentissimi atque reverendigsimi domini
archiepiscopi Victorii Gaietani Cosla de Arignano

i468

satio ; quiniimo tam ipsos,: quam scienter illos prae-
sentantes duobus dvtcatis mulctabat. Declarat in
quinquagesimo tei v tio>, quodcedentibus, vel deceden-
tibus capellanis,' rectoribus, Vicariis, seu quibuscum-
que. beneficia possidentibus, quorum institutio, prae-
scntatio, confirmatio, seu provisio ad ipsum de iure
aut cOBSueludine spectabat, nullus bona illoram
mobilia ad ecclesiae, et divworum offlciorum usum
deslinsta y ixnmobiha quoque occupare, aut propria
auetoritate de iisdem disponere auderet, eo quod
ad ipsas ecclesias, capellas etc., seu ad successobes
eorundem speetarent, qui secus fecisset, atque intra
mensem cum effectu non restituisset, duos ducatos-
s.ol»et el wiriliter restituere \ compellatur, salvo tamen
semper iure spolii mensae. episcopalis. Saeculare
anni 1786 diei 22 iunii, excepto festo sanctae Ma- b iudicium non esse petendum decernit in quinqua-

riae Magdalenae de laudabili consuetudine, sancli
quoque Francisci Assisiatis cum exhortatione inclui-
gentiarum per felicis recordationis Sixtum IV, Poe-
nam demum rectoribus ecclesiarum illa non publi-
cantibus decernit grossorum trium : addidit. demum
fesium sancti Secundi (cuius corpus in sua maiort
Taurinensi ecclesia asservatum esse dicit) civitatem
Taurincnsem incolentibus. Edicit in quadragesimo!
septimo , ut tcr in annum:, iuxta praedecessorum
suorum statuta a curatis alta atque inteiligibili voce
publicentur casus episcopo reservati tam ex provin-
eialibus, quam ex synodalibus statutis, hoc. est do-
minica prima quadragesimae, dominica de passione,
et die palmarnm. Rectores id noa facientes sui
beneficii ( sive ih illo tituium habeant, aut posses-
sionem, sive illud detinerent tantum ut conducto-
res ) fructibus ad semestre privaudo. Iubet in<
quadragesimo nono , ut archipresbyteri , curati y
vicecurati , seu reclores , ac ministri eccjesiarum
parochialium ab illo, quem ipse deputaverit, con-
stitutiones istas non autem ab atio obtinere debeant,
pro quibus impressis ille non amplius quam grossos
sex Sabaudiae possit exigere , non habentes autem
poena quatuor florenorum ipso facto mnlctat: atque
sub eadem poena iubet iisdem, ut ad minus qua»
tuor in anno accomodatis diebus publicent, atque
declarent constilutioues, quas decrelo quinquagesimo
enumerat, nempe 1, 14, i5, 22, 23, 36, 4°? 43,
45, .47, 65, 66, 70, 72, 7 3, 7 5, 78, 79, 80, 81,

gesimo quarto ; m quinquagesimo autem quinto ,
exceptts fratribus ordinis praedicatorum, atque mi-
uorum nullum in' suis ecclesiis vult alium admitti
ad concionandum sine sui . aut Pontificis speciali
licCntia, quos tameu in quinquagesimo sexto hor-
tatur in domino ( ut debitus parochialibus ecclesiis
servetbr honor), ut tunc talem praeveniant horam,
qua unusquisque suam possit adire parochiam, ne
crassa ignoraotia publtcationis monitionum , excom-
municatiooum etc. aHegari ab ipsis< queat. Quoad
roissas statuirt in quinquagesimo sexto, ut uullus
sacerdos . hostiam ante consecrationem populo osten-
dat : ipsa autem . hostia integrum habere debebat
eirculum : calix pulcher atque nitidus esse debebat,
alque in ipso vinum purum, clarum, et non aceto-
sum , cum tribus guttis, vel circa aquae ad conse-
crationem iufundi debebat : verba consecrationis
explicite erant proferenda : sacerdos autem niundo
eorde, et casto corpore tenebatur celebrare « quo^
» tidie saltem (ita in decreto quinquagesimo octavo)
» unam missam hora prima '. canonica dicta , et se-
» ptem lioras canonicas in eccles^is collegiatis ce-
» lebrari secundum priora statuta sancimus, ia
» quibus nulla alia intermisceantur officia. » Uni-
cam aUtcm missam decernit esse a sacerdote cele-
brandam in die , in decreto quiuquagesimo nono,
non autem secuudam, nisi in casibus a iure ex-
pressis, vel sua speciali licentia, sub poena viginti
grossorum, ac suspensionis a celebratione per men-

82 et 83, dliquando unam , aliquando duas, aut d sem, alque sub poena grossorum sex ( ita in sexa-

tres, et plus et minus, iuxta temporis opportuni-
tatem. Iubet demum in decreto quinquagesimo primo.
districte curatis, ut hasce constitutiones diligenter
studeant per se, aut per alium literatum intelligere,
ut eas valeant populo suo publicare clara atque
inteliigibili voce, atque eidem illas declarare : si ex
torpore, vel negligentia id non fecerint, illos poena
condigna puniendos esse edicil.

Hisce addidit varia alia decreta diversas alias
materias respicienlia , atque adeo in quinquagcsimo
constituit nullam esse debere ordinationem, bene-
ficiorumque collalionem, atque ad illa praesenta-
tionem illorum, qui ex damnato coitu nati erant,
si sua ipsius episcopi illis data non fuissct dispen-

gesimo ) nullus scienter celebrare polerat in aitari,
in quo tabula mota foret, vel enormitcr fracta, vel
in altari portatili , aut tabula , quae intra capsam
ligneam ponilur, aut calice fiacto. Altaria vero (ita
in sexagesimo primo ) ornata esse debebant candidis
pannis atque honestis, bonos habere libros, atque
missalia praeserlim pulchra, atque decentia ad mi-
nisterium oraamenta, piscinas etiam, seu purifica-
toria ablutionis apud altare, quod quidem pbsi
celebrationem numquam discopertum relinqui po-
terat, corporalia in vase ad hoc destinato diligenter
custodienda erant.

Ex decreto sexagesimo secundo, de biennio in
biennium feriis teiiia , et quarta post dominicam :

Digitized by

Google

TA.VB.IIf BNSIBTS.

«470

Ego sum pastor bonus coram ipso, aut vicario ha- a qao casu , et si urras per se non ■ damnificavisset

benda erat synodus, ad quam omnes abbates, prae-
positi, archipresbyleri, plebani caeterique rectores
ecclesiarum civilatis, et dioecesis Taurinensis; prius
saltem generaliter moniti, prout hactenus consuetum
fuerat personaliter accedere debebant cappis, seu
eottis, aut superpelliceis induti, sub poena idtra
iliam periurii viginti grossorum : illos comparentes
seevetarius in memoriali redigere debebat , atque
ab iisdem , sub poena dupli , quartos tres, et non
tdtra exigere. Statuit in sexagesitno tertio, ut syno-
dales testes essent duo , tres , vel quatuor , iuxta
parochiarum amplitudinem, qui iurati diligenter in-
quirere debebant de baerelicis, apostatis, sdrtilegis,
divinatoribus, coniurationibus, blaspbemiis, pubhcis

usque ad valorcm praedictae quantitatis , volnit
tamen omnes in solidum , et quemlibet ipsorum-
monitionc, et excommunicatione ligari, donec parti
laesae factum fuisset satis. Nulli quaestores ex de-
creto sexagesimo nono admttti poterant absque
literarum suarum episcopafium concessione speciali
ab ecclesiae rectoribus ad aliquas indulgentias pu-
blicandas , aut populo retiquias ostendendas , sub
poena quatuor dncatorum : qui quidem reotores a
quaestore licentiam talem habente , etiam sponte
offerente nihil accipere poterat, nisi quod ex anti-
qua et laudabili'consuetndine inductum fuisset: ille
vero qui sine praedicta Kcentia inventus fuisset ad
episcopum oum suis mobilibus bonis velociter erat

adulteriis, incestis, concnbinatibus, matrhneniis clan- 6 dedncendus. Sub excommunicatione, atque duorum

destine , vel illegittime celebratis, aliisque : etiain
delictis publicis Deum graviter onendenlibus, quae
curatis manifestare debebant: qui quidem teslesiUos
ad hoo per eosdem deputandos vi huinscc consli-
tntionis ad sio ■ perquirendnm j et. manifestahdum
cotnpeUere debebont censura ecctesiastica, « et ad htc
» (ita ibid.) compellendum, et eisdem rectoribus per
» ipsos testes onsnia mahifestata nobis quam citius
» potecint, manifestandom sub poena excommunica-
» tionis praecipimus et iubemus. » Praescribtt in se»
«agesimb quarto ordtnem oivflis et criminalis iudiciij
in sexagesimo quiuto, sub. excommunicatione iatae
sententiae, atque ducatomim duorum vtce qualibet
persolvendorum , interdtcit omnibus divinationes ,

ducatorum poena' « vetat in ecclesiis, cocmeterns,
» atiisque sacris locis choreas ducerc, etalia inhonestt
» speciaculafacereinscpUiageshna:»inscptuagesiin6
interdicit « tam clericis, quam laicis, sub excom-
m municationis poena, tn cocleshs disourrere, am-
» bnlarc, ac imprudenter et irreverenter confabulnri
» dum 'divina mysteria, et ofiieia' ecclesiastica .cele*
» brantur, ne ubi peocatorum venia est pogtulanda r
» ibi peccandi tribuatur occa&io. » Inbet iu septna»
gesimo primo, sub trium grossorum poena, ne cle-
rici, et laici, dum missarum, et vesperarum officia
divina oetebrantur ahte fores ecclesiae, et super
caemetCriis de variis rebus ratiocinando hobrentur,
Sub poena duorum ducatorum vice qualibet incar-

caniuratkmes, fesranatione$ 7 seu facturas, auguria , o renda (cuius tertiam partem denunctanti assigna-

sortdegia, et alia quaevis similia, et improbata, ac
snperstitiosa remedia ad sanitatem etc. obtinendam,
sub interminatione quoqpe alterius poenae arbitra*
ciae pro qnalitate, el modo culpae simplicitate, vel
tgaorantia delinquentes impottendae. Ommhtts tpm
oleriois, praesertim sacris ordinibus insignitis, quam
hiiois tnterdicit in sexagesimo : sexto omneai com-
municationem cum publjcis exoommunicatis^ pirae-
sert»m la eccleshs, sub poenis sibi arbitrariisr qui
quiehun exconmn»nicati!(i|ta in sexagesioMiseptimd)
et idtta. m&tsem sustintrerint, et postsa sustiriebeatt
ereommuaicitioDem a mre. inflictam, et poslea per
ssntentaam idsctaratam ^JvetatumV ab homine pro-
mulgatam, pro seoundo nwnse ini nkanibus episcoM

bat ). Ludum taxUlarom, ehartarum et azardi ve-
tabat in scptnagesimo sectando, sigrianter festis diebus
de praecep^o, maxime in locis publicis, vel tabernis,
aut baratariae domibus. Iuxta priores oonstitutio-
nes fub poena excommunicationis latae sententiae-
prohibet in septUagesimo tertio publica adulteria,
eoncubimttus, incestum etiam occultum, copulam
etiam cum afliae cbgnationis spiritualis, poenis a
iure, et a protinciahbus coostitutionibas latra in sno
valore relictis, addiia etiam pecupiari* decem du-
catorum poena augenda, et minuenda pro modo
exccssus, et personorum qttahtste, prout magis ad
eoerettionem eipedire videbitur. Sacerdotibus, sub
poena ducatorom duoimm eo ipso incurrenda, iubet

patis exabbori* « grossuw ^'anuxB Sabaudise solvere d i» septuagesinio' quiuto, ne absolutionem , sanctam

debebant^ uci deinceps- de>me»se : in nnensem poena
e»at cUtphcabdi r qui *er« per annum tthmi sssti-
iwiSse* / esei ipso id» bant eai : ' saspectws ' habebatur ,
adenque de eath«fira( fide noraas episcepo' respen-
dere debebat. .i'./«tw .o> .-.» t <'./• <; ;< .
1 Ouoadimcmitianes sratem: bbtinenda* ita canstituit
in sexHgesimo -octavaV pempe^ quod tUae tunc so!um
oeticOaeniun, eumi onpukaielires sunt, » quibut non
deftdb iusi, «ed ptfclbaoi^v vet occasio^ocenlta peccati,
aut attam: fteotrn pptenteores, n qmbbs verisimiliterj
vel lde fiaciiLicpuisfiiroaL' posset ioStitiiam conseqoi y
eisa cpfcod : sibt i defaetaq - y tsi pb» damooy seu debito
aaieremrstg. gBossofcem * edeedeate :, . vmiter ; .mpnitio
»uUa issssti , »»si r^(3oseo iptorcs rhrinh um inferrerit ,

ccaamttniohem, atque ecclesiaslicam sepulturam con-
eedanti fideliter noa isotvewtibus (iis qnibus debent)
eVciuas. ' -i-i •'' " "

■ Ad abolendasiantem nsuras statuit in septuage-
simo sexto'nkra> .p6eaam earionis, atcme provinciatis
eonstifcutionis, sob. interminatione quaque 1 maiedi-
otibnrs aeternae^ ctevicts nutem sentestiae excom-
municatvonis,;aodecera daCatomm illiooincurrendae,
quod ille censendus sit usurarius tnanifestus, qoi
Huicta> fuma plibUca ' per tres , aat qaatuqr ; testes
ebmincatur, etjiam si, fllt testes sibi mutuatum esse
dioaut, arut cum eb celebratnm foisse ortatmpftlum,
dammpdb mrJsnt se> Ulrus: deposittonis eaqsa nuUunn
spcrase conseqai «onmodtM :. eontraefi» quoqua-

Digitized by

Google

i47<

DE EPISCOPIS

1475

omnes vult, ut habeantur tamquam usurarii, quia a frequenles assiduasque querelas puerorum in lectis

ex consuetudine usuras exercendi celebrati sunt, vel
celebrantur, elsi in sui prima figura non appareant
reprobati, et tanlum de sorte facta fuerit per ipsum
recipicntem refutatio. Ecclesia quoque ad sacramen-
tum nullum usurarios admitlat, sed defuncti, ca-
ninae sepulturae tradantur, nisi restituerint, aut de
restitutione idoneam cautionem dederint, facta prius
clara confessione de caeleris; sub pocna quoque
unius ducati vetabat in septuagesimo septimo omni-
bus, ne quis testis esset, aut proxeneta contractibus
foeneratitiis , aut instrumentum reciperet. Iubebat
in septuagesimo octavo, ne quis per verba de prae-
senti , vel de futuro, secuta, copula matrimonium
contrahere , et contractui quovis modo interesse

a matribus oppressorum, cum ipsae conira illas
corripientes sint durae cervicis. Statuit in 83, « ut

» nulla mater lactans alienum vel proprium infan-

» tem in lecto apud se tenere praesumat donec

» annum integre perfecerit, sed in cunabilis, vel alio

» modo, ex quo mortis vel oppressionis periculum

» evitetur, retineat, et bi, quibus oppressionis casus

» ( quem Deus advertat ) accederit reatum suum

» statim proprio sacerdoti confiteri teneatur, ut

» illos sacerdos ipse ad nos remittere valeat • pro

» absolutione, et poenitentia suscipienda. Qui vero

» contra hoc secus fecerit, sit excommunicatus, et

j) nisi-fresipuerit irremisibiliter unius ducati poena

» plectelur. » Dicit demum in octuagesimo quarto

praesumeret, sub poena excommunicationis, atque b se in suis antedictis constitutionibus poenam pecu-

duorum ducatorum ipso facto per quemlibet con-
trabentium et contractui interessantium commit-
tenda , nisi prius banna tribus dominicis diebus ,
vel feslis de praecepto, alta atque intelligibili voce
facta de illo fuerint in ecclesiis, aut de speciali epi-
scopi, aut ipsius vicarii licentia id fieret. Statuit in
septuagesimo nono, ne zabra secundo nubentibus
fiat, aut tumnltus, sub poena omnibus, tam cle-
ricis, quauulatcis .zabrae interessantibus grossorum
decem pro quoiibet.

Fraecepit in octuagesimo, ne UH, quibus neces-
saria ad> suae vitae snstentationem suppetunt, aut
se .suo Jabore sustehtare queunt, accederent in an-
niversariis defunctorum, confratriis Pentecostes, aut

niariam apposuisse , eo quod eandem tunc magis
timeri expertus fuerit, in pios tamen usus per ipsum
convertendam. Asserit tamen quod a poenis iuris
non intendtt recedere, atque ab illis constitutionum
provincialinm , sed negotii, et personarum qualitate
inspecte, illam augere, vel minuere pro suo arbitrio
posse decernit,

Haec autem synodalia decreta a nobiii prudenti-
que viro Bernardino Peracchia de Centallo, aulae
episcopalis a secretis in sancta synodo de mandato
praefati reverendissimi domint episcopi illo anno
congregata, uti iam dictum est, atque die priraa
mensis -aprilis publicata fuere. Interea Alexander
Papa Vl .die quihta eiusdem mensis sanctae Mariae

aliis largitionibus nd petendas eleetnosynas, sub poena c de Haconixio parochialem ecclestam mensae episco-
duplilrestituendi, eius quod acceperint. Vultin octua-
geslmo primo, nt defuhctorum heredes, fideicorn-
missarii; atque alii testamentorum exequtores, sub
poena excommunicationis, defunctoruna pias dispo-
sitiones exequi iurent indilate alias, iuxta disposit
lionem iuris commiutis, <t constilutionis provincialis
munus sui pastoralis officii se.dicit esse exequturum.
Iubet autem hotariis et ipsorum haeredibus, aliisque,
ad- quos ipserum protocolla deVenerint , ut post con-
stilutionis hutus' publicationem, et de caefero infra
mensem post mortem te&tatorumiad- episeopum sub
brcvibus omnia legata ad pias causas transmittant^
ut super solulionibus ipsornm, ubi debentnr faciendis
de opportuno remedib provideri queat. Qubad m&-

i Taurinehsi, ipso exorante, univit. Ruvereus
autem artno eodem, et die decima prima maii Ioaapcni
Operto. de Fossano, quidquid antecessores eiusdem
aTaurinensi eeclesia obtinuerant denuo asseruit Anno
sequenti, atque die tertia D. Ghristoforo Iardino prae-
bendam, atque cantoriamcoilegiatae Gherii conbessit.
Anno sequenti dic decima mensis xnaii Toaahem
Franciscum Huvereum nepotem suum Taurinensis
catliedralis ecclesiae praepositum a Iuiio III iponti-
fice in Taurineasi episcopatu coadiutorem accessit
cum fiitura suocessione, prout notavit. etiam Vghei-.
lius (Iooj cit. ). Anribw i5o5 <et die tertia martii
plura contra abbatem saneti Mauri dicbt de Puiche-
rada:, hoc est Bernardinum < de Lignana ( Fr. A. ab

dicos decernit in octuagesioio secundoy sub excom- d Ecclesia in Ghron. pag.: ao5).egit pro tuenda/antiqua

municattoms poena, et grossorum vigintt, ut cum
prhnum ad infirmos fuerint evocatiy statim ante
ordinatum antidotum , seu medicamentum cum eJft
fectu, orani timore, sen respectu post pbsito, con-
venienti tamen modb infirmos inducant, ut prius
medicum ■ advocent animarum , cum infirmitas cor-
poris saepe a peccato proveniat, 4icente Domino
ianguido, quem curaverat: Vade in pace, et noli
amplius peceare, etc.

abbatiae istius subiectione Taurinerisi episoopatuii
Eodem aaho, cum Homae esset undecimo calendas
octobris. cathedralem . Taurioehsem >>ecclesian)r. Bat-
thassar. Bernctius de Vigono archkpiscopus tLaodi-
censis, ipso iubente, consecravit. • . .

Anno • sequent i, xumi , in , curia Bomamr adbac esset
in rVfciensem praepositum, qui per euum generalem
vicarium praepositurae .illius parochis iusserat, oe
ullo modo Taurinensi episcopo obtemperarent httm

« Si quis autem mcdicorum ( subdit ) hanb oonsti- instiluit pro adstruenda dehno praepositurae iilius,

» tutionem nostram despexerit, ultra poenam praedi- omniumque eiusdem : membnarum : > antiqua subie^

» ctam statuimus, ut salarium eis pro cnra datum ctione Taurinensis calhedrae , atqub • iterato decisnun

» repeti possit , et si eisdem non soluti solvi petant, fuit ipsam, atque singula eiusdem membra eidem

» hac exceptiene repeilantur. » kd evttandas antem subiecta esse debere, ahno 1667 et die decima

Digitized by

Google

I

i47 3 TAVRINEl

septima iunii Rota romana in Romagnanum de a
Romagnanis tulit sententiam, nullamque declaravk
coneessionem emphiteuticam decumarum Rivoirae,
et Maturoni in finibus Caballarii maioris, atque
illarum Montecuchi, quam Ludovicns Romagnanus
episcopus Taurinensis eidem fecerat, Romagnano-
praedicto in expensis omnibus condemnato, relatis
illo ih scripto tribus, quae in ipsum iam latae fue-
rant sententiis, anno i'5og atque die septima maii
Balthassar Bernetius, de quo antea, diem extremum
obiit, tumulumque accessit in ecclesia collegiata,
tunc, nunc vero calhedrali Pinerolii, cuius erat prae-
positus in sacello a se condito atque dotato : Ruve-
reus autem Taurinensis episcopus diem suum obiit
post diem septimam augusti, qua postremas suas

fSIBVS. 1474

condidit tabulag anno i5io, prout supra iam dictum.
est in Dominico Ruvereo, eiusdemque cadaver Tau-
rinum delatum tn cathedraU sua ecclesia sepultum
est cum hoc brevi elogio

Io. Ludovicus Ruvere episcopus Taurinensii
Agri Piceni prolegatus palatii pontificii rector-
Molis Adriahi praefectus hic pro tempore
Quiescit.

Anno i5o2 ipsius generalis vicarius erat dominus
Bartholomaeus Oggerius canonicus Taurinensis, qui
in quadam-carta anni illius, et diei vigesimae octavae
novembris dicitur vicartus generalis curiae episco-
palis Taurinensis.

Digitized by

Google

PEDEMONTII SACRI

DISSERTATIO ALTERA.

DE TAVRINENSIBVS ARCHIEPISCOPIS.

IOANNES FRANCISCVS DE RVVERE.

Anno i5i3, vel i5io.

Primus Taurinensium archiepiscopus fuit Ioannes
Francfscus Ruvereus, de quo pauca, neque accu-
rate satis Fr. A. ab Ecclesia, atque Vghellius re-
ferunt. Primus (Chron. archiep. abbat. etc. pag. ^3)
ita habet i5o6. « Ioannes Franciscus a Ruvere,
» Stephani filius , et Ioannis Ludovici nepos , in
» ecclesia Taurinensi coadiutqr , vir doctissimus ,
» et doctorum faulor, et maecenas fuit referenda-
» rius utriusque signaturae, commendatarius sancli
» Dalmatii de Taurino, ac abbas sancli Ioannis
» Auxitani et Aipium in Sabaudia, gubernator castri
» sancti Angeli, prior sancti Andreae Taurinensis,
» ac poenitentiarius apostolicus, et creatus episco-
» pus Taurinensis, fuit assistens Papae in concilio
» Lateraneusi, ac demum anno i5i5 primus ar-
» chiepiscopus metropolitanac Taurinensi praefectns,
» ut ex duobus sequeutibus diplomatibus apparet.
» Romae iu vico sancti Petri palatium, quod de
» Ruvere adhuc dicitur, a fundamcntis extruxit.
» Obiit Bononiae, inde Taurinum translatus, se-
» pullus est in calhedrali cum sequenti inscri-
» ptione elc. » Vgliellius autem illis, quae nunc
ex Fr. A. ab Ecclesia referebamus recitatis ( loc.
Ital. sac. tom. IV, col. io58 ) quaeque ab eodem
exscripsisse videlur, addit Ioannem Franciscum Ru-
vereum patruo suo Ioanni Ludovico in Taurinensi

a cathedra datum fuisse coadiutorem anno i5o4, die
decima mensis maii, quod ez vaticanis documentis
hausisse videtur , habuisse quoque fratrem ( ibid.
col. 1060 ) Antonium dictum , qui Agennensis fuit
episcopus, quod forte a Pingonio desuinsit, qui in
Augusta (pag. 66, cit. 2 Taurin. edit. ) ita habet:
« eo anno mdvi obiit Taurini Ioannes Ludovicus
» a Ruvere episcopus, cui Ioannes Franciscus a
» Ruvere Antonii episcopi Agennensis, frater ipse
» doctissimus, et doctorum fautor, ac maecenas fe-
» liciter ' succedit : » subditque demum ( loc. cit )
fuisse Ioannem Franciscum, Alpium, atque Sabau-
diae gubernatorem, fuisse ipsuin abbatem Alpium in
Sabaudia, numquam vero ducatus illius guberna-
torem infra ostendam.

b Haec tantum de primo hoc Taurinensium archie-
piscopo ex laudatis auctoribus nota erant. Verum
oum ex singulari benignitate viri clarissimi Anastasii
Curlandi regiae rationalis curiae insignis tabularii,
dum viveret custodis, quem non uno loco iam cum
laude commemoravimus videre datum fuerit varia
Ruvereae domus praeclara monumenta, quae in
eodem labulario asservantur ex antea relatis de
Ioanne Francisco Ruvereo quaedam vtdimus esse
corrigenda, nonnulla vero addenda iisdem. Igitur
Ioannes Franciscus a Ruvere, Stephani filius, Ioannis
Ludovici Taurinensis episcopi nepos, Iulii Papae II
pronepos, Leonardi tit. S. Susaunae, nec non Cle-
mentis tit. sanctorum XII Apostolorum praesbiteri
cardinales ex sorore germana nepos, Antonii Agen-

Digitized by

Google

<477

DE ARCHIEPISCOPIS fAVRlffENSIBVS.

i4 7 ft

nensis episcopi -frater 'toatus est ahno 1489 eirci- ci bus alibi agendum erit: illo pariter anno Mathaeum^

ler. A prima aetate humanioribus literis operam
dedit, iuxta quosdam Taurini, divino autetn, huma-
noque iuri in uriiversrtatibus Romamf^ Senensi ,
et Perusina , clericali pdsfeea miiitfae adscriptus
amplisshni 1 canohtedrum' Taurinensis 1 bollegii prae-
positus fdit elecCus asno 'i5o4, quO lulius Papa
huitis hemihis'11, vr idiis maii, proufc Tecte ndtavit
Vghellius ( Idc. 1 ' dt. ) ! ipsutn ih episcopalu Tauri-
nensi Ioannt TAidbvico ifpsrus patruo dedit coadiu-
torem J , cum 'firtura suecessidtie ob eius scientiam ,
vitaeque h&nestatem 1 , ut intbrevi •eiusdem' legitur ,
quod in appdhdice! dalbirhus,' ex quo etiam colligi-
mus fuisse Idahnem'' Franfeiscum tuhe in aetatis
suae anno decimo sexto constitutum.

Antonium, atque alios etiam , de Vica dictos, de
quibusdam benis feudalibns, quae erant in finibus
Gruiliasci, iuxta praecedentes investituras investivit,
atque in hac carla non minus ac m atia DD. de
Sanctena eiusdem anni atque mensis, et in sequen-
tibus etiam ad anrmm usque j5i2, Ruvereus ele-
ctus tantum dicitur, hoc <est trrondum ' cOnseoratus r
die vigesima nona octobris anni eiusdem, lulius.
idem ponlrfex a Margarita <le Fuxio, Ludovici II
Salutiarnm mavchlonis relicta, exoratus insigne Sa-
kitiarum , tuno • opptdum, universi Salutiarum mar-
chionatns caput, ■ orvi tatem fecit, episcopali dignitate
decoravit, atque Saiuciensem episcopum nulii me*
tropolitanae ecclesfrae subiaoere voluit, detractis a<

Ut Taicilkfri' hegdtid ih Perusino studiorum athe- b Tahrinensi dioecesi quinquaginta quinque . ecclesiis

naeo ihtv canooico daret operam,-ab eodem Iulio parochialibus, decem ab episcopatu Albensi, quatuor

pdntmce 1 atftio i5o8, die dctava ianuarii breve ob-< autem ab Astens-i dioeeesi, prout superiore huius

tinuit , quo; a sacris ordmibus suscipiendis intuitu operis parte ( >N. ' XLI ) dicebamus. Anno i5«a:

dictae ecclesiate ( Tanrihensig ) et tjuorumvis alio- inter hunc episcopum, atque Vlciensem praepositum

rum bentficiorum, imd a subdiaconatu etiaro exem- Vlciensis- praeposhurae causa, eiusdemque omnium

ptus fiiit usqhe ad septennium a fine anni a iure eeclesiarum ■ subieotionis a Taurinensi cathedra, lis-

sibi praefixi computahdum> quae sunt verba bt*evis
eiuSdem in apperidice-ltfgehdii quo tarhen privikgio
non obstante, ex aliis documentis constat fuisse
ilhim sacerdotali ordihe insignilum cirda annum
i5o9, anno aetatis suae vigesimO ( quemadmodum
in sepulchrali*eiusdem inscriptione inferius referenda
habetur) de divino humanoqtie iure Perusio, Senis,
ac Roma testibus acerrime congieSsus est, ab eodem'

acerrima agitata est in Romana curia, atque deci-
sum denuo, uti alias pturies, praeposituram iliam
una cum suis ecclesiis omnibus, seu membris a
Taurinensi episcopo dependere, etsi praepositi VI-
ciensis vicarius parochis, atque beneficiatis suis r
ne Taurinensi episcopo obtemperarent iussisset.
'Aprilis demum die yigesima Remigio Canalis ex
Gombevianae regulis septimam Marsaliae partem

lulio' poritifice molis Adrianoe praefecturam obli- c idem generalis vicarius asseruit.

mtit, et qttidem ante diem septimam augusti mensiff
anni t5io, et quod in extrerois tabulis Ioannis
Ludovici ipsius palrui Taurinensis episcopi, quae
sunt anni, mensis' et diei antedictorum, illum eo,
titulo iam decoratum iegerimus. Anno t5i t, septem-
bris inensis die scptima renunciatus fuit praelatus
domesticus, atque : utriusque signaturae referenda-
rius, quo tempore erat iam sancti Dalraatii Tauri-
nensis praepositus. Anno i5i2, die decima sexta
iuln abbatiam Auxitanam, sive Alpiumin Gebennensi
dioecesi positam obtinuit eandem, namque est ab-
balia Auxitana, ac ilia Aipium contra hac senserint
Franciscus Atig; ab Ecclesia, et Vghellius locis
antea indifeatis, qui Auxitanam ab : illa Alpium

Tandem ex singulari dispensatione tater diem
vigesimam octavam decembris anni i5ta, et vige-
simam tertiam iulii anni sequentis consecratus fuit
Ruvereus Taurinensis episcopus, verum ad suam
non aecessit sedem nisi anno 1 5 1 4, uti infra dicetur^
Eadem die vigesima tertia iulii anni i5i3 a Leone
Papa X ( qui anno eodem, quinto idns maii Iulio Q
pontifice datus fuerat successor) peculiari fuit pri^
vilegio insignitus, quo illum quandiu Taurinensk
ecclesiae praefuisset « ab omni superioritate , do-
» minio, potestate , iurisdictione , correctione , et
i) auctoritate in spiritualibus, et temporalibus Me-<
» diolanensis archiepiscopi, eiusque officialium, et
» vicariorum auctoritate apostolica exemity

( Aulps) distinxerunt: prout sequitur: Monasterium d » atque in ius et proprietatem B, Petri et aposto-

sandtae Mariae , seu sartcti Ioannis de Aux ,' sive
de Alpibiis cistercietisis ordinis Gebennensis dioecesis.
Quo vero ifrtnd sancti Andreae prioratum; obtinuerit,
et quo tempore apostoiici poenitentinrii oflicio de-
coratus stt nondum comperimus.
• Quo tempore Ruvereus in romana aula erat Tau-
rihensis ecclesia, eiusdemque dioecesis universa post
Ioannis Ludovici episcdpi fatum a capitulari vicario
moderabatur, quem tunc fuisse Gullielmum Bar-
dinum virum doctissimum invenimus : ipse namque
eiusdem Ruverei nomine anno i5ii, die tertia maii
plura contra LuchinUm Provanam sancti Mauri de
Pulcherata abbatem egit pro abbatiae illius de-
pendenlia a Taurinensi episcopalu tuenda, de qui-

» licae Sedis suscepit, » facta eadem facultate paliio
utendi, et in Taurinensi civitate, et eiusdem dioe*
cesi crucem erectam, more archiepiscopali, ante se
gestandi, populupn benedioendi, et qua die primam
missam in sua ecclesia ceiebravisset a primis vespris^
usque ad secundas inclusive dictam ecclesiam visi-
tantibus plenariam omnium peccatorum indulgen-
tiam concedebat, quandocumque autem, et quoties-
cumque eidem missam celebrare contigisset centum
dies omnibus tnteressentibus de iniunctis eisdem
poenitentiis relaxabat, quemadmedum habetur in
apostolicis literis anni, mensts, et diei praedicto-
rum, quas appendix excipiet.

Haec autem omnia se Ioanni Francisco Ruvereo.

Digitized by

Google

DE ARCHJEPISCOPIS

i48o

concessisse dieit ppnufex in alio brevi, « ob grata a
» per ipsum Sedi apdstolicae, praesertim dum ipsa
n Sedes vacaret iropensa servitia » quod quidem
fcreve datum fuit anno i5i4» die 22 mensis apriUs.
Interea aum ad suam. sedem . accedere decrevis-
set, euradeno pontificem adiit suppiex', exoravit-
que, ut Ucecet , ipsi, «tsi paUiura* quo archiepi-
scopi utuaturj petere :ab -apostolica Ssede, atque
ab.eadem ohtinere ex eertis causis tunc non in-
tenderet, etiam ante dScti pallii petituonem cruoem
aate se deferri facere. Annuit Pontifex, suisque aote
citatis apostoUcis . Utexis benigne indulsit eidem,
tt ut usque ad ses jnenses in oivitate et dioecesi
» (Taurincnsi).crucem ante se.deferri facere libere,
» et licite posset in oronibus et per omnia per
» inde, ac si pallium petiisset a Pontifice, illudque b
» obtinuisset. » Quare ab urbe discedens. Pede^-
mPntium venit , atque apud Vieumnovum suae
gentis oppidum per menseux fuit; cumque die vi-
gesima nona maii mensis Taurinensem urbem so-
kmriiter ingredi deorevisset , ideo die 26 ,. ex suis
diio ad Vrbanum Taurinense i. Consilium destinavit,
prout hahemus ex sequenti nota^ quam ex tabulario.
iUius urbis augustissiroae descriptam cl. Nasius com-
municavit. « 1 5i4, die sabbati xsvn maii. Propositum
» fuit quod heri supervenerunt duo ex oratoribus,
» et servitoribus reverendi. domini Ioannis Fraricisci
y> Ruvere episcopi Taurinensis, qui nunc est in
» Vicortovo, et qui die lunae proximo (nempe 29)*
x facturus est eius primum adventum in hanc
» civitatem, et ipsi oratores expostulaverunt scire, c » iu.civitate, vel dioecesi Taurinensi degens vesteno,

» Tandem venisti, praesul djgnissimc noster,

» Qui mejrito mitra tem-ppra, culla t£gis

» Adventum facianlque tuum suprema beatum

. » Nuroina,. sis fpelix, aurea saecla ferens.

. » Digucris pa;trios at nunc inUare penates,

» Dignerisque luos tenipu* in pmae Jares,,

» Et *u Caesareps nam .djgnus ijerrq triumphos

» Corpus ct ingenium Caesaris insjar haben,s.

» Fama est argenjfcp foia, virtus, diguior auro,

» Religione pia, par tibi nemo v^nU}., ; \

, » Jam per te morum vfyet dpclrina salubris,

» Reqtpn «ris nosm, regula legis, iter :

» Nunc omnes igitur pro te. pia vota precamur,

» Ut nobis possis praesui et esse diu.

Anno eodetn , et die undecjma octobris synodum
suam celebravit, in quo vigtnti quatupr deqreta,
edidit, illius addenda, quae Ioannes Ludovicus ipsius
patruus anno i5oo, die prima aprilis, ut,i antea
dicebam , emiserat : illa aulem tum eo quod noa
adeo sint obvia, tum ut pmnibus notum sit, quae
tunc temporis in Taurinensi dioecesi vigeret disci-
plina placet hic paucis perstringere.
, In . primo decreto yetat omnem sive publicam f
sive priyatam de fidei rcbus disputationem, omnibus
iliis tantum exceplis, quibus a Sede apostolica, aut
ab episcopali sui vicarii licentia, vel privilegio iu
cPrpore juris clauso, id concessum fuerat, cuius
tamen plivilegii aut episcopo, aut generali vicario
fidem facere debeant Iubebat in altero, quod « nullus

» ari communitas intendat deferri facere baldaqui-

» num ipsi R. D. episcopo in dicto eius primO ad-

» ventu, veL non. Et super his fuit magna disce-

» ptatio etc, et tandem consiUum habuerunt,

» quod deferri non debeant baldaquinum nomine

» oommunitatis etc, haec etiam reperitur, quod un-

» quam delatum fnerit baidaquinum aliquibus R.

» dominis episcopis pro praeterito, nisi reverendis-

» simo dornino cardinaU de Ruvere episcopo Tauri-

» nensi, qui venerat in hanc civitatem legatus a

* Papa. Committitur spectabili domino indici etc,
» ,ut faciant responsum eisdem oratoribus, quod

» communitas intendit, et parata esl facere eidem

» R. domino episcopo omnem honorem debitum,

» aut breviorem aut longiorem, talo deferat: praesu-
» mentem in contrariura poena unius ducati qualibet
» vice » mulctabat. Tabernas, negotiationes a iure im-
probatas clericis interdicil in tertio. Statuit in quarto,
quod nullus civitatis aut Taurinensis dioecesis cle-
ricus ad ordines promovcatur ad onus sui patri-
monii, nisi sui iuris sit, atque per testes vel pu-
blico documento ipsi episcopo, auj; eiusdem vicario
pro tempore exhibendo fidem exhibeat , ex qua
constet habere eundem in bonis quantum ad cpn-
gruam unius praesbyteri sustentationem esset satis.
Volebat etiam quod nullus clericus ab inferiore ipso
episcopo ad parochialis curae alicuius regimen de-
putatus suis a parochianis reciperetur, nisi ab epi-

» excepto de baldaquino, qui deferri non debet, d scopo, aut ab ipsius vicario esset examinatus, sub

» nisi iilustrissimo principi nostro, et faciant 0-
» mnem excusationem omni meliori modo. »

Rcbus ita compositis, Taurinum solemni pompa
die vigesima nona toaii anni i5i4 ingressus est,
tnncque in iliius laudem Vincenlius Truchius se-
quens obtulit eidem carmen, quod ex synodalibus
Hieronymi Ruverei cardinalis, atque Taurinensis
archiepiscopi statutis, in quorum fine legitur excri-
ptum, hic denuo recussum voluimus : sic autem se
habet.

« Reverendissimo in Christo patri domino Ioanni
» Francisco Ruvere. episcopo Taurinensi, eandem,
» urbem ingredienti Vincentius Truchius huroiiiter
» obvians :

poena decem florenorum, atque alias etiam suo ar-
bitrio eidem clerico imponendis, ita in V, in VI
atque VII praescribit quomodo episcopnles Uterae
executioni sint demandandae. In VIII sub poena
quadrupli infra dies quindecim festum paschatis im-
mediate consequentes cathedratici solutionem iubet,
exactoribus eiusdem praeter restitutionem , si ab
aUquo ultra contractum faisset exactum aliquid,
decem ducatorum auri mulcta imposita.

Improbat in IX pactum retrovenditionis, contra-
ctibus emptionis, atque venditionis appositum, eo
quod usurarium esset, atque non parvam litigandi
materiam praeberet, qua de causa decrevit, prout
sequilur u pretium de retrovendendo contraotui

Digitized by

Google

t48i

TAVRINENSIBVS.

» emptionis appositum, si cum prefietione termini,
» infra quem res non redimatur, parvitate quoque
» pretii intervenienle, et praesertim si a solito alias
» foenerari apponatur usurarium esse censemus ,
» taliterquc coutrahentes constitutionibus usurarios
» punientibus. subiicimus et ligamus. » Iubet sub
poena excommunicatvonis ipso facto, atque decem
ducatorum auri episcopo applicandorum ( qui tamen
in pios usus convertendi erant ab eodern : quoties-
cumque autem peouniaria poena episcopo persol-
venda in hisce decretis legitur, illa ab eodem semper
dicitur in pios usus convertenda ) curatis, ut infra
dies quindecim festum paschatis immediate conse-
quenter petant sanctum cbrisma et oleum sanctum,
antiquis in ecclesia devote concrematis : ita in de-
cimo. Ast quoniam in aliqurbus Taurinenses dioe-
ceseos locis tam in ecclesiis, quam in coemeteriis
spectacttlo fiebant adbuc, atque Sanctorum Inno-
centium festum praecipue , in quo pontificaiibus
induti vestibus, pasioralia gestentes popuio benedi-
cebant, ideo decrevit in undecimo, quod si quis
clericus in ecclesiis , aut coemeteriis , aut in loco
sancto quovis existens id fecisset, poena sexdecim
ducatorum, si vero fuisset laicus, duodecim mulcta-
retur, quae episcopo erant persolvenda. Statuitur
in duodecimo poena contra percutientem clericum,
quae quidem pro prima vice praeter salutiferam
monitionem erat ducatorum auri decem, quae in
pios usus applicari debebant, dummodo tamen illa
per culpis immoderata non fuisset: ad episcopum
tamen, aut ad ipsius generalem vicarium an esset
immoderata definire -spectabat.

Saecularia oflicia publica, oiHcialitatem quoque,
alicuius saecularis rectoris, sive communitatis, aut
universitntis in saeculari curia exercere, vel suscipere
nullus clericus poterat sine episcopi, aut ipsius ge-
neralis vicarii licentia, puta consulatus, tabellio-
natus, guastaldiae, campariae, vice dominatus etc,
minus quoque ecclesiasticis officiis derelictis, vel
clericati honestate posthabita, ad cavalcatas, vel
stipendia, seu saecuiares exercitus ire, et maxime
non coactus cum armis, pubiice, ut laicus, accedere,
et se talibus immiscere coetibus poterat, nisi in
casibus a iure permissis, sub poena excominunica-
tionis contra illum, qui in aliquo praemissorum
delinquisset ; quae tamen poena ad ilios non exten-
debatur, qui cum aliquibus laicis arina assumpsis-
sent pro suis iuribus, aut iliis propriae ecclesiae
tuendis, aut pro sui defensione, eo quod insuUum
expectarent, seu de ipsius episcopi, aut vicarii
eiusdem licentia : ita statuitur in decimo tertio. In
sequenti praeter alia iubetur etiam clericis, ne inscio
episcopo, aut illius vicario, officia fideiussoris, tutoris,
curatoris, non secus atque procuratoris in aliqua
saeculari curia exerceant. In decimo quinto poena
statnitur contra conspirantes in proprium antistitem,
vei ne sua in sede esse posset. In decimo octavo,
quod est de male ablalis incertis, ita decretum est,
quod nulia religiosa, aut ecclesiastica, vel laica etiam
persona quaevis de caetero aliqua male ablata, in-

i48?.

a certa , de quibus ignoralur, vei ignorabitur, quvbus
sit restitutio facienda, per se, vel per alios distri-
buat, vel dispenset, vel audeat, mandet, curet, aut
consentiat per aiiquem dispensari, aut ilia sibi ap>
propriet, vel usurpet, vel pro ipsorum raale abla-
torum restitutione, quae iegata fuerant, aut impo-
sterum reiinquentur absque nostra, seu nostri vicarii
in spirituaUbus , aut alterius super hoc deputati
expressa licentia aut consensu. Clericos religtosos,
aut saeculares in praemissis excedentes ab ingressu
ecclesiae, et missarum celebratione suspendebat in
his scriptis , iaicos vero a sacramentis , alque ab
auditione, seu partecipatione divinorum, quoadusque
condigne satisfecissent. *

In XIX quomodo , et a quibus a manifesto usu-

b rario pro restitutione usurarum recipienda cautio
sit, statuitur. Praeter alia decrevit iltum, qui talem
cautionem possit recipere, esse rectorem parochialis
ecclesiae, in qua usurarius habitat tempore mortis
suae : absente autem , aut deficiente rectore, seu
sacerdote, id eflicere poterat notarius publicus. In
XX, ut animarum saiuti consuleret quoad legata
ad pias causas, decrevit quod rectores, et capellani
ecclesiarum civitatis, et dioecesis Taurinensis « ha-
» bentes parochianos, sive collegiatae ecciesiae fue-
» rint, sive non, singulis duobus mensibus, aut
» tribus, saltem semel in ecclesiis suis monitionem
» publice faciant, et generaiem nostri parte, sub
» excommunicationis pena mandantes, quoad omnes,
» et singuli notarii, qui testamenta, codicillos, vel

e » aiiam scripturam fuerint hactenus a quinque annis
» citra, vel facient in futurum super ultimis vo-
» luntatibus defunctorum ilia vicario, seu rectori,
» vel capeliano, sive capitulo notificare debent , et
» tradere transcripta in forma pubiica infra dies
» quindecim a monitione huiusmodi numerandos
» super his, quae legata seu reiicta fuerint ad pias
» causas, et pro male ablalis incertis, animarum
» salute, ac remedio peccatorum, ne diu remaneant
» insoiuta, de ipsis scripturis ab ecclesiastica curia
» solutionem pro modo scripturae debitam rece-
» pturi. Et quod ipsi rectores, et capeliani legata.
» ipsa ecclesiasticae curiae, vel nostro vicario quanto
» citius commode poterunt debeant intimare, nec
» non pro male ablatis incertis infra quindecim

d » dies postquam ad notitiam quovis modo perve-
» nerint eorumdem alioquin rectores et capellani
» praedicti per nos, seu vicarium nostrum punian-
» tur, qui monitionem omiserint nobis, vel vicario
» nostro faciendam. Notarios vero, qui praedictis
» monitionibus , et requisitionibus non paruerint
» cum effectu excommunicationis sententia inno-
» damus. » • •

Sequuntur in decreto XXI rasus ipsi episcopo
tantum reservati, atque ad ipsum obtinendoe abso-
lutionis causa referendi ab iliis primo dicit se, aut
suum vicarium tantum posse absoivere, unde statuit
nullum praesbiterum se inferiorem, cuiuscumque
ipse dignitatis existat, sive saecularera, sive regula-
rem sine sua, aut «vicarii ipsius licentia posse absol-

186

Digitized by

Google

i483

DE ARCHIEPISCOPIS

vere, nisi id a Sede apostoiica privilegio, aut con- a sanctos eiusdem. XIX. Suspensi, excommunicati, vel

sueludine aliqua approbata, vel a iure ipsi liceat,
damnato saeculari praesbytero vice qualibet contra-
faciente in uno ducato in pios usus convertendo ,
atque absolutione ab eodem data decreta tamquam
nuila, religiosis autem, qui in aliquo ex sequentibus
casibus absolvere ausi fuissent, cum poteslate ca-
rerent, suspensis ab audiendis confesslonibus usque
ad condignam satisfactionem iuxta suum, aut vicarii
sui arbitrium praestandam. Casus autem sunt se-
quentes. I. Excommunicati quavis excommunicatione
lata aut ab homine per quamvis constitutionem, aut
ab iure : haerelicis credentes , fautores eorumdem
cum eisdem participafttes scienter, illosqoe defen-
dentes. II. Committentes incaeslum in tertio gradu,

interdicti, aut suarum constitutionum transgressores.

Quoad omnes autcm hactenus recensitos casus,
haec ab ipso constituebatur regula circa absolutio-
nem eorumdem , nempe , quod si quis in ipsorum
aiiquod incidisset, atquc de eiusdem reservatione
a confessario inonitus , induratus ad episcopum ,
aut ad eiusdem vicarium pro salutari obtinenda
poenitentia venire renuisset, tunc si peccatum illud
occuitum esset, confessarius cum primum commode
potuisset, episcopi, aut vicarii consilium hac super
re exquireret : si vero manifestum fuisset peccatum,
tunc peccator ad episcopum adeundum, vei einsdem
vicarium compellendus erat, nisi in mortis articulo
constitutus esset, aut perpetuo aliquo impedimento,

aut etiam proximiori consanguinitatis, vel affinitatis: b vel longi itineris teneretur, quibus in casibus ipse

cum muliere professa regularem observantiam adul-
terium perpetrantes. III. Contrahentes de facto ma-
Irimonium cum alia prima uxore adhuc vivente, et
eliam e con\erso. IV. Suscipientes ordinem sacrum,
vel regularem ingredientes reiigionem sine licentia
uxoris, vel ipsa invita post secutam carnalem co-
pulam. V. Coniuges alterius mortem cum effectu
machinantes. VI. Mulieres ex alio viro filium con-
cipientes, quemque vir proprium filium suum esse
credidcrit, atque ut suum nutrieret, vel sibi alie-
num partum supponentes, atque ad id consiiium,
iavorem, atque auxilium dantes. VII. Defloratores
virginum vi oppressarum , aut vi raptarum , peri-
mentes propriam prolem studiose, vel etiam negii-

confessarius episcopi, aut vicarii praedicli consilium
exquirere, atque iuxta illud agere tenebatur.

Habentur in decreto XXIII crimina ipso facto
excommunicationem inducentia, atque ea (inquit)
constitutione praesenti , sub obtestatione «livini iu-
dicii prohibemus, snper hoc admonitionem gene-
ralem , publicam et peremptoriam in praesenti
nostro syuodaii concilio facientes : illa. autem erant
sequentia. I. Homicidium sponte, facto, et consiiio,
seu mandato, vel suggestione perpetrantes. II. 'Ma-
litiose in damnum cuiusque ignem apponentes per
se, vei per alium in alterius messes, domum, aut
ecclesiam, aut dolose incendium committentes, vel
arsuram, aut irrumpentes ecclesiam aliquam , aut

genter. VIII. Matrimonium clandestine contrahenles : c eius ostia, vel muros violenter, vel in ea sacrilegium

sterilitatem quomodoiibet , aut abortum in aliquo •,
vei in se ipso procurantes. XI. Perpetrantes sponte,
facto, praecepto, consiiio, exhortatione, vel alio quo-
vis modo homiciuium, X. Commutantes volum, vcl
etiam iuramentum : perpetrantes illa crimiua, pro
quibus solemnis poenitentia est iniungenda. XI. Si-
moniaci quovis modo, mentaiibus exceptis, detinen-
nentes illicite beneficium ecclesiasticum , aut bona,
sive iura ecclesiaslica. XII. Incendiarii, atque fa-
mosi latrones sacrilegium committentes, et ecclesiain
publice polluentes sanguinis, aut seminis cui.uscum-
que eifusione. XIII. Violatores ecclesiasticae iiber-
tatis : tonsurati, vel promoti ad ordines ab alieno
episcopo, proprio incons.ulto : celebrantes cum ex-

perpetrantes , scu depraedationem violentam , vel
rapinam facientes. III. Permanentes publice in adul-
terio, vel incaestu : committentes cum muliere pro-
fessa regularem observantiam rem carnalem, vel
inhonestam. IV. Scienter in aliqua causa, sive in
akerius praeiudicium faisum testimonium proferen-
tes : fulsum scienter facientes et procurantes , in
iudicio in damnum cuiusque : suadentes vel con-
suientes iicri sacramenlum, vel faisum conficientes,
aut confici facientes in alicuius dispendium : scienter
falsis instrumentis, aut lileris, aut sigiiiis in aiterius
damnum utentes. V. Praebentes alicui ad come-
dendum, aut bibendum, aut quicquid aliud operantes,
propter quos aut concipi , aut nasci uon debeat

communicato, suspeuso, aut etiam interdicto : prac- d soboles, aut abortus. lieri. VL.Facluras, quae prae-

sbyteri in foro ppenitentiali delictum sibi detectum
revelantes : cum sacris vestibus solemniler et pu-
blice in ordine, quem non habent, celebrantes.

XIV. Clerici fornicatores publici, aut concubiuarii
manifesti : clerici recipientes in coemeterio ecclesiae,
vel in ecciesia scienter alicuius excommunicali, aut
suspensi, vej cliam inlerdicti corpus sepelientes.

XV. Abutentes hostia sacra, oleo , vel chrismate
sortilcgi, divini, et. daemonum incantatores. XVI.
Falsum testiinonium proferentes, vel falsantes, aut
falsari procurantes instrumentum, vel sigiljum alie-
num ,\ vel lileras in alicuius praeiudicium. XVII.
Patri vel matri corporalem enormem iniuriam irro-
gantes. XVIII. Publice blasphemanles Deum, vcl

stigia vulgariter dicentur, adhibentes, aut daemonum
iuvocationis pro futuris, aut iam commissis aliqui-
bus sciendis. VII. Sacerdotes personas inquirentes,
cum quibus se peccasse poenitens confitetur. « Con-
« trafacientes ( ita ibidem legitur ) vero in aiiquo
» praemissorum ex nunc in his scriptis excommu-
» nicationis vincuio innodamus. »

Hisce autem criminibus excommunicationem in-
ducenlibus hactenus recensitis addidit etiam sequen-
tes. I. Executores, sive fideicommissarii decedentium,
ipsorumque haeredes, ultra mensem post terminum,
seu tc.uiinos a decedenlibus ipsis constitutos : illi
etiam qui post defunctorum obitum ullra novem
menses, si termiuus a decedente non fuissel appo-

Digitized by

GooQle

i485

TAVRINENSIBVS.

situs solvere distulissent legata , vel indicata ab ipsis a raccltia episcopali Taurineosi vice secretario lecta,

defunctis ad pias causas , sive ad opera pietatis
relicta, aut consignare eadem, vel solvere officia-
libus ad hoc per episcopum constitutis, aut in po-
sterum constituendis neglexissent. II. Qui ea, quae
pro male ablatis incertis , vei restitutione ipsorum
constituta sunt aut legata, seu in futurum legata,
aut relicta fuissent a die huius decreti publicationis
infra novem menses non solvissent : atque quoad
hoc decernebat, quod ipsorum execulorum ultra
dictum tempus negligentia, aut haeredum defectus
in dissolvendis atque distribucndis praedictis a suo
vicario, vel ofltcialibus suppleretur, qui contra Gdei-
commissarios, atque defunctorum haeredes compul-
sionem omnimodam , ut praedicta exsolverentur ,

atque publicata fuere in sancta synodo die undecima
octobris anni mdxiv, prout antea dictum est, quae
imprimi iussit, observarique praecepit idem reve-
rendissimus dominus episcopus de praemissis marv-
dans per dictum vice secretarium (quatenus opus
sit ) fieri publicum documentum. Synodus autem
ista anno eodem typis consignata filit Taurini per
magistrum Nicolaum de Benedictis xvi kai. decem-
bris, uti in extremo libri eiusdem folio legitur.

Celebrato synodali conventu, statutisque illis ,
quorum praecipua ante recensebam, autauno eodem
exeunte , aut sequentis forte initio Romam denuo
contendit, interfuitque Lateranensi concilio huius
nominis V inter generalia recensito ordine XVIII

atque exeeutioni demanderenlur adhibere debebant b ( quod Iulius Papa huius nominis II anno mdxviti,

cum invocatione, si opus fuerit, brachii saecularis.
lubebat demum , ut constilutio ista , aut eiusdem
substantia, illiusque effectus pluries in anno pro-
mulgaretur per parochiales ecclesias civitatis nostrae,
et dioecesis in locis populosis ab ipsarum praelatis,
et rectoribus singulis annis coram suis parochianis.

Ultimo demum decreto ad praecavendum, ne qni
minus canonice, atque ab illis, ad quos non spe-
ctabat, instituerentur de facto ad ecclesias et prae-
bendas : item ne plerique ad illas temeritate pro-
pria, ut eveniebat, se intruderent, atque propter
ignorantiam facti et rerum, quae in facto consistunt:
dioeceseos projxrio episcopo id ignorante ecclesias
illas per se illicite occupatas detinerent, constituit,
ut qui de caetero in civitate, atque dioecesi Tau-
rincnsi obtinebunt dignitatem , rectoriam , benefi-
cium, vel praebendam alicuius ecclesiae regularis,
monasterii, hospitali, vel alterius pii toci, atque ab
alio, quam ab ipso, vel ipsius generali vicario in-
stituti, vel confirmati fuisseut post quam ipsius
ecdesiae dignitatis, hospitalitatis, rectoriae, bene-
ficii, vel praebendae possessionem pacificam habue-
rint, vel per eos steterit quominus cum fuerint
assecuti,- et si de itla quaeslionem in iudicio pate-
rentur plenem fidem, infra mensem de sua institu-
tione facerent sui tituli institutionis iura exhibendo
aut episcopo, aut ipsius generali vicario per eum
insptcienda, atque examinanda : personaliter quoque
iusto impedimento cessante sisterent se, ut qui

die xvin iunii celebrandum indixerat inchoaverat
autem die tertia maii anni sequentis, Leo autem X,
Iutit praedicti successor tunc continuabat ), tam-
qnam umis ex XXIV decernentibus, prout in huius
episcopi, postea archiepiscopi sepulchrali inscriptione
inferius referenda legitur. Verum quo terapore con-
citiura illud celebrabatur, cum idem Leo pontifex
Taurinensem episcopalem ecclesiam in archiepisco-
palem erigere decrevisset, ideo ex certis rationabi-
libus causis separata eadem , atque perpetuo a
Mediolanensi provincia dismcmbrata auctoritate apo-
stolica in ecclesiam metropolitanam erexit. Ne vero
huiusmodi erectio inutilis propterea redderetur,
atque imperfecta, habita super hoc deliberatione
matura de fratrum suorum sanctae Rbmanae Eccle*-
siae cardinalium consilio Ioannem Franciscdm Ru?
vereum, qui usque tunc itti ccctesiae laudabititer
praefuerat, atque aotualiter praeerat primum con-
stituit archiepiscopum curam, atque administratio-
nem metropolitanae, atque archiepiscopalis iurisdi-
ctionis in spiritualibus et temporalibus ecctesiae
eiusdem illi plenarie committendo, assignatis com-
provincialibus episeopis Eporediensi, atque Montis-
regalis , quos a Mediolanensis archiepiscopi , cui
hactenus scmper paruerant, obedientia liberavit.
Haec antem omnia habentur in pontificiis literis.
erectionis huius ecclesiae in arohiepiscopalem sedem,
non secus ac in -aliis tunc ad suffraganeos , quos
antea nominabam episoopos datis , quae sunt annv*

institutu5 esset cognosceretur. Si vero legitimo, atque d mdxv kalendas iunii , quas Fr. A. ab Ecclesia (loc.

necessario impedimento tessante, illa facere insti-
tutus neglexisset, tunc a fructuum perceptione, nec
npn ab eerumdem administratione usque ad con-
dignam praestitam salisfactionem huius vi decreti
suspensus erat, quae quidem in suspensionem si
per annum fuisset ipsius dignitate, rectoria, prae-
benda, beneficio etc privatus erat, eademque alteri
libere conferri poterat. Demum ne in hisce fraus
aliqua comtnitteretur inbebat , ut unus vel duo no-
tarii fide digni oonstituerentur in dioecesi Tauri-
nensi -ad conscribendas taiium iurium productiones
caeteris, ne hoc facerent interdictis.

Synodalia autem ista decreta de mandato eiusdem
reverendisiimi episcdpi ab egregio Vinceniio Per-

cit. pag. ^4> ll)> atque etiam Vghellius ( loc. cit.)-
referunt.

Verum- quem anno i5i5 Leo X archiepiscopum
Taurinensem constituerat, illum quoque cardinalitia
dignitate decorare statuerat, ast invida mors Tau-
rinensem ecclesiam insigni homihe, tantumque virum
hac dignitate privavit. Nam cum ipse anno i5i6
Bononiam venisset ardenti ( iuxta aliquos ) febre
correptus anno eodem decembri mense obiit annos
natus viginti sex circiter , non autem 1 5 1 5 , uli
habent Pingonius ( in Ang. loc. cit.) atque Fran-
ciscus Aug. ab Ecclesia ( loc. cit. pag. 77), neque
demum anno 1 5i 7, prout apud Vgheltiutn tegimus
( loc. cit. coi. 10^9, D), qui tamen ex illis, quae

187

Digitized by

Google

DE ARCHIEPISCOriS

i48 7

ipse asserit in Claudio Seyssello (col. 1060, B) ob- a
tinuisse nempe hunc Taurinensetn archiepiscopatum
anno i5i 7 , die undecima mensis martii post Inno-
centium cardinalem Cybo, cuius successorem ipse
illurn facit, et si falso, uti inferius dicetur, adver-
tere salis poterat anno i5i 7 Ruvereum non fuisse
defunctum. Porro ex insignis tabularii capitularis
documentis habemus die ultima mensis decembris
anni i5i6 electum fuisse capitularem vicarium ob
mortem Ioannis Francisci Ruverei archiepiscopi.
Innocentius autem cardinalis Cybo, prout infra di-
cetur, ex monumentis iisdem iam ab anno i5i6
die prima martii Taurinensis huius ecclesiae a Leone
pontifice provisionis, uti dicitur, builas impetrave-
rat, quae quidem omnia aperte ostendunt anno i5i6
exeunte, Ruvereum suum diem clausisse extremum. b

Ipso Bonomiae viam universae carnis. ingresso,
cadaver eiusdem Taurinorum Augustam pietate fra-
trum , uti in sepulchrali elogio, quod infra referam,
habetur, translatum est, atque in ecclesia sua me-
tropolitana tumulum obtinuit, cui sequens inscriptio
fuit apposita, quem prjmus exhibuit Fr. Aug. ab
Ecclesia ( loc. cit. pag. 7 3, 7 4 ), atque ex eodem,
uti mihi videtur, illam descripsit Vghellius (loc. cit.
col. 1059, D), quae tamen in. illa ecclesia nunc
nullibi legitur : ea autem est huiusmodi.

Io. Franciscus Ruvere Iulii II Pont. Max. prae-
Tiepos, Taurini primus archiepiscopus,arcis Adrianae
praefectus. Sacrosancti Lateranensis concilii ex XXIV
deeernentibus : divini humanique iuris peritissimus, c
Perusio, Senis, ac Rotna testibus, ubi acerrime de
his omnibus XX annum agens congressus est Leoni X
coetui (card.) inserere cupienti cariss. hic ex Bo-
nonia ubi fato, proh dolor! (pbiit) pietate fratrum
adductus iacet pro tempore.

1488

In hac aulem sepulchrali inscriptione, prout illam
laUdatus Franc. Aug. ab Ecclesia refcrt, duo verba
desunl, linea enim octava post illa verha coetui
supplendum est cardinalium : linea autem decima
post illa proh dolor addendum videtur obiit. Et si
tamen, ut antea monebam, sepulchrale hoc monu-
mentum nunc in ecclesia metropolitana Taurinensi
nullibi extet, sequens tamen in marmore sculptum
adhuc legitur, io quo Dominici cardinalis Ruverei,
atque Ludovici, nec non Ioannis Francisci, qui
eidem Dominico cardinale unus post alium in hac
cathedra successere memoria habetur, quo taroen
anno marmor illud conscriptum fuerit in ipso sile-
tur, cstque huiusmodi.

Posteritati
Do. Rvvere Car. S. Cle. Augustae
Taurinor. Praesul digniss.
Basi/icam hac ornatiss. Divo
Praecursori a fundametis
Erexit , .
lo. Lud. Rvvere Molis Adrianae
Praef. succes. Do. p. Ballhasare

Bernetium Laodicen. Archiepm
xi cal. oclobris mdv.
ConsecravU
Io. Francis. Rvvere I. U. peritiss.
lo. Ludovici succes. Iulii II Pont.

Max. Pronepos in metropolin.
a Leone X erigi, et in ea primus
Archieps merito creari
Obtinuit.

Ex quibus discimus quod antea suis locis iam
dictum est, nempe Dominicum Ruvereum cardina-
lem titulo sancti Clementis, atque Taurinensem
episcopum metropolitanam Taurinensem ecclesiam
divo Ioanni Baptistae praecursori sacram a funda-
mentis erexisse , quam Ioannes Ludovicus Ruvere
eiusdem Dominici in Taurinensi cathedra successor
immediatus per Balthassarem de Bernetio Laodi-
censem archiepiscopum consecrandam curavit anno
i5o5, undecimo kal. octobris, die nempe sancto
Mathaeo apostolo sacra, atque Ioannes Franciscus
Ruvereus Ioannis Ludovici in hac sede etiam im-
mediatus successor, de quo hactenus dictum est,
ut in metropolitanam ecclesiam erigcretur a Leone X
pontifice maximo obtinuit.

CLAVDIVS A SEYSSELLO

Ad annum i5i 7 .

Defuncto, uti antea dictum est, Ioanne Francbco
Ruvereo anno i5i6 exeunte, huic archiepiscopali
ecclesiae Leo Papa X Innocentium Cybo suum ex
sorore nepotem sanctae Romanae Ecclesiae cardi-
nalem praefecit, datis anno i5f 7 , die prima mensis
martii suis literis , quibus hanc ecelesiam eidem
concedebat. Ast cum Carolus Sabaudiae dux, huius
nominis III, eo quod huic sedi Claudium u Seys-
sello virum iosignem, tunc Massiiiensem episcopum,
atque apud ipsum Ludovici XIII , Galliarum r«gis,
legatum praeficere optaret Innocentii cardinalis an-
tedicti possessioni obstabat. Quare erravit certe
d Vghellius ( Ital. Sac. loc. cir, col. 1 060 ) dum scri-
psit Itmocentinm Cybo anao i5i 7 fuisee adtectum
Taurinensem avchiepiscopum,' nam ex tabularii me-
tropolitanae ecclesiae naonumentis, in-. quo bullae
antea citatae Leonis Papae X, ex quibus Tauri->
nensem ecclesiam hnnc illi concessit, adhuc leguntur,
constat. illum, nt antea monebam, obtiuuisse easdem
iam a die 1 marlii anni i5i6, muaus quoque verum
esse quod ipse auclor ibidem addit, illum breviori
inora Taurinensem archiepiscopatum moderatum
esse, quam postea cura Massiliensi episc6patu .com-
uiutavit una cum Claudio Seyssello ; namque a Ru-
verei archiepiscopi obitu ad SeySseUum usque a
capitutari vicario Taurinensem ccclesiam' et dioe-
ce.sina ftiisse moderalam constat ex pluribus doeu-

Digitized by

Google

«489

TAVRINENSIBVS.

'49°

mentis, quae in tabulariis tam archiepiscopali, quam a oomparasse alii iam dixerunt. Verum militia dere-

capitulari adhuc leguntur. Erravit quoque Franci-
scus Aug. ab Ecclesia, qui ( ioc. cit. pag. 77 ) in
marginali nota scripsit anno i5 1 5 Seyssellum fuctum
fuisse Taurinensem archiepiscopum, nonnuila enim
documenta adhuc extant, quibus demonstratur aperte
iilum nec anno i5i5, minus etiam anno i5i6 Tau-
rinensem cathedram ascendisse, quorum hic duo
tantum memorare placet, et primum quidem sunt
literae Caroli praedicli Sabaudiae ducis, quibus vi-
carium Taurinensis urbis constitutt nobilem Barna-
bam de Provanis, datae Taurini die i5 septetnbris
anni i5i6, praesentibus inter aiios reverendo Clau-
dio de Seysello episcopo Massiliae, alterum vero est
Antoniae Beltrandae alias Cavalleria donatio inter

licta, qua tamen de causa ignoro, ad amoeniore
literarum studia regressus est, atque in Taurinensi
accademia auditoribus suis iegaies institutiones tra-
dendas suscepit, suntque qui nos doceant successisse
ipsum Iacobino Michaeloni praedicto infirmilate de-
tento, qui annis pluribus in eodem studio legit iam
ab anno 1487 (Piemontesi illustri tom. IV, pag. io5
in elogio illorum de Ecclesia ) dictavit tunc Seysel-
lius eruditissima in omnes iuris partes eommen-
taria, nec non subtilissimum, quem antea merao-
rabam, in maleria feudali tractatum, atque alia
etiam.

Interea cnm eruditionis eiusdem , aeque ac eio-
quentiae fama longe, lateque pervagata esset, atque

vivos reverendo domino Claudio de Seyssello epi- b apud Gallos praesertim Georgius cardinalis de Am-

scopo Marsiliae, ea tantura iege facta, ut pia legata
ab ipsa constituta ille expleret, quae est anni i5i6,
diei autem a5 decembris , quae in ecclesiac metro-
politanae, seu capitulari tabuiario asservatur.

Verum inter Cybum cardinalcm, atque Seyseilum
compositis rebus, nempe ut priori Massiliensem
ecclesiam habere, quam Seyssellius obtinebat liceret,
atque post istius obitura iure regressus Taurinensera
ecclesiam obtinere factus fuit Taurinensis archie-
piscopus Claudius Seyssellus anno 1517. Natus erat
Seysseilus a Chudio Seysello Sabaudiae marescailo,
spectatissimae aeque ac antiquissimae nobilitatis
viro, iuxta quosdam in Aquensi urbe non longe a
Chamberiaco, iuxta alios autem Seyselii in Baugiacis.

boisa, Galliarum regni administer, Ludovico XII
Francorum regi acceptissimus, Seyssellium nqstrum
a subalpinis regionibus abstraxit, Galtiamque dc-
duxit, atque eodem promovente regis eiusdem a
consiliis primo, dein supplicum libeiiorum magisler
renunciatus est, certe autem anno 1498, aut i^gg,
quin imo cum anno i499 Mediolanensem ducatum
victricibus armis suae ditioni addidisset, eripuis-
selque illum Ludovico Sfortiae, cui nomen il Moro,
illis de causis, quas recensere huius non est loci ;
Octavianus autem Maria Sfortia Merlii comes, Ga-
ieatii Mariae Mediolanensium ducis filius, qui ab
Alexandro VI pontifice anno i497> 2 7 octobris
Laudensis episcopus renuntiatus fuerat a Laude

Post exactam laudabiliter adolescentiam sedulam e Pompeia anno i5ot exul abiisset, Ciaudio nostro y

studiis dedit operam, sed iurisprudentiae praesertim
in Taurinensi Accademia. Scimus etiam audivisse
illum in hoc studio celebratissimum Ioannem May-
num Mediolancnsem , qui ibidem piuribus annis
legit : ipse cnim Seysselius in ceiebri, quem postea
edidit, libro, cui titulus Speculum feudorum (fol. 4,
edit. Basileensis anni i566 in 8.°) inter illos, quos
feudorum materiam suis scriptis illustravisse dicit,
Maynum quoque memorat hisce verbis : consuma-
tissimus quoque , et aetati nostrae utilissimus legum
interpres Iason Maynus Mediolanensis, mihi doctrina
pater, et praeceptor colendissimus. Praeter Maynum
lacobinum quoque Michaelonum, seu Michelottum
a sancto Gcorgio audivit virura doctissimum, cele-

qui clericalem habitum tuoc assnmpsit (uti ex atiis-
documentis patet ), ecclesiam illam, pontificia etiam
accedente auctoritate , administrandam concessit ilio
anno i5oi, eandemque ipse tenuit ad annum i5ia
( Vghelli in Epis. Laudens. tom. IV, Ital. Sac. col.
682, D), etsi tamen cl. Vghellius Claudium hunc,
loco nunc citato Sexatelium Aquensem dicat in
archiepiscopis autem Taurinensibus , ubi de ipso
loquitur, Laudensis ecclesiae admiaistratorem ipsum
fuisse nullibi dicat, ego tamen arbitrer Sexatellum
ibi typographi vitio pro Seysello irrepsisse, atque
de hac administratione, memoriae defeetu secundo-
loco nihil dixisse eundem. Seyssellum tamen Lau-
densem ecclesiam tenuisse aliquando, eiusdem se-

bratissimumque iuris antecessorem , quinimo ab d pulchraiis inscriptio aperte osteudit , namque in

eodem lanrea fuisse donatum in praedicto Tauri-
nensi studio (quo tamen anno ignoro) asserit idem
Seyssellus verbis sequentibus (ioc. cit.) quas quidem
difficuUates ( de illis difftcultatibus loquitur, quae
ia feudalt materia occurrunt, et de quibus Miche-
lonus idem scripserat ) « summus legum et cano-
» num vertex, virque doctrinae singularis Iacobinus
» Michaelonus de sancto Georgio ( quo promovente^
» lauream, quamvis immeritus, apud Taurinos in
» utraque censura suscepi) novum ordinem exco-
» gitavit, quo materiam hanc feudalem etc. »

Utrum vero statiin ac laurea donatus .fuit miti-
liam secutus sit, an vero multo post, nemo est.
qui me doceat : ipsum forlissimi militis gloriam sibi

illa infra referenda ita legitur Laudensi admi-
nistratori : illnd autem Lauden. mea sententia Lau-
densem, seu Laudis Pompeiae ecelesiam tantum
significat.

Et si tamen ecclestae iliius administratio ipsi
assignata fuisset apud illam, tamen aut forte num-
quam , aut brevi tempore ipse resedit : illum enim
in aula praedicti Ludovki regis invenio annis se-
qnentibus : quin immo. ad Henricum VII Angliae
regem anno i5o6 accessisse eiusdem regis legatum
certum est ex libro , cuius hic est tituius : « Pno-
» positio ac sermo Ciaudii de Seyssello consiiiarii,
» ac legati christianissimi regis Galliarum Ludovici
» XII, Henrico VII Angliae regi pro coniugio

Digitized by

Google

1491 DE ARCHIEPISCOPIS

» Claudiae de Gallia cum duce de Valois , » in

quo praeter alia causas enumerat, atque momenta,
quorutn causa abrogato duplici tractatu, quem rex
ille suo scripto firmaverat, concedendi nempe in
uxorem Claudiam de Gallia, Carolo a Lucemburgo,
qui postea Carolus V Augustus dictus est, ipse
illara Francisco Valesianorum duci , qui fuit Fran-
ciscus I Galliarum rex, dare constituisset , prout
revera evenit. Ipsum anno i5o8 eiusdem Ludovici
regis fuisse requestarum magistrum patet ex libro,
in quo oratio Seysellii eiusdem habetur, qua regem
laudavit, regnique eiusdem felicitatem extulit, atque
hunc praefert titulum De laudibus Ludovici Gal-
liarum regis, regnique ipsius felicitate Claudii Sejr-
selli iuris utriusque doctoris, et magistri requesta-
rum anno i5o8 dictus.

Interea vacante per obitum Antonii Dufour Mas-
siliensi episcopali sede ad ecclesiae illius capitulum
suas dedit literas laudatus Ludovicus rex , ut Seys-
sellium virum praestantissimum in suum eligerent
episcopnm, deinde ad Massilienses cives epistolam
regis edidit Ciai". Ruffius in hisloria Massiliensis
urbis, illa autem data fuerat die 4 inbi anni i5og,
ex qua quod ante dicebam eruitur, suas nempe
huiusce electionis caussa ad Massiliense capitulum
regem dedisse literas. Eligitur itaque Claudius a
capitulo, nec invito illo anno i5og, quo tamen die
et mense ego- ignoro, certe tamen post diem quar-
tam iulii , atque ipsam eo anno fuisse elcctum Mas-
siliensem antistitem demonstrat alius Seyssellii eius-
dem liber, sive apologia , quam edidit contra
detractores orationis iam antea citatae, quam supe-
riore anno ipse habuerat de laudibus Ludovici regis
hoc titulo inscripta: Apologia de laudibus Ludovici »
XI I Galliarum regis contra detractores Claudii Seys- »
selli, electi MassUiensis episcopi. Eumdem titulum, »
nempe electi Massiliensis episcopi, habemus etiam »

certum est interfuisse ipsum tamquam chrislianis-
simi regis oratorem conventui, quem Maximilianus
Au£»ustus

die 4 mau idem rex obtinuerat ad
, sive ut communius dicitur aUa Ghiarra

in alio libro, quo victoriam, quam contra Venetos
anno 1^09,
Agnadelium

a"Adda ipse elevavit, atque hunc praefert titulum:
« Excellentia et felicitas victofiae Ludovici XII
» contra Venetos i5o9 14 maii Claudii a Seyssello
» eiecti Massiliensis episcopi, ac magistri reque-
» starnra. »

Quo anno Seysseliius Massiliensis episcopus con-
secratus fuerit , ne quidem in ipsa Galiia christiana,
ubi de urbis illius episcopis agitur (tom. J, ool. 666)
legilur, a cuius eruditissimis auctoribus solum no-
vimus sedis illius possessioneta adiisse eundem anno
tantum 1 5 1 5 citato Ruffio in urbis iilius histoi-ia,
et si Massiliensis episcopus anle illum annnm scri-
ptus inveniatur praesertim in registris regiae ratio-
nalis curiae Drvionensis anni i5i3; atqiic causa,
propter quam ad suum episcopatum sero adeo ac-
cessit illa potissimum fuisse videtur, solemnium
nempe iegationum frequentia, quas tnnc pro iam
pluries memorato Ludovico XII rcg«, quam pro
successore eiusdem Krnncisco huiusec nominis I,
ipsc stisceptt. Namque ut lcgationes alias silcatn ,

aimo i5i2, die undecima aprilis indixerat
apud Treviros : sedisse quoque tamquam regis eius-
dem legatum in eoncilio Lateranensi V anno i5r4,
Massiliac tamen crat i5i6 tunc cum Francisco I,
iam antea nominato Galliarum regi una cum Claudia
uxore urbem illam solemui pompa ingredienti, clero,
et coenobitis sancli Victoris stipatus usque ad re-
giam portam obvius processit ( Gallia ChrisL loc.
cit. ). Ast ibidcm non multo tempore fuit, anno
enim ilio Taurinum venit eiusdem regis ad Carolum
Sabaudiae ducem missus legatus, atque ibidem illo
anuo fuisse semper constat ex duobus, quos antea
citabam, documentis anni i5t6 diei i5 septembris,
et 25 deceinbris anni eiusdem, ibidemque adhuc
erat anno sequenti. Defuncto demum, uti antea
dictum est, Ioanne Francisco Ruvereo primo Tau-
rinense archiepiscopo anno i5i6 exeunte, ipsum in
Taurinense archiepiscopalu Carolus Sabaudiae dux
a Leone X postulavit, qui Innocentio cardinali Cybo
hanc ecclesiam iam concesserat : peracta demum
inter ipsos suarum ecclesiarum permutatione, re-
servato quoque, iuxta illorum temporum usitalissimo
more, iure regressus post Seyssellii obitum cardi-
naii praedicto ad Taurinensem sedem, hanc eccle-
siam tandem oblinuit auno 1 5 1 7 Ciaudius Seysellus.

Atque quoad haec corrigendi sunt, tam Pingonius,
quam Franc. A. ab Ecclesia : primus namque ( in
Augusta pag. 68 ad an. i5i5 ) in ilia sententia
fuisse videtur, nempe quod Seyssellius anno i5i5
arehiepiscopatum Taurinensenr obtinuerit , ita eliam
habet: « eo anno (hoxv), mortuo Ioanne Francisco
» a Ruvere primo archiepiscopo sedem quidem impe-
» trat Innocentius Cybo cardinalis, sed interpositis
certis pactionibus, succedit Claudius III a Seyssello
Massilliensium tunc episcopus, natione Sahaudus
» Aquensis, qui iure consultorum eloquentissimus, et
» eloquentium iure consultissimus sui saeculi dici
» potest tol in iure, et veteri historia libris attestanti-
» bus. » Verum iam antea demonstratum est, Ioannem
Franciscum Rnvereum non anno i5i5 extremum
obiisse diem, sed anno i5i6 exeunte : Seyssetiius
autem suas a Leone X bullas provisionis, uti dicunt,
huiusce sedis obtinuit lantum anno i5i7, die unde-
cima mensis martii, prout rectc notavit Vghellius
(loc. sup. cit.), atque etiam scribunt Gailiae Chri-
stianae auctores ( loc. cit. ) Franciscus Augusttnns
ab Ecciesia, non tantum, uti superius advertebam,
quoad annum, in quo Seysseliius Taurineosis archie-
piscopus dictus est, Pingonius sequitur, et si iihim
sileal, sed et cardinalis Cybo ad hasce infulas pro-
motionem ante Seyselluin, cum nuiiibi iliam memoret,
omnino ignorasse videtur.

Et si tamen bullae Seysseilii a Leone X iam a
dte undecima mensis marlii expeditae fuissent, a
Pontiiice tamen eas pallio utendi obtinuit tantutn
die tertia iunii anni eiusdem 1 5 1 7, atque adco circa
dicm decimam vci undecimam mensis iliius posses-
sionem suae sedis oblinuit, uti ex infra dicendis

Digitized by

i49 3 TAVRINENSIBVS. i4q4

constabit aperte. Hic tamen non praeteribiinus Ame- a Seyssellii verba, qui haec refert in antea citato
deum Berrutum a Montecalerio Augustae Praetoriae tractatu contra Valdenses.

in Salassis episcopum, qui hoc anno almae urbis
gubernator erat die xv iunii nuncupavisse eidem
suum librum, quem tnnc Romae edidit, estque dia-
logas, in quo praecipue agitur : an amico saepe acl
scribendum provocato non respondenti sit amplius
scribendum etc. , atque in illa nuncupatoria epistola
Seysselium Taurinensem episcopum vocat divinarum
humanarumque rerum consumatissimum, seque hac
de causa hunc librnm dedicavisse, eo quod sibi com-
pertum eSscfc ■ quoscumque libros ( illum ) semper
studiosissime scrutatum fuisse, subtilique ingenio
suo omnia librasse, subdit postea: « hunc igitur, non
» dico librum, sed libellum, ad eandem mittere

« Paucis postquam illi duo conversi sunt ( illi
» nempe Valdenses, de quibus antea cum eodern
» dicebam } transactis diebus, contigit ut die solemni-
» tatis divi Ioannis Baptistae, quae est ecclesiae
» nostrae Taurinensis festivitas celeberrima, atque
» praecipua primam in ecclesia ipsa missam solem-
nem celebraremus, astante principe, maximaque
procerum et populorum ex tota dioecesi mullitu-
dtne. In his fuit magnae religionis, et integritatis-
doctrinae vir frater Cornelius ex praeclara comi-
tum Plozaschi familia originem trahens divi Do-
» minici ordinem professus, et ad extirpandas in
» hac nostra dioecesi haereses apostolica auctori-

» curavi extcrius quippe salis pulchro velamine b » tate deputatus. Hunc ubi domum rediit, duo me

» ornatum, intus vero sordiduin est, namque inter

» amicos hic fallendi usus pauxillum pomorum,

» vel munus exiguum abiectumque vaso argenteo,

» candidoque lintheo obvolulum mittere ctc. »

Obtenta a Seyssello archiepiscopali sede ex inspe-
rato decem diebus ab ciusdem possessione, atque
inauguratione classis, cogncvit extare in extremis
dioeceseos suae finibus Valdenses haereticos, ex qui-
bus duos ad suos errores eiurandos ipsum conve-
nisse ipsemet nos docet in libro, quem contra Val-
densium errores postea scripsit ( de quo uberius
postea dicam ) hisce verbis : « statim adepta ecclesiae
» nostrae possessione intra dies non plus quam
» decem ex insperato duo sectae (Valdensium) viri
» in manus nostras inciderunt, quos cum ea, qua c
» decebat, charitate *8e fide interrogaremus, atque
» admoneremuS ad Ecclesiae unitatem redire, sua
» spontc, nullisque adhibilis comminationibus, quod
» vix antea admotis etiam tormentorum instrumentis,
» eius sectae homines facere solebant, errorem suum
» uterque, non sine lacrymis et singultibus confessus
» est, sectaeque secreta et complices absque ulla
» simulatione detexit, salutaremque poenitenliam
» maxima humtlitate et ( ut deprehendi ex vultu
» sermoneque poterat) contriclione, erratiqne poeni-
» tudine suscepit, et deinceps in fide, atqne obe-
» dientia ad hunc usque diem perseveraverunt. »

Paucis postea transaclis diebus, primam suam
pontificalem missam celebravit die D. loanni Ba-

» diocris conditionis viri, quos et forle forluna

» eisdem sacris mysteriis interesse contigerat, ho-

» minem adeunt, audirique singillatim, remotisque

» arbitris ab eo posluJant. Veruin his corporis fa-

» tigationem causatus est, utpote qui oboesus, et

» saginatus ad multam diem turbae immixtus ra-

» diante sole constiterat, quippe (quod) ob populi

» frequentiam sub dio celebrari sacra oportuerat.

» His igitur de causis ad vespertinam horam au-

» dientiam reiecit, quam illi in aede divi Dominici

» ieiunii pariter expectarunl, quamvis reficere in-

» terim corpora, et redire facile potuAssent, tamen

» (tantum) illis inerat conveniendi hominis studium.

» Celebrato itaque vesperarum officio, redeuntes
»
»
»
»

maiore cum instantia rursus loquendi potestatem.
sibi fieri maxime cum humilitate petierunt. Ille
vero, ut est vir tum genere et animo nobilis, tum
vero mitis, humanoque ingenio interrogavit, an
ieiunii in illam horam expectassent. Quibus id
affirmantibus, iltorum patientiam admiratus simul,
et miseratus suamque ipsius tarditatem accusans,
benigne utrumque separatim audivit, qui non sine
magua animi anxietate atque angustia, profusisquc
» lachrymis reatura suum agnoscentes, quod illius
» daranatae sectae (Valdensium) per annos com-
» plures erroribus seducti fuissent libera postmodum
» voce sunt professi, seque dumarchiepiscopieorum
» missam eo die audientes, coerimoniasque altenti
» conspicerent compunctos corde fuisse : liquido

ptistae sacra, hoc est die 24 mensis iunii anni eius- d » compreheodisse hanc unam esse sanctain catho-

dem, eanderaque non in metropolitana sua ecclesia
eidem sanctissimo praecursori sacra, sed sub die,
ut infinitae prope conUuentium multitudini fieret
satis, quae ex amplissimae dioecesis variis locis ad
eam audiendam, consequendique gratia indulgentias,
quas Leo X illam audientibus concesserat, venerant.
Atque inter tot homines, qui eo accesserant,* duo
quoque Valdenses haeretici fuere, qui ex Prato-
iallato, uti infra demonstrato, Taurinum adventarunt,
atque illi dum archiepiscopi missam audivissent ,
caerimoniasque singuias attenti compexissent, com-
puncti corde atque animo fidei quaesitorem conve-
nientes, haeresiin qua detinebanlur in eiusdem ma-
nibus einraverunt. Placet quoque hic recitare ipsa

» licam Ecclesiam, unius ritum pontifex ipse et
» clerus Taurinensis observabant, Valdensium vero
» dogmata falsa atque inania a christiana i eligione
longe abesse. Propterea orare atque obtestari
hominem ( utpote qui haerelicorum absolvendo-
rum potestatem haberet), ut pro tanti sceleris gra-
vitate poenitentia indicta culpam relaxaret: pa-
ratos vero esse se omnia facere quae ille iussisset.
Quos ille paterna pietate charitateque cum esset
complexus atque consolatus, absoiutos, et in fide
». coufirmatos dimisit. »

Talibus igitur praesagiis a Deo provocatus Seys-
seltus, tantisque occasionibus, ut ipse inquit (ibid.) r
in ipso pastorali sui officii exordio ipsi oblatis

Digitized by

Google

»49 5

DE ARCHIEPISCOPIS

maxima spe alque fiducia negotium aggredi consti- a perveniri tute nequeat , nisi prius iilae valles invi-
tuit Valdensium conversionis , quod non multo post
constanti animo adgressus est in eius praesertim
spe fiduciam omnem reponens, qui ad prophetam
dixit: Posui verba mea in ore tuo ete. « Quo
'» enim pacto, ita ipse (paullo post citati libri ini-
» tium), de his ovibus Deo rationem reddam, qua-
» rum curam non invilus ^suscepi. Numquid pasto-
» rem, qui, lupo veniente, gregem deserit, ea ratione
» laniati a lupo gregis culpa dominus absolvet, quia
» priorum pastorum negligentia lupus ille gregem
» frequenter invasit, ex eoque oves plurimas ra-
» puit? An non potius illum maiorem in modum
» dominus increpabit, qui cum periculum inde im-
» minere non ignoraret , sponte tamen pastoris
» officio se se obtulit ? Si enim perditum, despera-
» tumque gregem cognoscebat nulla ratione curain
» ipsius suscipere debuerat. Age vero si hac excu-
» satione tueri se pastores ecclesiarum possent non
» ne omoes una eademque ratio absolveret ? »
atque ad haec tcntanda illi auxisse animos dicit
Francisci hnius nominis I, Galliarum regis, edictum,
quo episcopos, ad quorum officium id spectabat,
monuit, ut adversus hoc genus hominum, qui in sua
ditione erant ser.vata sacrorum decretorum forma
ecclesiasticam exercerent severitatem: Carolum quo-
que Sabaudiae ducem buius nominis III, atque Pe-
demontii principem religiosissimum, alterius Caroli,
qui bello gentem illam impetierat vestigia imitatum,
ad hanc rem maximopere animavisse eundem, om-

suntur, per quas ad illa loca tutum est iter. Ma-
xima igitur ex parte valles illas ab ipso vere dici
potest fuisse suis antecessoribus inacce&sas, eo quod
ad illam Pratiialiati nullum Taurinensium episcopum
venisse invenerim. Se ab iisdem benignissime supra-
expectationem fuisse exceptum fatetur, « ita ut
» nullum neque humanitatis, neque obedienliae
» oflicium ab hominibus illis desiderari potuerit: »
inde eorumdem mores, atque acta scrutatus, novit
quidem eosdem VaJdensium haeresi pertinacissime
adhaerere, « in reliquis autem, uti ipse afiserit (ioc.
» cit.), ferme puriorem, quam caeteros christianos,
» vitam agere, non enim, nisi coacti iurant, raro-
» que nomen Dei in vanum proferunt, promissaque
» sua bona fide implent, et in paupertate perma-
» xima degentes apostolicam vitam, doctrinamque
» servare se solos protestantur. Ob idque pote-
» statem ecclesiae apud se, velut innoxios, et veros
» Christi discipulos residere aflirmant, pro cuius
» fide, religioneque in aegestate vivere> et a
» uobis persecutionem pati pulchrum et gloriosum
.» ducunt. »

Hisce cognitis, ad eorumdem accuratius diguo-
scendos errores se convertit, ut eosdem confutare
posset, praecipuos esse cognovit Ulos, qui sequun-
tur, quosque ex eodem ego breviter referam. Et
primo quidem neque summo pontifici, neque cpi-
scopis, aut sacerdotibus obtemperandum esse per-
tinaciter asserebant, minus illorum decretis , con-

nemque opem atque favorein Uli fuisse pollicitum. c stitutionibus, et mandati», unde iUorum sententia

Paucis igitur transactis mensibuS a sui pontificii
initio ( ita ibid. ), rebusque exploratis, ad hasce
regiones, quas Valdenses incolebant, venit. Verum
cum ipse dicat (loc. cit.) nuUum hominum memoria
ad. vallium illarum penetralia praelatum ipsorum
accedere fuisse ausum: antea autem dixerit eosdem
illas incoluisse regiones , quae in extremis sunt Tau-
rinensis dioeceseos partibus, et inter ipsas alpium,
quae Galliam ab Italia distermitiant fauces tam in
regia Dalphinatique , quam in Saluciensi ditione,
aperte constat, non hic loqui eamdem de Lucernae
atque Angroniae vallibus, istae enim nullo modo ad
Dalphinatensem, atque regiam Galliarum ditionem,
ininus quoque ad Saluciensem marchionatum spe-
ctavere umquam, sed tantum de Pratiiallati valle,
quae vere ad Dalphinatensem tractum usque excurrit,
eidemque est contermina, atque in aliqua sui parte
usque ad marchionatus Saluciensis fines excurrit :'
quodque etiam magis confirrnat loqui hic de valle
illa Seysselium, non vero de aliis, quae anlea me-
moratain, hoc est quod ipse asserit nullum hominum
memoria ad vaUium Ularum penctralia accessisse.
Antea enim in Ludovico Romagnano Taurinensi epi-
scopo ego demonstrabam ipsum anno i453 apud
Angronianos, aeque ac Lucernates fuisse atque Val-
denses haereticos ad unitatem fidei adduxisse, etsi
ego non negem ea quoque loca lustravisse ipsum,
in quibus cum cathoiicis valdeuses permixli forle
adhuc eratit, co masime quod ad 1'ralumiallaliun

ipsorum censurae timendae n4b erant tum eo quod
apostolorum vitam Aon imitarentur, tum etiam quia
mali essent: addebant, nuliam sacerdotes a pe.ccatis
absolvendi habere potestatem, quare nequidem semel
in anno apud eosdem confessio fieri debebat, neque
ab iisdern, tam paschalis communio, quam sacra-
menta reiiqua accipienda erant. Se Ecclesiae subditos
esse negabant pertinaciler, unde nec decimas, nequc
primitias, nisi coacli, solvebant, ad rei sacrae, atque
ad religionis cidtum nihil omnino conferebant, eo
quod sacerdotes sacerdotii dignitale fungi negarent,
assererentque etiam ab ipsis inventa esse ea omnia,
non secus ac indulgentias, ecclesiarum consecratio-
nes, beoedictioues quoque reliquas, ad pecunias ab
d imperitis extorquendas. Sanctorum festa celebranda
non esse asserebant, eo quod iUorum sulFragiis
mortaies ipsorum sententia non indigerent, Christo
omnibus ad otnnia sufficiente, quare diebus iiiis
quaeslum ipsi faciebant, absurdum pariter eifutie-
bant esse statutis ab Ecctesia diebus ieiunare, unde
tunc temporis ipsi ingluviebant inane, atque per-
dilum, quin immo superslitiosum esse clamabant
quidquid ad defunctorum animas a purgatorii poe-
nis eripiendas impendebatur, idque a sacerdotibus
cnpiditatis causa inventum fuisse affirmabant. Se
demum nulla lege teneri dictitabant, quare matri-
monia in omni gradu, uno, aut altero ad sunamum
exceptis inler sc contrahebant ; illicituin quoquc
omne iuramcnlum , alquc homic'dium esse volebant.

Digitized by

'497

TAVRINENSIBVS.

'49$

Haec praecipua, Seyssello teste, Valdensium sui a » sed quia sunt caeteris acutiores nonnullas suo

temporis erat doctrinae ^ortenta , quae ipse enu«
merat, quaeque a tanto tempore pertinaciter ipsi
tnebantur. Namque, ut superius advertebam, Ioanne
Vrsino, atque Ludovico Komagnano Tauririensibus
episcopis Valdensium haeresis vaUes iilas, non secus
ac Stnraneam, atque alias, quae erant in marchio-
natu Saluciensi iam a Petri Valdi temporibus per-
vaserai, seque, ut ita dicam, in illis abdiderat.
Igitur ut illorum novit errores, moresque ipsorum,
advertissetque , ut ipse dicit verbis infra citandis,
belluinum hoc genus hominum ( etsi ipsi caeteris
acutiores essent) ad disputationem ineptum,nonnuIlas
tamen pro suis erroribus tuendis citare sacrae scri-
pturae sententias, quas suo sensu invictissimas esse
credebat, nuila doctorum Ecclesiae responsa admit- b
tere tantum iiterae inhaerere, eo quod a Romanis
pontificibus, caeterisque sacerdotibus corruplam suis
dogmatibus, glossematibusque sacram scripluram,
atque in rem suam conversam esse pertinaciter
assererent, negare quoque philosophiae, atque theo-
logiae principia, ita ut nulla rei evidentia se ulio
modo convinci paterentur, quin immo nostrorum
doctorum sententias aliquot in sui erroris defensio-
nem afferre , tunc manifeste satis cognovit , prout
ipse asserit, perspectamque habuit causam , cui nihil
admodum inter ipsos profecissent ilU omnes diver*
sarnm religionnm sectatores vitae sanctitate, et do-
ctrina insignes viri, qui apud ipsos ante iUius in
ea loca adventum fuerant, « acerrimis (ita ipse loc.
» cit. ) suisque pienis exhortalionibus , magnaque c
» dicendi tum copia , tum vehementia quin immo
» in fabulam, atque derisum tum ipsos, quam
» eorum sarictissimos sermones ab illis fuisse ha-
» bitos, ipsosque multo quam ante facto obstina-
» tiores. Neque id quidem minus, talem namque
» fructum referunt, qui ut ( Salvatoris verbis uta-
» mor) margaritas seminant ante porcos, vel ut
» (ilBs) Pauli, qni in persuasibiUbus humanae sa-
» pientiae verbis gloriam magis propriam quaerunt,
» quam salutem animarum. Nam praeter quam quod
» subtiles et.acutas theologorum nostrorum distin-
» ctioneis, resokuionesque non capiant, quae docto-
» ribns plerisque videntur subobscurae , sanctorum
» etiam doctomm et divinarum • literarum scientia

» sensu ex sacris literis citant auctoritates etc,
eosdemque suis ipsis armis sacrae nimirum scri-
pturae teslimoniis, et quidem apertis , rationibus
etiam, quas iidem intelligere possent , et.quidem
naturalibus cum illis esse agendum, prout ipse fecit.
«- Igitur (ita ipse loc. cit.) inter balbos balbutien-
» dum fuit, et inter lupos ululandum, neque enim
» aves musicis cencentibus capiunlur, sed suo ipso-
» rum garritu , sues quoque ad conscium grunitum
» concurrunt: proinde studium nostrum omne in-
» eo fuit, ut apertissimis sacrae scripturae testi-
» moniis, et naturalibus rationibus, atque argu-
» mentis errores praedictos. manifeste convincere-
» mus. Quod equidem pro temporis angustia, et
personarum conditione iuxta possibilitatem no»
stram conati sumus, ita ut nostri nos institufi
minime poeniteat: ex eo namque semine incre-
mentnm ( dante Deo ), si non centesimum, aut
sexagesimum, certe vel trigesimum fructum per-
venire non desperamus. »
PauIIo autem post ita subdit. « Porro in ipsis
» concionum nostramm progressibus eius sectae
» originem ab exordio repetere coepimus cum vero
» causas adducere, quae his haeresibns tot iam
» saecuUs fomentum dedere, et nunc quoque eoram
» errorem obstinareut. His namque cognitis, haud
» difficile fore arbitrabamus errores ipsos apertis-
» simis argumentis, rationibusque et auctoritatibus
» confutare. Qua in re multo erat diffieUius manu
» ductiles, palpabilesque rationes, exemplaque cras-
» siora et naturalia ad persuadendam yeritatem
» aiferre, quam theologicis argumentationibus, dia-
» lecticbque sophismatibus, et sanctoram Ecclesiae
» doctomm ailegationibus inniti. Quandoquidem
» apud rudes et iUiteratos homines res agebatur,
» quos perspectum nobis erat, si sermones nostros
» non plane caperent iUico contempturos , et ad
»• suoram haeresiarcarum aniles fabulas , quas vnl-
» gari sermone ex aliquibus sacrae scripturae, et
» locis in suam sententiam detorquent, redituros. »-
Atque hoc pacto « vulgari illorum lingua, uli ipse
» inquit, variis in locis per regionem Hlam proce*
» dens concionatus est, eonrmdein confutavit erro-
» res: » Valdenses autem « tanta attentione (ita ipse

» illhstratorum dicta, scriptaque nihili pendunt, et d » paullo post libri iUius mitium) sermones nostros,

» ne ipsos>quidem auctores utpote Romanae Eccle*
» siae; quam ipsi impugnant assertores, sed e»
» tantum, quae in veteri, vel in novo testamento
» sunt conscripta, uti ad literam iacent, absque
» ulla sana interpretatidne admittunt, »

Haec cum probe novisset, advertissetque ideo
vidst sibi apud eosdem, si quem ex suis conciont-
bii&' r dispiitationibusque fructum habere cupiebat
alia progrediendum esse via : « ii enim ( ita ipse loc.
» cxt.) ', de qnibus loquimur haeretici, non eo sunt
» ingenia, rieque ex doctrina praediti, ut cnm iUis
» {atts mempfc. haereticis) conferri ulla ratione pos-
» sint: namque ignavum est, atque beiluinum hoc
» genus hbminom, neque ad disputationes aptom,

» qui de ilhus sectae impietate omnes fuere ubiqne

» populariter auscultavere, ut ex ore nost.ro pendere

» omnes viderentur, et inter reprehendendos, con-

» futandosque in publica concione eorum errores

» utriusque sexus plurimi, et lacrymas et alta su-

» spiria emitterent, atque ex nutibus applaudere ser-

» monibus nostris viderentur. Denique privatim ad-

» moniti, omnia, quae illis a nobis imposita essent,

» prompto Ubentique animo suscepturos atque exe-

» cuturos se profiterentur. Et insuper sacerdotum

» negligentiae , atque imperitiae maxitnam errorum

» suoram occasionem adscribebant emendarique

» errata prioris temporis summa cum instantia

» postularent, et pro praeteritis veniam deprecantur.
m

Digitized by

Google

DE ARCMEPISCOPIS

^499

» Quibus ex rebus iu spem maximam eliminandae a
» haeresis huius procul dubio erecti sumus. »

Ita aptid Valdenses se habuit Seyssellius, atque
hoc modo eorumdem confutavit errores. Verum qao
tempore apud illos fuerit ego divinare non audeo :
crunt forte qui asserant ad ea loca accessisse ipsum
anno eodem 1517, et forte septembri mense eo vel
maxime quod verbis antea allatis ipse dicat se paucis
tantum a susceptae ecclesiae huius Taurinensis pro-
• curatione mensibus illum fuisse profectum , eo vel
■ waxime quod ipsum se dedisse socium noverim
anno eodem Carolo III Sabaudiae duci, qui Sabau-
diam, regionesque eidem adiacentes mense exeunte
septembri, atque reliquis anni illius invisit, atque
mihi quidem videtur fuisse Seyssellium una cura
illo duce die prima octobris, cum ipse Gebennis b
degens non illum tantum inter suos delegit consi-
liarios, sed cum advertisset ipsum diu, noctuque
muneri illi vigilanter incumbere, graves quoque ex-
pensas, et labores eiusdem offlcii causa sustinere,
eidem pensionem 5o scutorum auri de sole singulis
deinceps mensibus suo durante beneplacito persol-
vendam assignavit, prout habetur in diplomate anni
illius, quod in appendice dabitur, et revera fuisse
eumdem in aula ducis eiusdem mense novembri
apud Romont patet ex charta diei 12 mensis illius,
qua loci illius incolis privilegia ipsorum confirmavit,
atque-eidem chartae praesens fuisse dicitur Claudius
Seyssellus Taurinensis archiepiscopus, uti nos monet
Ruchan ( Histoire de la Befbrmation de la Suisse
tom 1 , pag. 24 ), a quo babemus etiam oravisse c
ipsum archiepiscopum apud Bernenses anno eodem
die 1 7 praedicti mensis ( loc. cit. pag. 26 ) elegan-
tissime : fuisse quoque videtur apud Lausanam una
cum duce eodem die 24 decembris. ,

Quare forte improbabile non erit dicere ad illas
gentes accessisse Seyssellum augusto vel septembri
mense anni illius, non autem postea, eo praesertim
quod reliquis anni eiusdem mensibus in ducali aula
fuisse semper ostenderimus : quod quidem praestare
certe anno sequenti non potuit ante maium mensem,
eo vel maxime quod ad montanas illas regiones
hyberno tempore facilis ipsi non esset accessus:
idque si anno i5i8 praestitisset dicere non poterat,
prout ipse asserit se , paucis tantum transactis men-
sibus a die, qua illos Valdenses audierat, ad illa d
loca se contulisse. Sed quidquid de hisce sit, quod
abi accuratius expendent, ipsum certe apud Tau-
rinutn fuisse credo cum mense maio exeunte editus
est eiusdem tractatus de triplici viatoris statu im-
pressus , ut in illius fine legitur per fienedictum ,
et Antonium Ranottum hisce verbis : Taurini anno
ab Virginis partus unigeniti mdxviii, mense maii xx
( Vernazza, lezione sopra la stampa, pag. 32, 33,
n.° XI ), eiusdem autem libri titulum ita se habet :
« Tractatus de triplici statu viatoris ex tribus Lucae
» capitulis per amplissimum antistitem Claudium Seys-
» sellum Sabaudiensem tunc episcopum Massiliensem,
» nunc archiepiscopum Taurinensem. Venundantur
» Taurini in aedibus Nicolai Benedicti sub signo divi

i5oo

» Christophori, » in fol. : qui quidem tractatus, uti
ex relato titulo coniici dsftur ab eo exaratus fuisse
videtur cum Massiliensibns infulis decoratus esset.
Eodem quoque anno commentaria in divum Lucam
Leoni X pontifici maximo nuncupata edidisse cre-
ditur; anno autem sequenti hdxix, si Francisco A.
ab Ecclesia credendum est, in syllabo script. Pe-
demontanorum ( pag. 217, 2 edit. ) tractatum gal-
lica lingua exaratum, Parisiis imprimendum curavit
De Gallica republica, atque eodem forte anno,
ibidemque afiud opus, cui titulus De dwina provi-
dentia. Atque postremi huiusce libri «le divina pro-
videntia meminit Seyssellius in illo tractatu, quem
pluries iam citavimus, contra Valdensium errores,
cuius quidem (tractatus nempe contra Valdensium
errores) scribendi, edendique causam ex sequentibns
ipsius verbis, quae in illo leguntur, quisque scire
poterit : « verum , quia ea , quae vulgari eorum
» ( Valdensium ) lingua variis in locis vicatim per
» regionem illam procedentes ad horum errorum,
» totiusque sectae eliminatis a nobis exposita fuere,
» facile memoria excident haec ipsa, quae extem-
» porario et cogitatu et sermone protulimus ma-
» ximo studio per otium postmodum digesta, in
» ordinem redigenda curavimus, et pfervo hoc libello
» colligenda, ut dum a nobis, vel ab aliis ap?.d
» illos agrestes homines rememorata fuerint nulla
» in eorum mentibus insusurrali erroris scintilla
» remanent, neque qui ad illos in fide continendos
» confirmandosque pcst hac proficiscentur excogi-
» taridis, exquirendisque inutilibus apud eos ratio-
» nibus, subtiiibusqiie argumentts incassum labo-
» rent, et simplices parumque eruditi sacerdotes
» (qui eorum regimini erunt praepositi) doctrinae
» panem quotidianum habeant, quem et ipsi man-
» ducare , et plebibus suis frangere in sermonis sim-
» plicitate possint. Quibus vero altiora investigare,
» et theologico ac dialectico more hoc per te quam
» satius videbitur (locus corruptus) hi varios tra-
» ctatus invenicnt magno verborum conflictu, mul-
» toque uberiore , et profundiore slilo a viris ingenio
» doctrinaque clarissimis compositos, quos exer-
» cendis ingeniis polius quam persuadendae hnic
» hominum generi veritati accomodatiores existima-
» mus. Horum quippe nonnulli posteaquam tracla-
» tum hunc nostrum magna ex parte compegimus
» ad manus nostras devenere. Neque tamen illis
» perspectis instituti nos nostri poenituit, aut im-
» mutandi stilum , ordinemve assumptum , et ex
» verborum et sententiarum copia, theoiogioarumque
» specula tionum profunditate ieiunum, atque informe
» opus exornandi suffarctendive cupido incessit,
» quin nostra tenuitate in hac re contenti, uti rude
» et indotatum erat e follibus caUens edere mahii-
» mus, quam aliquis plumis seu Aesopi corvum
» investire, utpote quod hon eruditis theoiogicis,
» sed indoctis sacerdotibus , uti enckiridioit vulgare,
» et agrestibus viris, nt rusticum instrumentum sit
» destinandum. »

Quoniam vero cgregium hoc opus, cuius hic est

Digitized by

Gpogle

I

i5ot

TAVfUNENSIBVS.

i5ot

Utuius: Claudii Sejssellii Sabaudimsis archiepiscopi
Taurinensis adversus errores et sectam Falden-
sium ■tractatus in bibliothecarum forulis non ita
iacile invenitur, placet hic paucis explicare, quae
in «o continentur. Ipse igitur primum ostendit, a
■quo Valdenses auctore dicti sint, deraenstratque
<eesdem a Valdo Lugdaatensis urbis municipe, et
quidem mdocto nomen habuisse non vero, ut qui-
dam fahulabuntur, a Leone quodam, Constautii
Magni^ atque Sylvestri papae temporibus vivente:
eosdem ab aliis haereticis errornm suorum partem
iinaiocem desumpsisse ostendit , causasque addit,
propter qnas Vaidensium haeresis a tot saeculis in-
waluecat, quas quidem esse dicit praecipue tres, et
primo quidem doctriaaC nuda traditio , quae ea
persuadet, quae ab.homimibn& abiectae praesertim,
serdidaeque oonditienis appetuntur per se se, eos
jiempe nulli esse. sabiectos, sua omnimodts conser-
vare licere, adaugere etiam suo arbitrio vivere,
nuluv . distringi lege, aliaque eiusmodi, ex quibus
infiniti errotes.descendunt, quos in parte ex eodem,
3upra innuebam. Alteram fuisse dicit sacerdotum
quoramdam, qui apud iliosl fuere avaritiam,. viven-
dique licentiam, insc&am.quoque. Tertiam demum
favorem, atque, ut ita dicaim, conniventiam iUerum ,
quns reiigioais. propugaatores esse oportebat, utpote
qai .provinciis, atque ;regnis dominarentur, ubi ipsi
erant. Addit deamm^ebquartam nempe, -quod prae-
Jter.faaeresin, qua inficiebantur , vitam. viverent in-
«ocentissimam. '<

. CoBsequitur pestea- in tractatu- eodem Valdensium
errorum confutatio totidem distincta capitulis quot
ilh' saot, et quidem praecipui , quos ipse «onfutare
comstituit. Se hoc opus Jaboriosissimum, difficile
atque poeoe desperatum cum Dei auxilio suscepisse,
atque Dei auxilio exegisse scribit, non ut « in de-
». monstranda ( inquit ) fidei veritate theologicos
w apicbs attiagamus, sed nndis dumtaxat, sicuti
» iam praefati sumus verbis, naturalibusque et mo-
» ralibuS rationibus figaris, et argumentis, saCrae-
» . que «errpturae . aperlis omnique fuco carentibus
» testimoaiis errores eoram denudare, et veritatem
» oxfthodossae fidei, quoad fieri potest suocincte de-
» monstrare satageraus. »

Evertit\ in primo >capTte Valdensium errorem, qno
ipsi de Romana EccLesia maie sentiunt, quique uui-
versae. iiiorum haeresiae fundameatura est , quo ni-
mirum ipsi lasserebaat sacerdotit auctoritatem ex
saoerdotummeritis pendere, iilique esse coaiunctam,
ut ;altera adteri ex teto commensuretur: cum vero,
ut.ipsi dicebaat, Romana Ecoiesia, ipsiusque maio-
res, .et minores pnaeiati divina gratia carerent, eo
quod Deirmandata non sevvavent, Christique et apo-
stolorum.ratam, et mores non> imitarentur, nullam
ergo, hnins ebclesiae ministri auetoritatem habebant,
sed apad ipsps tantunv eratj qut vilara moresque
sequebatitur apoistoiorum: reiiqui antem, qoi Eccle-
siam : Romanaaa ; sequebauUir , atque eoiebant schis-
matici y<atqna haieretici eraaty unde nec sacramenta
conficicndi, neque culpas dimiltendi facullatem ha-

a bebant, ilia autem apud suos Barbas tantum resi-
debat, qui velut apostoiorum vicarii erant, omnia
sacrae scripturae testimonia, quae ipsi, ut hoc
demonstrarent afferebant ipse explieat, rationes, quas
adducebant exsibillat ostendit in Romanae Ecclesiae
tantum ministris extare vere Kgandi atque solvendt
potestatem, idcpie demonstrat etiam ex uno sanctis-
simae Eucharistiae miracuio^ quod circa annum 1 497
apud ipsos evenerat, quodque ipsius verbis, eo quod
non adeo sit notnm r hic describere constitui.

« Sed unum afferamus, quod apud eos ab annis^
» plus minus viginti in ea regione^ quae maxima
» hac haeresi infecta difiamatur factum esse non;
». ipsi a multis regionts incolis nuper andivimus..
» Res quippe est apud eos testatissima-. Confiagcavit

h » fortuito incendio, sed Dei consilio templum in
» Vico ( quod Pratum gellatum appeiiant ) inter-
» alpes in nostra Taurinensi dioecesi situm, ita ut
» praeter reiiquam maleriam, quae ab igne vel-
» consumpta, vel confracta fuit, lapts etiam sacer
» magnae spissitudinis, qui altari erat superimpo-
» situs caioris vehementia totus sit, infixus. Huic
» super impedebat sacrum Eucharistiae sacramen-
» tum,, capsula lignea inelusnm. Igitur postea quam
» restinctum est incendium, o rem mirabiiem, et
» reiigionis nostrae testamonium certissimum ! In-
» veuta est ab omnibus oppidi indigenis supra con-
1* fractum altaris lapidem inter cineres intacta, iUae-
» saque hostia, corporali eqnidem integro involuta
» reliquis omnibus cireumquaque ,. vel iacineratis^.

c » vel ambustis. Porro harum hostiam, non iliornm
» Barbae, sed unus sacerdotum nostrorum non iliins
» sectae, sed in Romanae Ecclesiae fide conse-
» craverat. Quo uno miraculo, et sacerdotii jaostri.
» auctoritas et sacramenti huius, quod est maxi-
» mum omnhim, quod fides nostra recipit, veritas
» et Romanae Ecclesiae potestas fidesque inexpur
» gnabiliter est approbata. Quibus sane stantibus ,
» omnes illius sectae errores, seu fundamentis sub-
» latis, corruunt per se se. »

Prosequttnr in altero capite alterum Valdenstum
errorem confutare adversus auctoritatem sacerdo-
tum : in tertio vero alias eorumdem, quoad sacra-
mentorum collationem, in quarto illmn, quem habe-
bant circa Eucharistiam , de quo tamen. piura non

d dicit, eo qnod ille apud Vaidense» tantum aliquot
invaluisset, non autem apud omnes» Demonstrat
postea impudenter, ipsos sacerdotum benedictiones
improbare, atque quid ipsae verae conferant ostemnt.
De indulgentiis agit in sexto, quas concedendi Ec-
clesiae suae Christo potestatem fuisse factam evinqit.
Quae ipse sint quae de causa concedantur, fet a
qoibus asserit easdemque non esse contemnendas-
invkte probat. Paucis de purgatorto agit in septimo,
eorumdemque exsufllet errorera, qtti ne illud ad-
mitterent asserebant defunctorum anmtas ad aeteroa r
vel gaudia, vel suppiicia cum e corporibus exeunt
eonfesttm deduci , ^Bcclesiasticosque viros lucri cu-
piditate purgatorium adinvenisse asserabant. Ipse
boc ioco purgatorii veritatem non adstruit, « quan-

m

Digitized by

Google

i5o3

doquidem ( inquit ) in libro, quem de divina a
providenlia conscripsimus veritatem. hanc tam
apertis rationibus, et sacrae scripturae testimoniis
adprobavimus, ut neque amplius in hac re am-
bigi possit, neque nos afferre aliquid ultra va-
leamus. » Coucludit postea multo humanius esse
( etsi concederetur ambiguam esse purgatorii exi-
stentiam ) illud credere vere exislere, a quo nihil
mali exoriri queat, plurimum autem boni: unde si
Valdenses credebant sacerdotibus pecuniam dare,
hoc in eerumdem avaritiae fomentum cedere, darent
illam pauperi eleemosynae gratia, aut sacerdotem
avaritia immunem exquirerent. Etsi tamen crederent
suos parentes amicosve in purgalorio non esse, neque
ab hoc faciendo retrahi poterant, eo quod qui in

»
»
»
»
»

DE ARCHIEPISCOPIS i5o4

hanc diem venenatis inanibus verbis seduxerunt,
et a causa Domini , quae est sancta fiomana
Ecclesia, abigentes ad desertum erroris et im-
pietads aberrare fecerunt. Parati enim sumus
relictis nonaginta novem ovibus, idest ceteris fi-
delibus, quibus indigni praesidemus ad perqui-
rendos vos, qui vix lufesn ex centum in grege
uostro constitutis , deviaque montium vestrorum
perquirere , donec vos contritos corde , et ad
gregem Christi redire paratos inveniamus, et in-
ventos super humeros nostrae fidei, si per vos
licebit, referamus, ut dum haec facimus gaudium
sit in caelo angeUs sanctisque omnibus, qui ut
Salvator dicit, super.uno peccatore poenitentiam
agente gaudent vehementer. Sit et in nostra atque

illo sunt, fratres nostri sint, cum quibus nobis est b » universali Ecclesia tripudtum et exultatk», de qua

communio. » Isaias super Ierusalem, idest populum Dei uni-

,. Jn octavo, atque nono capitibus alios Valdensium » versum cecinit dicens : Laetaaaini cum Ierusakm,

errores improhat, quoad angelos, quos semper faciem » et exultate - . . egp quoque instar boni patris vos,

Dei videre dempnstrat, quique cum ea, quae nobis » seu filios prodigos ad me, dissipalo patrimonio,

necessaria sunt, in Deo videant tamquam in spe- » revertentes, omnes cum charitate, et laetitia su-

culo , nostrasque orationes ad ipsum deferant, et » scipiam, et stolam primam innocentiae proferam,

ideo a nobis colendos esse demonstrat. IdqUe etiam
ostendit quoad sanctam Dei Matrem, aliosque san-
cfos. esse praestandum, non eadem latriae cultu,
quo Deum prosequimur, sed duliae, idque scripturis,
atque ratione etiam probat : pari quoque modo
ostendit festa illorum esse ceiebranda, et ieiunia
quoquq esse observanda in calce illius articuli as-
serit, ex quorum observatione mali nihil oritur,

atque annulo verae fidei vos subharrabo, sed et
» vitulum saginatum dectrinae et gratiae, praestante
» Deo, ad vestram refectkmem mactabo sacrificium,
sciiicet laudis, seu corporis Christi, qui pro tolius
humani generis salute crucifixus est, ofierendo
psalteriumque et synphoniam in ecclesia, et dioe-
» cesi nostra . resonare faciam in laudem scilicet
omnipotentis Dei, qui nobis persuadentibusi cum

qqaeque Christus ipse observavit. Agit in dectmo c » periissetis ad vitam revocaverit, ut rit scilicet

contra alium Valdensium errorem, quoad imagines
sive Ulae pictae sint, sive sculptae : illas in scri-
" ptui-is memorari dicit, fidelibusque concessas fuisse
ab Ecclesia, ut eo pacto Christi in nos beneficia,
ef sanctorum . hominum pia gesta picturae, vel scul-
pturae indicio, atque adminiculo ad nostram memo-
riam redacta nos maiorem in modum ad pietatem
atque religionem urgerent. Arguit in undecimo ahum
ipsorum errorem , quo iuramentum omne mortale
peccatum esse asserebant, explicatis sacrae scripturae
textibus, quos ipsi in ilhus erroris confirmationem
urgebant , probatque licite posse iurari semper,
dutumodo in jpso iureiurando sint veritas, iudjcium
e)t, iustitia. Alium , eorumdem errorem confutat in
duodecimo, quo asserebant raendacium omrte. pecc4-
lum esse. mortale, . explicatis etiam. qui ab iisdem
aQerebant scripturae textibus. In ullimo demum
alium ipsorum er rorem recenset, quo dicebant omoe
homicidium . mortale esse pecCatum , quem tamen
expresse nqn confutat, eo quod ad fidem. magoo-
pere non pertineat,, neque ipsi tam late illum tue-
rentur, ut non aliqua excusarent homicidia, ea
nempe, qua,e auf a rationabili , causa, vel a lege
aliqua ad pub^eam .vindictam. permissa erant. ,

Qpus demum upiversum Valdeuses aUoquens con-
cjudit prout sequitur : «, I.taque , filioJi carissimi ,
» quos in visceribus cordis gerimus, aperite t&ndem
» oculos inte.lle.ctus, et cognoscite perfidiam, atque
» fallaciam hoi'um pseudo sacerdolum, qui vos in

» locus eius iu ecclesia sanctorum, eoque pacto

» fiat unum ovile, elunus pastor, egoque deinceps

» super v0s ero vigilans, ne vel in errores pristinos

» redeatis, vel vobis in fide perstantibus inquisi-r

» tores, ojEoiariive spirituales, aut temporales sint

» motesti) sed mente et corpore securi in vera pace,

» et quiete sic in hoc saeculo vivatis, ut ad aeter-

» nam beatitudinem pervenire. valeatis. Testis est

» eniiu mihi Deus, ut apostoli *ermone utar, quod

» cupiam vos omnes esse in visperibus Iesu Christi,

» ex hoc oro, ut jcharitas veetra magis ac • magis

» abundet in omni scientia. ; et in omni sensu, et

» probetis potiora, et sitis sinceri, et sine affensa

» in. diem Christi repleti jructuriusttyae per.Iesum

» Christum in gloriam. £t laudem DeL i.

» Neque vero ad imperitum vulgus dumtaxat haec

» nos loqui, et. miseuicordiatti poUiceri >quis ai-bi-

» tretur, sed qui snni Barbae et sectae huias do-

» ctores, e.t. haeresianchae. , Jtes quoque com apo-

» stolo paterua pietate hoctamur, n* plus sapere

» velint, quam sapejrei oporteat, sed ad. sobrieta-

» tem sapere satts ■putent, et cum uninrevso. orbe

» in nna fide, e.t oredulilate ambulare satius iudi-
»,.cent, quam Sfllira tota eoclesia deviare, nec in-

» niti adeo. pwidenti^e; jsuae, ut sapientes apud

» semetipsos esse. velit> aicut sapientia; mtauit', ut tot

» sapientissimorum, docUssimorumque virorum iu-

» dicium noo, antepouaoit i sub , sed dootru»ae Fauli

» assentientes, et unaniu.es une ore houorificcmus

Digitized by

Google

i5o5

TAVRINENSIBVS.

» Deum omnipotentem , qui in Trinitate perfecta
» vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen. »

Ita suum contra Valdensium errores tractatum
Seysseilius absoLvit, qui quidem anno eodem, quo
ipse obiit, nempe i5ao lucem vidit Parisiis, etsi
infinitis pene typographorum oscitantia erroribus foe-
datus. Ipsum Nicolaus Berardus Stephano Porcherio
Senonensium archiepiscopo inscripsit, « quod (uti
» in nuncupatoria eiusdem epistoia habetur) auctor
» ipse paullo antequam e vivis cederet tibi, quem ob
» amplissimas animi virtutes oniee, et amabat et ob-
» servabat, ita et mandaverat, ut uni pene nominatim
» inscribere vellet. Neque profecto cuipiam ( ita
» subdit ) aptius dedicari haec poterant, quam tibi
» Taurinensis ille archiepiscopus erat, tu Senonensis,
» nobis adhnc superas din etiam, ut et optamus,
» et speramus, et augnramur superfuturns etc. »
Demum ita illam, ut sequitur, absolvit epistolam.
« Quare quod auctori per immaturum fatum non
» licuk, id ego nunc tliis omnibus plaudentibus,
» ut puto, et faventibos ago, ac libros hosce tibi,
» qoi defunctorum quoque amicum agere soles, non
» rekgendos modo, sed etiam perlegendos do et
» «iedico. Vale. » Hunc quoque tractatom in Gal-
licam lingoam conversom, a quo, nescie, editum
fuisse Parisiis anno eodem nos docet ( loc. cit. )
Franciscos Aog. ab Ecclesia.

Qooniam vero de SeysseUi operihus, quae ipse
edidity hactenus duimus, placet hic reliqua, qnae
a variis recensentur , enumerare , quorum . tamen
maior pars ipso defuncto lucem vidit, et primo
ipsnm Ludovici XII, Galharum regis, vitam, atqne
res gestas scripsisse certum est. Ipsa autem ab anno
i4q& ad annom usque i5i5 excurrit, atque a Gal-
licis pluribus scriptoribots laudatur, prodiitque in
lucem cura doctissimi regii historici Theodori Go-
ctofridii. Scripsit praeterea de officio regis iibros
duos, quos tamen quo anno typis evulgati fuerint
ego iguoro. Memorat ipsius Euclidis elementa Vghel-
lius ( Ital. Sac. loc. cit. col. 1060 ) alii autem v se-
quentia eiusdem opera notavere, quae,.eo defuncto,
in lucem emUsa sunt, nempe commentajria , . sive
tractatnm ioJegem salicam Frauoorum, Parisiis annis
i54o et i55a: qommentaria in totum ius civile,
Pavisiis anno i545> speculum feudale, Basileae anno
i566 in 8. PJures etiam in GaUicam linguam< histo-
ricos traustulit, ex quibus sequentes ettatus Franc.
Aug. ab Ecclesia (loc. cit.) reeenset, aempe Eusebii
Caesariensis historiam ecclesiasticam, Parisiis annis
i558 editam, octo Tucididis Ubres de beUo, Lu-
gduni anno i554 in fol., Diodorum Siculum, Pa-
risiis anno i545, Xenophontis historiam de gestis
Cyri, Persarum regis, ibid. anno 1539, et demum
S^oecae opera, Lugduni anno i556.

Haec praeclara posteris ingeuii soi . monumenta
reliquit Seysellius. Ipsum antea citatus Franciscus
Aug. ab Ecclesia in libro, cui titulus Corona reale
di Savoia (par. 1, cap. 1, pag. 43 vet. edit.), asserit
credi fundavisse canonicorum Aquensium (Aix) in
Sabaudia collegium , aut si id non praestitit eorum-

a dem censum auxisse, anno tamen, quo id egit,
praetermisso. Bessonius e contra asserit (Memoires
pour 1'histoire elc. pag. 3 19) ipsum dum MassUiensis
esset episcopns a Leone X impetravisse, ut in col-
legium insignem erigeretur prioratus caaonicorum
regularium, qui ibi erant ordinis sancti Augastini,
una cum priore commendatario. Gravi postmodnm
morbo correptus suas extremas condidit tabulas
anno i5ao, die 17 maii, in quibus praeter aiia
iussit, ut capeUa una aedificaretur sub titulo sancti
Lazari extra suam ecclesiam metropoiitanam , aut
in dextro, vei in sinistro iatere, prout revera efie-
ctum est, etsi uti nunc ipsa fuerit ignoratur. Quo-
niam vero pauperes unice semper diiexerat, ideo y
iam a die dectma mensis mati anni iUius ( uti ex

b tabulario Augustae civitatis Taurineosis habetur )
ujbanum consiiium exquisieret, « ut veUent dare
» ordinem, et talem modum super grano, ne carius-
» venderetur per mercatores vendentes ipsum gra-
» num, et ipse obtuiit se vendi facere centum sa-
» chos in quatuor diebus fori pro minori pretio, quo
» vendetor in platea per aUos vendentes, videbcet
» pro quolibet sabbato sachos a5, et"pariter veUet,
» quod Communitas sic faceret, seu fieri faceret
» pro succurrendo tndigentibus, atque cenclussm
» fuit, quod parte communitatis vendentur sachi ao r
» et ultra si expediens fueriu » Constat pariter ex
tabulario eodem, « quod die a4 maii reverendis-
» simus dominus archiepiscopus Taurinensis obtuUt
» communitatt centum sachos grani^ videUcet quod

c » ipsa communitas acceptet iUud, et vendat ad
» racionem de grossis tribus pro sacho pre minori
» precio, quo simile vendetur in mercato grani.
» Committitur massarto, ut acceptet nunc sex car-
» ratas, et vendat eadem racione. »

Verum in dies ingravescente morbo decessit opti-
mus senex, atque eruditissimus iste episcopus die
trigesima mensis maii, hora meridiana, iuxta lauda-
tionem fiinebrem, de qua infra sermo erit, hora
iUa, qua ipse pridie Uiius diei se> moriturum esse
adstantibus pvaedixerat, atque vix iilum defuoctum
fuisse Taurinenses noverunt cum plurimis lacrymis
suspiriisque eiusdem obitum sunt prosecuti r eo quod
cunctis charisstmus esset. Constant haec omnia ex
singuiain nota, quam iam toties eitatus cl. Curlan-

d oUus, ex regiae rationalis curtae tabnlario deprom-
ptam nobis commonicavit, estque ut seqnitur « die
» 3o maii i5ao, appUcuit dominus (Carolus nempe
» Sabaudiae dux, huius nomims- II) in civitate
» Taurini r et pauUo ante adventum reverendissimus
» deminus Taurinensis archiepiscepus r dominus
» Giaudius de Seyssello spiritum emiserat ; cuius
» anima requiescat, toto quidem populo acclamante,
» et deflente eius roortem. Additur postea die prima
» iunii fuit mbumaius reverendi&simus. dominus
» Giaudius de SeysseUo, qui die penultima maii
» ab hoc saeculo migravit. » Igitur ex hoc docu- '
mento scriptoris sinchroni erravisse cognoscimus^
auctorem epitaphii, quod iilius tumuio appositum
fuit, atque ab Auguslino ab Ecclesia duobus in suis

Digitized by

Google

DE ARGHIEPISCOPIS

i5o8

i5o7

operibus, in Chronologia nempe (loc. cit. pag. 77), a Taddaeus Lugduneosis, ordinis eremilarum sancu'

. . . . ~ « 1 . ■ 1 1 _ ]

atque iri syllabo soriptorum Pedemontanorum (pag.
ai 8, 2. edit.) editum fuit, non secus ac ab Vgbellio
( loc. cit. col. 1060 C), qui illud ei praecitata Ghro-
nologia Franc. A. ab Ecclesia exscripsisse Tidetur, et
est ut sequitur: 4 -

■ - • '
Claudio Sejssello Ludovici
XH>Fracor. regisa request.
Magro, et pro eodem ad oes
Fere Chrislianor. Principes
Oratori eloquentiss. Lauden.

Administratori MassUiae
Praesuli Taurinor. Archiepo •
I. U. consultiss. atque kuius >
Sacelli fondatori coUegium
Canonicor. pientiss. Pri P. *
Obiit pri. cal. iunii mdxk.

Ita VgheHius recitat postrema huiusce inscriptio-
nis verba, quae, ut arbitror, ex Fr. A. ab Ecclesia,
Ut antea dictum est, exscripsit, raonuitque me cl.
Nasius in ■quodam sacrarii metropoHtanae Tauri-
nensis codice .-roanuscripto, qut in capitulari tabu-
lario asservantur , ita etiam legiv Porro idetn ab
Ecclesia iu sno Syllabo scriptorum Pedemontanovuin
postrema iHa eiusdem verba ita ( loc. cit ) refeit

Augustini de observantia, atque ex laudatione eadem
inter alia discimus Seyssellium quidquid illi post
varias atque longas occupationes tempoxis supererat,
aut orationi, aut librorum lectioni, vel scriptioni
ab eodem fuisse insumptum, quinimmo et inter
convivandum de re quapiam utilt ilit sermonem
semper fiiisse, atque ad id convivantes seroper pro-
vocasse ipsum patrem patriae nuncupat, plnrimique
eum fecisse Carolum III, Sabaudiae ducem, asserit,
eumdemque ut patrem observavisse, eiusque consilio
in arduia rebus usum esse semper : « atque erat
» ( inquit ) iili velut alter fidus Acbates, cui tuto
» pectoris sui arcana paadebat, ila ut oculus domini
»> baberetur. »

Ista .autem oratio edita typis fuit, atque Andreae
Provanae, et Ioanni de Gromis, Taurinenst vicario
generati, qui Seysselh etiam fiierat, tribus Uiis cir-
citer annis, quibus- hane Taurinensetn ecdesiam mo-
deratus estab auctore eodem nuncupata eamdem se
scripsisse dicit auctor « maiore anhni afiectu, quam
» iudicio/. vix detersis.* recenti morte, cui ipse inter-
» fueram, oculis,. atque tumukuosam, et fere extem-
». pbraneam dictavi oratiecietn, ut res in buccatn^e*
» niebat, raptkn exarabat calamue, excipiefaat papyrus
» etc. » Huias autemlaudationisbic esbtitulus: Or-aHo
funebris in funere reverendissimi domitti Claudii

Patri P. obiit pridie kalendas iunii wdxx, ex quibas SejrsseUi archiepiscopi Taurinensis in ecclesia ca-

dici deberet obitsse Seyssettium die;3 rmaii. Utrum thedrati prima die iunii r5a^. Ex hoc tttulo etiam

verq< in originali' lapide, quod etiatn nunc in rnetro- patet in sepulchrali illa inscnptione antea recitata

politariae ecdlesiae sacrario, quod Seysselhus fitn- c naendum irrepsisse: sienimitt prima die iunii Seys-

davit, . uti laudata < inscriptib noe : docet • ( qnaeque
forte ilbt est sancti Lazari capelia, quam ipse, ' ut
ai|tea monebam^ in suis extremis tabulis erigendam
iussit), ita etiam legatur ego nesbio, namque mar-
moreus ille tumnlns, quem canonicorum Taurinen-
srotn collegtum ipsi .etrigeridum cuvavit (ilte, ut mihi
(Viotum fioic, ■ simtle : oaanino Andreae de Novellts Al-
btusis . episcopi , quod iii choro catbedratis Albensis
nanc :adhuc <extax, et cuius thypon -edidit in sua
Tridinensi histori». cl; lcicius, pag. a6i ), o vestiariis
atiets occultetor nonc iu ut nee videri tumuJus,
neqoe iuderiptio eidem apposita legi qneat. Ast
diversa Francisci- Angustini ab Ecclesta in postremis
verbis tectio icuiqne suadebit staadtun esse verbis

sei<li'funus)tcelebratum"fiut, illa certe non obiit. Le-
gitur <autem in eiusdem fine sequens oratoris .illtus
efpkapbium certe -non omnino inconotnnum, quod bic
deseriptom vohui, eetque tatusmodi:

» Glaudius :hoe tumnto Seyssellus clauditur ingens

» Boctorivm-splendor, pontificumque decus. - ■•

n- Qu» Stme4 ' humuna immensa -divinaqua doetns,

» Ifecminus ingenio iure peritu» erat* •»"•■

» Regtns orator quondam, quem Roma loqttefitem

j> Mirata, et iGaesar terra Britanna sitttab ••

» Virrutis- verae speeulum^ pietetis amatoTj

» Arbiter' e* paois iustiti*eque tenax. ■-• ■•
Ittteger et prudens , humilis v ■. moderatus, hone«tus>

smdironi ittius auctoris, quae antea referebam, j » Sobrios et> -vewnty muntfiousque filiti

legendunique non oaiendis , > neqwe pridie knl. , sed
nr;haL ianii,' fofte^ enim tmmerales iilae notae scul-
ptorrsi oufc ■ ignbrantia - t <au t eeoitantiaf > in illo • coerto-t
taphio j .q»od < mettropeikanae > ecclesiae ' eanonici ( ex
qtftotum nutwrO'«tiftiM eral SeysseMius) iHi eirtrnen-
dum 1 ius*it, omissa*. rueruot. ■ • \> > ->'■■
. X)bnt igitwCjaudius-Seysellus d*e erigesima tnensis
maH, , anno iSae ttd .meridiem-, tumulumque recepit
ini sacrario- ecelesiae «uae me^ropolttunah-die-prima
iumi annii-eiusd^emil lpsatn eadem die fmlebri ora-
tionelaudavky itp*teniibus Andrea Provana apostolko
prothonotario^ ac :<Nov*bcti domino, Ioahne 4e Gro-
mis Vercellewsisrtfcolestae archipreBbytero, ac Tan-
rinensis ecclesiae vicario, praesente cadav«*re, frater

Ad sommura otnnigena praesul virtute corUseans
Lugentes terras Hqoit, et astra fcenet.

- • • A dditur< eliamr sequens 1 A ntoniiM PecettatS' •presby-
teri GaSfitttensis^) 'qUod ita -se hfabet : ' '•■ " ■> >■'■■>-

, . „ >s 1 ....... • . ' . >. • , . t . i o 1 1 ■ <•.:,

» -Srtso {proh o^Iof \ ) feoo quiesoit ille praesat OhuUius, deoos
» Proborum, et spes unica, praesulumque gemma.
rt- Magttnm pTaesidium, ac firvor bonorum,
» Prudens, qui fui«> et pius, modestus, —
>V Fortis, moriger, : ojjtittMi9que \ quttt stmt,'' • j -
»■ Et quot post alii. eruht in annis. • 1
rt Ingens, et patriae cotumna nostrae
» Doctrinae speculum, Deique verus

Digitized by

Google

TAVRINENSfBVS.

1509

» Cultor. Pauperibus pater benignus.
» Vita , tnoribus, et decore legura
» Insignis Sophiae, et severiore
» IHum tam celebrem, piumque lector
» Ah! nobis lacrymis decus ademptum.

^Subsequitur demum Francisci Freciae disticon :

» Claudius antistes iacet hic Seyssellus, ad unguem
» Factus «homo, vita, moribus, ingenio.

INNOCENTIVS CYBO, sev CYBVS
Sacrae Romanae Ecclesiae cardinalis

Ad annum i5ao. b

Claudio a Seysello, de quo antea, defuncto, Tau-
rinensem archiepiscopalem cathedram iure regressus
denuo obtinuit Innocentius cardinalis Cybo, seu
CybuS., anno aetatis suae vigesimo nono circiter,
quam tenuit ad annum usque i54g, cumque ab
eadem semper abfuerit, ideo illam per vicarios ad-
ministrandam curavit , inter quae fuit Bernardinus
de Prato archiepiscopus Athaenarum, atque episco-
pus Gayacensis, nec^non Philippus de Mari, nobilis
Ianuensis, atque episcopus Vigintimiliensis. Quid in
hac ecclesia tam per se, quam per vicarios ipse
constituerit, mihi non satis constat, quae ex variis
documentis habere potui paucis hic describam.

Et primo quidem memoratus eiusdem generalis e
vicarius, atque locumtenens Bernardinus de Prate
anno i5ai, die trigesima mensis maii nobilibus
sindicis Taurinensis urbis ticentiam concessit fun-
dandi oratorium sanctissimi corporis Christi eo locr,
ubi sacratissimae Eucharistiae miraculum , de quo-
antea in Ludovico Romagnano Taurinensi episcopo
dictum est, contigit, illudque « circumclaudendi r
» et postquam constructum et eircumclausum fuis-
» set, eidem. desserviri faciendi in missis, et aliis
» divinis celebrandis per unum, vel plures idoneum,
» vel idoneos sacerdotes ab eadem civitate depu-
jf tandos, vel in perpetuum, vel ad tempus, et re-
» movendos pro eius arbitrio reditns, provenlus,
» eteemosynas, oblationes, ae emolumenta quaecum-
» qtie, ac quandocumque, et a quocumque offe- d
» rentury seu accederent ipsi oratorio administrandi,
». deputandi, atqoe applicandi ad decus,. ornamen-
» tum, et servitutem ipsius oratorii, vel alios pios
» usus, sahvis tamen indecenti ornatu, et servitute
» ipsius oratorii, ac destinatione offerentium, » uti
legitur m illis literis, quas Abbas a Labriano edidit
( Istoria di Torino tom. 2, pag. 449? 4^° )• Quod
quidem orajorium postea in magnificum marmoreum
templum eiusdem augustissimae urbis pietate, atque
magnificentia abiit.

. Anno eodem, et die vigesima quarta maii, idem
locumtenens Marchiotum, quondam Balthassaris Vico
de quibusdam investivit in Grulliasci finibus : alios
autem plures et anlea, et post, hocce munere do-

i5io

navit. Anno i53<j, die octava maii civitati Taurinensi
in ius patronatum concessit sanctae Mariae eccle-
siam dictam di Loreto, non multo procul a Tauri-
nensi urbe, quae nunc Madonna di Campagna nun-
cupatur. IUam postea eadem Taurinensis civitas
capucinis PP. religiosissimis attribuit, qui ibidem
ecclesia aucta coenobium condiderunt ( idem Lau-
rianus loc. cit. pag. 669). Anno 1527, die vigesima
prima septembris, additis quibusdam conditionibus
annuis scutis 35oo archiepiscopatusTaurinensis bona,
reditus, atque proventus ad triennium Iocavit. Anno
i5a8, die prima septembris Ctemens Papa VII
cum a cardinali Cybo archiepiscopo intellexisset
Bernardinum Arelium annatarum pontifici, atque
Sedi apostolicae in Pedemontio debitarum subcolle-
ctorem, coUigere quoque clericorum in civitate, et
dioecesi Taurinensi decedentium, quae prius epi-
scopi, postea vero Taurinenses archiepiscopi, quiete
semper, pacifice, atque absque ulla contradictione-
perceperant, suis literis ad cardinalem eumdem datis,
quas praecitatus Laurianus refert (ioc. cit. pag. 667,.
668). Arelio eidem sub poena excommunicationis
btae sententiae, et privationis officii eiusdem vetavit y
ne spolia clericorum in civitate, et dioecesi Tauri-
nensi colligeret, dato quoque eidem in mandatis,
ut collecta cardinati Cybo, aut eiusdem vicarii tra-
deret. Anno 1 534 eiusdem generalis vicarius eccle-
siam sanctae Mariae Furni Ripariae vi brevis apo-
stoliei, quo eidem Cybo ticebat beneficia quaevis
m Taurinensi dioecesi vacantia, concietorialibus ex-
ceptis, conferre, Hieronymo Vecchiavo conees9it (*) k
Anno i537 a sacra rota citatorias literas contra.
Petrum Frailciscum Ferrerium Vercellensem epi-
scopum, uti sancti Michaelis Ctksini abbatem obti-
nuit causa iurisdictionis, atque exercitii iurisdictioois
eiusdem in oppido olim, rfunc vero civitate Cariniani r
de qua quidem re alibi commodius dicetur.

Anno i54i, die decima tertia iunii apostolicum
ebtinuit rescriptum cathedralem ecclesiam in mo-
nasterio, aut in ecclesia sibi commoda erigendi,.
eodemque anno publico erga Taurinensem civitatem
se obstrinxit documento , solvendi toto vitae suae-
tempore xeoodochio sandi Ioannis Bapbstae quavis
hebdomada aurea solis scuta duo, lotidem tritici rata,.
duos tignorum currus, atque anno quovis duo vini
vehicula^ archiepiscopatus Taurinensis bona pro hisce
obligando, eo quod xenedochium illud beUorum
causa, quibus universa Pedemontana regio tunc lace-
rabatur, nihil haberet unde pauperibus subveniret

Anno 1 545 et 1 54& eiusdem cardinalis suffraga-
neus locumtenens, atque vicarius generalis Philippus-
de Mari episcopus- Vigintimiliensis, universam Tau-
rinensem dioecesim visitavit. Quid in Ula visitatione
cerrigendum invenerit , quidque in ipsa praestiterit r
constat ex sequentibus eiusdem literis -ad clerum ,
atque populum Taurinensis dioecesis datis, quae iiv

(1) 1534 die decima Mplembris coData fuit ecelesia parrochialis
Mnctae Mariae Furni Ripariae D. Hieronymo VecchiaTO, seu Vecchiano,
Clerico PiMno,-vacani per obilum D. laeobi Varlati, sen Vaulati, alia»
Girodi, eiuadem loci. Vidc Tabul. archicp. prot N. 61, fol. 36 retro. A.. U.

Digitized by

Google

1 5 1 1

DE ARCHIEPISCOPIS

i5

13

libro inferius cilando leguntur, ex quibus qualis
huiusce dioecesis bellortim causa, quae eamdem
dire.ad annos plures exagitaverant, esset clare de-
ducitur : ita igitur ipse habet. u Cupientes pastorali
» offickt noslro, ad. quod divino auxilio perve-
» nisse fatemur, saltem aliqua cx parte satisfacere,
» visitationem huiuscemodt dioecesis Taurinensis
» nobis commissae toto fere bieonio proximo eiapso
» intendimus, docendo, monendo, corrigendo; im-
» poftuneque increpando, et obsecrando, ut tem-
» pus et res ipsa postulabant. Sed quam visitando
» quamplures paroclios, seu animarum curatores
» ( quod sine rubore referre nequimus), non modo
» ignaros ecclesiasticae disciplinae, et ad seminan-
» dum verbum Dei inexpertos comperuerimus, sed
» ignavos et ociosos, et etiam sine libris, tamquam
» arbores sine fructu conspexerimus eorum errori,
» et infelicitati , cuius nos miscret, ac pudet con-
» sulendum, et quamprimum succurrendum fore
» existimavimus, tam pro sua ipsarum, quam pro
o animarum, quibus curandis praesuht salute, ne
» si diutius in hoc officio torpentes fuertmus, Do-
» minus sanguinem ovium alioqui periturarum de
» manibus nostris sit exacturus. »

Igitur ut tanto malo occurreret, haec facienda
censuit, quae eiusdem quoque verbis ego hic reci-
tabo; ita igitur ipse prosequitur. « Nichilque ad
» hanc rem magis utile et necessarium visum fuit,
» quas constilutiones, quas synodales appellant, a
» - praedecessoribus episcopis Taurinenensibus pro
» reformatione morum, et extirpatione haeresum et
» abusuum editas ad illorum manus animumque
» revocare, quas in desuetudine abiisse, quin immo
» in oblivionem pferisque evasisse certe scimus,
» non tam ipsorum parochorum negligentia et igna-
» via, aut etiam avaritia,* quam per quorumdam
» praedecessorum nostrorum (quod citra incuriam,
»i et cum venia diotum esse voramus ) incuriam,
>v qui. dum visitandi et ihquirendi officium intermit-
» ttxnty aut praetereunt, ac differunt mulctare
» .huiusmodi constitutionum contemptores paulatim
» evenit, xit pauci admodum reperiantur hoc prae-
» sertim tempore, qui illas emant, et penes se
» habeant quique' in illis se exerceant, et populo
»i pro veleri rnstituto publicent et insinuent, sed illa-
» ruui istudium et exercitatio refrixit, cum magis
» magisque in dies quis esset ut fervesceret. Siqui-
» dem heic nostra tempestate plures quam nmquam
» fortasse abas pseudp-prophetae, et haeresiarchae,
hostesque ortodoxae Ecclesiae in nonnullis regio-

a » tem et consuetudinem, ac observantiam revocen-
» tur, et ut universi parochi illas habeant, nocturna,
» ac diurna manu revolvant, in his se oblectent,
» exerceant, et in his se se, et populum eorum
» curac et tutelae commissum instruant et edoceant
» Quod si fiat fideliter, et diligenter futurum
» confidimus, ut si quis ex nostralibus in insid
» novae haereticae pravitalis prolapsus fuerit, facile
» rescipiscat, et gradum revocans superas- evadat ad
» auras, et qui nondum ceciderunt constanter in ea
» lege, et credulitate, quam orthodoxa Ecclesia
» hactenus praecessit, permaneant, harumque con-
» stitutionum catholicarum subsidio se tneantur
» adversus quoscumque novae haeresis studiosos >
» ac novi dogmatis inventores, qui plures hodie
b » sunt, donec nova auxilia, et concilio illo generalt
» (Tridentini nempe), quod iamdiu indictum, et
» inchoatum est emanebunt, et pleniore praesidio
» reipublicae ecclesiasticae rebus vacillantibus con-
» sultum ac prospectum fuerit. »

Hactenus Philippus de Mari , veteres igitur illas
constitutiones Ioannis Lndovict Ruverei, nec non
Ioannis Francisci etiam de ■ Ruvere Tanrinensium
antistitum, quas supra non solum laudabam, sed et
contrahebam a Clemente Boglano Taurinensi patri-
cio, atque in utroque iure doctissiuio, integerrimoque
viro etnsdem reverendtssimi snffragauei assessore a
mendis ominbns expurgatas Ioanni Petro Carcagno
curiae archiepiscopalis Taurinensis a secretis tra-
didit imprimendas denuo ab opttmo, atque diKgen-
c tissimo calcographo, arcbetypis, atque caracteribus
pulchrtoribus quam alias fuerant imprcssae : ut hac
etiam ( quemadmodum loco laudato ipse suffraga-
neus dicit) declaratione animus lectoris ad legendum
alliciatur, atque in fine earumque orationis domi-
nicae, et symboli apostolorum explicationem per
singula capita addidit, ab orlbodoxis salutis aucto-
ribus desumptam, maiulando singutis parochis, atque
aliis curam animarom obtinentibns , ut sjriguli iMa-
rum constitutionum codicem penes se habeant, «t et
» singulis (■ ibidem ) diebus dominicis , popuio Ulis
» commisso ad divina audiendum congrcgato, ukra
» publicationem constitutionum praedidtarum (<raariV
» iuxta illarum formara fiert volumos) umitn etiam
» ex capitulis praedictis immedwtte post oblattorftem
d » in idiomate patrio et lingua commnoi publfcare
» procurent. Et ne ab impressoribos, ani, ab ahis
» plus iusto precio extorquentur pro codicib^s ac
» libellis conslitutionum huiusmddi vettdendisj <s)n-
» gulos codices huiusmodi archiepiscopalibus swm-
nibus' his nostris vicinis prodeunt in publicuirt, et ♦> ptibus impressos per dictum secretarium ab im-

pubiice cerispiciuntur. In. hac vera nostra regione
pltirCs ' latent el! msidiantur, et tamquam leones
» mgientes quaerunt- quem devorent , et quem in
» snas haereses et sectas divertant, quibus utique
» resistendum est, et ab eis cavendum, Sed quo^-
» modo quis resistet et cavebit, si huiusmodi con-
» strtutionibus instructus et arrnatus non fuerit.
» Quamobrem noii sine ratione deliberavimus pro-
» v/idere , ut tales constitutiones in pristinam dignita-

pressortbus retrahi, et per euni distridbui, ac
» venundavi, et pro singulo codice, seu iibfetto
» florenum unum monetae Pcdemontbnae (quantttttt
» fere ex ratiocinio coram nobts acto expensum
» fuissse constat ) dumtaxat exigi mandamus , has
» nostras in praemissorum omnium fidem conoeden-
» tes, quas per praefatum sedretarium nostrum, etc. »

Atque ita suffraganeus iste constituebat snis titeris
novae tlli synodaliura harum constituttonum editioni

Digitized by

t

i5i3

TAVRINERSIBVS.

i5i4

pn^xis ( q*arum pattem maiorem de verbo ad a catholicae fidei, atquc regji seryitii perriiciem, et

tfepb.um re>ferebant) datis « Tautiqt inpalatiaarchie-
»iipiecopali, die primftiDaensis juflii, anna a partu,
» Virgitris miUesi»o quingenteshno quadragesimo
» S.epttmo< peottificetus sanclissimi in Ghristo pafcrisj
»! ieti.id*Htnini nostifii domini Pauli. diviba providentia
ajrPepae tertii anrio decimo tertto, atque subscriptis
o iCwcagnu » IUae>a,utem synodales coastittrtiones
reMnpressae fuerunt, utii in librj illius fine legitur ;
* j» iA«lgBita» ; Twarinorura per honorabtlem Marti-
«(indrn GwweMMn» Qi««m,, .et typogpaphum eiusdeta
n cifitatifi paujpo pest eius ahpuffbe Venetiarurri
»i i(;i*»;'qua fervgafttbus bellis resediu bacteoos ) re-
» idtfnm anoo Domiai mdxmhm, die x mensis aen
«:pt*mhffid.

dedecus moliri praesumebantur. Quibus visis cout
sentiente, pariter Augu$$ae urbis. pro GaUiafium rege
moderatore rescripsit consulendum esse reverendis-
simum eminentissimi cardinalis locumtenentem , ut
ur»a cum haereucae/ pra,vit»ti$ quaesitove -; de- ilhs,
quae in supplieibus , , quas . anfta . re&rebam , literis
cQntinebaoUn? raformationes.; ut dieitup, sumeret,
in accusatosi proeederet, ddinqueotes summarie, et
iudtciaUter, proutinecesscierat, eoynmdem. perpensi*
proces3ttVi3> b^ibrevique iusj&tia illoruqo ,cansi*
exaniwati&y atque iddioaAi0 puniret aerUer, : ujt fide*
catho«o|^'c»ltusque divinus illaesi omnino essent,
u.t cpnstati.a patentibus Uteris dfttis Taurioi die 22
mensis martiLanni j£43> ques in canlilauattone

rri Is/.tertjo. Uhri UUus.foUo constttutioues ioeipiunt A Taurinen$i& Historiae Laurianu6 iam antee citatus

«jhMifUles <Ludovici Ruverei, afcqne ab#oivuotur, folio.
t ; 4/>j)hdc au*ei«,j?erbo, iUae incipiuut loannis , Franr
«woi) denRuKete primi Taurfineasir: archiflptscQpi,,
adqueiifohp 39;ab*elvuntur. A foho-autejm 4j ad 6»
doraUridae orationis d mt» , atque elegan* expositioj
a> folw autem 6i usque ad finem libri illius symboM
apo^tojoiwm expositio non minus doota^ atqne «Jtet
gaps,(ba)^e*ur- Iiber iste universus camoteribus no«
inelegaaiibos est exaratn», etsi errores in Ulo noit
devnftj '.< ..»•:; , .... 'I

Nova. atUenx istacum constitutionum synodaUum
editio, atque observatio suSraganei quoqUe eiusdem
in dioocesi administranda vigilantia, pfoftieoe ipa^
plurimum. Nam cum ab Ula iam a pkwibus arini»

recenset ex tabulario urbano Taurinensi.

Atque hisce literis «ovatorum audaeia apud Au-
gustami urbem.tunc repressa fitit, . .suUnagaueot una
eum Udei quaesitore; hac super >vigiUntibns. In-.
terea cardipalis archiepiscopus .se ,a ,T#urinensis
eeclesiae administratione anno i54© Ubenavit, «am-
demque Caesani Ususmaris nepoti suo dioaisit , prout
ioGra .dicetur, Fuit Innocentiu9 %bo, ,nti iam «ntea
d*ctum est;, a. Leone X, avuncnio, primum inter
diaeonos cardhaelas titulo sanctortwa Gosmae et Pa T
miani reiatua. Vemm diaconia iUa progressu temr
pori* dimisaa', alteri sanctaeu Mariae in 4eflM#ic%
primo, deinde iUi sane tae . Mariaer in . ^ia iatja pBae T
positus fuit. Plurea ipse arobiepiscopal^s obiiinuitt

( st Ckwdium a Seyssello exoipies ) proprii abfui*- & eeelestas in Stoilia Messanenjsem, in Itfdia Ianuen-

sent epbcopi aoque archiepiscopi, atque JRuyerei sem, atque Taurinensem in Pederaontto. Ecdesja»

praesertim antistites , oftwiorum Cattsa, «p*ibtts in quoque episcopales moderatus est plures, uti Mfts-

Romana curia cumulati : nterant, moderatB; autem siliensem in GaUia, Maranensem, atque Aleriensem

eadem per vicarios tantnm fuisseiy phtra sensim in Gorsica , Volaterranam , quOque Vint(milien6eta,

nata, atque confirmata fuerant, qnae pastorum poae- Britonerensem, atque Sagonensem in Itaha, Lega-v

sentia aeo nasci, minas etiam adolescere, atqne cre-i tiones quoque Rondnjae, atque Romandiolae habuit,

soere concessissent, atqae hisce ettamalia aocessene atqne, chxm in Hadriani naole Clemens VIII pontifex,

tuac temporis incommoda equidem gravissima, bella esset, urbes pluriraas in eiusdera obedientia conttr

nempe Ula atrocissima , quae inter Franciscum , hur
iusce neminis primum, Galliarum regemy . tuno tn-,
eoepere qnique Garolo Sabaudiae duei avo^ univer--
sam primo Sabaudiam, postea pedemontjanam pene
totam regionem occupavit. Porro icum in*ec Fran-
cisca regis mdites nori secas ac inter Hios Caroii V

nuit, quare ob eidem mutuo datam pecuniam Ve<r
trallam ab ipso accepit, Fabrianum vero a Leone X
liberalitate obtinuit. .

« Clemente VII in Hadriani mole existente cum
» maxtma cardinaUum pars (ita Ciacconius in titis
» Paritincum tom. UI, col. 34* et 34a edit. Ro~

Caesaris, qni ad hasce regiones Sabaudiae tmci ^ a.manae, «n.. 1657 ) Placerttiam convenisset, ut

«anppetias laturus accesseral quidam Lotberana, aht
autem Calvintana peste irifecti essent, ideo isti non
sohnn vaUes Sturaneam, nerape Varaitanam, Angro-
nianam, atqne alias ettam invasere, sutsque prae-
dicationibus illas corrnmpere tentaverunt, sed et
Taurinensem urbem. Ast rehgiosissima civitas verita,
ne istorum praedicantium audacia ctves suos iUorum
erroribus inficeret ad Guigonem GuifFrerium de Bot-
tieres regtae camerae nobilem, atque marescaUi
CUtudii de Annebaud generalem locumtenentem sup-
plicas dedit literas, ut pro Dei honore sectariorum
errores aboleri curaret, eaque iubere dignaretur
oontra deUnquentes, quae iura decernunt in iUos,
qui Ecdesiae sanctisstma mandala vituperantcs in

» Capita conferrent, qui rebus Romanis diffidentesy

» de relinquenda Italia ac Sede pontificia Ayenio-

»: nem transferenda ConsUia agitarent Innocentiua

» huiusce . rei faraa . Coramotus eo statim accurrit,

» abiectosque moetn Patres, atque animum despon-

» dentes erexit, ac salutem desperare vetuit a

» degenerique consilio praeciara orattone revocavit.

» Quare immortalem gratiam pontificit solii retenti

» in Italia Innooentu virtuti et constantiae debet

» universa ItaUa. Alterum eximti consiiti nuilive moli

» succumbentis animi docurnentum dedit in rebus

» Florenunis, quando Alexandro Medicaeo duce

» interfecto, in Medicaea farailia Florentiae princi-

» patum firmavit, et oblatum pro sua familia recu- 1

190

Digitized by

Google

i5i5

DI£ ARCHIEPISCOPIS

i5i6

» savit, duin ad tuinultum inclinantem populum

» pacavit, et magnorum motuum causas praecidit :

» unde in iliius laudem ceeihit Ioannes Casanova

» prOut sequitur:

» Salve heros romnni oltm p&rs' magn» Senatus ,

» Circum hurtteros Tyrio cinctus qui murice, sacra

» Haud unquatn es passus transferri sceptra Quiritum

» Ultra Alpes, Latii solus non intfmemor ; 'tpse

» Imperii; ecce" tibi Tybrim positu inter et Arnum

» Aceepta, asservata refert prudentta et astu

» Multorum extincta" capitum abs te futtditus flydfa

» Maxhnus ille Dufeum Medices, pars mttxiftjterrae

» Ausoniae, in solio residens nune Cosmus avito.

» Quo facto aeternum gaudet Ausonia, teqye "

» Principe laeta suo tollit super aethera laude.

» Quare ad rempublicam gerendam imprimis
» nalum fuisse diceres, nisi otium vitae a contett-
» tionibus remotae nimium amplexatus procui a
» Romana aula maximarn aetatis partem egisset;
» Bis in patefna, domo Massae Carolum V, et semel
» Paulum Itl Romanum pontificem regio apparatu
» excepit. Hunc maXime eommettdali in sois literis
» Paulus Arelinus. Adfuit sessionibu» plnribtts con-
» oiHi' Lateranetosis , in quibus renwnciati Summt
» Ponttfices Hadrianus VI, Glemens VII , Paulus Itf/
* Iulius III> sub quo Romae die xm ex sepulchvalj
» inscriptione, sett ex vaticanis monumentis die xiv,
» ! aprilis , hora octava noctis antecedentis , annq
» salutis stDL, aetatis suae lix decederts, sepukus est
» in ecclesia sanctae Mariae surpra Minervam cum
»- hac inscfiptione

D. O. M. - • :

« Innocentio Cybo Genuenst dtacono Cardinati'
» Bonifacii IX Tomacelli :Ponti Maximi 1 agttato ^
»• Innocentii VIII Pont. Maximi nepoti Leonis X ;
» Pontificis Maximi sororis germanae filie Glemcn"
» tis VII Pontificis Maximi Patruelis sororis ^
» Vixit annos lvhi, menses vn,' dies- xix '
» card. xxxvn annis fuit, decessit idibus aprilis
» anno mdl. Sui posuere vivite ut morituri. »

Hanc inscriptionem loco sopra laudato recilat
etiam Fr. A. ab Ecclesia, ex qua cdlligitnr deces-'
sisse Innocentium Cybo Romae anno- aetatis suae
quinquagesimo octavO, mensibus septem, atque diebus
decem. Subdit autem idem ab Eodesia de hoc
eardinali haberi plura apud Franciscuitt Za^zeram
in libro, quem de nobilitate ItaHae auctor ille scripsit.

CAESAR VSCISMARIS, sev VSVSMARIS.

Ad annitm i549- •

Caesar Vscismaris, Francisci Vseismaris nobilis
Ianuensis, atqne sororis Innocentii cardinalis Cybo
filius, a quo in familia Cybo adoptatus est, ex episcopo
Marancnsi in Corsica- dictus cst Taurinensis archiepi-

a scopus non anno t55o, uti habenl Fr. A. ab Ecclesia
( loc. cit. pagtj^), Pi n g°tti«s (in Aug. pag. 78), qui
eiusdem Innocentii ex fratre ; nepotem foisse asseruit,
neque anno 1 548 , et die 20 iunii , prout habet
Vghellius (k>c. cit. coL 1060 ), sed aftno i549, et
die vigesima secttnda mensis iunii tt Paulo Papa III.
Verum cum pontifet iste fatum fecisset antto eodem^
die decima mensis noveritbris, neque Caesari buHae
concessae ifuissent^ ideo \vXvas, Papa III , eiusdem
suocessor, easdem ipsi postea dedit die aa febrmrit
anrii i55o> in quibus memorantur oarduittlis' Cybo
Taurinensis ardhiepiscopatus cessio^itt mambus Pauh
P«pae III anno iS^B, die ao tumi ' facta iGawaTis
quoque httius (>in cuius favorem Cybo han0<a6ssio«
nem fecerat), atque ipsius ad hanc sedem »bJ jllo

h pontifiee nominatio fectsp, atque electio , qua«' in
amplissimoram Taurinensium canonicorum iab^kirM
assefvantur. Igitur anno i55o, et die februapii
meiisis Iulius Papa III Caesarem Maranenseui (<um
tero Maurianensem in Sabaudia, m> quibusdfrts
■ visus est ?) ^piscopum ab oMni oen^nra absoUttcy
atque •euttdem ad Taurinensem archiepiscoptitttm
tratlsttolit, sttisque apostolicis literis the y mehse, et
amno iisdem ad' Henricum II Gahjarum^re^^tn/tpa
Frsmcisco I sncoesserat, ips^um exoratit^tt* ;edftiu
mendatum haberet ipsum Caesarem , atque ul «10
pceseute officio libere fungi, sineret: cuMtfnenTauri-
nensium Augusta ipsius regis domiuio tunc obtem-
perareey vassalli autem eccletiae illtus Taurinensem
arehiepiscopttm recognosceredetreotarent, ideo prae-

c dictus ItilnifS ppntifex eadem die, sub poena censura-
rum^ iussit iisdem , ut. novitee electo huic archiepi-
soopo defbitum fidelitatis iuramentum, seu homagrum,
ut diount, praestarent, sub poena censurarum.
' Igitar Caesar archiepiscopusTaurinum venit, atqne
aimoi sequentiy dte vigesima quinta mensis aprilts
possesstpnem accepit ecclesiae sancti Petri de Laoceo,
iam a multo tempore mensae archiepiscepali unitae,
»ti alias diximws : illo quoque auno canonici metro-
politanae TaurtUensis ecclesiae a Taurinensi senatu
(tunc Parlaiqentum gaJlico nomiue dictum, eo qdod
Galiis ista quoque urbs obtemperaret ) contra com-
matietn, atqxie hoarines CabalUwii maioris obtinuerunt
rescriptam, quo in possessione conservabantur de-
cumas «xigendi ad ratsm trtgesimi in iilorumfinibus:

d archtepiscopus autem coram eodem, Iitem quam iam
ab annts pluribus antecessores eiusdem contra AI-«
piniani homines causa decimarum continuabant ,
tpse quoque prosecutus est. Anno sequenti Augu-
sttnum quondam Balthassaris de Vtco de Grulliasco
investivit de bonis quibusdara, quae erant in illis
finibus, loco dicfto alla CampagnoUi , die 36 martii
mensis: die autem a6 maii Bartholomeo, Ioanino,
Petrino, atque Ioanni Philippo Garrilliis, petiam
terrae in eodem Grulliasco, loco dtcto aUa Castel-
htria, emphiteutico iure concessit. Cumque regia
manus ab archiepiscopalibus bonis nondum fuisset
amota, neque ullum placet in, Taurinensi gallico
senatu ipse oblinere potuisset : ideo ut bona illa
consequcretur sequenti anno a regio- procuratore

Digitized by

Google

»5i7 TAVRmEffSlBVS. t5i8

ad bullarum suaruiri fidem fucieadam, ex quibus a Dum Valdenses in Subalpims prava sua dagnwtn
vere Taurinensem episcopum esse constaret, com- disseniinabant in Taurihensi >urbe,Hagooocti milites,
pulsus iuu_. atque aUi etiam un&cum ipsis conventus, et coenas

Interea amota manu regia, alia Gaesari archie- sacrilegas ce4ebrabanti,n«fanda quoque in sacramenLa,
piscopo exorta sunt moommoda, nam, ut antea no- atque clerum evomebant. Haecu* riderunt, audie-
tabam, cum Cybo cardinalis archiepiscopus die prima runtque Taurinfanses cathcrfioae. fidei ado aeceasi ,
septehabris iaasri iB&fl .se ' pubbco Bcripto abstrin- aut vi hosce, mimsteMos haAceats. expeUere, aut tn
itUsety quaedam ibi riotata S. loannis Baptistae 4osdom insurgerh >conoocdi animo consAttuerunt :
stqahdophioahihs siuguka cWarkative ebrgiendi, datis ' quod quidcm saia literis Fraocbco Baccodio Gehe-
Maiperpetuoin kac de re,iin vadbnouiura siiae.promis- vensuuu, episeopo, atque ajpud Emanuidbem PbiUber-
«oni6^u«lnensbart^episcopatusboiiisknmobiiibiis, tum apastoUni «junoii .effiow tangeuti^ directii cuin
qund quidem quouaquet haacrsedem tenuit, semper notum focissflna> < ille. autem de iisdemPiura IV pou-
^eqit^ Gaesane contra id. praes^are renuebat. Quare Aificem tnaupnim; raunuit, eorundeih>qnas:ad ipsum
ad ceaiami j oonsilium quaesiioae hac asmo »556, idie direxerunt miisis literis ::,ittas tibehti animo legjt
(ilecimaiaeptuna -ianuarii deducta,i iussum ab eodem pontifex ; ; crimque ex iisdem itttellexisset quum con-
ftat.farcbicpiacopo, ub ea implenet, qnae ipeius ari- •$> stanter statutum , atqne delibentar iUis, esset tenere
wConststuerat. Veruin hnic sententiae cuto usqoe ad mortem avitam fidem, quam m haptismo

pxofessi fuerant, neque «mquam o sedis apostolicae
dovotione, et obedientia recedere, ideo ad eosdem
jsuas dedit lileras in. forma brevis anno £565, die
.l5 novembris* quas Laurianus: tibro citato edjidU
{peg.726, 737), in quibus praeter atia haee le-
guntur : « Tam egregium propositum vesirura, et iri-
D aiguem pietatem,oc devotionem eoUaudare non
» satis> possumus. Gratulamstr Vobis , quod /ab .0-
n mhium.bojiarum necsore et patre luminum taritum
atota (aunt i&&6 diei 37 iunii mcnsisv . * donum reeeperitis. Quis enun. nori intelugat hoc

Joterea :de(uncto VerceUis: «ano »553, die 17
augutti , Garalo ; huius : nonrinis III , Sabaudiae duoe,
eidem in dominio Isucoessit Emanud Pbiiibertu»

ippe «btempeiure rehuisset md Henriieum II, GaUiar
lauuuregem, uhiversa deiata est ; cpntroversia a xer
■■pdocbu litiius euratovibus. Ipse .antem confirorato,
-qmodi 1 ITmnnense .consilium regium iam statuei-at,
«aricesakioimtoribusi, si .id archiepiscopni dtsseivere
neglexisset, bcenUam in bona , t atque : proveutus
sarcbtefubopa£ri» procedcndi. 1 iRem . narrali . hatftt ' iam
nute»idta&d (:a. pag. 696^698 ) Lanrianaa > reciiiatis
documenh»,i «bqu* in parte etiam Henrici . regia .epir

m eriu dWum iease: pxaccipnunt, et boc bena&ctum
» qrioddam in vos singulare ? . . . < . Perseverate. in
» isto sahcto, salntarique propoaito, et ab bumanae
filaas ,umo apud Hispa.nos supremus copiarum prae^ * » salutis hoatiB , insi^iis r et eius mkiistrorum et

fectu», qui iri pace iUa, quariiat oastto Gameracensi
( Caaibr&i))., irta fuit anrio i'559> die . uridecima
aprUis ditioriem juam ohtinuit,. excepthv Cherio ,
■Glavasio, Taurinorum AngnSta, VilbnoTa, PincroHoy
-atque Sariiiano, qoae aUquo etiam teuapore teriue^
runt Galli : e vivis quoque erepto Fraucisco huius
nominis U Galtiarum rege anno i56o, die 5 de-
combriS) cui Garokts huiu» nominis IX, in pu-
pillari adhnc «etate constitutus sucoessit, libertas
conjcientiae anno t56ay die: 17 mensis- iauuarii
omnibus • conoessa friit,- revocataque.ea fuere omnia,
quae in btw^reticos Eranciscus I , Henricus II ,
Franciscus quoque II constkuerant. Hisce, . atque
aliis etiam ex causis permotus Calvinus- Tauriaum

•. haereticormn dalis^ atque^ ^ vobis diligen-
b tissime cavete, vestramque . eivitntem ab omoi
*>' haeretica pravitatis Jabe , quaos> maxime potestis
» integram, et puram eonaereare conamsnL Quod
>r cum facietis , et . vestrae, ac Kberbrum, postero-
n ruimque Vestrorum. saluti prospicietis. Ab hac vero
» sancta Sede pro fide, ac devotione vestra> cum opus
» fuerift ea omeia et auxilia nnmquam vobis defutura
» esse confidite, quae a piamatre bonis, et devotis
n expectaada sunt fibxs etc. » ,
Interea Taurinenses ad Ghristianissimum regeao.
Carolum IX oratorem miserant Antonirim Parvo-
passu civem ornattssimum, nt haereticorum apud
ipsos praedicationes, atque conventicula ne fierent

et Pedemontanam universam regionem sua peste d « rege impetraret. Erat tunc temporis EmanueUs

iaficere cogitavit. Ipsi quoque Valdenses, de qhibus
supra in Giaudio de SeysseUo dicebam, a Calvi-
hianorum literis , atqoe - auxiUis excitati iara ab
anno 1 56 1 per regiouem Pademontaaam cum libel-
lis in sacramenla, atque clerrim debachari coepe-
raa%. Cumqhe Emanuel Philibertus Sobaudiae dux,
una cum Margarita uxore Francisci primi GaUia-
rum regis filia, Nicaeam ad Varum venisset, etsi
Pedemontaui . onues eo concessissent , sno principi
fidem dicturi ipst r neque eo . ire, minns quoque
eiusdem mandatis obtemperare voluerunt, unde eon-
tra eosdem Georgium Costam antiquissimae nobiii-
tatis virum, atque egregium militem, cuins virtutem
acquc ac fidem perspectam habebat direxit.

PhiUberti ducis apud iUum regem legatus Hiero-
stynuis Ruvere Taurinensis citis, atque . Thelonis
tnartu . ( Toulon ) episcopus , qut oratori iUf praesto
suit, suasqrie officus eidem, aeque ae Taurinensibus
profuit, supplicesquc eorhndem laudalo regi exhi-
buit litoras, in quibus continebatur inteUesisse Tatt-
rinenses plures. esse inler ipsos Lulheri assedas, qui
Ecclesiae praecepta vkuperante» in cathoUcae fidei,
atquc etiam regiae maiestatis detrimentum piura
agere praesumebant seandaloso, quare regem exo-
rabant humiliter, ut sectam illam aboteret, eaque
decerneret, quae ius in delinquentes contra fidem
iubet.

Haec vero tantum in supplici illo libello haben--

191

Digitized by

Google

DE ARCHIEPISGOPIS

i5 19

•tur. Illa stetira ac Ghristianissimus intellexit , ut a
BourdaUioneo sequentia seriberentur iussit: regem
nuUo modo,- ut altquot novRrum religibnum ministri
Taurini recipiaotur, et tollerentnr ad concionandum :
si ex ipsis ea inurbe iam essent quidam illis, ut
continuo recedant, iubet secus D. Bourduiioneus
urbis moderator, regiusque generalis in- Pedemontio
locumtenens ipsis supplicantibas hac super re con-
sulet. Ad Taurinensis autem arbis> moderatores
scripsit: inteUexisse ab eorundenv oratore quidquid
illi \ ut referret, ipsi- iusseranU quoad conciones ,
atque conventieula, quae Taurini iam fieri coeperant
ab haereticts. Qoibusrut consuleret, atque ut nullum
iHter sibi subditos oriretur scaadalum, ideo D.
Bourdillioneo expresse iusserat, ut jnullus ministro*-
rum, etsi audax , atque temerarius esset concionem, b
atque conTentus apud ipsos facere auderet, tam irn
publico, quara in privato , nec intra , neque extra
ciuitatem. Verum e contra expresse Ulis iuberet,
ut ab eadem urbe recederent, illis tali oomminata,
atque infliota poena , quae aliis exemplo esset.
Ektant apud Laurianum ohata hactenus documenla
(loc. cit. pag/725, 726). -

Haec oumia ita narrat Pingonius, prout sequttur
(in AUgusta pagi^a): «'eo anno (mblxii) exsurgit
» Taurini seditiosoram GaHfaa; factio, qui' Hugo-
» ndcti dicti iam pubticae islius haereseos superbi .
» assettores in Romanos catbolicos-rifcus, in euoha»
*»( ristiam, in divos,. et divorum moimraenta debao-
» chantes, ac contra cives constantissimi ad Carolum
» regem oratores v mittont j qui Hieronymo Ruvereo c

Thelonensi episoopo (duois apud regem internuntie
y> adlaboran te ) novas > sectas- > non ' intromitti , . sed
v > potius summo veri, • atque exttrpari enixe efflagi*
» tarent : praeter < id unum ' omnja se . perpessuros
» ad id propeUendum omnia profuswoS profiteotur ,
» atque tla ea pernicie Hberati sunt. Qnamobrem
» Hteras singuhris elogii et immortaHs gloriae ple-
» nas a Pio IV pontifice maximo accipiant. ». Ita
Pingonius ex ipso legationis mandato, et brevi pon*
lificio , quae citat in margine. Verum ex supplici
Hbello, aiiisque iam snpra citatis monumentis con-
stat non fuisse Hugonocti, qui Taurini debaccha-
bantur,- sed Lutheranos> . eademque non anno 1563,
sed i56i evenisse. Superiora Pingonii verba etiam
Vghellius recitat ( loc. cit. ), ipso tamen praetcrmisso d
illa quae superius citabam documenta ex Labriano,
sunt etiam apud Thesaurum in libro, cui titulo:
Origine, ed instituzione della Compagnia di S. Paoio
(part. 2, pag. 124/ ia5), atque anno i56a in finera
vergente, die nempe 26 decembris obiit Gaesar
Taurinensis archiepiscopus Tridenti, ubi concilio,
quod tunc ibidem celebrabatur , intererat Huhis
archiepiscopi generalis vicarins fuit Ioannes Bar-
tholomeus Bayrus canonicus cantor Taurinensis
ecclesiae, protonotarius apostolieus, ot praepositus
Montiscinisii.

i5ao

LNNICVS AVALVS
sanctae Romanae Ecclesiae cardLoaHs.

Ad

»563.

Innicus Avalus, seu Avalos Alphoosi marchioois
de Vasto , atque '■' Mariae de Anagonia Montis Alti
ducis filiae natus, ex equrte Sancti Iaoobi, aufue
Neapolilani regni canoeUario a Pto IV : pontifioe
maximo primo dictus fuit (Haconus cardmafe tttuls
sanctae Luciae anno i56r t inde pnesbyter titule
saucti Adriani, atque TaUrinensis «xchieplscopus
anno i563 , naox presbyter titulo sanoti. Laurentii
in Lucina: anno i586 episcopos Sabinus, aano »58^
Tusculanus, denunn anno i5gi Portuensis, et sanctae
Ruffinae. Praeter adte dictas ecolesias , Miutensent
quoqtie in Calabria asno i566, die 20> iuHi snscepii
administrandami, qno- in monere ad annura tusqae
,1673 perseveraTit. Fuit magnus vir ingenu , sing*-
Jaris prudentiae, atque in omnibus regn.animi n\+
debatuv, boni publici semper fidelis minister^ dilir
gens curator, Atque defensor assiduvS. .

Hispataiarmn regis-nomine insulas Ptoopidae^-a^que
Isehiaej estxabderatus: ecelesiam autem Tnnnmenseni
biennio ■ administfavit , eamque, ut . insra naioetnr, in
favorem Hieranymi' Rnverei Thelonensis . episcopi
abdicavit. Fostea ut tutiori consoientia Remae esse
possety/MUeti episcopatui iniraambus Papae ltbere
cessit' anno 1673. Qbiit in urbe die vigestma £e-
brnarii anni , 1 600, tam magnztudine animi, tum
morum aaridore cardmalis plene insignis, ac me-
morakdw, uti habet Vghellius (loc. cit. col. 1^061 ).
Varii ipsum laudaverunt, inter quos Antonius Que-
rengtts diu .Uii. ab epistoiis, atque Vincentius Ro-
berdus prtmus in epistohs, alter autemin epigram-
mate! sequenti :
<

» Innice nebUium, qui stemmate cretus avoruna

» Ekuperus animi nobilitate genus.
» Rava tuae mentis praefers insignia, cum te .

» Qui rogat, ex facili cuncta ferenda videt.
» Quippe licet capitis feriat; reverentia cani,
■ » Quae rutilant parva sydera nocte polo.
» Sic tamen in placido sinuatur pectore virtus,

» Quae sua de facili nomina voce trahit.
» Ut septem geminae lustres dum compita Romae
. » Dicaris supero proximus esse Deo. ■
» Virve diis tali memorabilis Innice mente

» Sic tua convenient moribus acta tuis.

Haec ex Fr. A. ab Ecclesia (loc. cit pag. 78),
VghelHo (loc. laud. col. 1061), atque ex Giaconio
in vitis Pontificum (loc. anle cit.) desumpta sunt.
Tpse ad Taurinensem eeelesiam numquam accessit,
quidqnc pro ipsa egerit, nuUibi constat.

Digitized by

Google

[5ai

T>AYRtNENSlBVS.

t5aa

HIERONYMVS R\ VEREVS

sattctae Romanae Ecclesiae cardinalis.

1 Ad anntttn i564.

■ Hieronyrous Ruvereus Tauriuensis civis, LeliiHu-
verei ex Vteinbvi condemniisy atque Aonae ex comi-
tibtts Ploaasci ex dotflinabas Non* filius, Taurini
Jiatus estattno i53©> foitque nepos Ioannis Fran-
cisci dc Ruvtre priati Taurinensis archiepiscopi t de
quo dictum est superius'.' Hnmaniores literas Tau-
rmi primum audivit. Ticini postea, inde Patavii
legum studiis assiduem < navavit operam , ■ cumque
aouti esset ingenii, graeee etiam , atqoe tatine du-
ctus orator egregiust evasit, poeta non infoecondus,
atque in seientiis omnibus versattssimus. Nono ae-
tatis suae anno nondum exacto, pubtioe disputavit
Patavii, oratkmemqqe habait impressam ibidem
anno r33g. Anno sequenti" Ticino lvbrum edidit,
in quo varia eiusdem carmina ieguntur, cuius hic
est tittttus: Hieronymi a Buvere 1 annuin agentis x
carmina , Papiae nfcki.. Cumque ingenii eiusdem
fama in iuvenili adeo aetate longe, lateque percre-
buisset, ideo a Francisco I> Galliarom rege, Parisios
tfvocatus, regts^eiusdem aospiciiB stodits : ibklem va-<-
cavit, -atque in ceteberrimo iilo seieuttarum athaened
doctor renunciatus est, oravitque «nnQ<aetatis--suae
17 in funeribus: eiasdem regis. Anno> autem r54g
una cum dnobus aliis ex patriae Pedetnonhanae pro-
ctribns Praricisco Augustinb ab Ecclesia teste (Chron.
jp*g. 5o) ab Emanueie Philiberto Sabau&ae duce
invictissimo, praefectusifuit curae, atque custodiae
Garoli Emanuelis Etii Pedemontium principisj dnm
paCer Niciafe moraretur, quod tamen simit Guiche-
nonrits in vita Emanuelis Phiiiberti, atque in illa
etiam- Garoli Emanuelis praedicti. <

Ab Henrico II, GaUiarum rege, Tolonis Martii
( Totdon ) episcopalem cathedram obtinuit, atque
ab ipso etiam , uti mthi vidtetur, abbatiam sancti
Severi in Vasconia, etsi alii credant a Carolo IX,
quo tamen anno ego ignoro, anno i55g, mense
iulio in Henrici II tam antea memorati funeribus
oravit, quae quidem, oratoo, non secus ac alia, quam
in illis Francisci I babuerat, gallica lingua exaraba
est, atque Parisiis publicti.iuris factae sunt, prima
( Ula nempe, quae m laUjdem est Francisci I ) anrio
i547, a ' tera vero anno i55g a Carolo IX, Henrici II
successore, ad Eroanaciem Philibertum Sabaudiae
ducem legatus missns est, ipsius autem ducis apud
eundem. regem anno «56i iam fuerat orator. Dum
Taurini pro rege antedicto legatione fungeretur
Taurinensium civium, atque ducalis aulae universae
ainorem adeo sibi coneitiavit, ut ab omnibus Tau*
1 inensis archiepiscopus a Pio IV pontifice expostu-
latus fuerit. Obtinebat tunc temporis hanC archie-
piscopalem cathedram Innicus Avalos de Aragonia
cardinalis, de quo antea dictum est, illamque de-
mittcre cupiens , etsi nunquam in ipsa scdisset ,
verUm assiduam adeo nnvavit operam apud Pontilicem

a a Taurinensis civitatis moderatoribus exoratus Vin-
centius Parpalea sancti Solateris maioris Tatiri-
-nensis abbas commendatarius Sabaudiae ducis turtc
apud Pontificem legatus, Ferrariensi quoque car-
dinali in suorum officiorum partem assumpto , ut
tandem Pius Papa IV Tanrinettsibus favere cupiens,
eo quod inter haereticos, cum quibus diu vivere
coacti fuerant, prout antea dictum est, romanaoa
fidem constantissime temtissent semper (uti habetur
in liceris, quas ad Augustae urbis moderatores Tdem
Parpalea dedit apud Laurianum in Taurinensis Hi-
storiae continuatione tom. a, pagl ^36): Uieronymum
Ruvereum prius absolutum a vinCulo, quo ecclesiae
Tolonensi, cui iure praeerat, tenebatur, ad ecdesiam
Taurinensem, tunc certo modo vaCantem, qnein

b haberi voluit pro expresso, atque pastoris soistio
destitutam apostolica auctoritate transtttlerit, ipsum-
que illi in archiepiscopum praefecit, atque rectoretri,
curam, et administrationem ipsius ecetesiae Tauri 1 -
nensis eidem • in spjritualibus, et tetdporalibu» ' •pte» -
narie committendo, qoae sunt verba brevis Ab eodem
pontifioe dati ad Tajarinenses, quod exhibet LaurhU

BUS (loC. dt. pag. 737). . : i-'»J-'. :«

: Taurinensis archiepiscopas renttnciatus anho i564
quarto idus mati Ruvereus anno eodem hutus eccte^-
siae possessione donalus 1 est^ quam viginli quirique
annis, et ultra pie atque sapienter moderatus 'est
pluribus, qui.in dioecesi universa tam propteif va-
rias temporum vicissitudines, quam ex longa arehie-
piscoporum a suo grege absentia irrepserant eiietdi-

c catis abusibus. Eidem anno seqnenti Cintius loanheS
Baptista Giratdius Ferrariensis eques, suorum Heta- f
tonunysthorum decadem unam inscripsit, utt con-
stat ex tibri illius ediuorie, quam Leonardus Tor-
rentinus anno i565 in civitate Montisregalis curavit,
anno r566 ianuarii , die tertia deeima monasterii
sanoti Petri Taurinensis abbatissa ipsi obedientiam
iuravtt, idibus martii Taurinensem acropolhn mu-
niussimam, quam Emanuet PhUibertus Sabaudiae
dux : ad patriae decos, atque sustentamentum a fun-
damentis erexerat religiosa ac pia benedictione, eodem
duce ita postntante, communivit (Pingon. in August.
pag. 84» cit. edit. ). Cumque intellexisset apud Ca-
dralium Taurinensis dioecesis oppidum non ignobile,
cuius parochialem ecclesiam archiepiscopali mensae

j unitam fuisse alias diximus, calvinianos haereticos
omnia susdeque vertere eo accessit sollicitus, eogni-
tisque ex oppidi illius incolis ea peste variis infe-
ctis de fidei rebus, Emanuele duce praesenle, cum
ipsis disputando, eorumdem errores pro virili cou-
futavit, inde Roxanam Taurineusis ecclesiae feudum
antiquissimum non longe a Cadralio profectus, uti
ptures ex calvinistis consederant, qaosdam ex Ulis
ad Ecclesiae, gremium adduxit, pertinaces autem
ne retiquos inficerent, princeps religiosissimus ab
eo exoralus inde iussit excedere (Rorengo, Memorie
storiche della introduzione deUe eresie, etc., pag. 75).

Hisce perfectis , lustratisque illis parochialibus
ecclesiis Taurinum rediit, a.tque sequenti anno 1567,
septimo idus martii Pedemontium principi sexennio

Digitized by

Google

v i5»3

D£ , *BCHI8W*CQPIS

proximo in mettiopphtana eccleaia ad baptismatis a ut illi, qui m hisce loeis ct*«ut> caituliana haeresi

fontesm agcedenti, sa^ramentum ipse perfpcit, assir
sjeatjbufc uti Guiebenpnjus habet in regiae Sabaudap
.4pmuSj.bis*pria (tjom. i, pag.^og vet. edfr), praeter
.Tarantasiansein., apcjiiepigcopwn, episoopis Astenfi,
Xiercel^ensi,, .et ^pppRedietfgi ,. jmppsjto. iHi Caroli
.EmanpeUs upmine :> id quoque refert Piogpnius
.( jfl, Augusta ,pag, 85 cit. edit»:)> atque addit ,quod
«sijaro patres ; per. vicaripS; pratonefc fueru«t Pius %
ppptffex maximjus, Carolus IX,,Francprum rex;,
. ? respublica venaia* .princepg, et magister MflTilaoac
j», ; (inilHiae. , Pra Xaafcres vero per vkattias Gatkaiina
.ft^RjBdiceaj.Francoiiuru uegina, et Jsabella,a:Fjiancia,
i». , Hi$paniarui»; regipa, .» Solemnem hanc pompem
suispin libris.-descripseffe .plures, int^er quos Toh-

infecti errores abiicerent, atque ad avitam patrum
suomm fidem redkeotyjquad quidem> conoionibns,
suasionibus, atque disputatione etiam cum haereticis
instituta praestitjt, patenu». adcjoy ut cunctorum sibi
reverentiam, atque amorem conciliaverit. Rebus inde
rette.. constitutis» siugiulis queque idtfide cwfirmatis,
-alia Iqca sib* /inviseada ; ,copsti>uit > atque vCadraUum
itfcrato veoit,t c*mqUc^eM«of>pidi ittii*. iwphY aaer
j-esis.veueno Infiectos atiqoitf» relapsos Kejto qaosdam,
atque io enrpre pertiaaces ir*peri6set,yo*|m jfj-ostia
-se apud epsdem agere vicUare* S^ainuele PlwUberto
duoe, ( eo quod rebeliiooil et»a*0;;rei-esjeo*).,it»
iubente, carceribus /Taurioi troditi auttfc,; .reiiquos
autera , . qups iam ab aon» • ■. i$ 60 .( prdut perius

«sjua^jn vfta Emaauelis Philiberti Sabaudiae ducis, i dictum est) una cum s^oeiis, , qju cum, ipso fuerant

Qpichenpp. in,f«itata.,bi5toria, ,Botterus, atque afti
EUam, vi ;M. septembris anni eiusdem praeses, afcque
j^niyqrsus < seuatus,,Pedemontanus suis Jiteris ; ad S.
J&um^Y poatificem pJorimum oommeBdatam volner
ffu&t. sanpti Pauli tocjetaiem noo multo antea caus»
4efefc$iopis catholiqae fidei» quae.a sectariis plu^
rimum impetebatur, eo teropore, quo . Augusfta ista
p^s. Galliarum rogibus obtemperabat, institntam:
asjsprebant epim se, illas literas (( libentissune quir
.%.|4f». eorvm. (Ulornm nempe sooietatis S. Pauli)
^jg?%|iap^ette«tij^iua> concessisse^quos freqnenr
»,,jtil>us e^eemosynis ,. oaetorisqut wnnibus pietatis
» 4^n5tiapae^ et charitatis operibus, officiis orebrb
»i fide dlgupruffl atfcestMionibus deditos esse^ et

ad cathplicam fidem adduxeiiai, inifide.couQrmavit,
denuo solidayit. .. - > ■.! < .»••».; ;;.,r- !

. Anoo,iJSt6S eiecrata ^elr «psum,.al4p«a, laifii* ,ust-
bus destinftta parochiali. ««oletia, .paActi^ Benedieti
Taurineusis urbis illiu*. iurisdictibwe» Ul».& Agpeti$
umvH ( quae ambo eraut, -utii alias L d&tun* rtot, iujris
abbatiae saupti,;Petri de B.ipalK^ Praedic^amvsjwicti
Benedicti eeclesiam Iesuitae, cjuibus coucessa fuerat,
aliis ven,diderwi*, ibi aulem, atq«<e m >icin,ia paro-
otuales eccleaias aiias, a*que ihte> eas illajn sauoti
Petri. pEopbams .usibus auribuit ( Tesauro, Iftoiia
di & i&oft>yiete>, pag..43,,44)' Defuncto poste»
atou» eodero^ dw decima nona octobris, iuita Vghel-
lium ( Itali sac. tom. IV, «oj., 3^) Oaspare Gapris

ittbsiTwaPfi.ifr^ufi» gt, vivendi nonnam ad rolu e Astensium «piscdpo, qui fuerat snpremi ordims i SS.

»i i-f&Pwx»:- etjam : marimam aedificatidufim, et, anir
» x 3 marum , salutem , praca tar e. per ceperant . Quare san+
»,^{issiipum. ponjtifioem exorabant, ut sacietatem
))i >stftm Sftdis aposttriicae. auctpritate fovere digna-r
)>;retur, Jd epim probis (addebant), et ortbodoxae
», fidei, qpltoribus proderit ad' eonfirmationem, et in
B. bpnis operibus perseverantiam, improbis. antem
» t .ad ,meiioris vitae frpgem incitamentum, ete. n
I^jter^s hasce repitant Thesaurus in libro, ciii titu->
lusx Istoria <fell# Congrtgaziofle di S. Paoht,tt&L)
atque Laurianus ( loc. cit.).. Suas qubque ea de re
dedit Ruvereus. archiepiscopus testimoniales literas,
NicpUnum,. Bosaium ex illa societate benignissime
excepit Pius ppntife^^ hisque , atque aliis . etiam

AnPunoiaitionis tCanceUaruiiSy Raiveveu» archiepiscopw
hoc munere ab Emanuele Pbaliberta djupe decaratuS
est aono 11S69. Ipse postea auotor fuit anno 1&7P,
ut duX ipjraediotus oon minns ad pietatem , quam
adi arma proclivis Ieiuitaraim ■< coHegia du», Cham~
beriaci nempe unum, aHpd^ autem Taurini institui
curaret ( Pingbnius in Aagmta hoc.cit.), a sancto
Pio. V,. die ^'aprilis anbi iSji. facultabem obtinuit
suae devotionls exigentibus meritis, quoad vixisset,
atque Tauriuensi ecclesiae praefoisset visitandi per
se eccles^amy oivitatem et Taurinensem dioecesim,
locaque omnia exempta, .tam. virdrum,, quaot mu-
lierum, et quorumvis, , opdiuom ^ «t mifitiaruro, regu*
kria etiam curam animarnm habentia, et iaeeularia

perm^tus: institPtutn . hoc ratum habuil, pluraque a\ tam virornm, quam mulierum, etsi a sua iurisdi-

eidem, illp anpp jndujsit.

Ipterea. Ruvereus visitare dioecesim Taurinensem,
atque illa praesertim loca, quae haeretici bellorum
tempore incoluerant, constituit^ ut videret, an chii->
stiana religio aliquid passa fuisset incommodL Stu-
rane.am V»Uem in primis adivit, lustravitque uni-.
versam ,. confirmafisque in fide inoolis. eiusdem ^
parpchorum vigiiantiam excitavit, abusps, qut irre-
pserant, correxit, confirmationis sacramentum plu-
rimis impartitus est. Inde ad castrum Delphinum
accessit, atque ad parochiales castellaniae illiua
ecclesias reliquas haereticos, qui ad ea loca ex Del-
phirtatu fi-equenter accedebant ducali auctoritatey
et regia etiam coinpcscuit, adlaboravitque p)urimum>

ctione quovis modo <exeukp*« essent. Ipsi. in bnevis
eiusdem licebat in illb obrrigere, emendare, atque
omnem exercere iurisdictioaem , punire , censuras
imponere, aggravare easddm ab aliis non seous ao
ab illis, quas ipse tulissetj, sea knpesuisset ah|olvere
a beneficiis, atque ab officiis privare, eademque sibi
benevisis conferre, iuxta Trideatini concilii formam,
uti apostoHcae Sedis . delegato, uti habetnr in iUe
brevi, quod impressum legitur in eiusdeta gyaoda-
libus statutis infra citandis (fol. 58 verso et 5g)»
Aliud quoque idem pontifex breve emisit anno eodem,
nou 86, augusti, uti ibidem legitnr (fol. 58 ), typo-
graphi certe errore, sed aut die>i6, vel a6 augusti,
quo eidem iubet, eo quod. in onmibus locis suae

Digitized by

i5a5

TAVftlNENSIBVS.

dioecests praeseris «sse non posset, ut exetnplo Do-f
mini, qai « operarios in vineam, et messem induxit
n >in oppidis ,' ! et terris suae dtoecesis ab earum
» daminis, et cammunitatibas crebro in anno, vel
» sattem hi qoadragesima praedicatores cathoKcos
» doctos', atqne orthodoxae reiigionis zelo praedi-
» tos habert .cnraret omnino, etfaceret, atque ad
»° id' operam ppo vmli -diligenter impenderet; ut
» illi popufos suae fidei ' creebtos' rectae , et sanae
» doctrinae pabulo pascere, > ipsosque ad eam fif-
» miter tenendam,' et copBeryandam cohortari stu-
» derent, et efeborarent. »

Inxta. Pihgbriium (ifa Angusta pag. 87) una cum
Ludovieo Dumohno Rochefortio , philtfsopho , viro
doctissimo, ipse curavit' plurimura, ut Taurini ab
Emanuele duce theatrum ortnium disciplinarum in-
stitueretur, qwod qhidem annd 1573, teste auctore
eodem, et ntense marlio, miro ordine, neque mi-
noribus . sumptibus efiectum est. Iulii autem mcnsis
die a 3 anni eiusdem '« dus ajcademiae Taurinensi
» &vens (ita iPingonius loc. cit.) , omnibus, qui suo
» parent domiuio, prohibet, ne alio ad studia capes-
»' senda , aut doctoris lauream sumendam , quam in
w-eam academiam se conferanL . Siquidem viris
» eruditissimis refertam, et omnium lUsoipliaiarum,
» sive theologiae, sive iurisprudentiae, sive roedie
a cinae^ ac philosophiae, aat humanarum literai um
» doctoribus hanc ornatissimam reddidissetj mulcta
» quingentorum aureorum infligitur, adttus peaete-
V rea ad publica munera , et dignitales huic legi
n fraudem facientibus interdioitur » (Pingonius in
Aug. pag. 87, 88 ). Anno sequenti, die qninta mensis
septeinbris Ludovicus ex Montafiae regulis quintam
eorum, quae ipse habuisset, bonorum partem in
finibus Tiliolae, Cariniani, Montafiae, atque Bagna-
schi ecclesiae arehiepiscopo Taurinensi, et parochiali
Montaiiae cbncessit, unicuique pro aequali portione
post suum decessnm missae unius hebdomadariae
adiecto onere. Ruvereus awtem archiepiscopus anno
eoden/ Georgio de Montafla tertiam partem, castri,
iurisdiclionis, atque pertinehtiarum Montafiae con-
cessit. Interfuit etiam ipse archiepiscopus una cum
duobus aliis archiepiscopis « episcopis novem, atque
» abbatibus quibusdam . solemnibus parentatibus
n quae universa Jagente palria Emanuel Philiberlus
» moestisstmus MargarUae aFrancia coniugi optimae,
» attjUe .incoraparabili,. iam a die xvn kal. octobris
» anni illius deftioctae mense decembri omni studio,
» atque pietate celebrari iussit, orante in eiusdem
» laudes Aagelo Iustiaiano; . Genevensi antistite ,
» disertissimo regum , prinqipumque adstantibus
» legalis » Pingonius in Augusta ( pag. 90 ).

Interea cum hoc anno martio mense Iesuitaram
Taurinensi collegio magnus ex Aledrami Becuti,
nobilissimi, ditissimique Taurinensis civis proventus
accessisset, ipsi in Becuti eiusdem aedibus oratorium
excitavere, in quod anno 15^5 deciino quarto kal.
februairias corpora sanctorum Solutoris, Adventoris,
atque Octavii martyrum, Iulianae matronae, Gostini
sancti Solutoris Taurinensis abbatis ab aede divi

* Andreae, ubi pro tempore deposita fuerant cum ad
urbis praesidia Galti templum divi Soiutoris
aequassent, translata sunU Supplicationi, qua sari-
ctorum corpora religiosissime deducta fuere, d*x
pubtice interfuit Carolus item princeps, et equitum
Mauritianorum Ordo paltiis, qnae manta .vocant ,
rubris gemihata cruce ad peclus insignitis. elatae
capsae quatuor auro, .vetisque sericis ornatissimae,
adstaritibus . archiepiscopo , et . abbatibus aliquot ,
oravit postridie in martyrum laudes inter < sacra
archiepiscoptfs Ruvereus< facundia solita. Ita Pinr
gonius ( in Angusta pag» 89, 90 ). Ruverei archie-
piscopi, quam Pingonius memorat oraUonem> quae
itatico sermone exarata est, Baldessanus Taurinensis
ecclesiae imetropolitanae canonicus theologus edidit

b in libro, cui titulus loc. sacr. : Historia di S. Mau-
ritio archiduca della legion Tqbea, altera iltius
operis editioue ( pag. 285*395 ).

Anno eodem, die dedima nona aprilis dioecesanam
synodum m sua ecclesia metropolitana RuvereuS
celebravit, Coiistat eadem, qitae italica iingua exar
rala est, titulis decem et novem , tituli porro in
vaiMos aiticulos dividnntur. Agit in primo de fidei
professione; de beneficiatis, atque curatis in altero;
in tertio de ecclesiis, atque coemeteriis ; de baptU
smate i<nqnarto; quotnodo conservandum,gestandum,
atque administrandum sit eucharistiae sacramentum
in quinto ; de missarum celebratione , atque reve-»
rentia in sexto ; de matrimonii sacramento in se-
ptimo; de confessione, atque confessariis in octavo;

c de funeralibus ofliciis in nono; de concionibus, atque
concionaloribus in decimo ; de festorum dierum
observantia in undecimo; in sequenti vero de quar
dragesinia ; de doctrina christiana in decimo tertio;
in decimo quarto de disciplinantium scholis ; de
quaestoribus in decimo quinto ; de excommunica-
tione, et excommunicatis in decimo sexto ; de hae-
reticis in decimo septimo; de sortilegis,- atque in-
cantatoribus in decimo octavo; demum in decimO
nono de poenis.

. In primo titulo habetur fidei professio latine exa-
rata, art. 3, italica autem lingua in tertio :! hanc
vult praeter alios, ut legant, emittantque aut eorum
arcbiepiscopo , aut generali eiusdem vicarid* , aut
foraneis extranei sacerdotes, qui in Taurinense dioet
d cesi ad missae celebrationem admittentur: itaart. 4;
tiu autem 2, art. 4> iubet beneficiatis omnibus^
subdiaconis, etc, ut in officio, horisque canonieis
persolvendis utantur breviario romano novo, sub
poenaf arbitraria, praejter illas, quae in Pii V bulia
Jeguntur. Art. 5 decernit, ut curati omnes, vetus,
ac novum testamentum , Tridentinum concilium
veteres, novasque islas, de quibus loquimur, nunc
consUtutiones, cathechismum romanum, summam
doctrinae christianae, librnm sacerdotalem, aliquam
etiam ex summis approbatis, puta Angelicam, Syl-
vestrinam, Tabiennam, Caietanam, Armillam Auream,
una cum aliquo Homiliario habeant ad ea addi-
scenda, quae erudiendo populo sunt necessaria :
volebat etiam , ut librorum omnium , quos ipsi

Digitized by

Google

I

?5a7

hahebent indfcem ad eumdem

DE AR€HIEPlSCOPIS

i5a8

mitterent. Omnes a nota ipsi archiepfscopq facere tenebanlur pia legata

i^aeftci» ♦Jninentes, beheficiorum suorum, domus si
illas habebant, incolere tenebantur, neque iilas ullo
ttodolaicis minus ettam infamia iaborantibus con~
cederp poterapty istrf> poena amissionis pro priroa
vioe «mniumiifructuum unios, annt beneficii itlius,
quod> poidsidebatitj Sm-vero illas non habebant, tunc
fiuam patrimonialem domum incolere , aut aliam
quamvis «unoiillis fas erat, dummbdo suspicioriem
malam y scandalotnve u\\o modo creare non> possent:
ita art- '6. Onaoiay et singula edieta archiepiscppalia,
vel decreta, ut ; in singujari libro describerentur ius
es V ut illa , crnn opus esset , osteridi possent : ita.
art. i3:' Mdnaci> atque regutares beneficia obtinentes
ouram anhararttnv habentia in Taurinensi dtoecest

omma, quorum tnstrumenta recepassent^ secus m
oonfessvonibus' non absolvendi i eosdemchie hac de
re.' curati saepe monere • tenebaolur. Gurafe - debe-
bahi parochi ( lit. a. ), ut iecckswpm ; iHe esset
orhatus ,< atque citltus , qui dTMriorwrrti; pfftciorum
dignitaCem, atqute xleporem decere nideturl Coeme-
terhv septa esse, aCcbeMuis oerJuja esae. debebant
Siqna aulem parte eissent dihita, ut a^parocHianis
statim reficerenfur curare tenebehtdcq attaria cbm*
posita esse debebanty istqne tribus ianappis tecta :
alias autem tres mappas cilratus habere> touebatur,
ut mutalione frequefiti munditia adhibetui-. Si ivero
cappellarum* patroni ihune m a'pp arum . num ermm • Imi*
nime suppeditavissentiy 'ih; hisce aJtaribus celebrari-

saoerdotent non' pegularem ip6i praesehtai-e debe- B dum non erat. Gaudentes campestt iura bappeUaram

bant pro sacramentis in paroeoiis illis admihistrandis,
nisi aliter faciendi facultatein haberent, quam tamen
ttrchiepiscopo exhibere tenebanlnr : ■ ita art. < a3.
r< Ipse primos ; mensuales praesbiterorum congrega-
tiones " in hae^Taurincnsi dioecesi institoit, quae
etiam nunc perseverant : regulae, quas in -illis ob-
servatas voluitj, habeVtur in hac synodo tic H ia«i
icitato ab art» a4 ad 3q. In 3 t memorat se cleri-
cdrutn seminarium, iuxta Xrtdenttni concilii mentem,
Taurtni fupdavisse , iubetque, nt quivis beneficium
ouratum obtioens 'in dioeCesi annui redditus' scu-
totrom 5p oum solo ohere unum tantum sacerdptem
tenendi , ipse quoque apud se habere debeat unum
pkrifcum iDeo tnservire cupientem, sacro ministerio
tdprieum^ c«iu$ lofficium esset nha cum talari Veste,
et cotta «ocleslae stiis temporibus inservirey doctri-
nam chtistianhm pueros edocere etc. : illi vero, qui
anrinos habebant scutos ioo, etsi iam duos pro
eurac servitio haberent presbyteros , duos tamCn
p«rt modoo cforrcbs habere tenebantur. Iubebat cu j
ratis tit. tertWy art. 6, ttt librum conficerent, in
quo emriia parochianorum suorum nomina • descri-
berent, atque in «o pariter de die in diem morientes
notare debebant, baptizatos etiam citato baptisnbto-
rum 'libro, in quo scriptum esset quo tempore qnis-
qttis 1 baptiKatus fuisset. Ittbebat demum, ut elter
eonficeretur liber, in quo matriraonia Scribetentur
ttna cnm'teistibus, qui cuique matrimonio praesentes
fuerantji mfltritnontorum vero, non secus ac baptt-

titulo, alque proventibus curare dpbebffljit, neperyiae,
apertaeque essent, ne : ragantibns . beslias, vel pravis
hominum actibus ; lalibulum phaeberenfiiQai eohtra
fecisset earum fructus amittebat.;Curi»tiiautem hanc
coestttulionem ita pnblicare debebarit y:fit iudioiaria
fide praestari posset. Si vero campestres istae cap-
peliae patrono caruissent, nevef qui illas curaret
inventus fuisset, tunc curatis iubebat, ut postquara
ea de ve monuissent populum, ilbrusn altaria de-
struerentur. *_•...!
i Oonfraternitntum pietatem laudat ( tit. 1 14 ) , sed
certiB ■■! tamen legibus ordinibusque conformatam,
quate res omnes monebat, uti intra sex men.ses
suas legesj atque praescripta ad ipsum deferrent^
quo itutioxa- essent, cum ab ipso fuissent diligentcr
expensa citra enratornm tamen, aut aliorum eccle-
siasticoriHn praeiudkium. Iabebat { tiu iS ) curatjs,
ut ipsum monerent statim , si: qups in suis pa^
roeciis haberent, qui sorttlegiis, malisque' artibus
ignota a jserere , fatura ■ divinarei se se iactarent ,
populosque deterrerent, we hisce nebulorhhus ope-
ram, fidemve praestarent : item si qtti fuissent, aut
essent inter ipsos/qui maleficiis diris , vel incan-
tationibus «tatrimonia ' Mrbare, vet impedire stude-
rent, quare in ipsa matrimonii pubUcatione, populum
monere debebant, ne quis tanto scelere se se im-
plicaret, sub poena excommttniqationis , atque hao
de ista synodo dictu sufficiant \ quam, sequentes ar-
chifepiscopi non semol laodaverunt, atque confir-
2»toi?um qoomodo in praedictis libris clausula de J d marunt, piura ex ipsa desumentes, prout uriicuique

soribenda esset habetur, 111 hisce constitutionibus j
hororo, tit. 4> ait. 3, illorum vero ttt. 7, arti |.

Ex, constitutionikus iisdem ( tit* % ) clerict dioe-
eesani comicis, prophanisquc spectaculis, auk cho-
reis, pablice^ ant privatim interesse non poterant.
Sacerdotes beneficiali, sine animarum ottra horis
•vespertinis , atque -solemni mtssae beneficio illtttS
paroeciae,, sub qua degebant, religiosissime adstare
tenebantur. Si ecclesia aliqua pvophanata, si loctts
sepcliendi non consecratus fuisset > lunc archiepi-
scopi de his mohere debebant parochi, iidemque
referre stattm, qua ratione, qnae in eorum paroeciis
essent xenodochia, aut Sancti Spiriius confratriae
administrarcntur. Nolarii demuiri tntra duos mcnses.

patebit eandem cum tllis firoliae , Milliert, Berge j
riae, etc. conferendo. Huius cardinalis archiepiscopi
Ruverei Fr. A. ab Ecdesia memorat provinciale
concilium quoddam^ab ipso coactum: ipsum ego
qttaesivi hactenus , quin umquam potuerim inve-
nire : forte aliis ipsum invenire licebitv

Anno sequenti 15^6, vn idus decembris, una cum
Emanuele Philiberto dttce, nuntio apostolico, legatis
principum, aliisque proceribus extra portam Pala-
tinam obviam futt feretro, in quo ossa erant Amedei
VII Sabaudiae ducis, qui postea Felix Papa V diclus
fuit ( quae ossa, violato apud Ripalliam ab haere-
ticis tumulo, in quo erant, alque conservata a vjrc»
nobili Aquanensi Veragromm fuerant, Emariuel

Digitized by

Google

>5a9

Phttibertus praediclns Taurinum advehi curavit ), et
magna cleri alqne popult frequentia in temphun
divt Ioannis illata, et »pie reposka foere. Pingonius
in Augusta ( pag. 93 ).' Ab eodem Emanueie duce
commendatas habuit, anno sequeriti abbatias
sancti Mauri de Pulcherada, atque sancti IanUarii,
seu sancti Michaelis de Lucedio (Fr. A. ab Ecclesia
im Chronologia etc. pag. 207,: 269). Anno eodero,
nonocalendas maii consuetas preces exsolvit, primo
lapidi ab Emanuele Philiberto imposito in funda-
mentis tempfi Iesuitarnm Taurinensis ( nunc dicto
SS. ; MM. ). Pingonius ( in . Aiigusta ■ loc . cit . ) vi autem
nonas maii, cum in Tanrinensiarce .idem .diu.Deo,
,*tque D. Laurentio victoriarum auctori templum
dedicare velletj idem archiepiseopus sacra rite per-
solvit, lapidem primum beneduit> quem dux in
fondamentis posuit una cum - aureo numismate i«
eius 'rei memoriam. Ex eodem Piogooio (pag. 94 ):
solemoes quoqne inxlixit preces, statis hebdomadae
cuiusque dtebus, ut Taurihum, totaque regio afonesta
peste servaretur illaesa, qua vicraia quaeque dissolve-
bantur (idem ibid.). Demum anno eodem, diesecunda
octobris Lelium Ruvereum suum ex fca\re nepotemj
ob exitndionem antiquoriim dominorum eastri Mon-
tafiae, quod erat feudum suae measae, investivit
de feudo, bonis alque iurisdictione castri eiusdem
(ab Ecclesia in Chron. loc. cit. pag. 79), atque ab
Helvetiorum legatis Emanuelis Philiberti ducis no-
mine in sua ecdesia metropohtana hoc annp etiam
sacramenta recepit (Guichenon. in. Regiae Sabaudae
dOmus Historia pag. 694' veteris editionis, atque
alii etiam, etc.).

Anno sequenti 1578, die decima qusrta mensis
septembris rina cura . Ludotioo Grimaldo Vencien-
sinm, Ferdinaodo Ferrerio Eporediensium , Domi-
nico Ruvereo Astensium, Caesafe Gromis Augusta-
norum episcopis delatam a Chamberiaco syndonem
sacratissimam Domini nostri Iesus Christi, Emanuele
Philiberto duce, Carolo quoque Emanuele filio,
Pedemonlium principe, pluribusque nobilibus viris,
et turba populorum multa comitantibus a porta Pa-
latina ad divi Laurentii ecdesiam detulit Ruvereus,.
reposuitque, solemni ab eodem archipraesule pre-
catione faeta, ut salubriter, ut prospere,. ac feliciter
rei christianae omnia succederent. Ita Pingonius
in sua Syndone evangelica, pag. 3 novissimae Tau-
rinensis editionis. IUo anno Carolum titulo sanctae
Praxedis cardinalem archiepiscopum Mediolanensem
ad hanc Syndonem venerandam a Mediolano pere-
grinum cum variis sociis venientem ad viilam, quam
Rivo Martini appellant, octavo ab Augusta Tauri-
horuoi lapide metropohlanae suae ecclesiae canonicis,
alusque sacerdotibus stipatus . excepit ( ex Francisci
Aduraii epistola de peregrinatione cardinalis sanctae
Praxedb apud cumdem Piogonium loe. cit. pag. 66)~
Delatam tttnc saeratissimam Syndonem a sacra divo
Laurentio aede, ubi foerat deposita, Ruvereus
arcbiepiscopus., una cum suis canonicis detexit»
Borromeo, alHsque eiusdem sociis privatim spectan-
dam, venerandamque exhibuit, sua in arca iterum

TAvTUNBNSIBVS. :

i53o

a occlusam cum episcopis reliquis, cardinalibns, aliisque
ad Taurinensem acropoUm comitatus est, ubi in ampla,
quaearite ipsam prostat, planitie immensae hominum
jriultitucuni adorandam exhibita fuit (ibid. pagg. 68 ,
69); Deinde ia solemni tunc indicta quadraginta hora-
mm supplicatione ad maiorem eidem Syndoni vene-
,rati6nem eshibcndam, multo praesente populo, plu-
ribusque eliam es vajlibus Perusiae, atque Lueernae,
-ad quos de Borromei cardinalis in Augustam Tauri-
noruni adventu fama pervenerat ( idem pag. 70 ),
in qua horis singulis de summa sacri lintei digni-
•tate ' sermones habebantur , ter concionatus est
(ibid. pag, 7.) idem Ruvereus, atque cuui suppli-
-calionis finis instaret ( ita in citafa peregrihatione
Adurnius loc. cjt. pag. 71 ), idein Taurinoram ar-

b chiepiscopus, doctrina, consilio, et eloquentia clarus
adeo copiose, erudite, pieque coricionatus est, ut
singularem, et divinam eius vim omnes admirarentur.

' Anno i58o, augusto mense exeunte, exti-ema sa-
cramenta Emanueli PhiHberto duci ministravit, ck>
autem vigesima tertia mensis decembris, pro archi-
presbyteix» suae metropolitanae ecclesiae sententiam
tulit, contra ecelesiae eiusdem thesaurarium causa
optationis unius canonicalis domus sub praetextu r

. quod thesaurarius canonicus esset antiquior. Anno
»58 1, die 5 ianuarii erectionem montis pietatis ,
quem s^ocietas sancti Pauli fundaverat, atque dota-
verat auctoritate sua probavit, feges quoque pro
inontis eiusdem directione constitutas ratas habuit,
earumdem rectori, et consiUariis montis iUius ob-r

c servantiam urgendo. Una cum Bulgari Tauririensis
communi in annum, atque perpetuum censum, seu
canoaem scutorum quindecim de- octo florenis pro
sculo quovis coavenit anxto i583, die decima quarta
iunii. Iuliano Marorii tertiam, et quartam partem
feudi, atque pedagii Pubticiarum iuxta pacla inter
ipsos conventa : Ioanni Provanae tertiam partem
feudi, et bonbrum Lemniae, VsseUii, atque Margoni,
quae sunt ih vaUe Lancei, iterum concessit, anno
eodem , Carolo Emanuele Sabaudiae duce iubente,
ipso quOque archiepiscopo annuente, anno i584,
die vigesima tertia decembris ab Iesuttaruin ora-
torio, quod in aedibus Becuti erat, prout autea
dictum est, anno 1577. SS. MM. Taurinensium ossa>
deposita foerant in novum Iesuitarum templum ,

d tunc in sui dimidia parte perfectum, adstantibus
Guidone Ferrerio VerceUensium antistite, Vincentio
Laureo Montisregalis antistite sanctae Romanae Ec-
clesiae caixlinali, ipso quoque Ruvereo archiepiscopo,
pallium delSrentibus duce praedicto r Venetorum
legato, Estensi marchione, atque Raconixii regulo
8olemni pompa delata sunt, atque ad aram sancti
Pauli deposita, nocturno autem tempore a Iesuitis
ossa sancti Gozlini abbatis sancti Solutoris, atque
lulianae matronae privatim translatae, ibidemque
repositae (Baldessanus loc. cit pag. 396, 297). Ahno
sequenti i585 Bernardino BaruteUi decimam dictam
de Copers in finibus Monasterii in valle Lancei
asseruit.

Tandem anno i586, Carolo Emanuele duce exo-

192

Digitized by

Google

DE ARGHrBWSCOPlS

rante, a Sixto V inter cardinaies «(dnumeratus est, a
collato eidem postea titulo presbyteri cardihalis
sancti Petri ad vincula. Ad eum tunc Latinus La-
tinius suas dedit literas, quibtis • cardirialitiam di-
gnitaterai eidem merito collatam fuisse • laetatnr :
suam quoque de ordinanda republica ipst ofationem
inscripsit Seraphinus Giraldius canonicus regtdaris,
habuitque postea a' pontifice \ eodem in sua tutela
fratres minores sancti Francisci, quos dicunt cbn-
ventuales. Annb 1 ducalis Taurinensis rationtnn,
sive computorum camera ratum habuit coritraqtum,
quem ipse una cum laudato desuper plures Carolb
Emanuele duce inierat anno i583, die; 12 februarii
venditionis archiepiscopalis palatii, qnod prope Tan-
rinensem ecclesiam metropolitanaiH> erat pretio XV
mille scutorum, quemque Gregorius Papa XIIJ, ; eo b
quod utilitatem evidentem in ipso agnovisset etiam
probaverat. Anno i588, die hmii 30 SixtusV pob-
tifex pacta conventa inter ipsum cardinalem archie-
piseopum, atque homines Robassomerii, qudad illius
loci decumas ad aurea arniua seuta decem : illa
quoque inter eundem cardinalem, atque iUos Ciriaci,
quoad loci illius decumas ad antiua aurea scuta 5i
redacta, rata habuit die prima iulii : anno autem
sequenti, die vigesima secnnda iulii, quoad illas
Bernecii ad scuta aurea annua sexdecim redacta,
illa demum Lancei, et vallis eiusdem ad annua
scuta aurea italica ectuaginta quinque idem confir-
mavit pontifex : hoc etiam anno idem cardinalis
archiepiscopus fratribus Cacheiranis de Bricherasio,
Mombroni, Garzilianae, Caburri , et Gemareili de- e
cumas denuo asseruit. Anno vero 1 5go dominum
•Prosperum de Puteo ex dominis Brandixii de eius-
dem loci decimis, dominum Petrum Hieronymtrm
Brolia de sextae partis dimidio feudi Sanctihae,
adiectis etiam sediminibus quibusdam in feudum
nobile, et antiquum, et domiriurtr Bernardinum
etiam Brolia de decimis Lusignaschi investivit.

Interea defuncto anno eodem, vr kal. septembris
Sixto V pontifice, interfuit Ruvereus comitns, quibus
Vrbanus Papa VI electus fuit decimo septimo ka-
lendas octobris, ipso tamen post dies terdecim sexto
kal. mensis eiusdem viam universae carnis ingresso
conclave iterum ingressus est, atque una cum aliis
elegit Gregorium huius nominis XIV nonis decem-
bris. Anno sequenti i5qi, die ianuarii decima quinta d
metropolitana Taurinensis ecclesia sacris lypsanis
divi Mauritii Thebanae legionis ducis, quae ab A-
gaunensibus laudatif & SSabaudiae dux Carolus Ema-
nuel obtinuerat nobililata fuit. TransUv^f&nis huiusce
historiam fuse prosecutus est Gulielmns Baldessanus
iam laudatus in sua Thebanae legionis historia
(pag. 3og et seq. allerius editionis), atque ex eodem
alii etiam anno eodem, atque die nona maii Gre*
gorio pontifice id expelente, Lelius a Ruvere Mon-
tafiae feudum, cpiod a patruo, uti superius dictnm
est, obtinuerat, dimisit, illudque eodem tempore
cardinalis archiepiscopus Ruvereus Marchioni Sfon-
drato Gregorii Pontificis nepoti concessit in, seque-
lam brevis pontificis eiusdem, in quo praeler alia

superioritos feudi illius favore Tanrinensis eoclesiae
recognoscitur. Verum cum post meuses decem,
totidemque dies pOatifieatus obiisset idibus octobris
anni illius Gregorius pohtifex Innocentius quoque
huius nomiriis IX, vix eitero. Pontificatus sui anno
exacto , vitam cum mdrte cdmmutavisset iv kal.
ianuarii duni in conclavi pro novo eligendo pontifice
essefc . MKeronymus qoster, atque «1 omnium votis
ni ( ita < Vghellius loc. cit. col. io6t) pontifex. eso-
-» ' ptaretiir , in ipso summae spei adita anuo Domirii
•» iSqh , septimo kal. februarii, hora noctis septima
•»• • - exi hac vita migravi t , annos natus > sexagin ta ,J el
.w unnm, menses undecim, dies viginti sex. Ipaum
o) morienlem ad quatuor 'horas sacris precibus iuvit,
-n atque ad aeterna ardenti oratidne inflannnavit
m Hyppolitus cardinalis. Aldobrandinus, quii fnit
»>■ postea Clemens Papa VIII. Sacras vestes io sa-
■» cerdotalia ornamenta ecclesiae suae Taurinensi,
)) tnagnam vero peeuniam familiaribus suis, etpau-
»' peribus legavit. » Sepultus est Romaet in.ecdesia
^ui tituli, ,cum sequenti ,elogio, qudd Fr^ A. ab
Ecclesia reeitat duobus locis primo inscriptotibns
Pedemontauis (pag. i45 alterius edit.),. nec ndn' m
Chronologia episji'(-pag. 5i ), iego ex Vgheffio, qui
illud quoqne referf (loc. cit.) describamy atqoe est
ut sequitur : •

D. Ov M. . ' . .-. ; ...
■; •' Hberonymo a Rueere
• ■ Tit. S. Petri ad vinctda
. Presb, cafd. .... '.•• ••

Taurin. archiepiscopo • - i 'u-.
:■ ; ^Quin^pueriUa admirabilis ingenii '.
■ Lmguarum scientiae, eloquentiae, ■
-■■ '■ Mox. prudentiae, ac doctrinae

Insignia dedit documenta,

Virtutiique, et ■ nominis sui celebritatei

- Ita semper ^apud maximos principes r

Et nationes claruit, \
Vt nullo umquam honoris gradu
Non dignissimus videretur ,
Laelitts, et lulius fratres '
Patruo optimo posuere.
Vixit annos lxi, M. xi, dies xxvi. •
• Obiit vn hal. febr.
Dum comitiis pontificiis • •

in conctavi interesset

MDXCII.

Fmnciscus Augustinus ab Ecclesia in laudato antea
scriptorum Pedemontanorum syllabo seripsit fato
functum fuisse Ruvereum xvn kal. februarii, sed
typographi, ut credo, oscitantia, eo quod in Cbro-
nologia habeat vu kal. februarii, uti apud Vghellium
legimus. Scripsit Ruvereus praeter illa, qnae iam
superius referebam in laudem Iuiii de Ruvere car-
dinalis orationem unam, aliam quoque- in' anniver-
sario consecrationis Pauli Papae HI demum Gui-
dobaidi de Ruvere Vrbinatis ducis nomine orationem
ad Iulium Papam III , alia quoque composuit, quae

Digitized by

Google

i533

TAVRHTBNSiBVS,

i534

sparsim . ejdita fqerunt: plura quoque dedit.edicta 0 gendos, haee hqbentor, cap. eodem, § 7. Decrevit

pro recto suae dioeeesis regimine. Eiusdera gene-
rales vicarios in administranda sua ecclesia fuisse
novi Ascanium VagnoniMB-, atque Melchiorrem Pel-
tettam viros doetisstmos, atque in utroque iure
coctfunaatiaaimofl. PeHetta Chrysopditanus erat epi-
icopus, atque JB«verei; oatdinalis sutfragaueus.

Quoniam vero illo sedente , Angelus Perutius Sar-
sinatensis episcopus, et comes ex speciali Gregorii
XIII pontificis ' mandalo Bedcmqntanae provinciae
visitationem assumpsit, hoc est non dioecesim tan-
tum Taurinensem invisit) aed et (uti ipse habet in
praefatione libri inferius citandi ) civitates alias,
atqne dioeeeses^ elia quoqiie efciam loea exempta,
et immediafe sanctae sedi apostokcae subiecta in

omnes ultra summulas, et Sylvestri, et quam dicunt
armillam ,- frequenter legere librum catechismi ro-
mani,concilii Trideatini, una cum provinciali concilio,
et insuper volumina illa tria Dionysii Chartusiaui,
de sanctis videlicet, et de tempore, et praecipue
iliud tertium, quod opuscuk insigniora, nominatur.

Titulo.autem de Canonicis haec praeter alia sflr-
vanda decernit, et primo quidem, § 6, ita habet ,
et ut oumis, iurgiorttm occasio auferatur, praecipue
in ecclesia Taurinensi, in qua partes etiam pluarue»
audivit, et earumdera ad infrasoripta. consensus ae-
cessit pro eadem tfcjroo, et oronibus abis ecclesiis,
quihuS : iairascripta decreta convenire poterunt, et
accomodari,. decrevit, et statuit, et mand.avit ireve-

■dominio seretnissimi Sabandiae ducis existentia citra £ rendissimura domlnum praepositum etiam ratione

wo*tesi, ivisitatioae igjtur iUe expleta plura edidit
decreta, quadcaginia quatuor eapitulis eomprehensa,.
quae Tamrini impressa ; fuerunt anno i586 apud
haeredero< Nitfolai Bevilswjuae iu 4-"> eo quod, ut
ipse inquit, ikcile dsse possi* , quod visitando, et
xeibrmandej aiiqua fuafihjt inadvertenter omissa, aut
verbis ambtguis descripU. vel enunciata, nonnulla
etiam inoydinate dicta, quae vel declaratione , vel
supplemento poterunt «adigere, eensuit ideo haec
quoque generaha decreta hic subnectere, ut per ea r
quae omissa fuere suppleantur, et ambigua, vel
oJbscura declareotur, errataque oronia utownque
corrigantur. De iisdem plaeet hic aliqwa jreferre.
Et primo. quideavquoad scholas, atque Judima-

suae maioritatis , cum primam post pontiGcalej»
obtineat dignitatem non posse nec,debere se inge-
rerc quovis roodo archidiacono praesenle in bts>
quae de iure,' consuetudine, usu> vel statuto eidem
archidiacono indicuntur. § autem 7 ita habet* Ar-
chipresbyterum vero, ad cuius officium dignoscit
pertincre, ut missae per sacerdotes,. et capeUanos
ex ordiue celebrentur, cum facukate eliam contra-
dietores quoscumque et inobedientes poeoa iusta
debite puniendi deelaravit eundem posse quoscumr
que deficientes, et poeoa pecuniaria, vel suspen-
sionis ab ingressu ecclesiae , et prout sibi opportur
nam videbitur coereere, proviso semper, ut omais
mulcta, postquam exacta fuerit, depositario iabricae

gjutroa ila decrevit nuto. V, et cum non fueiit in C eathedralis ecelesiae iutegre consigoetur. Quoad

hiroc usqne diem aliquis ckistianae doctrinae liber
divulgatus, et rionnulii usi fuerint, roodo uno, et
naodo jaitero dWoraarum dioecesum libre, ordinavit,
«kt pluribus libeliis iam divulgatis unum ab ordi-
nario oompoai, et quamprimum in civitate et dioe-
cieai sua publicaci. Tit. autem de sacramento Euca-
ristiae, § 7,, ita statuit uk fine: et post sumptionem
sacramenti, aon in ealice, quo uti debet sacerdos
in sacrificio tanlum, sed in vase vitreo alioquin
perspicuo et sitido laicos omnes per ministros al-
taris vkio, abstemios v«*o aqua purificari mandavit.
Tit. autem de Parochisy § 4> » ta decernit. Cum
plures alios curatos inveneri t , qui se illiteratos qui-
dem agnoscnnt, et . ad . taittuin munus sufi&cere non

missam vero solemnero ita statuit ibidem, § 8 :
et ne contingat super missis. solemnibus quempiamt
altercari, deerevit solemniores missas post pontifi-
cales, ac etiam pontificales ipsas r ubi impedimentum
revereadissimi archiepiscopi contigerit, vel abseatia
per eos, qui dignitates obtinent per canonicos de-
cantari iuxta cuiusque gradus, sive loci praeroga-
tivam, aut per illum, sive illos, quibus ordinarius
miunxerit.

Quoad officium cantoris ita decrevit ( ibidem ,.
S 9 ) , et ut cantoris officium debite executioni
mandetur, decrevit cum eo, qui cantoriae obtinet
dignitatem, duos alios inferiores choristas, seu duos-
ubi aderunt mantionarios cum pluvialibus solis ve-

inteLligunt, et qoi se haberent unde sustentari pos- 4 stitos,. et cantor roedius inter eos debeat reverenter,

«ent, cum iam sint sacerdotes, libenti animo, ut
dixere, a tanto pandere se se liberari curarent,.
quos. idem reverendissimus dominus viakator hor-
tatus foit ad se prtmitus aceusandum oroni, qu»
possunt humilitate, et covdis dolore coram Deo, et
ad sanole vivendum coram hominibus, ut eo saltero
modo suppleant defectum literarum praedicat enim
semperbona vita sacerdotis, orandumque deinde assi-
duis precibus sapienliam sibi de caelis mitti assistri-
cem, cum beatus sit homo, quem Deus ipae erudierit,
et ut demum cum timoratis et eruditis viris fidelem
contrahant amicitianl, quornm iudicio, et doctrina
ita dirigantur, ut in re tanta, qualis est animarum
cura, non aberrent. Quoad libros autem ab illis le-

ac Ut decet reverendissimo archiepiscopo ia pon-
tificalibus existenti antiphonas , et hymnos, et alia
in cantu pronunciare: alii vero hinc r et tude conr
sistentes canonici per vices modo a dextris, modo
a sinistris, et ut moris est antiphonam, et quae
eantanda erunt, tenui voce nunciabunt, cum decreto,
tit cantor, et duo ajii praedicti sedere debeant, et
pedibus stare dum standum est, vel sedendum in
medio chori r vel ante kctorile versus altare maius.
In reliquis vero, et regimen chori habeat cantor,
et alia fiaciat ; quae ab eo fieri mandat statutum de
offifiio cantoris : § 1 o decrevit nullum ad optationes
canonicatuum admittendum esse, nisi docuerit per
sex menses vaeationem immediate praecedentes re-

193

f

Digitized by Google

r535

DE ARCHIEPISCOPIS

i536

-sedisse, volens ut statutum de optionibus servetur
ad literam. Addit § 11, nuUum ad optionem prae-
dictam esse admittendum, qui se illi praebendae,
quam dimittere vnlt bene praefuisse demonstret.
lussit quoque, ut inquireretur in eadem an fructi-
feras arbores sine licentia caederit: quod si id fe-
eisset (ibidem, § 12), pauperioremque - praebendam
-eflecisset voluit , ut per censuras ad pinguiorem
..dimittendam adigeretnr, atque ad priorena>rediret.
• . Subdit postea § i3: cum ei' praescripto concilii
canonicatus omnes habere debeant anniexum^rdinem
-praesbyterii, diaconatus, vel subdiaoonatus* decrevit
oinnino provideri,-ut deincepi sublatis, <et, sbpiiis
acolytoram carionicatibus in< ceclesia Taurmensi;,
si non omnesj maior saltem pars canonicorum sint
tpresby teri , caeteri vef o omnes diaconi , et sribdia-
ieorii cum decreto, utt omneS' per *e ipsos, >el non
-pcr substitutos, quae ipsjis ratione sui canonicatus
jrieumbunt, teneantur obire, eliam si ultra cunonfc-
%altmn,' aliquam ex maioribus dignitatibus obtinerertt ;
■g- autem 14 decrevit), ut omnis quaestionis materia
fcoHatur,- quod imposterum canonici sacerdotes sa-
«erdotales , diaconi diaconales , et subdiaconi subr
-diabonales dumtaxat praebendas', et iuxta cuiusque
4emporis suae receptionis prioritatem admitti va-
leant ad optandum. Demum quoad tenues praeben-
da» ita statuit § i5': et ' oum visitando invenertt
•non in ecclesia cathedraii solum , sed et in multis
fetits cbllegiatis plures praebendas ita tenues, ut
praebendae ipsae etiam cum distributionibus quoti-
dianis iunctae sustinendo gradui canonicorum pro
loci, et personarum qualitate non sufliciant, decrevit,
ut- si via unionis aliquorum beneficiorum simplicium
iflis nequiverit provideri, aliquot ex canonicatibus
ipsis, et praebendis, arbitrio ordinarii, et cum con-
setosu euiusque, et cathedralis, et collegiatarum
ecclesiarum capituli supprimantur, canonicatus ipsos,
et praebendas ad minorem numerum redueendo,
ita tamen, ut tot supersint, quos et divino cultui,
et dignitati, et ecclesiae coramode valeant respondcre,
et cum decreto, quod ubi praebendae, el distribu-
tiones praedictae sint ita tenues, ut sulTicere nef-
queant canonicorum dignitati , fructus omnes, et
proventus etiam ' reliquarum praebendarum distrU
butionibns quotidianis applicentur iuxta concilii
.Tridentini decretum, cap. XV, sess. XXIV.

Gapite autem decimo octavo, ubi agit de Psai-
modia, ka statuit § 5. Quod vero attinet ad le-
ctiones iri choro, epistoias, et evangelia ad alture
in soiemni missa, quae cum ministris sacris vesti-
bus indutis, solemnibus, et festis diebus in ecciesia
celebrantur, deerevit eum ritum et cantum servari,
quibus Romana ecclesia utitur, et in urbe servalur,
et ert libro reverendissimi olim Paridis de Grassis,
quasi ad oculum demonstratur. Demum in capite tri-
gesimo sexto, ubi de archivio agit, illud statuendum
: esse iubet, aut in palatio episcopali, aut in ecclesia
cathedrali, in quo omnes bullas, iristrumenta, et alia
quaevis documenta quarumcumque ecclesiarum , be-
neficiorum , et piorum locorUm occludi iussit custo-

a dienda ttbidem^ et duabus clavibus firmainda, ^uarum
una sit apud brdinarium , alia autem penes unum
ex canonicis a capitulo eligendum , vohritque, ut
ab ordinario officialts uous constitnerelur, qni cnram
illius haberet praecipuam exemplandi qooque <6cri-
pturas, atque ha roborandi, ut in iudicio ftakem
facerent, atque de hisoe decretis haecidi^ta sumeiant.

:'J:'

CAfiOLVS BROLIA

./Jr.'

'-•• ]JNL amum 1692. ■•.■•t.'n:u:.

Hieronymo' Ruvereo in ^Taurinensi oathedra suc-
cessit Ca* olus B roWa, nobiUs Gheriensis. ipse in lucem

b prodifit anrto mdlii, patremque habuit loannem Bro-
liatri ex* Sanctinae condomini*. Post exaotam kudabi-
liter pueritiam, in literarum cultn tyrocinium posuit,
pietatisque studio , ■ cui 'ht arctius se obstringeret
eccJesiasticae miiittae nonwk dedit. Anno rSgi, uti
habet Franciscus Augustuo|us ab Ecclesia (Chronol.
pag. a68 ) Fructuariensis abba», «qubn» vero 1692
Taurinensis archiepiseopud ; renunctatus* • <cst { idem
ab Ecdlesia locJ cit. pag. 79^ e* Vgheilius loc cit.),
atque 1 ab Augustino Vahtio , cavdipah Veronenst
anno ; eodem Clementis VIII Papae I , die sancto
Andreae Saeta- in urbe cousecratus fuit; hancque
dioeoesita piissime, atque sapientissime moderatus
est ad^anno& viginti sex. '»
Initio suscepti ab eddem pastora^is regiminis,

c anno n&a^b i^t, die duodecima februarii mensis
de festorom dieram observantia edtctum tulit, in
qu©' nundinas, atque mercata ne iUts diebus fierent
iusstt, item ne sutores, barbitonsoves , caeterique
artium magistri, eorumdera famuli, caeterique in
eodem officio ipsis inservientes, 1 dnctores curruum ,
vectores, atiique cuiusvis generis, aut professionis
essent, neque arte, nec suo eTcercitio fungi polerant
Venale tunc riihil exponi poterat , minus etiam vendi
aliquid neqnidem Hbros, imagines, minutas merces,
aut quid simite non secus ao charta» lusorias, aut
locare iarvas, interdictis dfebus illis ludis singuhs,
saltationibus, alque chorcvs, histrionibus autem, nec
-tabulatum ascendere, nec aliquid vendere licebat.
Quoad comestibilia illa solum dtvendi poterant, quae

d illius diei humano victui necessaria erant non tameri
in plateis, quae ante ecclesias erant, neque prope
ecclesias ipsas, nisi ad vigintt brachia ab ecdesiis
distarent. Horum tamen venditibnem, data quantavis
distantta, ubi speciaie aiiquod festum, atqne iUins
ecclesiae proprium agebatur omnino interdicebat :
a qua quidem; prohibitione excipiebantnr extranei
fructus, in locis solitis ab utbibus statutis: officinas
autem, in quibus venaha erant manducabilia aperte
tenere iUis diebus non licebat , sed tantum parvatri
illarum portam , illae auicm, in quibus merces aliae
asservabantur tota die occlusae esse debebant: in
viis autem, piatets, aliisque publicis Iocis solus panis
cum velario , aut papiliionibus , phtviae , arit solis
causa venaiis exponi poterat, nullam rem demum,

Digitized by

Google

i53 7

etsi minutam vendere concedebat hisce diebus ante
hovam vesperarom, medicinalibus exeeptis: pistores,
nec farinam a furfure secernere, nec panem co-
quere, aliaque iis simiTta facere poterant: muliones
nec ad pistrinum tritacum ducere , aut alio eliara
moletrinam autem exercentes, nec tfiticum molere,
neque molas aptare, aut rotas, aut alia quaevis
ipsis in illis necessaria , nisi plttrium, continuorum-
que-dierum festorum causa, aut publicae necessi-
tatis , habita tamen ab archiepiscopo, aut ab aliis,
quibus id ' dejegatum fuerit/ licentia.

Haee autem omnia se eonstituisse asserit edicti
Imws initio, iuxta saeri Tridentini concilii, aposto-
iicarum , atque synodalitfm' Taurinensis ecclesiae
<*©ttWitutionum praecepta, idque omne non tantttm
.W»b mortahs peccati poena vetabat, sed et sub
mulcta viginti quinque scntoram, quorum pars uua
accnsatOri, aliera piis operibus ipsins arbitrio ap-
plicanda erat, renovato etiam hac de re itlO quod
tempore suV regiminis emtnentissimus Hieronymus
Ruvereus emiserat edicto. Horum igitur omnium
observahtiam urgebat etiam ante memoralas poenas
ttla amissionis rerum Venundalioni obieclartroi in-
te^dicti jab ingressu ecclesiae oniusvis, atqtte sepui-
tnrae eociesittslicae, iuxta personarum, atqne deK-
«tmxon iquahtatem. Extat hoc edictnm in I. ipsius
£roKae synodo . dioecesana ( pag. 93-q5 ).

Anno eodem, atque dic februarii decima nona
aliud emisit edictum, quod est de ieiunii quadra-
gesimelis observatione, atque inhaerendo ( pront
ipse illius initio habet) synodalibus constitntio.nibus,
atque edictis ecclesiae Taurinensis, iilis quoque
eminentissimi Ruverei sui immediati antecessoris
decrevit pront sequitur: atque in primis' revocatis
omnibus, quae antea concessae fuerant, faeultatibus
universis , atqne singulis carnium , ovorum , casei ,
omninmque lacticiniorum usum prohibet quadrage-
simali tempore, illis tantnm exceptis, quibus id licet
ex (acultate in scriptis obtehta, vei a sutnmo pon-
tifice, aut ab ipso , vel eiusdem generali vicario :
atque adeo nemini concessum erat tone • venaies
expouere cibos vetilos minus eliam vendere^eosdem,
nisi iliis , quibus aut ab ipsp, aUC ab augostae Tau-
rinensis urbis sindicis in illa civitate, aut ab illis
looorum, qni in sna dioecesi erant, aut a xenodo-
chiorum curatoribus id erat permissum, ut infir-
morum necessitattbns praesto essent, sive isti essent
in xenodochiis, sive alibi, atqne tunc temporis vi-
tnlina caro tantum, aut illa, quae medicorum indicio
infirmitate detentis inservire peterat, vendi debebatj
non antem alia, et quidem iiiis tantnm, qni infir-»
mitatis causa licentiam sibi concessam modo quo
infra dicetur , in scriptis eshibebanu Officina tamen,
ubi caro ilia vendebatur, in parte tantum aperta
esse poterat , non vero omnino. :

Canpones, atque ilii omnes, qni advenientibus
cuiuscumque nationis ant habitationem/ aut escam,
aut utrumque dabant, neo vendere, aut tabulae
apponere qnidqnam poterant ex cibis velitis , de
quibus antea, nisi, ut superius dictum est, obtenta

TAVRINENSWV».

i538

a hac super re id praestandi facuitate, quin imo iidem,
qui antea nec coquere, aut praeparare cibos pote-
rant, minus etiam ut id ab aliis fieret permittere,
neque demum sinere, ut aliunde praeparati in pro-
pria caupOna, domo, aut ioco ipsis subiecto man-
duoarentnr. Haee autem omnia, atque unumquodque
illorum iubebat observandum, sub poena, atque
mulctis, seminario , aliisque piis locis, atque pits
consnetudinibns Taurioensis urbis applicandis, poenis
quoque , atque censuris a canonibus , conciliis, atque
apostolieis, et synodalibus cdnstitutionibus contra
quajdragesunae vioiatores impositis, et comminatis,
alnsque etiatn, interdictt • ab ingressu ecclesiae cu-
hisvis, ecclesiasticae sepultnrae, atque excommnni-
cationis in subsidium arbttrlo sui , ant ipsius vicarii

b generahs impotfettdis iuxta transgressionem , atque
sceleris gravitiatem, Cuiusquidem culpae absolntio-
nem in foro poenitentiae sibi reservabat : qnin imo
in ipsum ttti de haeresi suspectum iuxta sacrorum
canohum decreta inquirebatnr.

Illi autem, qui aut infirmitate detenti, ant alia
quavis necessaria, aut iegittima causa -carnes, alios-
que vetitos cibos in Taurinensi urbe , : aut suburbils
manducare cnpiebant, isti aut ab ipso, aut ab ipsitis
generali vicario in scriptis id faciendi facultatem
obtinere debebant, in dioecesi autem a foraneis
vicariis , quibus hoc edicto id praestandi licentia
concedebatur,-iil»m ii, quibus id necessarium erat,
exquirere debebant, praemissa tamen semper, atqne
in casu quovis proprii curati , atque medici appro-

6 bati fide, eo casu excepto, quo paupertatis, aut
alterius eventus causa medicum habere nequivissent,
quo in casu soia proprii curatt fides sufficiebat, cui
in apparentis necessitatis eventibus extra civitatem
facuitas concedebatur. Demum quoad ieiunii prae-
ceptum ita constituebat, teneri quemvts ad ieiunium
diebus singulis (dominicis tantum diebus exceptis)
iiio tempore sub mortalis peccati poena , nist quem
aut aetas, aut legittima alia causa iilum eximeret:
qui vero se a ieiunio liberos esse , arbitrabanturque
proprio sensni nimis fidentes mortalis sceleris se
reos facerent medici , curati , atque confessarit
votum hac in re prins exquirere. tenebantur. Insi-
nnabat demum omnibus ad spiritualem cuiusvts
profectum, atqtie ad animarum salutem, ut quivis

d ecclesias, atque confessiones frequens adiret : sin-
guiis quoque domiuicis diebus se eucharistico pane
reficeret, ferialibus autem ad missam, atque con-
oiones audiendas accederet, mercatores , atqne offi-
cinarii concionum < tempore officinas clauderent ,
atqae iuxta sacros canones, pluriumque aliarum
urbimn, piorumque hominum, laudabilem consue-
tucbnem tribunaiia siierent. Ad quas quidem con-
eiones leclores publici, professores, atque reliqui ludi
magistri , anditores, discipulosque suos dedncere te-
nebantur, monebat quoque medicos, ne nimia fact-
litate fidem illam expetentibus concedendi, sua fece-
rent aliena peccata. Hortabatur deinde omnes, ttt
sancto quadragesimae tempore quisquis virtutibus,

. operibusque bonis salutem aetemam sibt comparare

Digitized by

Google

r

i539

DE ARCHIEPISCOPIS

i54o

studeretj extat hoc edietum in citato synodo (pagg. a smatis, prout suipra, aut testiuna iuraJtorum examiae,
84, 88 ). etiam ut supra se a Tridentino. coocUio defiaibam

Atque Ulo anno etiam, e( die quiata maii, quoad aetatem habere, probare debebant, Ula autem aetas

clericorum generales ordinatjoues edictum dedit,
quo ab omuibus, atque singulis ordinandis sequeniia
observata- voluit. Monet primum, ne aocedant ad
ordinationes, sed ab ordinibus tam maioribus, quam
minorihus exercendis, si forte iUos iarti obtinuissent
abstineant qui aliquQ. teneatur fcanontQO unpedimento,
illegitimi praesertiin, bigami, auV qui viduam du-
xere, vel de novo ad sacra catholica venerunt,
haeretici etiara , apostatae , simoniaci publice poe-
nitentes, periuri, usurarii rtotorii, ete^ atque alii

pro subdiaconatu erat aunerum viginti duorum,
trium supra vigiutt pro diacooatu, pro preabyte-
ratu demum vigintt quinque. Ante subdiacooatunj
beneficium ecclesinsticum obtinere tenebastur, ad
victum., aeque ac vestitum sufficiens-, cuius quidera
bullas, atque documenta possesskmis, proverftuum-
que annuorum eiusdem lunc exhibenda, eraqt Si
vero nullo insignitus fuisset beneficio, atque solius
Utilitatis, aut necessitatis ecclesiae causa prejmQveri
optaviaset ordinaudus, tunc ante subdiaconalum afc

etiam, quos ordine longo recenset, sub poeois a omni patria potestate, liber esse debebat, bona quoque
canonibus indictis, alHaque sibi arbitrariis. Inde atque patrimonium possidere, et quidem libecna»»
quoad Ulos, qui habitum cleriealem induere, atque b ac tutum, valoris saltem scutorum 5oo, atqne aubui.

primam tonsuram obtinere QupjebsnA, volehat, ut
legere, et scribere scUent , uni^ersamque doctrinam
christianam mente retinerent. Isti autem sacro bar
ptismate, atque chrismate tincti, septemque annis
maiores esse debebant, quod quidem fide suscepti
baptismatis a baptismorum libro de verbo ad ver-
bum descripta, atque a proprio curato subscripta,
qui ita illis i» libris kgi jtestaretiir comprobare de-
berent, se quoque ex legitimo matrimonio esse
procreatQS duorum saltem idoneorum teslium depo-
sitione confirmarent, qui.id separajtim Suo iuramente
assererent, quando examinaientur, aut ab arcbie-
piscopali canceUario, aut ab uno ex archiepiscopalis
canceUariae notariis, si in ciyitate fuissent, si vero

reditus, ad minus scutorum triginta, quorutn legi-
timam, pacUicamque poasessionem haberet una cum
fide, quae de his probaret -in.iudicio: iuramente
quoque suo in archiepiseopalis caneeUariae actis
mserendo, asserendum iUA erat se de iisdem w»l-
lum Uactenus iniisse coajtractum, neque io inhtruin
se esse facturum , aut distraetum pabiicum, ti&
secretum, sive bonorum illorum. omniuni,.aui2 partis
eorundem, nisi petita. prius, atque obtenia liceantia
in scriptia huiusce edkii . derogatorta? sub- poeoa
nullitatis, periurii, et inGuniae, amissiaaia quoque
boaorum, quae loeis, usibusque pias apptcanda
erant, aliaque graviori etiam arcbiepiscopi arbUrio
imponenda. Qui vero ita ordinati erant , illi eccle-

in dioecesi aut a vicario foraneo, aut a capite, seu c siae ip$o< facto censebantur adscripti, pro coitu

praefectQ congregatiqnis Ulius, ubi parentes iUorum
morabantur, aut a proprio curato cum uno notario,
quibus quidem vicariis foraneis eongregationum-
praefectis, aut curatis hisce lUeris, quoad haec exe-
quenda opportunam concedeba* Jacultatem, Huiusce
autem testimonii exemplar autenticum a notario ,
pon secus ac a vicario, aut a praefecto congrega-
tkuiis, vel a curato subscriptunx canceUario arcbie-
piscopaU ejthibendum erat.

. . St vero annis quatuordecim maiores fuissent ,
iudicis, aut saecularis magistratus illins, quem ipsi
incolebant ioci, aut saltem ad decennium usque
incoluerant, tradere debebant teslimoniales literaSj
quibus declararetur eosdem, neque inquisitos, nec

Utilitate, aut pecessitate ordinatk fuerant, quae in
aiterius defectum ex hoc edicto erat parochiaiis
itk>rum> cui inservire, atque suo ordini convenientia
praestare debebant : unde neque Ulam sine.pecultari
expressa lieentia deserere uUo modo poterant, sub
poena suspensionis ab executione ordinum, qulbus
insigaUi erant, ipso facto incurreuda.

Hisce autem sequentia addidit a quovis ordinando
observaaidd, nempe ut antequam ex iUis quivis
sacro-. aliquo ordiae . insignerelur duae saUem , die
festo iater missam in maiori populi frequentia pro-
clamatiooes fierent, quarum de iisdem rite factis
testiroontales literas a curatis scriptas exhiberent,
omnia item omnian praecedentium ordinum, sive

occusatQs, minus quoque excessu, aut debito fuisse d maioruro, aut minorum instrumenta pro interstitio-

notatos:. sui quoque curati, atque etiam praeceptoris
testunonia de vita, et moribus, atque qooad pieta-
tem, profectum in literis, ^pemque rationabilitec
conceptam maioris de die in diem Ulorum profe»
ptus, si ad sacros promoverentur ordines. Qui ad
mmores ordines , aut ad ipsorum aliquem ascendere
voiebant praeter dicta latinam Unguam infceUigerc
suffiqienter, atque infra nominata decumcnia exhi-
bere teaebantur.

, Quoad promovendos ad aliquem ex ordinibus sa-
oris , iuss.it, ut tnense uno praeeedente ordinationem
coram ipso, aut generali vicario accederent eum
habitu, atque ilonsura decenti, quorum ex aspectu
si illonun aetas non dignoscebatur, aut fide bapti-

rum observantia, nisi necessitatis , vel utUitatis
ecclesiae causa ab iisdem dispensare archiepiscopo
videretur opportunum. Quisquis ad examen , et
multo magis ad ordines ounor tonsura , atque cleri-
cali habitu deeente,et conveniente accedere debebat,
hoc est cum apparente .tonsura, presbyteraU bir-
relo, atque nigris vestibus, quarum quae sottana
dicebatur ad pedes usque longa esset. Pro ipso
autem ordinationis actu superpelUceum mundum,
et quidcra proprium deferre tenebatwr. Si vero ad
maiores ordines erant . promovendi vestes sacras,
aliaque indumenta omnia Ulius ordinis propria, quem
quisquis obtineie cupiebat exhibere debebant, te-
stimoniales quoque literas, aut cqrati sui, aut eccle-

Digitized by Goosle J

i54i

TAVRINENSIBVS.

i54a

siae UUus reel©fes>"ifl qua beneficium habebant, a posifcis, nec non exeommUnicalibnis sibi reservatae.

ant cui quisquis erat adseriptus ■ vitae etiara , mo-
rumque Subrum, aji nimjruttt pie domiuieis,, festis-
q«e diebus ad Sancta poenitentia, atqrie cbrtlmunibnis
saorementa accessissent, rudes dbctrinattt 'ehristlanata
doettissent , ecclesiae' in sttis> brdinibtts curti :< na-
bUu^aique plericatt tbnsura contin-uo ineedendo
inserviissenb fllas demoutf habere quoque debebant
Jodi 4riagistriyiatqae|i«Mico#um kctertfm, in quibus
de ipsoruw vrrayet moribus rien secus ac de sciefltia,
atque prefdbiu i« Uteris, oe^twnbnram Herent quidque
•e* eonsueia itto^oui < vlvewdi coniuetodine, atque
doctrina sperari'p«sset ltt ; Dei «bseqoiuiti, si meib-
*ibus ordmibus iasigriititfuissertty candide^p^rent.
ttfonebat demum bmites skcris drdinibus vnsigtiieh-

Iilis tamen, qui Fegitimuni ' qttid in contrarium
"Cbfltra hoc edictum opponemdum habuissent, facul-
tatem' reservabat ipsntfl CbnVenieridi intra illos dies,
quibus se. iuxta tttrdtiAfqUe itts fcompetentem dilackde
concessurnm essb' 'didebat J ; ©rtinibtfs 1 : interea ' cbnfes-
sariis saecularibus "■, ' er 'regularibus ' faeuUate subfrata
debitbres ilfos abs^lveridi iptiiW ^wm tntegre, atque
realUer satisfecissenCy aut ab eoddm-ureniepisebpo
dtlailbOWn opportUrianj ^ 'ftfeler^n m 4 Cr jptig w btt-
•ttuiisetit { ' atqoe ^s^atfbtfe ; Wadbrti i notariii qubque
ftjenebantur, qu} «rto «empdrey aj« bfbbiepiseopb'ipsi,
aut:locis'iUis; adi qotts spectabat, seript* 'ntm exfebois-
sent legata ad pias 'Oausas in testtfnkentis ]• qoacipsi
«xioepissent contefita a defun^r^hVto: ii quoque, ^[ui

dos^ ut opporturio iteropbre aecederent ytudiorum b ip futurun* non dabani iHbruroyqwae apud ipsbs><fi<*-

suerum periiulum facturi quod ' quidem ]pro fllis ,
qui in ciritttte j atquein suburbifo nwabantur, erat
qualibet bebdbtnada ; nnt e' saera terapbra , reliquis
antem, qui ih dioecesii ei**nt • quatuor 'diebus ante
diem veneris, - ordjnaUeoer» sabbati praebedentis ',
die autem^yeneris pbsf- prandium'; omnes, qui ad
brdines promoventti erartt ad' aPbbibpisobpales aedes
ante ipswro, • aot vi«awum generirfem' accedere dfe-
bebant oausa recegnitibois, et«crllt*nii,' gfnerulisque
•recensioois; Qubd si illis statutis 'lemporibus id mi<-
nime fetfissent brdinationem sequentetn exspectare
tenebantur. Hop edictflm habetur que<pie ia prafc-
citata synodb, pagg. 88-93.. i . j: . ;

Atqme haec omnia in illis edictis > quae italica

Tetlt intradeeeta dies pbst haibitHrti rtlortls illius testa-
toris notitiam. Monebat demum bonfessarios , ne ttob
gravis pbenke njetU) suspensionis etiam,' atque ftid-
communieafribnis; nufftitatlsque absolutionisr aliquem
e* illis absotvere 1 auderent ultb 1 ■ mbdbi A tque ; hbc
edictum habetur etiami iri cittftfe syhbdb ; ( prfg.' cfi,
'97 y Qlbd ' quideaj' w quovis- curat», a)i t vicV cttratb
^obiibaridum esse debrevt* prlma doswniett "statim
«c fuisset receptum inter; missarum sobjmbia^ dh*.,
atqne intelligibili Vboe tam ifl «ivittt te , qu*m ' |fl
•dibecbsi, rie qois illius ignorantiank' pbsset praeten-
"dere<y post publicationem autem cuiusque fcelesiae
pwbohialis portae, aliisquc locls \ consuetis ipsu*k
affiti debebat, ut quivis ittud pbsset 'ldgere^ ifttque

17

lingua exarata sttflt primo stfi archieptsbbpatus artrtb 'c infltt deceni dtbs post publicationem -ip^io*', sO(b
firolia decrevit esse observanda, eademqrte 'forte |wena' librarttm sex ducalium de facta r publictttione
iarigUBs. , qtraro necesse • erat enttrra tam vertim cum eb modb, relatiopem ad ' q^SOm arofeepislbbpudi ' buv
sobsequentes) archiepiscopi ; aliquot varia etiani de rati' mittere deb^bant.
Jnsce rebns constituerint <eo tempbre, qttb httic ec-
clesiae sancte, atque laudabiliter praeftiere, ideo
iuc oon incortgruUm visum estea, quae ipse staturt,
etiarrare longius, ut 'lectores vidferertt qttid prb-
gressu temporis in illis, quae iam anlea decreta
fiierant sit inmnutatum , quidve additum : item ut
dare cunctis pttteat, qua vigilanlia, atqrte sedulitate
ipse ecclesiam Taurinensem-, atque dioecesim uni-
Versam moderati» sit. Hisce constitutis suae dioe-
cesis visitationem adgressus esf , qttam anno 1 5g5
iam perfecei-at: hoc autem anno nuric 'dicto, die

; ! A.nrtu eodero, diebus autem : riona , deeima 1, atgte
«uidecittta mensis.maii primam suam di*ebesen*aa
-synodum publicavit, in qua tam e*''*ntiquTS';jepi-
scoporum Ruvereorurn sanotionibus^ qttbnUiJex
nodalibus statutis eminentissimi RuVerei'-ipsiustito
-arehiepiscopati hae «ede antecessrtris imiiiedkti ipta-
rima renovavit, multa etiam ipse ^c- novo» 'addidit,
et quibu* quaedam placet 1 hic adflothi^ Et' printo
iubet missionariis apud haereticos in vallibus ^tx-
stentibus, non secus ac curalis usara cathecinsmi
romani prae caeteris ( pag. 9 ). Item rie quis dbmi
deeima septima martii aliud dedil edictttna , etiam d coram mulieribus post ' partum, neque coram; de-

itaiica lingua praescriptum contra piorum legatoruin
-debitores, in quo post memoratum, quem sibi aiias
rieservandum «tiam duxerat basum nempe , : qubd
nullus cbttfessarius , sive saecolaris iste esset, sive
regnlaris cuiusvis auctoritatis praetextu, aut pvivilegio
absolvere auderet aliquem legati pii debitorem post
annum a die aditae haereditatis, ideo huius edieti
vigore quemvis debitOrem alicuius ecclesiae, oratorii,
xenodbchii, aheriusve pii loci, ad integre, atque cum
eflfecfu SoWendom adigebat, illud bmne> quod piis
iocis tam ex testamertto, qnam ex contractu, vel
administratione, aut alia quavis de causa debeba*
intra decem dies in civitate, atque viginti iri dipe^
cesi, sub poenis, ct censuris ab utroque iure im-

ifanetoruro corporibus missam, qoae sioea dibitur,
celebret ( pag. i a y Quoiibet vioario' foraneo , aut
congregationis praefecto die coenae Domini annis
singulis, sacerdos, vel diaconus TaUritoUm mittettdos
erat, ut interesset consecrationi olei infirmbrttm, ,'
qui quidem illud die sequenti prb suae vicariae usu
secum ferre debebat (pag. 27). Quolibet sabbato ean-
tandam decrevit antiphonam Salve Regirta, aufaliam
-pro temporis condiliotte 'cum versiculis- Qaude Mavta
Virgo, elic^; atque Watibnibms CoHdede nos ftanur
los iuos, etc k , ut a Deo -beatissimae senaper Virginis
Mariac intercessione in conversione haeretieorum
vallium Lucernae, Angroniae, etc. , missionarh adla-
boranles adiuvarentur ( pag. 38 ). Mensuales, qtias

Digitized by

Google

i543

«544

prirous u> hac Taronneusi dieecesi, ut antea dictum a flesi$ genibus, atque reverenter Deuro adOrarent.

es*> car^naJislHieronyrous. ftuvereus: presbytero
-iwd; ceagrCgaitidnes tenendas» iusserat, ip$e denuo
praescripsit, atjque {wnfirroavjt ; sed cum Ruvereus
beneupiatos iisdero. ne» intwessentes, priroa vice
scuto une , altera 1 autero 1 djmidio fructuuro bea&-
ficii , quod hftbeba» t,, ' . rtertia > vero oronium atnis-
sipne roulcro$$et*ip^' singutis ricibus absentes, duo-
ruak rooflammedc seuiferuro: peeua fcffecit ( pag.; 49).
Decrevit». ut , 4nnis $i»guJfe puo anima eminentlssimi
Ruverei sui,.iu *i#biepi$eopi f>rae4eeessoris annHrer-
sarium eeiebiraretuPj, non ,seeus <ou> pro sequentibus
tUTchiepiseopis : Ta»rinen.»bus. /m ■ perpetuutn post
ipsorwB. de$e$$*w;die epruwdem emoyfcuab, qaoruro
obi.tus a roetrop^llihinfte iepcksiaej^pitulp> paroejbig

Quoad paschalem corowuuionewi -praeter atia , ita
praecepit (pag. a5), ufc quivis parochus, sub poene
decem scutoruro ^sine reroissaone tsobrenda { quae
taroeu ab archiepiecopo piisiusihus destinandaerant),
illorum exhiberB dehearet netularo , qui ad saUeUm
,eororounionero non acceasissejft >tempore paschali',
hoc esfc a dowinica paJhnamiro usque. ad<torou»cam
iu albis inter «cto hanc doroinicamf imroediate con-
sequentes dies : volebat elaata, »t saera /communioUe
refectis purificafcie daretujn , »0» iato ia catioey sed
in aijquo vitreo vaso, et wurtdo. ^eaUSssunum euch*-
ristiae sacramenturo fadi iafinrooa .deferenduro ease
decreyit a sa^erdo.te. ad .ePUfessiones aUdiendas apr
probato r ut ' S* forie; infirmi . iUiuft audienda . adhuc

4«mjibu$ uni^rsa^dieiefiesais sigmfiji^udum emt (pag. & *s$e* confesao, id ab eodero fieret:j(ipagrt 36),

5»).' Sanoirit, utiquu^isloi^unteipwrocb^.v.ioiniiws
curati ero$dem jnte¥fi$£tf*t fauer*,jnon secus.nc .diei
tertiae, septimae > ,ac trigesunae pro ipsros anima
.Deuro e*oraturi, , quousque de ; sucoessfore viduata
eceleaia : ^rpyideretuti ( jpag. 156 )-, Qrtoad dedimas
t 4ecrevit, ptfout $equitur i,jabi,agiris mesfees; uon e$se
aiuferendas viginli quatuor horaruw spatio?, quousque
,a jdeeiroabuiiM .iexaeWribuS/ illae ue», foissent. ret»-
gnitae,: jfcero deciroarum portiouem, taro in pllea,
quaro in grand -ssse solf endaro nuUa sementis, alter
riusjfe tributi defefaeitiiOj>e &ero 1, $ive tributarins,
censuailS) aut feudalis fuisset fondus ( pag. 63 ,). Si
faeueficiatus fdiquls ad roertem i«firmab«tur eidem
vicinior padochus s4cr»roehta ministrare;, ,curat«

Ad ,$aci?o« ■ , oijdines .promoveudi o »d i ieeptesia*faea
benefieia, Wque ad ^ eoufeeskwes audienda»> aoourate
integrum legere dehebant < oathecbtsroUsai roalaaum
«andi Pii V iussu edjturo pro «acerdotibus , atqne
clericis: de iilo eUim asserit ( pag. 37 ), quemque
iu iis, quae ad suuro ip$ius ofiicium spectant esse
examinanduro. Infien libros, quoe a parochis can6-
ciendos' esse. voUut> deerevit uunro etiaro debeoe
fieri, in quo netnbiliora parroeciae suae describei-
rentm', p^Uta archiepiscopalem visMationem suae eo-
-cJesiae, legata.relicta, aUaque roemoratu digna: antea
autero iussecat, ut curatUs quivia quinque haberet
cartaceos libros in fol., aut solum in 4«° iu carta
optiroa, bene compactos, pergaroena, seu roe/nbrana
.quoque.debebat, »e infirmi mobUia furtim auforr c ^ectos, in quorum priroo iUi, qui baptizabantur ,
«wntur>.\a*que ea ptaeeipue^ quae ad eccleitero^pef watrimonia in altert, defuncti in tertio, iu quacto
-etant^ iwta bullam saneii Pii V > quoad spolfa, puta fltatus aniroaruro , in quwto dem«m, qmt paschafi

omnia vasa vinaria, utensUia^-snppelleotUes, libcoa,
«tque siwiiia. Foenuro «utem , palea, aUique frufctus
ammeri «6n peterant, rosi archiepiscopo, ant ipshu
gepienaU vicari» conauUo> ut iude inventarium con-
iiceretur,, oipniaque ilh, ad quem spectabant, oon-
servarentuir. ObeUnite vero ecdesiae alicuius rCctore
poat beneficii, quod ipse obiiuebaC fructuuro c6ll&-
,ctionem, de illis pro sucoessoris victu dimittendum
«cat ad rafcam usque ad noVos fructus r uti habetur
^»ag. 68.

' Ipse titulo de sacraroento poenitentiae (pa"g. i.3)
certe primus decreyisse videtur, nt quadragesimali

Jtfimpore, ad eonfessionis, atque eueharistiae ? sacra*
menta acee^sissent, legata, nec non ooera oftciorum,
et missaruro, sub poerta decem sculorum descrihe-
rentur. Hosce autem libros vacanfce parroema, «ut
ia ardhivio archiepiscopali ut reponerenlur inssit,
aut beneficiario subsecuturo ih iUius eurae regraune
traderentur (ibid. pagg. 3i, et 6*). Volebat demum,
ut quisquis e% illis breviaria, atque missalia re£u>-
mata haberet, item bibliaro Jatinam, sumroam saucti
Anfconini, aut manuale uovum, «cathechismwm ad
parochos, concil. Trident., hasque conslituliones
synodales>, una curo aliis libris, iu^ta oapacitatem

ieknpoie omnibus, qui ad confessionero aceederent d cuiusvis, uon vero alios vanifcates, atque lascirias
^ehedula traderetuE confessionis testis , ,eo quod nulti coutinentes. ,

sancfcissiroa communio concedenda esset, quiipsbm
uon habuisset : voluit etiam, ut curati omnes, et
singtdoS prima quadragesimae ^dqroinica monerent,
.quatenus ante dominicam palmarum ad co.nfessionero
aoeederent^ cororoinato Uhs, <p4od ipsi nisi post tres
Sestos pasubales dies ampli.us non audirentur, «ddtta
etiaro poeua interdicti , eo quod sanetis ittis diebus
vsaeerdotes divinis distinereutur oSkm, atque recon-
-eiliationibus. Titk.de eucharistiae «acraroenjto praeter
alia praecepit etiam ( pag- 3o )> ut ,iu elevatione
eaeratissimaC hostiae parrochiahs unssae teropore
oampana roaior decero ictibus puJsareUa ^ roonitis
taroen «(. propHo curato parrochianis suis/ ut lunc

Decrevit, ut annis singulis typis mandaretur ea*
lendarium iuyta ritum, et consuetudinero Taurinensis
ecclesiae metropolitanae, quo ut quisque haberet
iussit, ut singulis diebus, iuxta regulas in eo eon-
tentas, officium recitare posset, curatisque mandavit,
ut quavis dominica, vigilias, atqufi festa de prae-
cepto si quae in hebdomada sequenii occurrebant,
deuunciarent, edicta etiaro in U1q -ConteiWa, aub
poena duoruro scutoruro pro defectu quOvis (pagg.
45, 46 )• Ipse priroum suaro dipecesvu iu ;varia$
ijagiones (nunc vicarias ) divisit, assjgnftto siogulis
capite congregationis, cuius erat roensibus singulis
sacerdotes omne$ curam animarum habentes, aljos-

Digitized by

Google

i545

TAVftUUEffHfVS'

i546

• q*M etiem cogere, curatis archiepiscopalia edicta,
cum pubUcanda erant, distribuere, omqlbosque par-
t roeciarum necessitatibus in.yigilare, sibe «Uo tamen
aliarum ecciesiarum, quae praepositurae, prioretus»
^ehanttfi, arcbjpreshyteratus riomine gaudebajfrt,
praeiudicio (pag. 49 )- Mulieres ut ad eccle&iam
yste itectae ■ acced.ereH», hortabatur, renovata Vo hoc
ea eaiiaeaUssimi Hieronymi Ruverei cdietQ. ; poeaa
seutorum tcium , una cum suspensiorie a divinis
«OBirn./absolVenties illas, quac sine Yelo ad oonfes-
sioaem, oommuniooem, atjque.ad pueros in baptis-
aaatis saeramento teneados accedebanl ( pag. 67 ).
Multa demum constituit ad inatrumenta census rite
facienda ( pagg. 67, 70 ), non secas atc retroven-
-ditiories ( pagg. 71, 72 ), usuraS ( 73, 74 ) carobia
-( 74» 75 ), duellum, excommuntcatiohes ( 75, 76 ),
4ibros vetkos, et praesertim de non retinenda Saera
Scriptura, aut in totum, vel in parte in italicam
linguam coaversa ( pagg. 76, 77 ), atque in haere-
ticbs , qui in valUbus morabaoiur dum ad loca iisdem
"vicma accedebant, ibique aut famulatitio , aut aUo
moda aliis inserviebant : hos enim sine suorum p«-
rochorum licentia, nequidem brevi tempore excipi
volebat, siib poena, quod uti fautores haereticorum
haberestur: parochi autem illos in suae paroeciae
finbua talerarc non poterant, praesertim si pecndum
custedes fuissent, atque montanei, nisi illos esse
catholicos, atque ad missam accedere ipsis consta-
ret, atque a proprio parocho testimoniales Ikeras
nom haberent, in quibus assereretnr ipsos pente-
coste aotecedenti ad sanctae confessionis, et com-
munionis sacramenta accessisse ( pagg. 77 , 78 )..
Datis inde dero suo spiritualibus monitis, quae in
eadem synodo leguntur, illam dimisit, atque sequen-
tem indixit habendam anno i595, feria quinta post
tertiam dominicam paschatis, nisi qnid in contra-
rium occurrisset.

AtquC in oalce hutus synodi (quae non secus ac
iHa eminentissimi Hieronymi Ruverei lingua italica
«xarata est) aba insernit, decretum nempe Tri-
dentini concilii de Refbrm. matrimonii, illa etiam
concilii eiusdem contra occupantes bona ecclesia-
stica, et contra non solventes decimas, omnia in
linguam italicam conversa. Sequuntur edicta, quc-
rum ■memini antea ab ipso archiepiscopo lata, ita-
Uca lingua conscripta, de observatione nempe qna-
dragesimae , * generalium ordtnationum , festorum-
dierum observantiae , et demnm illud, qued contra
-non solventes legata piis locis relicta emiserat iilo
anno. His additnr domini Pii V bnlla contra simo-
niam, blasphaemiara , sodomiam, concubinatum, etc.
in italicam linguam conversa : sequuntur eiusdem
domini pontificis constitutio super confessariorum
approbatione, illa etiam eiusdem de observandis a
snedicis in visitatione infirmornm, atque alia eiusdem
de fructibus, quos omittunt qui horas canonicas non
recitant, omnes latina lingua exaratae, non secus
ac seqnentes, Gregorii nempe Papae XIII 'consti-
tutio contra pugnantes in dnello, illa etiam Gle»
raentis VIII de re eadem, Sixti Papae V bulla super

a coutractibus societatum ad capat salvum : alia pon-
tifioU eiusdem de habitu, et tonsura clericorum:
d&c?«tumrdemumi, quo religiosis cuiusvis sint ordinis
interftiokur aecessris ad septa monialium, una cum
-decneto de, re eadera episeopis Campaniensis in
vbitatione.opostoiioa. ' .-

llaec, sunt, quaein laudatissima illa synodo repe-
.rinathr, io ouius proemiati litera, qua coostitutio-
uum eiusdem urget obsefvantiara,: apettte declarat
velle se, %t antecessorum suorum observentiir de-
creta Omnja, et singula in iis omnibus, in quibus
ipse suis sanctionibus non derogavit. Ipsa anno
eodem typis edita fuit Taurini apud Pizzamiglium
arehiepisoopalem impressorem ia 4-% eandemqtie,
uti ,ex ipsa constat ( pag. 78 ) beneGoiati omnes,

b et sioguli , non secus ac alii, qui erant in sacris
ordinibus constkuti infra duos menses post eiusdem
editionem , sub poena scutorum sex, piis usibus
applicandorum, sibi -eomparare tenebantur.

Interea cum suae pastoralis visttationis terapore r
prout ipse asserit pagina octava priorum suarum
constitntionum synodalium, totis viribus adlabora-
visse, ut haeretici, qui in valiibus suae dioecesis-
erant, ad romana sacra redirent, atque Clemens
Papa VIII, ita instante religiosissimo Garolo Ema-
naele huius nominis I, Sabaudiae duce, pro vaUe
Storanea, Lucemensi etiam, Angrpniana , Petruxina,
Glusonis, atqne Pratiiallati varios desttnavisset ad
hoc missionarios apostolicos, Iesuitas nempe in Stu-
ranea, Lucernensi, et Angroniana, Capuccinos autem

c religiosissimos patres in reliquis, quas antea nomi-
nabam ( illorum enkn patmm Capuccinorum , ut in-
dtsscrtatione de PineroUcnst episcopatm dicendum
erit, missionum initia m vallibus Petruxbe, Clu-
sonis, et Pratiiallati sunt anni i5g6, die ultima
aprHis) ipse firolia, nna cum patre Fr. Bartholo-
maeo de Pralormo ord. Praed., viro doctissimo,
atque generali contra haereticam pravitatem Taurini,
Fossani, et Nictae fidet quaesitore, ad valles Petrn-
xiae, et Clnsonis miserunt patrem Fr. Valerianum
a Pinerolio, patrem Fr. Mauritium de Murra, patrem
Fr. Philippum a Pancalerio, et patrem Fr. Stepha-
num Campolatensem, omnes ord. Capuccinorum ,
eum facukate « recipiendi, et absolvcndi, et sacro-
.» sanctis Ecclesiae sacramenlis, ac unioni fidehum-

d » «ntegre redueendi quoscumque haereticos, et eos,
» qui a sancta sede catholica , et apostolica romana
» deviarent, non relapsos qui tatnen ad eos, et
» queralibet eorum respective venissent, promittendo-
n de bene, catholice, et orthodoxe vivendo, praevia
» tamen seatentia per iiios, et quemUbet ipsorum
» respective ferenda iuxla exigentiam errorum ipso-
n rum, cum impositione poenttentiarum ad ipsorum
» arbitrium, ct media etiam abiuratione per dictos
» absolvendos facienda r ete. , » uti habetur in iiteris
anni 1596 diei ultimae aprilis apud Ferrerium in
libro, cui titukts Batiottarium chronographicum, etc.
( pag. 167 ). Absoluta synodo , anno eodem praedi-
ctas valles iterum visitare decrevk septembri mense
cxeunte, atque Capuccinis illis missionariis , quo»

19t

Digitized by

Google

1%

DE ASfflttftlHgCrtPis

numc memorabartr in pasto#atfe> : luae^visitat^is^a fegfe^ut «^l^piscojius altnwnta^ atqu« «liam«ees«ttia

socios assumptis;,' primo' venii ad PraWffiiallatUhi ,
inde ad Petnixidam, atque LtteerntenseWvttltesde-
- scendit, eunctisque illarum 'lotrts^perkisWatis^ 'fcbti-
firmatisque i« fidfe iis , qui calviwiana ddgmatiferu-
raverant, ad Sturaneam vaUe«Ptacces$it.i>'!<'

fco^cibnatori Advetftus , et Qnadragesitaae sqppedi-
■ taretf (ab> Ecclesia loc-okv pag. 79). Eo antoo Lueernac,
€ftiPetrasva«, seu Glnsonis valies iterum invisnyaocito
s*i in oomitem Pl Fratre Maurifio de Mwtt,

antea , ; qul in valle Petrexina missionefr-evei?-

Vbi Demontem Sturaneae vallls pHnceps oppldum oebat, cutflque ex illa visitatione, atque ahis etiiwi,

perven% omtoes <'tn ius vocari atote se iussit Haere- qoaS 1 in eadem valte, atque etiam in reiiquw ■optifitfe

iticos atque relapsos , erilii, atqfte bonorom quae nevisset vailium iliarum incolas, crassa potu» igaw-

-habebant in publicum addictionis ! poeifa imposita -rantia, quam tfmhtia delirare, eidem missionark» ottos

si non comparuissent. CumqUe ex illis nonnullos ante imposuit catechismum lingua vulgari COtnponewfi ,

se evocari iussisset illos paterne adeo^ atque bene- ilKs obikuendum , qui ab haereticis apud ' Hlos' i»-

ifole excepit, ut veratn fidem quam ditniserant, denuo colas quotidie disseminabantur : id frater Maoritihs

. amplexan' in oaysa-fuerint cum brevi tempore oppidi -ppaestitit atque in eodem non tantum praecipue fidiei

illius incolae, et quidem -plures duobus tautUm ex-
ceptis, homine nempe quodam, atque muliere qua-
dam reconciliati sinl : illi autem dtoo, paucis postea
transactis diebus j calvinianam sectam ipsi qnoque
eiuraverunt. Inde Ephesteonam (Festiona) duobus
. mille passibms a Demonte dissitum locum ad iheri-
: diem, accessit, ibidenoque, illo pnblicato eshcto, quod
-antea in Demontis oppldo ihrimatus fuisse dkebara,

dogmata erudite demonstravir, sed el Calvtnq alio-
ramque eiusdem generis hominum errores^impu^
'gnavit. Hunc librum, quera praecrtatus asictor ekid-
;dem, memorato arehiepiscopo , cuius" iusso illud
exaraverat nuncupavit , a Theologrs, atque :ab ih-
quisitoribusy. Taurini, Fossani , et Saluciarum iau-
< ^atUm , Garolus Emarnuel : I.: ad 1 Clementem VIII
-Pontificeaai nhsit^ eumdemqne a Cardinalibus. Ae-

v.qni' pruis; iafv:Calvmi haeresl tuenda pertinncissiini fqculano^^que EBellarmioo revisum Pohtifex appro-

^erant!, ; Patr^s societatis', qni ;apud ipsos missiones
-exe»cebant exoraverej. ut si p»0 iisdem-intercede^e
•tnolebant saltem ipsismon adversarentur. Omnes po-
r stea iad obedien tiam venere, tribus esoeptigj qui exu-
lare potius, quam ad. veram .fidem acoedere elege-
rftnt: illis hanc puWicam indixit poenitentiam^ nempe
ut ad sacram communionem accederent m Paschate,

bavit r et Ioahnes Doitainichs Taj inns bibliopoia: Tau-
■ riuensifiiatqne typographus' (prmlegio; a: duce eodem
nbtento anno 160 1, die a iulii, quo vavethtf n< «ptts
ipso ihVito illud . audeat imprimere) m liicemi eatisk
Taurint iljo anho. •:: t-.n.. ! .. ■<:•;•■!:: . •■ .'■ .> ••
: : Quo anno in lucem Cateehismws • illa prodHt,
Lueernam Tegressus est Brolia uha -cum Coarite

Pentecoste, atque die Natali Domini. Facultate postea c Garolo de Luherha, qui : Pinerohensem orhem Sa-

missionariis concessa contrar rdabentes agendi, eos-

:demque carceribus tradehdi , ' Tahrrnum -redht.
(Eorengo, Mem,- istoriehe .della . introduzione delle

.eresie, ecc. pag. aai. aaa.' ece. Auctbr ahonim. Mss.
delle eresie nelle valli di Stura, Pragellato, ecnj.
: Hacc Brolia egit anno 1 596,'Cpao Mareus Antonius

.Bobba S. R. E. Card. amplissim.us, atque Carama-
niae abbas pontificalium usum sibi arrogare conatus
est in illa abbatia , qua de re dicetur alibi. Anno
sequenti 1597 ad Ta '^ es ante dictas ipsum rediisse

-novi , quid tamen ipse praestiterit non invenio :
feria tamen quinta post tertiam dominicam Paschatis
alteram synodum, quam anno antecedenti indixerat
celebravit, quid vero in ipsa decreverit, ego ignoro,

Baudi XJncis praedicti :' nomine •moderabatur,: alusque
pluribas religiosis hominibus , inter iquos Iesuitae
uonnulli ecanL Uti Lucernam adventavit, omniiras
praetensap reformatae religionis assedis per capita
domorum in unum coaClis, iisdem Caroli Ducis no-
mine iussum est, aut Catholicam religionem ampkctt,
aut a Lucerna. excedere. Ita laudato Joco Rorengus
iam antea citatus refert , additque tunc temporis
Lucernae oppidum missionariorum lesuitamm opera
ab haeresi fuisse expurgatum, uno tantum excepto
homine , qui tamen sequentibus anhis ad. veram
fidem acoessit, atque in eadem postea obiit catho-
lice. A Luoerna Bibianam Archiepiscopus accessit,
cumque ibidem plures essent, qui Calvinianam hae-

etenim illam, etsi anxie quaesitam mihi videre non- d resim pertinacissime tutarentur, quosdam ex illis

<dum licuit. Hoc etiam anno Clemens papa VIII suis
apostolicis Hteris, oppidi Centalli tres parochiales
ecclesias suppressit, una tantum constituta, cuius
tamen ius patronatus oppido. illius : directo dornino
reservavit : illud nunc a Bolleriis, quocum alias erat,
ad Regiam Celsitudinem Caballiciensium dueis trans-
ivit, una cum illo Oppido : Brolia autem archiep.
cum fratribus- S. Ibannis de Deo , qui non multo
antea Taurinum . venerant, convehtiones quasdam
inivit, etiam hoc anno.

Anno sequenti 1598, die decimaquarta februai-ii
Capitulum, atque CanoriiciMetropoli tanae Taurinensis
Ecclesiae parochhrlem Ecclesiam S. Mai-iae Marena-
rum, una cum suis. proventibus ipsi concessere, ea

praecipuos Taurinum Dux evocavit, edsdemque seis
suasionibus pro maiori parte ad Jionam frugem «oV
«duxit : Brolia vero una cum lesuitis, nunc conoio-
nando, nunc vero suadendo, et hortando apud ipsos
ita adlaboravit, ut ex illis plures ad veram fidem
redieriat (idem .Rorengus, pag. i5a, *i53). 1 :
Atque Bibianae adhuc erat anno sequcnti 1602
Archiepiscopus. Quo tenipore ab oppidt illius incolis
eidem 'promissuta fhit quod ad Catholicam fidem
aecossissent omnes si licuisset, Augustino cnidam
Galvinianae haeresis apud. ipsos , ut dicebatur mi-
histro,*Bibianam accedere, atque coram Archiepi-r
scopo, atque missionariis disputanti , missae veritas
demonstrata' fuissct. Eidcm annuit Brolia, quart

Digitized by

Google

salvo conducto pro ministro ilio-anno eodem, die
februarii vigesima a Duce impetralo, quo eidem li-
bera Bibianam accedendi, atqae disputandi facultas
eoncedebatur, ipse eo venire renuit, etsi illnm sui
. anaxirae nrgereat , dicens quod si Archiepiscdpus
ipaum videre, audhrejfue voluisset, out Angroniam ,
ubi ipse morabatur, aut apud Sauclum Ioaenem
(qui est focus in Luceraae oppidi finibus) acoederet.
:Id ut rescivit Archiepiscopus , cum de fidei causa
ageretur, ad Sanctum loannem venit, atque loco
■ubi dicitur Contrada dell 'Appia. una oum religiosis
qutbusdatn viris, do^loribus plerisque, Comitihtts
«tiaan Acate, abque Bmanuelle de Lncerna, afiisque
«nultis ex Utraque parte, die duodecima martii anni
.eiusdem de veritate missae instituta est disputatio,
defendente illam AntonHwJdarchesii Collegii Iesui-
tanun Taurinensium rectore, viro doctissimo, quem,
Jirofia expetente, Caroins Dax eo miserat. Ipse mi~
.nistrum adeo exagitavit, ut sacramenti veritatem in
•missee sacrificio cenfiteri coactus fuerit : unde in-
-dignati heeretici dicebant etdem, ipsum docere eos-
-dem alia ao ipse tunc admisisset ; respondebat ipse
rtamcn: esse aliqua adversario concedenda, nolle
tamen se, ut ipsi UUs crederent, qufce inter dispu-
-tandum ipsi exciderant, sed iis tantum quae inter
HeOncionandum explicabat ipais, quod tanaen suis
maxime disphcuit. (Idem, pag. 56, Sq).

Hisce peractis Lucernensem vallem denno visitare
«dgressus, nonnuUos ad fidera Catholicam redeuntes
ipaterne exeepit , atque Romana Catholica exercitia
■tunc quibusdam in parroeciis restituta fuere, confir-
mata quoque iUis in locis lesoilarum missto. Inde
*ad Petrusiaam vaUem concessit una oum Patre
F. Philippo Ribotti Capuccino eo tempore missio-
num , quas Capuccini exercebant Praefecto, quem
a Draconerio (quod est oppidum Saluciensis dioe-
-oesis ad vallis Macrae &uces) ubi tunc erat, evocavit,
atque aliis ex Ulo ordine, ut illas ecclesias pius pa-
■stor inviseret yaUem illam lustravit uttiversam,
atque ibidem fmit aliquo tempore, et « quotidie (uti
,» scribit GiUiusinsuahistoriaecclesiastica, pag. a53)
% triticum, panem, pecuniam, aliaque p&uperibus
» illis distribuens, qui ad missam accedebant,
-* nou secus ac refbrmatis, qui ad illam pollicebaa-
» tur se venturos esse, w plures ad veritatis agnitio-
nem edduxit. Ad Pratiiallati vaUem postea acoessit,
atque eiusdem visitatbne absoluta Taurinum rediii;
-oumque in suis pastoralibus repetitis visitationihus
upertissime cognovisset gravissimum quod reoenter
ad fidem coaversis damuum aQerebant tlli qui inter
easdem adhucerant haeretici, praesertim eum plures
ex marchienetu Saluciensi ad ea loca frequenter ao
cedcrent, ideo ipse in causa fuit, cur Dux reKgio-
susimus iam saepe nominattts anuo eodem, die a8
mau suo edicto iusserit, ut iUi Portarum, Dublonis,
Pinaactae, atque Petrusioe, aut intra dies qoindecim
ad veram fidem accederent , aut trans Clusonem
fluvhun habitattun concederent si id praestare no-
lebant, poena contraventoribus adiecta perpetuae
proscriptionis , atque bonorum , quae habebant in

TAVRINBNSIBVS»

i55o

« fiscum adteetionis. ( Idetn Rorengus et Ferrerius ,
loc. cit.).

Taurino discedens illo anno etiam , Meanam Se-
cusiaae vaUis oppidura , Matthias quoque, antiquitus
Amategim, uti alias dictum est, in- vaUe Lancei, iuris
tunc Ecclesiae Tattrinensis, nunc vero Secusinae
episdopelis Eccksiae invisit , haeresi pollutas , ut
Gapuccinis missionariis, qui iUic erant, auxilio esset,
atcrae ad veram fidem ab iisdem conversos exciperet:
venit postea Seousiam. Interea cum idem P. frater
Pfaiitppus de quo antea dictum est, ad Varaitanam
vailem in. episcopatu Saiuciensi ire decrevisset,
atque ad Castrum Delphinum, Pontem, atque Chia-
aaiem, quae ut pluries diximus extremae sunt Tau-
-rinensis dioecesis Ecclesiae parocbiales in Delphi-

i natensi regione positae, ubt impune morabaotur
haeretici ex contermina GaUia Uluc venientes, cum
de ipsius prudentia, atque doctrina satis eidem con-
staret, tum ideo in iUis Ecclesiis tunc vtcarium fo-
raneum ooastituit, ampliori eidem concessa fitcultate:
cUravitque etiam postuiante ipso missionario, ut in
Castro Delphino Capuccinorum missio excitaretur,
accepta ad hoe a Romana Curia opportuna facul-
tat% quod quidem circa annum i6o3 evenit. Tau-
rinum redux, anno i6o3 Carolo Emanueli Dtaci y
commutationis titulo terdecim prali iugene in Van-
ehiUia prope pascum iuris Ecclesiae Taurinensis con-
oessit , reoeptis a Duee eodem Buschae decimis :
dte aatem secunda maii ad iam phtries nominatum
P. fraiarem PhUippum suas dedit literas ex quibus

c eenstat soWisse Broliam archiepiscopum Castri Del-
phini missionariis pro primo triinestri sceta auri
triginta pro eorundem sustentatione , ecclesiastica
suppellectili , aKisque etiam rebus : quibus quidem
missionariis , missione Ula durante f omnem quam
potuit concessit auctoritatem. Alque hoc etiam anno
Petrus Leo Toletanus, Catharinae Austriacae, Ca-
jroli Emanueiis Sabaudiae Ducis uxoris a confessio-
nibus (qui CaraiUo Daddaeo primo vero Fossanen-
sium episcopo, anno 1601 defuncto, datus fuerat
successor die 4 raartit anni i6oa r et die 5 mensis
eiusdem, anno i6o3 in sede sua collocatus fuerat),
sua civitate, atque dioecesi Broliae archiepiscopo
commendata, anno i6o4 discessit, Sabaudiae Prin-
ctpes, quorum erat institutor in Hispaniam socia-

d turus. Verum de his, non secus ac de Fossanensis
cathedrae erectione dicetur alibi, eum nempe de
Ecclesia, atque Fossanensibus» episcopis sermo erit
in altera huius operis parte.

Anno eodem 1604, die 18 mensis maii, Clemens
Papa VIII. nuncium Apostolicum apud Sabaudiae
Ducem delegavvt, ut videret utiUtatem conven-
tionis inter Taurinensem archiepiscopum , atque
homines Buriasct inferioris iaitam quoad decimas : *
anno eodem, prima die iulii, idem Pontifex nun-
cittm praedictum iterum delegavit, ut probaret
aiiam transactionem , quam praefiitus archiepiscopus
euam quoad decimas iniebat cum priore S. Mariae,
atqiie communi Caballarii Leonis, conventas in an-
nuis sctttis aureis ceotum , solvendis pro dimidio
m

Digitized by

Google

DE AHCUIEPISGOPIS

i55»

archiepiscopo, reliquum autem priori eidem Sj Ma-
riae. Nono kal. novembris praesentibus Carolb Ema-
nuele Duce, Victorio Amedeo, Emanuele Philiberto,
Mauritio , atque Thoma Francisco ekisdem • Ducis
filiis, conseeravit Ecclesiam, atque oratorium Camai-
dulensium inonachorum in montibus Taurini (Fr. A.
ab Ecclesia in Chron. loc. cit;). anno i6o6,diebus
sexta, atque septima. iulii tertiam synodum in sua
ecclesia mctropolitana celebravit, quaeque ;in mea
editioue dicitur typis edita Taurini annq 1609
apud eundemr Ludovicum Pizzamigliuin, qui pfioris,
de qua antea dictum est, editionem ■ fecerat . suis
typis : haec autem uti prior etiam italica. bmgua
ezarata est, continetque additiones nonnuUas priori
synodo. Ab iliis , quae habentur initio huiusee sy-
nodi deducitur celebrasse Brpliam praetev pvimam,
et' sccundam synodum , quas antea memorabam ,
etiam tertiam , et quartam , primaro quidem • anno
1606, diebus ante dictis, alteram vero anno 1609,
quo tertia haec quam nunc memoramus edita fuit.
Agit prae ceteris in hac de iliis, qui a lofcis ve«
niebant haeresi infectis , atque.de iilis otiam', qui
calholici cum essent eo mercaturae , vel cuiusvis
negotii causa se : conferunt , ubihaeretici morajitur,
quibns ne ad haereticorum congregationes accedant
interdtcit sub poena • excommunicationis latae sen-
tentiae, eta5 aureorum : cnratis autem decem au,-
reorum , poena adiecta vice qualibet, ivhet ut a1>
tente mores illorum, qui ex locis haereticorunu ad
sua accedunt, atque illorum praesertim , qui pe-
oudum custodes sunt, vei dietim famulatio inser>
viunt etc, et si intcr ipsos aliquem male viventem
invenissenb, ipsnm iliico de iis certum faciant, in
'Teliquo observatis quae hac super re in prima sy-
nodo decreverat. Vetat ne in discipiinantium scholis
stib poena suspensionis quisquam presbyter missam
celebrare audeat , nisi post dimidiam horam ab ortu
solis : publicis concubinariis , atque meretricibus ,
servata tamen Concilii Tridenlini forma , concedit
ut matrimonio a . curatis dorni coniungi possinU
Armorum delationem in ecclesiis vetat, atque cum
hebraeis contubernia : sub poena excommuiricationis
ipso faclo incurrenda prohibet ne quis curatus cum
aliquomodo curam, quam habet dimittit, aut etiam
vicecurntus , secum jdeferant libros baplizatorum ,
matrimoniorum etc. Omnibus ecclesiasticis tam sae-
oularibus, quam regularibus sub poena unius aurei
interdicit missam caiere, aut solemnia celebrare of-
ficia in discipiiuantium scholis, curato, in ouius
parroecia est oratorium inscio, aliisqne arbitrariis
etiam alia piura, in iisdem constitutionibus legenda
decrevit.

Anno 1609, ao marln 5 Augustae Taurinorura
decurionibus facultatern fecit vetustissimam parro-
chialem S. Silvestri ecciesiam supprimendi causa
extruendi novum quod nunc videtur Sanctissimi
Christi corporis templum , atque in illa carta, quae
adhuc extat, asserit antiqua se vidisse documenta
insignis miraeuii auguslissimi Sacramenti, quod ut
alibi dictum est Taurini evenit anno 1^53, die

a tertia iunii ( Memoris istoricke del miracoio ecc,
plag» 10/ ttj.

Interea cum apud Castrum Delphinum Capnect-
riorumj missio, de qua antea iam dictum est , me-
tiot a . in dies sem per incremen la haberet , eandem
loto animo invisere , atque* plortbus caetallaniae
ailius parroeciarum necessitatibug consulere praesens
optabat Brolia. Verum cirai- aiiis . praepeditas ne-
/gotiis eo acoedere non potiusset ^ideo ad Patrem
fratrem Stephanum a Tenda, qui tune.in ilia ntis-
sione erat anno 16 10, die decimanona oetobris suas
dedit liteVas, quas Ferreriu^oco citato (pag. .17*)
integras exhibet, atque in iobem .■ ilii faculiatemtfa-
ciebat quascumque Castri Deiphini, et Casteilaniae
oiusdem ecclesias, capellas, disciplinantium oraloria,

b atque aiia pia loca vi^andi, corrigendi , et ordi-
nandi « tam circa reparationem, et emundationemea-
» rum ecclesiarum, capeiiarum, confiaternitarum, et
» ahorum piornm iocorum praedictorum, qnamcontra
» usurpatores bonorum ecclesiasticorum, ae oceapa-
•» tores deeimaruniy et. atiorum iurium earwidem <c-
»-desiarum, capellai-um, et confraternitarum, et.iooo-
» rum • praedictorum » procedendi , alque . de iisdcm
tpjidquid iili bene visum iuisset decernendi, et .or-
dinandi. Ipsi quoque ex hisce iUeris licebat.collap-
sam parrocliiaiero .domum ibci Ghianalis cum iaJia
proprietate in beneficium eccksiae permutace, do-
imum confraternitatis Pooti, ruinam minautem aJie-
udre, et vendere, atque iri praedictae oeofraternitatis
berieficium corivertere,, nt^in festo Pasehatis scthta

c eieemosina .fieri posset. Capeiias iam reparatas, .sen
repararidas; ut in iisdem celebrari posset benedictxe,
afcque illam .B. V. loci. Ponti transfenri facere tn
-honestiorem ldcnm ipsi benevisum , «■ ceteraque
» omnia' alia, et siOgula circa praemlssa necessaria,
» et opportuna facere, et exequi, » quae archtept-
^copus ipse, si praesens fuisset facienda decrevisset,
aut fecisset.

. Haec tunc temporis ut in missione iiia praedtetus
P. ffater Stephanus a Tenda exequeretur concessit
Brolia, qui quidem quoad vixit enixe curavit semper,
ut errantes in viam salutis , atqae ad Catholicae
Romanae Ecciesiae sinum redirent , iili adstipuiante
magno Carolo Emanuele Sabaudiae Duce huius ne-
minis i.° principe equidem religiosissimo, prout ex
d varits eiusdem decretis coliigitur, quae pfo religione
contra haereticos dedit, apud Ferrerium , atque Ror
rengum locis citatis legendis anno 1613., die de-
cimatertia novembris mense archiepiscopus promotor
a-Senatu Taurinensi literas obtinuit contra renrientes
solvere decimas Taurinensi archiepiscopo. Anno 1614
suppressa . fuit parroecia dicta la Kicaria y quae erat
in ecelesia D. . Andreae Taurinensi parochianis
eiusdem ilit .D- Augustino in parte assignalis , . in>
mobiiia autem bona Cisterciensesmonachi retinusre.
Eodem anno Brolia archiepiscopus cnm Erasmo
Paravicino Alexandrino episcopo, atque Caburri abr
bate de loci iUius • decimis transegit. . ( ab Ecciesia ,
loc. cit. pag. 79), quintam , et: sextam synodum,
quihus tamen annis ego ignoro , celebravit : suao

Digitized by

Google

i553

TAVAHfERSIBTS.

•554

ecctesiae iora tutatus est : feudorum suae menwe
illis, qui eadem obtmebant invesfcituras renovavit:
apud saepe nominatum Garolom Sabaudiae Dueem
nragna ftdt in aesthnabone , atque eiusdem Princi-
pum i •filiorum, cnm beiloruin caassa ipsei longe ab-
e#set cnrara sustinuit, quorum etfom proparenteth
'nuncnpavit, ut- e* sepulchrali inscriptiooe niox re-
ferenda patst: Id ' pauperes beneficentissimus fuil :
-Qoeriobii Praedicatorum Taurinensis optimeraeritus
-est^ atque deiwura cenfl pie, atque iaudflbiliter huic
eedesiae; pffegfittsset aftfcis viginli sex, piissime obiit
anno Mocxvri; , d*e octaiva februarii , aetatis suae
quarto' supra sex&gesimum , tnmulomque aecepit
iuxta Fr.< A. ! ab Ecctesia (Joc. cit;) in sua «cclesia
metropolitaria, iuxta Vghellium vero apud Praedi-
oatorefr Taurinenses eum elegio sequenti, quod idera
VghetUtts recitat ( toc. oit. dol. io6a ). Saluciensis
aatem. • episoepus, eo quod' eiusdem non meminerit,
ighdravipse videttnv ■ -

; _ • it. .<.; :. i, • ■ • . . :

, Garbki ■ Brolku* 1
Abbkti & Benigni Archiepi. Taurinen.
■ inttlgerrimo mitiksimo pienti»smu>
Magnc CareiO Emahtteli .>
^ magna existimatione ac • bihevolentia futotttt.
-i.l-J Ouipropter beilatonge absens >
- Prineipum filiorttm proparenti appdllata
1 • • tutetam Cbncredv&iL • "'•>

1 De pauperibus efasto ' tiferalitaet -
de bbnis viris singulttri ctiltu. '■
>De koc antkfuissimo Praedioatorum • coehobio
eius auctis, et ornatis • '
■tftum ab ipsius maioribus poiita fuere fundamina-
' optime mertto.
Octavius Episcopus Asten.
et Ma. Fr. Iacinthus ex Gasparde fratre
■ ' " nepotes
grati animi monumentum posuerunt.
« • ■■' Obiit an. Domini wdcxvh. vih. febr.
aetatis lxiv.

" Haee tamen inscriptio in Tanrinensium PP. Prae-
dicaterom ecclesia nullibi nunc videtur.- Hic tamen
non pigebit addere, Broliam archieptseopum anno
1600 Sancfi Pauli Societatem, de qua alias diximus,
quae causa pestis anni i5g8 pene exciderat re-
■sttfuravisse , aceilis enim duobus ei melioribus
ctriusvis- Taurinensis confratris, Ulos Ks, qui ex dicttt
Seeielate adhuc supererant univit , quibus se ad-
didere alii pOstea. Ipse pariter domum nuncupatam
del Soccorso , quam Pater Leonardus Magnanus e
Soeietate Iesu Taurini fundaverat anno 1^93 annua
semper triticea pensione donavit: huhis autem domus
ftdmipistratio anno i5g5 Congregationi S. Pauli
commendata fuit. (Tesaur6, Historia della Cottgr&-
gatidne di S. Paoto).

a PHILIBERTVS MILLIET.

^ : jdd anmtm 1619.

Defuncto Carolo Brolia, cum Taurinensis archie-
piscopalis' sedes ad biennium vacavisset, tandem
-electus fait m archiepisoopmti Philibertus Milliet,
natione Sabaudus, Ludovici Baronis de Faverges ,
Carolr I Sabaudi Ducis Avchicancellarii filius, frater
tfutem> Prosperi Equitis Melitensis , atque a sede
Matfriariensi, ctii puaeerat ad hanc translatus est
anno'1619. Natus erat Plrilibertus archiepiscopus,
de <qne nuftc loqnimur, anno i564, die decimaquinta
novembris mensisi Ekaettf laudabiliter pueritia, cum
studiis assidttam dedissct operam in Romano Sa-

b pientfiae arobigymnasio doctor reounoiatus est die
quinta mensis aprilis anni i5S5 ; cumque clericalem
induisset habitum atque sacerdos factus fuisset, prius
fuifc reotor capeHae sancri Andreae in ■ Portugaltio
Tegioais Mohtium de Vrbe , inde a Gregorio Papa
XIII. commendae -Prioratus sancti Petri de Lemens
ihstitutionem obtinuit per ebitum Frahcisci Lamberti
•Nifciensifr episcopi ■ vacantis, u t ; patet ex • buttis datis
•Ttosouli pridie kah septehibris anni «»Lxtxxui v dein
electus decanus' Viry «1 Oebennesie, a Sixto V. Pon-
^ifice Hyeropolitanus episeopus creatus est, datusquc
coadiutor 'Petro Lainberto Manrianensi episcopo >
MUUeti avunctdo- pridie nonas aprilis anni mOxc,
aetatis»suae anno xxvrt. nondom exacto, cuhts pos-
sessionem obtinuit • anno sequenli , die sexta roai»,

e A Magad Carolo Emannele primo, Sabaudiae Duce,
anno iSgS; did 29 iaimarii consiliarius, anno vero
1608 , die i5 martii , Magnus Supremi Ordinis
SS. Ahnunciationis Canceltarlus renuneiatus- est , a
qUo abbatiam de 1 Alpibus in Sabaudia etiara obtinuit.
- Quid MiUietus.egerit eo tempore quo Maurianenst
ecclesiae praefuit , dicere non est huius loci, atque
hic tantum addere sufBciat, ipsum tante prudentia,
atque vigilantia iUam moderatum esse , ut ad Tau-
rinensem sedem merito transferri meruerit anno ut
supra iam dictum est 1618, die 17 d^cembris, prout
constat ex apestolicis titeris Pauti V. Pontificis ad
ipsum directis , atque et aliis duabus etiata , eius-
dem anni, mensis , atque diei in quarum una di-
reota snffraganeis Taurinensis ecClesiae, iubet qua-

d tenus eidem Millieto uti Taurinensi archiepiscopo
obediant, in altera vero ad eumdem directa archie-
piscopum ipsi concedit , ut una cum Taurinensi
archiepiscopah\ sede retineat etiam prieratum de
Lemens, quem, ut antea notabam ■ a Gregorio XIII.
obtmuerat. *

Initio sui pastfflralis regiminis ad universum po-
pulum atque clerum Taurinensis civitatis atque
dioecesis gravera des^inavit epistolam, quae in ipsius
synodalibus constitutionibus , de quibus inferkis
sermo erit, habetur (pag.69-75}, ipsa tamen nullam
exhibet anni , mensis, atque diei notam quibus ipsa
dala fuit, etsi ego credam ad anni 161 9 initia esse
referendam eo quod, ut antea advertebam , trans-
lationis ipsius a Maurianensi sede ad Tanrinensem

Digitized by

Google

i555

DJS . AttCHHPJfiCOPIS

%SS6

Pontificiae nteraft sint anni 1618, di* a3 decembris. a cdiis, sanclis Patribus , atque e» Couetitutionibus

Addidit quoque anno eodem edictum contra illos,
qui cum hebraeis . cenversabaotur, sive ad illorum
synagogas accedebant , aut famulahflajtur eisdem ,
aec non cum ipsis negotia ejeroebant , estque diei
decimaeoctavae mensis eetobris. Igitur hoc edieto
christianis omnibus peena adiecta vice quavis au-
reorum tigintiqukique piis usibus appiicandorum ,
atque excomtpunicatioais , iubet ne .cum hebraeis
femiliaritatem ineant, negotiatione exoepta, uec ad
eorum nuptias, prandia, festa , syflagogas etc. acce-
dant , minus etiam cum iisdem uaanduoeni, et bi-
bant, etiam in divmorua, nisi in iisdedi una taotum
esset. tabula, cui pos&ent accumbere. Iteut ne quis
fatnularetnr iisdem , eerumdemque autriret filios

Synodalibus emiueaU Hieronymi JRuverei (tit a, ar. rj.
8.9. 10,11)» nec non ex variis capitibus prieate,
quartae» et quintae synodi Reverendissimi < Careli
Broliae, ipsius iromediati antecessoris , demum ex
Stetatis Canoutcerum suae ecclesiae Metropoutaaae.
in ipso atatuitur quid a clerieis servandum sU cipca
habitum-> quae gestare tew»tuc lam in oivitete,
qaam extrt, qui quidera in eceiesia. Semper dehebat
esse vestifr talarut una cum superpeUieeo, atque bu>
retto, quique sine iisdem, missae aut vespcri* oum
oantu, et officio in&erviebat, atft procewionibus,
praeter «iias poenaa npllam luorari poterat eleemo-
synam, aut distributionem , into ai ipsajtt reefcpjsfet,
a nullo oonfesseriorum absolvi poteret» quiaprius

etiam ad breve tempua, aut loqgum, in sebljato iljis b de cofcfessarii consilip pio cuida*n lo«fr iUlto »§»U-

ignem excitaret, aut aliis festis diebus ipserum, ttisi
ja casu nec6ssitati$, obteaO tameu priuS aut ab ipeO
archiepiscopo , aut ab eiusdem generali vrcario id
praestandi iicentia. Christisnis autem ipsorum opere>
aut medicft etiam arte, hoc edicto nequidem uti
lioebat line ljcentja ip$itts archiepiscopi, aut vicarii
generalis praedicti, Demum adieeta poena attreorttm
quinquagiuta , omnibus , atque singulis bebraeis it)-
terdieebat ecciesuts chriwianorum ingredi, ihidemr
que officiis interesse divinis, conciones quoque-an-
dire sine afchiepiscopi aut. generaiis vicarii licenlia:
item diebus dominicis atque festis quibuscumque ,
diebus quoque mercurii, iovis, atque veneris aoaioris
bebdomadae, tam in civitate > qttam in locis Tau-

tuisseu IUis (dericis) nequidem in itinere, atl*»» ot-
fensiva,. aut , defensiV» deftirrft licebat> minu^, queque
ea domi retinere : si vero, quis. in; W»gioq>»em re»
gionem ire debebat cum licentia D. archiepiscopi
in scriptis obtenta, simftamm deferre poterat. Foe-
minarum cuitrtvis aetetis eontubern*a t etiumsi af-
finis, sine liceotia in scriptis, frequentare iisdem non
licebat, ipsaram visiketiooes» et yiduarum praesertim,
fujgere, eccieaiae, aut beneficii domum> $i habebant,
incolere , neque in laicaii domo sine Jioentia habi-
tare poterant : profenas, atque mvereeundat ima-
gines, libros inhofieBtos, e^ vanos habere ipsis non
licebat, noc venationi Se dace , ohoreis interesse,
aut spectaouhS) neque ludis chartarum, etc. operam

rioensis dioecesis, in quibus ipfii morantor, pOena c dare. Ad diversoria nisi itineris causa aocedere,

eadem qua supra pecuniam foenori tradere, pignora
recipere negotia cum christiftnis inire , etc. Quod
tamen edictum anno eodem> atque die octava mensis
novembris iij qtiibusdam explicavit ad eorumdem
haebraeorum instantiam , qui propria eidem exhi-
buere privilegia , quae a Pontifice obtiquersnt, di-
oens licere Christi fidelibus. cum hebraeis conver*
sari iu casibqs in antedicto edioto non comprehensis»
nec non cum usdem mensae acoumbere ex neoes-
sitate, otque per aecidcns , puta cauSa itineris in
difersorio, ubi una ta&tum mensa esset , . oui possit
quis accumbere : quoad vero famulatum etc. id dicit
esse. intelligendum de illis, qui in ipsorum domibus
oerto stipendio inserviunt iisdem, non vero si per

etiam in consanguineornm domibus inter epulas,
aut nuptias canere vetabat iisdem , non Secus «c
prophana cantare , cauunessationibus vacare, vino,
aut epulis se ingttrgilare, etiam inter olericos. NuUus
medicum, attt chirurgum etercere, advocatum , et
procuratorem, ante iudicem saecularem poterat, ne-
que in profanis causis notariam artem : negotia, aut
mercaturam , vel aliena negotia curare^ tam in.urbe,
quam extra sine archiepiscopi iicentia , annis sin-
gulis renovanda, neque alios in propria domo di-
versorii ad iostar retioere , quae omnia nequidem
a clericis in minoribus ordiuibus cOnstitutis, etii
beneficio carerent praestari tton licebat. A dioecesi
Tattrinensi sine licentia in scriplis «besSe, atque b>

aocidens id eveniret, et Casu quo ipsis illorum opera d aiiam sine eadem ire, neo itt kicorum demibus esse

esset necessaria , atque in aliis etiom , obtenta t*-
men id praestandi ab ipso, aut a generaji vicario
facultate. Demum concedit illis iuxta Pontificia pri-
vilegia ecclesifts ingredi, et conciones audire, diebuS
quoque /lominicis , feslisque domi suae , oon tero
extra easdem negotiari, merestnram exercere etc.
(extat in eadem synodo, pag. x 16-117).

Anno i6ao, die vigesimaquartft marlii , ea qufte
circa vitam, atque honestatem a ckricis observanda
erattt , literis suis italica lingua exatatis, non seons
ac alia quae superiuS memorabam edicta, publicatit,
quae denuo reimprimenda curavit «nno i6a3, die
4 iulii , atque in citata synodo etiam leguntur (psg.
9-18), seque iUa omnis desump stese asserit ex Cour

nott poterant . ut pueros illorum Legere dooereat ;
tiut mulieres dscere scribere, legere, Canere^ sonare,
atque extra domutn eas eomitari. Post primam
noctis horam, nisi ex legilima Causa e dotuo exite
ipsis interdicebfttur, qainimo qui in civitate erant,
lumen deferre tenebanlur, atque, si id fieri poUrat,
aut « famulo, aut ab honesto homine comitari.

Haec autem omnia iubebat, atque retabat poebs
adiecta decem aureorum quavis vice a transgresso?
ribns persolvenda, piis usibus applicanda, aliisque
ai bitrariis : addebat , quod contra Ulos qui continuo
talarem vestem, aut tonsuram si in sacris fuissent,
aut beneficium obtinerent , non gestarent iuxta sa-
crorum canonum decreta, et specialiter iuxta Sixti

Digitized by

GooQle

I

TAVtflNEHSlBVa.

i55«

-Papae VpttHpstiiulionem aclumfeeisset; alii atttem « >a
•fbfi rjfivilegio tksclarabantuf imtuunes. QoooiaM vero
-JWhe tethp o*i#pJaresJsaieculapem' foFumi fallendi causa,
'«l*deeipieftdl ttut lalarewr vestem, aut afiam quarnvis,
*e<aae ecclcsiaStici ,: habrtys • speeiera habebat, indtie-
: baot,- fiS^olMam Snb poena excommunicatibnis in
ittris^ubsidi^am-^a^rie eeutum aureorutn inulcta ,
uhli eum 'alia'ipsd arbitraria itttevdicebat , rtisi ex
'sjiieOitfKl tfliqua eau&a <kl ipsis aut- ab eodem archie-
piseepb, awtia suo generafi vtcario faisset concessam.
;1 Anno sequenti 'tffisr, die tertila februarii , athid
decKt edictum 1 ,! tjfuod' J e$t de piis legatis idem lere
ac ittod qttod i<m dedisse dicebamus Garolum Bro-
•Ratri, etst ttori riominetur. Jri eo emnibus' oorifessariis,
<tam n saec«laribuS, quam regularibits«vetttum est ne
-afcsblvatat fegatorunv piorum ulttffc a*natim - ab adita ^
-fcaereditale taoft solutttra , eestitn illuwsthi reser-
^aritkV, rt*i ! hteqttideni nbtarios qui infra mcnsen* pbst
^edifcti^lfliu^ ^pubfibatiOncm eorumdem legatorum no^
titiam' dare' negleifesfent ■; id qWitate' uni ie» 'arohte-
; ^ccpViHbus'secrefarilS j [extra' oivitaiem antem pa-
ro(c*iS', 'idque 'qubafcl fee*fpOS ' pt^eteritow anle :h©c
<e^efum>' '^SHd^tut^c^ptaeSeMi^atttew osw post
-aitfd» efflbtnm! ■■ irifrtt >dieS|^tecem>- •pbe'ti < ;hat«Mimi »ab
'iffll* hetitiam mortW fefctawfft wqttfc-quideftt' cu*aU,
^eu porbChl post dibs de^n¥>teti^ae ! uhW)'«li)Deta-
riotftiae legati ad «uas^cttHSa*, *di aliqw«)#i r ek
arehtepisedpaltbus secreWrtfe illjtm 1 mit«ei« deT^ebapt
Tjub poena tfium aurcorum ab ipeiar iricttrtjendai.tb-
'•tim quoties id non fecissetw. ISkmi hop edictum
'ettttti m lauvJafa 1 synbdb' (pag.' 5&-5B). : onv.i-J- ri , b
f ' Circa COnfWsibnem, atque pasohaleffl cbmmontt*-
nlem httec qhae sequutttur dbservaada decrevit sua
<ebnstHriiiottfc anni i6a3 , dfe pritna februarik Et
r p¥imo omhibus, «t singulis in vtrtnte sarictae obe>-
•dientiae iussit, ut iuxta canonum statuta ttqub sy-
iibdorum deereta Semel saltem h> fenno, confessiohem
emittefent, "atque bommuntbnem m- proprta -paroecia
•aecipereiit a dominica Palmarum , usqne sid octavam
Paschatis, pro cuius eommunioms tempere, quinque
dies prb pvimo , fotidem pro secttndb , et quinque
pro termino peremplorio' constitttebat , 'suib poena
'cscommunicatiottis, alHsque sibi arbitrariis. Qttafe qui
*td' non, exequfebantur ' die ' decimaquinta ' proxima
^pbst dictum fata4e termittum , hoc est post dictam
octavam paschatis, dummbdo nbn feriata esset, ante d
ipsum, auit eiusdem getteralenl vicarium' 'accedere
•dehebant hora vesperorum. Illi autem, qui iustis de
causis a suis paroeciis aberant, aut domum reversi
: HHcb ; 6'bnflteri atque sacfa communibntf^fefici in
propfia ''parfbchia' debebant^ aut fidem ifl scriptis
^e facta ' ebnfessione,' atqtte cbmmuhi'onB,' a confes^
iario, ctri' propria peccata aperuerant subscfiptam,
'proprio pafoco- dare tenebantur. Parochis-demtim-,
-eorumdemque vtcartis iubebat sub poena suspen-
^sionis a divinis, aliisque sibt arbitrariis, ut quotannis
ante diem festum Pentecostes ad generalem vicarium,
aut ad aliquem ex secretariis archiepiscopaHbtts tton
cbttfessofjdm ad ipsorum curam pertinentium ekn-
%hum mittererit : ipsis autem confessariis, tam sae-

cularibus quam regularibus vetabat, ne iHbrum eon-
fiessiones audif en t, qui integFo» arirto ad eonfessioriem
<nott access&rant a die quarta maiori^s 1 hebdomadae,
USqtte ad diem tertiam' Paschatis inclnsive, tam ad
confasioriem evitaridamj qttam ut sacris futictionibus
oo' tempore fietfdis leetis esset^ tti^i ipsi se ulrumque
praestafe pesse vidissept, 'qubd eorumdem pruden-
tiae disquireridum 'dlmittebat. Atque hoc edictum
rion seCus ac aritecederiS italica lingua exaratus, le-
gituf fetiam ih eadem synodo cttata (pag. 89-93). '
- Atque J ad ; hunC etiam rinnmri duO alia- eiusdem
edteta spectant i ' qubf rim primumi est diei securidae
'mensis ( riaaii -latma lirigba ConsCriptum y quo prae-
'scribuntur herae, qutbttff Mcorum sodalitiorum cott-
fratfes iri Sttis jf scholiSj; se* bratbriis officia , atque
hofasf recittft-t, seW^riei^^debebarit : ; hofae' qttoque
-in- illb ceastttudntttf m quibus missa in iisdeiW ora-
'fbriis -cefeBpafi debebat' totb annb c : expresse tamen
-eapeHattis itlofum intefdicitur « rie mconsulto pa-
'Vy robho • obrifessioriCs i* iisdera audiant Srib poen»

auirebruiri deeem pfb qubhbet , et tfce qualitev
-V itt caStt' obnt*aventie»is ips& facio , Ct sirie ; alia
»*f ^eblartttM , >4ricm feri^i V ef trt 1 i aris f * Subsfdhim
^^sri«pfensiOtus':tf r vll#fri&'t!'«> H^t^iet^^qubqAieOcW-
pellfittiS' et sacerdbtibtt^ praedWftS illtS m ©ratoriW
'ft^rt&riwtlelcipere, 'Qht&i ^/^ft^^ ■fecefe ,i fllfe
'Verier^s «antet^ eC Stofa uii \ sttb iisdeni pbeAtf
■iffflfa&\> eiprteSsp qttbque»irihibebat capellari1s 'iis^
idem tam saectKlajrlhus, quaril rCgulttftbus <k ; n€ fifht
*' ! etibnds- ' qufistte parbehhtifti' ' 1 exertiere ' addeanf',
A ' piweciptte Verc 'tt^ benedierioriete, 'ejttae buerperfe
» Sblet, >rftetti impertia^ttti^isVulieri , itt die

W piirifibtttionis % V.' M. , in festbJ SftilftSii^ atque
% prlma qnaidrage<imafotemporis J dle ! a candela¥am^
^ cinerum, et Christi fidefeurtt gutttlfis beribdicfetiii-
yt riibus abstineattt omnino, riec cadWvefa ab agdibiis',
» iri quibus reperiri cbritigeriS e^trahrcprisehtSatt^,
m minusque super sepulttirls 1 officittnl peragere',
xi absente scilicet, vet irivitb parbchb. >v Yubetmt
demum , ne cura peeunia sponte ipsiS confiaterttf-
tritibus oblata, proritissa, aut aliter ipsis competehte
cbntfactus aliqubs : tpso archiepiscopo , aut Vicario
ipsins generali inconsulto, sub poena ipsi arbitrafia
inirent. Atqne hoc edictum babetur etiam ih citata-
synodo (pag. 49~53). Alterum,' quod illo anftb ttt
antea dicebam/ die vero quarta inehsis ittnit dfedtt
•edictum ctrca festorum dierum observattonem , et
cultum , in quo varii abttsus qui tunc in. dioecesi
■Taurinensi erant tnterdicuritup, idem ac illud quod
edidit rleverendidsimus Brolia, et de quo iam su-
perius dicebamus i ac iisdem fiere verbis , proemio
excepto , atque aliis quibusdam quoad mimos Ctc.,
quibus omriem licentiam revbcat, quam aritea- ha>-
buerant festis diebqs- suas gestkttlationes exereeudt.
Hoc autem edictum italica Kttgtta • exaratum est
^llius autem Bfoliae : ttuhSbi memmit) legiturque etiam
itt synodo citata (pag. 75-80)» , : ' •''■■'■

Atque eadem die quarta mens*s iunii, anni
dem quo aliud de quo ^proxime dicebamus Cmisit
«dictum u contra cdncubinarios, aditleeros, et fna-

Digitized by

Google

c i559 D* , 4W3HWWOPB »%6»

» trimonip coniooctos noA cphabitantes, ac caupo- 0 non erapt, statuepdis venalia ep 4#pipore expp»e>-

» pes, et taberaarips, mer<itrices mulieres recep- rentur, qu«e infirmis tuuc rjecessaria es^ poterant.

» tantes. » In eodem cottcubjnarjis, atque adulteris Neque ea qaisquis vendere poterat , sed illi golum,

infra sex dies «b huiusce. decri6ti, publicatione iu- qui aut ab ipso , aut ab ejusdem geflerah" vicariu

.bebat, siye ipsi essent, fllerici, a,ut >jci, eteuiusvis aut a. vicafie< foraueo, ubi ipftej^fat^ aujt, a^par^pius

dignitatis U-ina moaitione pr«emisga„ quatenus infra .«bi np» erat id vendere C6*ce#au» ( ,i##r«$ ,. fpwd

illud sex dierum spatium - posf, e^equtionem buius tamen vendi aon poUrat >ni»i i^U , ; ,flttt («Jfc ary&ig-

edicti (quorum duos pi-p ,priifto,. duos pro seeundo, piseopp, aut ; ab ejus jpngraji i^rjp^n.^viiate

e( reJiqpos.dies pro jteWip uUi*>oq»e, d peremptorio Taurinensi , «ut a feranajs :*iqaj}flft, ptepejjis

termino assign«bat) . u£ al? ea ; .penaji turpj^dine, ac ubi isti ne» :e»aiW in propria i. sua . pjfflrp^cia ea

domipijii etjam tfsu, se pmpino, remoyjerent , nec ali- emendi cum fide medjci licepuafla gbtiufierapj^ Haec

quod genus col^quiiycowmeppji, af;que:eenifemtio.»is temen tieeniw, .pessacte caftsa^cjpffppter q»*m oon,-

in^er se babergatj:; iis yer^. jjui naaUimp#*o ; iunc$i -cessa fuerat, extiagueb*Uir~ yitulitfa tam^a parp.tan.-

erant^ ep a cuius cpu^MwP -fe^a|»4*tfBant intre tum, ved alia, quae mediei: tudicio pod^^M»fi|?nif,

euindem terminum ; pra^cipieb«t ut^ad eam planp vrendi poter*t>?Gi<uponae-, a^teip,.a^q^,:i^abej»f«ii,

redirent, adumun &cnm,.dis«uw, atq^e oaUieuei»:, £ joec vendere». neque. meusae appoaer*, aec conquo.-

atque. ut veros , pt ; fidele* ( Chras.ti ipgajes <dejceti, quere ipiotera»t .moe temporis, cibp*,,yetffco8' riatfl-

cohabitarent, Haec aptem otnnia in. virtute sanctae ribus, aut extraneis apppoeodos, ni^i Qbte^ta ab iis

obedientiae praeeipiehat s»b ppena excommupicatio- qui supra, taj» in civitaJe iTaurijseOjSi , quam ip

ms, atque aurepr^m cenlum» *c maioris, minorisve dioecesi licentia, idq.ue. isut> I poeua' pijaejtejf . ijlam a

iummae , quae» sao.; atbitrio reservabat , locis piis sacris canonibus, atquei.^ppstoiieis. consutqtipuibus

.applicaiida, pubjipae r item ppenitenttae, titi ipsi, vi- iolpositomeoptra sanctaequ^rftgesimaeviplptoresde-

^ebitur uiiungendae, aliisque etiam, tam a Tridenti cem «ureorum a quovis ioobediente persplv^ttdprum,

CpnpiUp, quam a : canonibus sttftutis. Eo autem sex locis piis dpplicanda, atque eliam , iuterdicti eccle-

dierum, de qpo aptea, spatio trqnsacto, prima die siae, et excommunioationis m subsidinm iuxta culpae

juridica sequepti, capsam propter quam parera non grawitatem, Hortab#tur demum fideles ouine^, ut ep

deterent, atqu#'c.omm«natis poenis subiiciendis non ^mpore depogitis camatibus desideriis, ieinpus, aliis-

e^sent ip§i adujteft), ponoubinarii probare debeban^. que* pUfe vaeareut oppribp», sacramentorum praeser-

Xlajippnis «mtpm.iL ^ taber«ariis , atque coenicularia<» tim freqiw»tiae, atque yeri>i dmni aoditipui, -spti*-

e^ercentibus praecipiebat ne.meretrices pernoctare, tuaUum quPque librprpm leetioni, atque doctriuae

yei commprari .s.inerent in cauppnis, tabernis, aut, c christianae : officmaiios autem , ut «d Qpncioues

^lif epsprii$i n^i.jpa»j?a itineris, aiec ultjra quam semel irent, «tque tunc temporis officioa» ^lauderent.

pa^lum ;ii$dem praeberent. Qtvi post decrpti illius Ludimagistros, ut discipulo^d eaa euutes sociarenj.

prftwolgationem secus fecisse*, tamqUam is, qui ip Monebat <lemum iftGrmps, rie alteri scandalo esseut,

ittatu damuationis versabatur, ex Taurinensis civi- «ihis vetitis utendo, atque medicps, ne in cpncedendp

tatisy et dipecesis finibus exterraiuandus erat, inter- vetitorum ciborum usu adeo es.sept facilps, ut sua^

dicti; qupquq, ajiisqi^ etiam gravioribus poenis pe- ex bac cpnoessione, aliepa peccata faqerent Demum

cunianUi,^ sup, ( «ri>itrio .ipplptandus. Atque hoc edi- anno eodem, atque die vigesima quarta mensis prae,-

fft&m habet»^ ,etiam ipi/padem synodo (pag, 8o-83) dicti suo decreto latina Jingua exarato, cjero universo,

pstque iatina lipgua ; exaraUim. Aliud demum anno fidei sua.e commisso iussit, ut ad ^udiendam con-

epdpm , atque ctie i8 decembris italica lingua Cop- scientiae casuum lectionem accederent (quae ut apud

^cfiptum dedit de exorscistis, atque in ipso iubet, PP. Soc. Tesu in illorum. Taurinepsi cpllegio babe-

ne^quis sine liceptia speciali, ab ipso, aut a gene- retur, omnem ,ip$e diltgeutiam adhibuerat singulis

i-pliyicarjo in scriptis habita iuxla casuum exigentiam hebdomadibps, atque statutis diebus, sub. poena,)j$i

pb^ipenda pxorci^are. auderet ia Taurinensi dioecesi non accessisseat, suspeosionis « divinis, pliaque eliam

sttb poeua suspepsionis ipso facto , et de iure, a d pecuniaria ,, ea. praesertim reiectionis ab audiendis

jdivipis aliisque etiam pecuniariis «d «rbitrium. (Ip confessipnibus , et a «oncursu ad ecclesias paro-

eadem synodp, p$g. 4°~4 3 )* chiales. ExUt boc decfetum in eadem synodo (pag.

; Aliud pnno sequenti i&a4* atque die duodecima 3o-3i).

febrparii publioandum ius$it ediclum. Quod est de Demum ut in christianae reUgionis documentis

(Observatione quadragesimae fere idem ap illud quod dioecesaqi spi tute , et recte instituerentur , impri-

.supeoius dicebam (ledisse Carolum; Broliam. In hop mendum curavit doctrinae christianae librum una

quod italipa lingua exaratus est , atque legitur iu cum spo compendio revisum, alque ordinatum (uti

citata synodo (pag. 83-8g)> praeter ali« iubebajt ipse habet in edicto de quo nunc loquimur) atque

Ut nullus iUorum qtti ieiunare tenebatur « ieiuoip ita perfectum,ut ab inteUigentibus libenterlegi possit,

se eximeret uoh babito prius. utriusque medici con- atque ita facilem , ut a teneris etiam pueris disci

silio : item ne ubique , sed quibusdam in locis tan- posset facili negotio queat : quare decernebat, ut

tum ab ipsp designandis in civitate Taurinensi, extra aotiquus doctrinae christianae liber, atque compen-

iptam vero, atque ip dioecest universa, aut a vieario dkrm eiusdem in su« dioecesi universa amplius non

foraneo, ubi ipai ei-ant, aut a parochis ubi iidem imprimeretur, minus quoque adhibere^ur neque *

Digitized by

Google

i56i

TAVRMEffSIBVS.

l56a.

tnagistris , qui in legendo "pueros docent , sed ilte a, ad omnes , et singulos Christi fideles civitatis , et

tantum quem ipse tmprimendum curaverat , atque
eiusdem compendium a pueris , filiabusque qui in
legendo erudiebantur tantum adhiberetur, non au-
tem anliquum : quare in Taurinensi civitate Tauri-
nenses parochos, in dtoecesi autem vicarios foraneos,
atque curatos etiam urgebat, ul id observarent.
Praecipiebat etiam , ut coacto ad missam , vel ad
vesperas populo , illius compendii pars legeretur,
*ut nnum, alterumve caput doctrinae illiuS: item,
ut quovis anno , cum magistri utriusqne sexus ad
projessionem fidei. admiUebantur, interrogarentur,
an novo iHo Iibro, aut veteri uterentur, laudesque
iUas, quee in eiusdem fine erant,' canerent an pro-
phanas etc. Haec ex edioto desumebam incerti anni,

dioecesis Taurinensis directis suam synodum cele-
brandam indixit ad diem vigesimam tertiam mensis
aprilis anni illius, ad quam acctdere debebant prae-
stituto illo die, summo mane omnes, et singuli qui
in Taurinensi civitate, et dioecesi beneficia quaevis
ecclesiastica, etiam quae sine cura sunt obtinebant,
quique sacris item ordinibus initiati erant : omnes
etiam tum saeculares , tum regulares clerici , qui
quovis iure, aut consuetudine synodo dioecesanae
interesse tenebantnr, ea clericajis habitus honestate,
quae a dioecesanis synodis praescripta est , super-*
peUiceis etiam mundis adhibitis. A qua quidem sy-
nodo , nisi impelrata ab ipso , vel vipario generali
facuttate nemini discedere licebat ipsa non incom-

«um in illo omissus sit , qui in citafa synodo le- b pleta etc. ut in citatis literis habetur. In ipsa primo

gitur (pag. 1 18-119).

Hoc studio , atque tsta sollicitudine Philibertus
archiepificopus concreditam sibi ecc|esiam regebat.
•Porro cam alia moderandae suae ecclesiae pars in
.episcopts, suae dioecesis visitatio sit, atque synodi
cekbratio, ideo quod ad visitationem attinet ipse in
snae primae ( atque unieae) synodi indletione , se
illam pluries esse adgressum dicit, sed tamen ipsam,
ttt ipse asserit (tn ciL synodo, pag. 4) « propter
» amptitudtnem, distaatiamque locorum>tuno propter
m Tarias ocoupationes, qnibus quotidie distinebatur,
» ad exitttm perducere , quod maxttae oupiebat,
» nnUa ratione potuit , ea tamen mente (inquit)
!»■ sunws , ut si nobis vita suppetet, id ipsum Dei

confirmavit ea quae a suis antecessoribus decreta
fuerant et praectpue ab Eminent. Hieronymo Rn-
vereo, nisi in iis, in quibus nova alia constitutio
facta fuit (pag. 8) asserit tamen se censuras excom-
municationis, suspensionis et interdicti, quae in iUis
erant, ad evitandum irregularitatis periculnm ad
splam comminationem reduxisse. Staluit clericprum
saecularium relate ad regulares praecedentiam iuxta
sacros canones (pag. 18). Varia praecepjta , atque
decreta canonieis impesuit ( pag. 19^20 ). Capellas
in locis existentes parocho loci subiicit (gag. ai),
quarum claves ipsis dimittendas esse iubet sub
aureorum a5, atqueexcOnuaunicationis in subsidjum,
nisi capellae iUae in titulum essent coneessae, aut

* tn prhmis «uxiho, ad animarum fide» nostrae eon- 0 ex fundatione, vel aUa dispositione alteri sacerdoti

» creditarum salutem, et . ad divtni cultus,. chrisUa-
»' naequepieutisamplificationem primoqnoquetem-
,» pore perficiemns. » Ipsum vero exteema suae*
dteecesis confinia, et vaUes praesertim vtsibavisse
ante amram 1634 patet ex variis locj» suae dioe-
eesanae synodi , %\n memorat se valles : suspeetas
tJBfrisisae, atque visitasse. ( pi^g. 3<3 et alibi etiain ),
-atquei ex alits etiam doctuacntis constat, ipsum in
«AUibos Petruxiae. , «*q\iei -PrMiiaUati usum fuisse
apere^ atque istudio PP; G;«p«6ciik«r«na , qniiin iis-
.dem erah t : ihabcaa^s tetianu accessisse deuuo eumdem
Maato ^6a3> ad PratumiaUatum , atque pene .nnl<-
ium ibidem invenisse religionk christianae V«sti-
: in' . Petruxiae autem , Lticernensi atque An

potius quam parocho jcompeterent. Decernit Ss. Eu-
charistiae Sacramenti expositionem ?n papochiaJibus
tantum , atque ad aram maiorem esse faciendam
(pag. a3) sub poena adiecta aureornm vigujtiquinque.
Consilia per capita domorum ne fiant in ecclesia
etiam parochiali «xhet.Curatis ▼ero aureoruni decem,
idee qualibet , si id permittaftt , nec ; mone4Pf Wr
chiepiscopum de -contraventoribus (Jbi4.). Cw;atis.ad
-coUigendas. oblationes eceJesiam qircqice yfitat^ uv
bendo) ne ultra unum gradum ab, altari rw^edan.t
sub poena aurei>unius, toties quofites eontrafeqerintt
pcesbyteris autem sub poena suspensiotiis a divinis,
et to duplum reatitotionis parocjbo faciendae> inter-
dicit obJUtkuiumr jexactionem in missae celebratione,
^Boniac ivaUibus, in .ViUflri ; etiam, fiobbio, aMisque d nisi aut ab archtepiscopo ad hoc specialem facul-
iacisuctiaaiy ubiique honorifice fitisse esceptum atque tatem obtinuerint^ aut ius parochiale ipsis competat
hnmantter iam a catholicis , quam ab haereticis. (pag."a4)- Edicit observandas omnino esse l-ubricas
Pca^ositrtram quoqne Vlciensem , atque ad eam , tam in asperstooeiaquae benedictae, quam in thor
dono, et munificentia Taubmensis eodasiae episco> rificationibus (pagj a5^.- S»b poena duorum aureo-
porum , eoclesiam pertineotes iam ab anpo t63a mm interdiojt profanarum ren«a pubUcationem ab
witare«ty«t y«ria /q«Daid eaadem deoreverat, quae akari (pag^ 26). RfcwJcat omnes faoulfcates conoessas
ttmat ne'< iMenmrr rectbres ebservarent^ generaUs (parochts esceptis) a^daeodi confessioues^ etiam re-
V16ien8is< praepdsifaJ Ticarinsi gravibus comminatis gularibusi, ntsic^d (bofyum exatne» aecedant, atque
p»enit mdem intwdhterat: qnod u* ipse audivit - «ut ab ipsD^autiajgeneraU suo wicario illas audiendi
^•Jadao^» et die 3d ootobris eorumdem observatio- iacultatem. pbtihuejrint >in «criptis (pag# a6-»7) sub
^iem idehuo ipsis indhcit sub gpavibus poenisy a qna poena excommiu»ic$tiot»i3 latae sententiae^aliisque ad
tomen inhtnctione iappeHatus *st : -verumi de his arbitrium. .HorlaMr ,<iojtfessarios stve. saeculares sint
•pportHnins dieefcun attbi. •■■!> I •...,...«: sivie regnlares ubstalim ac. tnfirmorum audierint

nlAnnd ■ seqnentt i6at{^ calendis martti, sms literis confessionesj,. td.hofeum fitciant parocho (ibid.). Iubet

10«

Digitized by

Google

i563

DE ARCHIEPISCOPIS

ciiratis ne in suis parroeciis sinant, ut tam saecu- a
lares quam reguiares suorum audiant confessiones
parochianorum, quin priiis exhibeant patentes con-
fessionis literas (pag? 28). Vult ut in sua metropo-
litana ecclesia poenitentiae sacramentum cum roc-
chetto, et stola semper administretur, in parroeciis
autem diebus solemnioribus, sub poena ipsi arbitraria
( ibid. )." Quae quidem confessiones, tam a saecula-
ribus quam a regularibus ih confessionali semper
audiendae ■ erant ( nisi qualitas, aut auctoritas per-
sonarum exceptionem mereretur) sub poena saecu-
laribus confcssarits , suspensionis a divinis, atque
alia ipsi arbitraria-, regularibus vero suspensionis
approbationis ad audiendas confessiones, ipsofacto
incurrenda ('pag. 29).

Tubet curatis ne publicent rotula monitof ialia ab b
haereticis contra catholicos obtenta, neque ilta etiam
impetrata ab illis qui paschale praeceptum noh ad-
implevere sub poena duorum aureorum vice quavis
contrafecissent (pag. 32). -Interdicit ne clausula ulia
rotulis iam obtentis addatur s«b poena excommuni-
eatidnis , et aureorum decem : atque adeo raonito-
riales illae literae, nisi additiones subscriptae sinl,
atque rotulo adnexae a curatis sub poena illi ar-
bitraria nullo mbdb publicari poterant ( pag. 33 ).
Vasa extremae 1 unctionis nulli personae saeculari
tradi poCerant sub poena, quavis vice duorum aureo-
! rum curatis imposita (ibid.). Poenam imponit aureo-
rum centum, et excommunicationis constituentibus
brdmandis ficlum patrimobium, notariis vero char-
tam seu instrumentum illud recipientibus, iilam per> c
"petuae infamiae : addit formutam qua uti debebant
parochi in patrimonii pttblicatione, atque testimo-
nialium literarum , quas post publicationem ■ iliins
•seribere debebant ( pag. 34-35;). lubet clericrs ut
praeler libros iata iilis prdeseriptos ab Eminent.
•Ruvereo, at Rever. n, ° Brolia illum sibi comparent
xfui iubente Gregorio XV. Pontifice dum archiepi-
scopalem Bononiensem ecclesiam moderaretur typis
datuS fuit cum hoc t itulo Memoriale sciendorum a
} clericis : Becernit nullam fieri posse collationem pa-
roehialium ecclesWum, nisi praecedente concursu,
atque examine facto salteto-a tribus -examihat©-
ribus ab ipso approbatts ittsynodoj ipso arcbiepv-
•scopoj, aut eiusdfem generdi vicario praese«te, quae
quideirt parochialesecciesiaedoctioribiHS/atqfte mogis -rf
aptis ipsarum regirmnierantcowfecewdae iuxta buliata
S. Pii'V. quae ineipit : In confe^mdisbeiiefiais\etc.
Quod si non> faeissfent, tuoo cwitta >*psos prbcedet-
retor ad declartftisn^m' censikcarjiwj, atque poeha<-
vumy quae in Cadew bfilk" c^i«e&tmyl et ' commi-
nantur, addito' eiiam; atque» deciaratb»^ lccefe >Utac
talia beneficia uti vacuntia iiwpe^rare «b> illoyiqui
ea confeiTe potest (pag* 36-3»/). U^uincl resrignatio-
nes autem benierficiorutfi in fijvoreml. «tatliit -obser-
vandara esse buUatn ; iSi Pii V, iqw»e>ittdipit: Qiianta
Ecclesiae Dei iti/eomm&dd i^ibidc etu pag. 3d)
quae quidem resignatfcmes pwblicaWlae' ejram 1 1 iuxAa
bullam Gregorii' XIII, qua« InqipiL: Humano via
iudicio etc. (pag. ' <38).> VclM fsvnodalibas examina'

»564

toribus ne examini alicui intersint , nisi iilis, qni
aote ipsum, aut vicarium ipsius generalem habe-
buntur, sub poena privationis officii iiiico incurrenda,
atque aliis etiam maioribus : item sub eadem poeoa
ipsis interdicit ne ab aliis huiusmodi ofiicium <ac-
ceplent (pag. 38). Ecciesiastidfs omnibus interdicit
sub poena 25 aureorum, atque aliis etiam sibi ar-
bitrariis-, ne vestes suas laicis commodent ad larvas,
etc, laicis vero eas deferre vetat sub poena excom-
municationis , et alia etiam arbitraria pecuniaria
(pag. 39). Poenam excommunicationis ipso facto itt-
currendam imponit fraude nrgentibus parocbum ad
celebrationem matrimonii ndn praemissis denuncia-
tionibus y aliisque etiam pecuniariis poenis ad ar»
bitrium, idque extendit ad auxilium , et ooasilium
( praebcntes etc. (pag. 4 2 )- Vetat ne sceundo nuben-
tibus zabra fiat, sub poena centum aureorum in
communi , et viginttquinque in particulari contra
illam facientes, idque etiam extendit si fiat ut nru-
lier extra propriam originem matrimonium contrahtt
(pag. 43^44)' lubet ut processiones SS. cSacramenti,
aut Rosarii , quae extra propriam ecclesram fieri
solent; fieri debeant semper aut ante, aut inrmediate
post missam (excepta processione SS. Rosarii^ quae
fit Taurini). In ipsis autem processionibus solae
imagines serico panno pictae deferri debebant, non
autem simuiacra lignea, argentea, vel metaUica noa
obstante j quavis etiam inveterata consne*udme : si
vero aliqua erat imago, quae pecuUarem. a popuk
venerationeni obtinuerat id- tunc archiepiscopo, awt
eius generafi vicario ■defcrendum erat , ut videret
quid tunc agendnm 1 (pag. ^^5). ; ,

Sub poena aureorom 25 piis us^us applioand»-
rum ad sui arbitvium «apitularibus officialibus iubet,
■x\t annis sioguiis in fine eorumdem admmistrstienis
•deferant suos Ubrbs computbrum, ut attente ab ipso
eSaminetitor, ne eccleHae , suis iuribus , atque de-
bitis frauHentur obsequns :: sed quoniam metrop»-
litanae ecciesiae capi tuiam, collegiatae quoque ec-
ciesiae -MontiSeaierii , 'Jet Gharii se. huic decneto
obiecerant, tquoad distributiones , atqu« pccuiiares
canonicorum reditus, nom vere quoad ilios fiibricae,
atque edios , qttorum Cmfaiadiepiscbpum' spectot,
dteclarabat se paratum' esse atare decisioai sacrae
Congregationis Ero.. Gacdt Goncati Tridexitini iutier-
pretuni, .qubadi dictas redifais, at rp« dii toi owtiotnes
canontcis debitas , tnon.'Verai< quoajdi.iilhn^. quii ad
ecclesiae 'faBcicam : capellas j «tque npix opeca per-
tment.l < Vn>de> : <hac in i re r^noruvi t • decretujaa ' fteve-
i*endissinri Breiiae : , qubd»ipse fecerait in sUa pnima
synodo 9 . atqhe »poenas t «b 1 ieudem : eouhmfacientrbus
tmposkas, nempet.quod citiwiulen oap'a«U..estra da-
tam.;e9sen^iquoadusquei. sulvi8Sen%. «xetinte< anno in
manibus suceessoris;: cumi efiectuj. Ipse-q^uoqus ;MiU-
iietus ad prrteraven^ium damham itjuodi ex dintte^
nitateadministifationis dictorUm a(ficmliuta oriehatun,
tilorum administra tioncm ; dttnatunain r^esse decrevit ,
ad bienaunn,/et non ufira,. atque adeanifliy quiaw-
que tunc adrainistraverant aimo.«xeuntei in(Jeodem
oflicio sub. eadem poena ,• a|iisque etiam- sibioarbi-

Digitized by

Google

i565

TAVRINEfl$IBVS

i566

trariis noo poterant confirmari (pag. 45-46). Quoad
pauperes qui capite, et tola persona tecti eleemo-
synas quaerebant, decrevit, ut curati omnes Tauri-
nensis eivitatis sub poena unius aurei quavis vice
persolvenda id non perutitterent in suis parroeciis :
si autem quem in sua cura invenirenf, qui exentari
poaet, tunc exacta dUigentia fucta testimoniales suas
darent literas, inxta quas ipse archiepiscopus facuU
tatem ipsis facere posset eo modo eieemosinam quae-
rendi ^pag. 47)* Quoad dtseipliuantium scholas,
^raeter ediotum, de q«o antea iam diximus, decrevit
etiam ipsos in suis oratoriis agere posse tanUravde
rebus ad saam reguiam pertinentibuj , sub poena
ipsi arbitraria, et etiain. extirictioois illius confrater-
nitatis : item quod ih iparoehiali tantum ecclesia ,
nOn antem in Ulorurri oratotriis, feria v. maioris heb-
domadae missa celehraretur, et quadragesimali tem-
pore praesertun, neque aiias etiam sine ipsius spe-i
ciali ficentia concionari posse ih ilHs : demum quod
in suorum confrotram sepujturis nullas caeremonias.
exercerent , sed sepullurae' ollijcium proprio paroche
faciendnm dimitterent, Ula syndorie, quae in quatuor
angnlis a quatuor ex usdem eonfiatribus kenebatur.
supra cadaver, relicta, , quousque illud sepulchro r
aut tnmulo sepeltiendum ideponebatur (pag^ 47—48).

Qnoad adminisfci-ationean soeietatum , et piorum
locorum, deoreta a suis- tu»tecessoribus ; hac de re
edita confirmavit , nddiqit tamen , vere pies esse
statatendos, et catholicaa^!«roisque paschate antece-
derili ad coafessionis ,.*t. eocharisiiae ^acramenta
aecesGfissent - ia - administratbres tafium . iosornm, snb
poeha riuUitatis eiectionis eocumdem ,: atque decem
aureorum caratis, quiilHs interfixissent electionihus,
aliisque sibi arbitrariis (pag. 53-?54).! In disuus ok
ficiis homtnes et muliere* iussit ut . nonri oanerent ■:
atque circa prbcessqpnes , ad amovenda' dissidia y
quae causa eartamdem tunc > esorta . erant decrevit r
sine alicuius praeiudieie illas .alterriative:.faciendas
esse incipiendei semper a maiori ecclesia, m qua
quaevis instituta est ;$ub eiusdem ecalesiae:. vexiUo r
et sic sucees&ive, conUauaretur, quousque uferaque
parte audilaialker deoerneretur, sub poena decem
aureorum, quoties aliter fieret. Disciplinantibus au-
tem processtones marte suo facere confuse cum
mulieribus interdfcebab sub /poena iriterdicti eccle-
siastici in communi confraternitatibus dictorum di-
sciplinantium, atque ourei unius persolvendi a quo-
vis qui contra fecisset, quod tamen licebat ipsis
quando ; parocbus illam iaciebat , ipsique a mulie-
ribtxs sepacati, iricedebanfe. Praeeepit dsmum ut pa*
roehi amnes in. administraiione sacraanendorum Pauli
BP. V.. riruale adhibere debereut ' sab poena ipsi
arbhrauia (pagj .54 et 55 ). -Quoad pia legata, de-
cnevit Uldrum debitoves, tenxpere/a testatore con-
stitnto, ebJvero non statnto, .infiral annum a .morte
teistatoris , non . solven tes . nbn . posse absolvi , reno-
vato .edictO'de qno antea iam- chcebamus (.pag. 55»
56). Atqiie in, hac synodo unanimi totius cleri con-
sensu stwCetam: firit ; celebrandum esse S. Ignatii
Sodetatis ie^n fnndatoris offictnm sub rilu dupfioi,

a decretumque ut imposterum ab omni Tawinensis
dioecesis clero id semper observaretur (pag. 5g).
Absoluta deinde synodo, datisquc monitis, quae ne-
oessaria vtsa sunt, indicta est altera synodus anno
i6at5 , feria v. post tertiam dominicam pascbatis,
nisi aliter decvetum fuisset.

Haec autem syuodus, quae italica lingua exarata
est, ipso iubente typis demandata fuit anno 1625,
Taurtni, apud Vbertinum Merulum archiepiscopalem
impressorem, in 4 ° epistola eiusdem archiepi-
scopi dbecta ad clerum, atque populum civitatis, et
dioecesis Taurinensis, habemus iussisse ipsum,ut om-
nes, et singuji animarum rectores illam sibi com->
pararent, atque illius decreta suis in ecclesiis pu-
blicareot, Ulorum observantiam^urgendo : iu eadem

b uti antea dictum est inserta sunjt edicta quae ipse
publrcari mandaverat : addidit tamen nonnulla etiam,
quae Wc paucis exponere noo erjt forte lectoribus
nostrts iniucundum , eo quod ipsam jn hUaliothe^
Ohamm forulis non adeo sit iacUe invepire. Igitur
habetur primo formula instrumenti census (pag^.Sg^
64). Seqhitur etiam alia formula instrumenti patri-
monii pro clericis ad sacrum subdjaconatus ordincm
promovendis (pag. 64-66). Sequuntur formulae at-
testationis consensus sponsae pro denunctationibus
ad. matrimonium contrahendum facieodis: itta quo-
que attestationis factarum denunciationum (pag. 67-
69 ). Tunc habentur alia; edicta quaedam ab ipso
archiepiscopo publicata, de quibus iam antea dice-
bamus (a pag. 69 ad 93). Sequitur edictum Broliae

<*t archiepiscopi de quo antea quoque diximus quoad
•ratcjri» privata(pag. 99^94) e^c^OregoriiPapae ^V.
eonslitttUo de exemptorum privilegiis cirea antma-
rum cju»am, et sacramon^oimm adtninis^rationem ,
sanctimonialium,mona&teria,;et praedicationem veri>*
Dei (p«g. 94-io3)i inde equidem MUHetti avchiepi-
scopi dedaratio, qhod in actis curiae suae Tauri r .
nensis registrata fuerit, atque m civitate, dioecefii,
et prhvincia Taorinensi publjcari eam mandayerit
(U>id.). Legitur po^tea eiusdem Gregqrii Eont. corir
stitutio contra «oHicitantfis in confes$ionibus (p*g«
1 01-109). Pagina autem 110, usque ad na legijur
epistoht Card. .MUlini ad ipsum Milliettum. Archiep»
etiam de materia sollicitattonis.. A pag- i 1 3 usque,
ad 1 ao quaedam ipsius archiepiscopi decreta , seu.

d edicta , de qwbus iam . antea dixi»au«, Postremo-
eiusdem Gregorii XV. Pont, cons<itrit*0 ' d*i conseff-
vatoribus (pag. jtajeiria^). Deinde e pag, 127 usque*
ad finem testes syoodales oum indice omniuin cojn
gregaijonum civitatis; et didecesis Tanwncnsis b*h
bentur.: ... . :

Anne eodem, atqne 4te nona mensis iunU rotuluihh
mohitortale apoMefticum, quod eo instante obtentum
fuerat a mensae suae pcomotore pnblicatum, fuit
contua oocupatores feudorum, iurisdictionum, atque
bonorum, rediujumque suae archiepi&pppalis meusae-
debitorom : atque hoc anno etiam f die sexta maii
noonuUa concessit fratri Bonaventurae » TaurmOf
missionario capucctno Castridelphini atque eiusdem.
snpplicibus Jiteris respondit , quae qnidem omnia»

197

Digitized by

Google

i567

DE ARCBIEPISCOPIS

)568

leguntur apud iam pluries laudatum Ferrerium a esset. Caslri Delphini parochianis iussit, ut intra

(pag. 172-173): isto pariter anrio , magno totius
populi irioerore , quem suavi suo dicendi eioquio
erudire solebat , decessit annos natus sexaginta
quatuor, doctissiinus , aeque ac eruditissimus iste
archiepiscopus, atque eloquentissimus , et dissertis-
simus orator, cuius extat oratio iri laudem S. Ignatii
de Loiola , quae hicem vidit Taurini anno 1630.
Eiusdem cadaver Taurini in templo tunc Societatis
lesu, nunc autem Ss. MM. Taurinensium tumulum
accepit : ipse extremas suas condidit tabulas anno
1624, die 17 novembris, cumque a Paulo, atque
a Gregorio XV. de suis beneficiis testandi faculta-
tem obtinuisset, ideo plura legata fecit ex fructibus,
atque reditibus beneficiorum, quae ipse obtinuerat

trimestre proximum ant aedificarent, aut adquire-
rent proprio curato canonicalem domum, qua ipse ca-
rebat: interdixit etiam sub poena excommunicationis,
ne in iila ecclesia publica parlamenta fierent, atque
saecularia consiiia , praesertim ad evitandos stre-
pitus, ne (ut ipse dicit) ubi peccatorum est vama
postulanda , ibi peccandi detur occasio aut depre-
kendantur peccata commissa : iussit castellaniae il-
lius curatis , ut inter missarum solemnia taritum
matrimonia publicarent, neqne altquos matrimonio»
iungerent nisi illi tempore : concessit, ut restaurata
capelia Castri Delphini dummodo necessaria pro
celebratione missae haberet, ipsa posset benedici,
atque in iiiam sacrum peragi: licentiam quoque

suumque haeredem scripsit Franciscum Miiliettum b denuo extruendi capeiiam SSi Rosarii: demum at-

comitem deFaverges fratrem suum, ordinis Ss.Mau-
ritii, et Lazari equitem. Eiusdem generaiis vicarius
ftiit D. Theohaldus Ripa, Leynioi praepositus. Iulius
autem Bergeria, etiam prothonotarius apostolicus utr
Ripa , canonicus coadiutor, in - metropolitana erat
locum tenens generalis vicarii , qui postea fuit ar-
chiepiscopus Taurinensis.

FRATER IOANNES BAPTISTA FERRERIVS

ord. Praedicatorum.

Ad annum 1626.

Philiberto Millietto e vivis sublato, fratrem loan-
nem Baptistam Ferrerium nobilem Pineroliensem-
ex-familia ordinis Praedicatorum, Carolo Emanneie I.
huius nominis Sabaudiae Duce postulante (cui Fcr-
reirius erat a confessionibus ) Vrbanus Papa VIII.
ad' archiepiscopaiem istam cathedram assumpsit,
die' sexta , mensis septembris anni 1636. Ferrerius
anno aetatis suae decimoquinto inter ordinis Prae-
dicatorum aiumrios adscriptus fuerat , atque « eo
» studio (uti habet Vghe4ius, loc. cit., col. 1063)
» virtutibus htimanis, atqiie lileris studuit, ut brevi
» lauream doctoratus sit assequtus , et inler con-
» cionatores sui aevi celebris sit habitus. » Vir fuit
eruditissimus, atque integerrimae vitae. Hic coeme-
terium ecclesiae metropolitanae corrtiguum muro d
cmxit (ab Ecclesia, loc. cit. pag. 80). Capeliam iu-
rispatronatus Vassallorum Castri Delphini , annui
reditus florenorum centum haeresis causa lapsam ,
parochiali ecdesiae S. Eusebii ioci eiusdcm perpetuo
univit , instante P. Fratre Bonaventura Taurinensi
missionario capuccitto, qui ibidem versabatur» sup-
ptttatis lamen per curatum oneribus capeUae eius-
dem, praesertim missae unius, singulis meniibus.
Eidem qlioque curato concessk , cum assistentia
tamen reverendi missionarii praedieti, ut de quota
decumarum cura suis paroohianis posset transigere,
itla rtempe quae exagris coliigebatur ad ratam unius
ex quindecim, ne ipsi exasperarentur, eo quod di-
midia illorom pars adhuc haeretica iabc infecta

tenta distantia, atque afiis etiam iustis de causis
reverendo patri missionario de quo supra facukatem
fecit absolvendi in foro conscientiae a casibus sibi
reservatis, curatis autem, ordinariisque aliis confes-
soribus iilos audiendi, absolvendique eos qui pa-
schali tcmpore ad confessionem non accesscrant
attento animarum pericuio , atque libertate re-
gionis etc.

Haec ad supplicem P. Fr. Bonaventurae, de quo
supra instantiam Ferrerius archiepiscopus decrevit,
non notatis tamen a Ferrerio (loc. cit. pag. 174)
anno, ac mense quibus id yraestitit. Anno 1627 Co-
miti Cacherano, in Momhjwni, Gemarelli, Garzi-
Kanae, et Caburri decumas ius deriuo asseruit : Ale-
c xandro quoqrie Solae m iUas'Publiciarum. Fratribus.
Roncalia jn iugera tria cum tabolis 60 in Gaxino:
Marchibni Sfondrato in Montafiae sub aimuo decem
ducatorum canone : Emanueli Phiiiberto Bencio in
parte oastri < Sonctinae : Cemiti Romagnario de Poi-
iencio in tertia parte decumafkim loci Marenarum,
medio annuo cauone dimidii ducati , atque aliis
etiam. Atque alia praestitisset, si eidem diutius vi-
vere concessum fuisset, obiit euim pridie idus iulii
auno 1627; atque iuxta Vghellium (ioc. ciu col. io63)
in sua metropolitana ecciesia tumuiatus fuit. Hoc
tameri Fr. A. ab Ecclesia. (ioc. cit) silet^

ANTONIV8 PROVANA.

Jd annum i63a.

Vacante per obitum "Fevrerii aroiuepiscopi < iam a
quadriennio et ttltr* Tauriuensi sede saeva pesti-
lentia, immani bello, diraque fame Pedemontairiam
regionem fere universam premerite, tandemaVictorio
Amedeo huius nominis I. Sabaudiac duce , quem
ipse, atque universns Taurinensis po(«iIus anxie
expetebant, tandem invitus electus fart <in Tamri-
nensem archiepiscopum , Antonius Provona, Ioannis'
Francisci ex DD. Bussolmi , Collegii Comitis, anti-
quissimi generis viri , atque Magni Sabaudiae Can-
celiarii fiiius, vir> insignis, morum honestate, atque
vitae probitate spectatissimus. Ipsc • primutn fuit*

Digitized by

Google

V

TAVRINKNSIBVS»

i56g

abbas Novaliciensis anno 1601 iuxta Fr. A. ab Ec- a
clesia (loc. cit. pag. ao3) atque S. Mariae de Secusia
prior, inde Dyrrachii episcopus consecratus , apud
Venetos pro Carolo Emanuele I. Sabaudiae duce
legatione functus est, post modum in aula romana
inter Mauritii Principis a Sabaudia S. R. E. Cardi-
nalis intimos numeratus , et tandem , cum semel ,
atque iterum Taurinensem archiepiscopatum humi-
liter recusavisset, quod ambitiose non quaesierat onus
(ita Vghellius, loc. cit., col. io63) cum humilitate
suscepit, anno i63a. Statim ac Taurinum advenit,
(idem Vghellius) « summa omnium gratulatione
» exceptus est : ipse tero se gravem adeo , atque-
» benignum pracbuit, ut ad reverentiam sui , pie-
» tatemque erga Deum excolendam occurrentes im-
» pelleret, raaxime vero in sacri iitatione sacrificii, b
» quam numquam non aeger praetermisit : in ie-
» iuniis frequens, et selkudinis amans, ut vel ex eo
» Antonii nomeu congrue illi indictum videretur;
» Non enim aut curiam adire aut aliorum conspectui
» extra aedes suas se dare, aut intra eas quemque
» ad colloquendum admittere, nisi officii r aut cha-
» ritatis exigente ratione consueverat. Triplcx cura
» in pascendo grege in ipso excelluit : in ecclesiis de
» idoneis rectoribus providendis, in haereticis, qui
» in valiibus suae dioecesis erant, vel cohibendis., vel
» ad veritatis lumen revocandis, inque publicis di-
» vinae legis transgressoribus saevissime vindicandis.
» Ingens illi erga egenos charitas fuit, ad quorum
» inopiam sustentandam non ecclesiasticos solum,
» verum et domesticos census profundebat. ». , c

Quo autem zelo sibi commendatam ecclesiam mo-
deratus sit, patet ex edictis quibusdam , qnae in
snae synodi fine recudenda curavit. Et prinae qui-
dem, anno eodem, quo in archiepiscopum electus
fnit nempe i63a, die secunda iulii, edictum dedit
de vita, et honestate clericorum, in quo reservatis
omnibus facultatibns, tam ab ipso, quam a praede-
cessoribus suis, vicariis foraneis concessis, iubet ut
omnes clerici cum decenti habitu clericali , et ton-
surai incedant sub poena pecuniaria ipsi arbitraria :•
item quod si benefieiati ultra tres vices sine talari '
veste ad divina officia celebranda in ecclesiam ve-
nissertt, poena constitutionis Sixti Papae V. de ha-
3kti, atque tonsura clericorum tenerentur : illi au-
tem , qui beneGciutn non obtinebant , a divinis d
sUspehsi essent. Canonici sine canonicali habitu
choro assistentes pro abscntrbus haberentur, atque
pet* hrtegram hebdomadam distributionibus carer«nt.
Quoad armdrum delationem, solam clericis iter agen-
tifeus concedebat « simitarram ; alia autem arma,
» 'ncbjpe' pugiones, brevia rotala instrumenta, cul-
» tros ianuenses, et id generis alia, omnia iilis in-
» terdicebat , non solum pecuniaria poena , sed et
w ' carceris arbitraria, pro facti , et . personarura
»• qnalitate ; » revocatis hac super re facultatibus
omnibus a suis antecessoribus concessis: eadem quo-
que poena afficiebat muliercs cuiusvis qualitatis iliae
essent, atque conditionis , praetextu servitutis , aut
a\\ai qnomodolibet sine sua licenlia domi retinentes.

1570

Curati ultra bidnum abesse non poterant non re-
licto vice curato in parroecia , aut adintore sine
licentia , sub poena quavis vice aureorum trium :
si vero per mensem abfuissent a divinis suspensi
erant. l«aici sine licencia ad monialia septa -acce-
dentes, et cum monialibus colloquentes excommuni-
cabantur : clerici vero id facientes suspensionis poe-
nam incurrebant. Praccipiebat demum in eodem
edicto in fine, « sub poena suspensionis a divinis r
» ne sacerdotes saeculares advenae non solum in
» ecclesiis saecuiarium , sed et regularium , sine
» nostra, aut vicarii nostri licentia celebrave per-
» mittantur, prout etiam praecipiraus quibuscumque
» presbyteris , tam saecularibus , quam regularibus ,
» ne in ecclesiis saecularibus aliquem actum or-
» dinis exercere praesumant , sub pari poena , et
» alia nobis arbitraria. » Extat hoc edictum in sy-
nodo praecitata (pag. 108-na).
, Anno eodem, et die decimaquinta iulii, aliud edt-
etum pubiicavit contra concubinarios , atque adui-
teros praesertim, item iu stupratores, participantes,-
fautores, defensores, receptatores, et consilium, vei
auxilium praedictis peccatoribus dantes : in sponsos»
etiam , qui ante celebrationem matrimouii in facie
S. Matris Ecclesiae in eadem domo cohabttare prae-
sumebant, iubendo curatis, ut quae ex illa cohabw
tatione mala sequebantur, ab ipso in edicto eodem
cxplicata inter missarum solemnia populo suo nota
facerent. Concnbinarios, atque adulteros, qui a domo
propria uxore eiecta , concubinam iilius loco deti-
nebant, monuit, ut intra decem dies proximos, sub.
poena oentum aureorum , vel minori iuxta quaiita-
tem personarum, et excommunicationis in subsidium,
ac aliis poenis in sacris canonibus contentis , a
prava huiusmodi consuetudine abstinere deberent,
» ad quorum, ut ipse inquit, executionem proce-
» detur, etiam contra cencubinas- servata forma
» Conoilii Tridentini , » participantes autem ; pe-
ceptatores, defensores, auxilium, vei consilium dantes^
tam in crimine criminoso stupri, quam in illo con-
cubinatus,et adulterii etiam excommnnicabat. Sponsos
demum in eadem domo cohabitantes ante celebra-
tum in eoclesia matrimonium, pecuniaria. mulctabat
poena ad arbitrium, in pios usus convertenda. Sed
cum essent, qui sine ecclesiastici iudicis auctoritate-
seorsim habitare praesumerent , etsi matrimonio*
iuncti essent ,. ideo itlos nist intra decem d>es ab>
harum literarum pubiicatione iustam separationis-
huius causam coram ipso allegavissent , ultra poe-
nam pecuniariam suo arbilrio imponendam , excom-
municabat. Iubebat demum, ut si qui essent, qui<
paschali praecepto nondum fiscissent satis, id mtra<
decem dies a praesentium publicatione exequi de-
berent , sub poena decem aureorum , qui locis piis--
applicandi erant: sub eadem poena cnratis- puaeci-
piens ut habita deoreli huiusce copia inter missarum
soiemnia illud publieare debeirent; atque ad eccle-
siae valvas publicatione facta affigere, decemqoe die-
rum elapsU termino, aut archiepiscopo ipsi, aut ge-
nerali vicario nota facerent publicationis decret»

Digitized by

Google

DE ARCftlEPISCOPIS

1^71

praedicU diem, nomina item, atque ' Cognomen illo- a
rum qui inobedientes fuissent : ipsi enim , si per
mensem sua in obstinatione pergeveravissent , illos
ab ingressu ecclesiae interdicebat. Si vero sine ullo
poenitentiae signo obiissent , eeclesiastica sepukura
privabat (extat in ista synodb, pag. 128^1 34)-

Anno i633, et die quinta mensis ianuarii , alio
' suo edicto. confessarios omnes (parochis, atquc exa-
minatoribus synodalibus exceptis) a suis antecesso-
ribus ad confessiones audiendas approbatos ad exa-
men vocavit, illis sub poena nuliitatis, atque su-
spensionis a divinis ipso facto, aliisque ad arbitrium
interdicens audire confessiones , quin prius acces-
sissent. Superioribus autem regularibus, dummodo a
praedecessoribus suis approbati fuissent confessiones

157»

» cum iUustrissimi praesentiam inopinata invaletudo
» , submovisset , de speciali eiusdem mandato , do-
» minus yicarius generalis praesedit. In his con-
» gregalionibus serio actum est de fidei, et reli-
» gionis christianae incremento, de coercendis hae-
» resibus , de moribus reformandis , de disciplina
» ecclesiastica, quae actorum difficultate lemporum
» aliquam tradisse labem videbatur, instauranda.
» Demiun de his , quae opportunis a synodo coon
» stitutionibus effecta vel refecta sunt. »

Eadem undecima die affixa publice, passimque
tabella est, in haec verba. Crastina die, qnae erit
duodecima huius mensis, hora duodecima, Deo bene
iuvante initium erit synodi dioecesanae, ex cancel-
laria archiepiscopali , die 11 aprilis i633. Et quo-

audiendi facultatem ad bimestre prerogavit : si vero b niam firmissima quidem tidelium tutela sunt leges,

ab iisdem non fuerant probati , iisdem substitue-
batur ille inter eos, qui in Taurinensi dioecesi pri-
mus ad confessiones audiendas appvobatus fuerat,
qui tamen finito illo bimestri , etiam ad examen
accedere debebat. Hoc edictum legilur quoque in
citata synodo ( pag. io5-io8). Aono eodem, atque
die vigesima quinta ianuarii aliud emisit de Qua-
dragesima italica lingua exaratum (latina enim sunt
illa, quae antea memorabam) proemio excepto idero.
ac illud Millietti, de quo antea dictum e$t, atque in
itta synodo etiam legitur (pag. 109-130).

Interea cum ipseiam a die qUarta ianuarii suis
Ikeris eelebrandam indixisset suatn syuodum in Tau-
rinensi ecciesia raetropolitana die diiodecima aprili»

legum autem tutela. sunt preces, qui enim conservat
legem wultiplicat orationcm, inquit Salomou, mo-
nitus est proinde populus, ut perseveranle synodo
orationibus perseveraret, palamque proposita sunt
precum capita, primo, pro sanctissimo nostro Ur-
bano, et pro ecclesiae tranquillUate , secundo prq
serenissimo duce nostro Victorio Amedeo, et uni-
versa serenissima eius familia. Tertio pro illustris-
simo et reverendissimo D. archiepiscopo. Quarto
pro christianae disciplinae augmento in hac urbe ,
atque dioecesi. Quinto pro salutari sjnodi successu.
Sexto pro constanti, atque perpetua cleri, et populi
in bene^ pieque agendo perseverantia. Septimo pro
ministriseccfesiaemetrqpolitanae Taurinensis. Octqvo

anni . i633, etsi, titi ipse dioit in iisdem, suam dioer e pro perfecta omnium decretorum dioecesanorum

eesim omversam nondum yisitavigs.et, quamvis iam~
diu visilationem ipsana. incboavisset, quia tamen ad,
pa&teralis specuktoris curam , clerique , et populi.
discipUnam - spiritualem non solum conservandam ,
sed etiam augendara, synodalium rerum tractatio
adiumenti. plurimum '. aflerre solet ., dioecesanae sy-
nodi indicUonemdiatius differri non oportere cenr
suit, ut ipsehabet in citatis literis. Interea « postea-.
»- quani (> ita habetar in synodo eitata, pag. 3 2 et
» seqq. ) et pubuce indicta synodus, et &mUiares
» hterae particulatim ad vicarios foraneos, praefe-
» ctosque congregationum transmissae sunt, instanie
» propediena synodo habifae sunt privatae congre-
» gationes , in.quibus traetandarum mcrmenta ,re-

executione. Nono pro pacis ttanquillUate in uni-
versa Pedemontana regione,

• « Sed quia pulchrioribus coeptis sinistrum quid-

• piam semper incommodat constanlia evincendum :
» cum duodecima dies decumbentem etiam tum il-
» lustrissimum archiepiscopum ofiendisset : noluit
» tamen indicta synodo moram interponi. Qum ita-
» que festo campanarum sono commonitus clerus,
» generalem $upplicalionem lustrata urbe habuisset,
» per dominum , archidiaconum Germonium ir> me-
» tropolitana , Sancto Spiritui propitiando solemae
» factum est sacrujn. Tum a D. Vicario . generali v
» etdeIegato.de speeiali mandato iUustrissimi japo-.
» meridianam horam decimam nonam indicta est

» rum diligentius expenderentur. Electi adhocmunus d> » prima sessio, clerusque dimissus. »
» synodaies cOnsultores ab iilustrissirao quidem ar-
» chlcpiscopo iilustres, et M v R. DD. vicarius. ge-f
«.tt^raJis Beliinus, arcbidiaconus Germonius, archi-
» presbyter TureUus) <theologus meU opoUtanae Ba-
>i roerius , Beotdr ;S. . Gregorii : Duraodus , iuris
» iitferiusque doctores. A capitulo verp metropolitano
» illustres, et M. B*r, DD.. canonioi^ L"V. doctores
» Bassus, et Baiuretus., Aisciti subinde vjcarii foranei,
» et Praefecti conguegationuni, qui circa spiritualera
>x statum suarum { congregationutn » , et temppi alem
» eceiesiarum, si qmtd cura, et providentia indigei-et,
» exponerent. Prin^a igitui: inita est oongregatio die
» trigesimo martii, secunda sexto nprUis, ttfrtia unde-
« ' citn6 eiusdem mensis .anni i633. Gui poslremae

« Clero igitur post campanarum indicium, in mer
» tropojitana ecclesia congregato, pnojatae ^ujat a
n D. vicario literae , per caocellarium lecUe, qtuibus
» fidem fecit se ab iUusU is$imo> <j«i nondum. s*U$
». convaluerat speciaUter delegari, cum auctoriU^e
( ita in literis delegationis , .quae if eadeoi- synodo
leguntur, pag., 3^-38) « et fecultate hp4iema 4>c
(ho<; est die it aprilis, qua p«aediclae UterW.^e-
legationis expeditae fuerunt) « quartam congrega-
» itiOnem ia sala nostra maiori convocandi , capita
a congregationum audiendi, et super eorum requi-
» sitis , prout iuris fuerit , et ordo dictaverit rja-
» tionis, providendi , eaque ad nos continuo refe-
» rendi. In eadem synodo praesidendi, decreta et.

Digitized by

Google

i5 7 3

TAVRINENSIBYS.

• constitutiones , de quibus m iisdem oongrega-
» tionibus privatis, convocatis consultoribus , et
» capitibus congregationum, necnon constitutiones
»' examinatorum, iudicum, testium, et aliorum offi-
» cialium synodalium iuxta dispositionem, et deffi-
» nitionem earumdem congregationum publicandi :
» contra contumaces non comparentes vocatos pro-
» cedend», aliaque faciendi , gerendi, et exequendi,
» quae nosmet ipsi facere , dicere, gerere, et exequi
» possemus, si praesentes interessemus, dantes ei-
» dem in praemissis, et circa eadem super, et uni-
» versis pletiam potestatem etc. » >

Caius dumtaxat delegationis nomine ab omnibus
Uti synodi praeses receptus est. Deinde cum omnes
consedissent M. R. D. synodi promotor laicis om-

a »

i5 7 4

iureiurando ad sancta Dei evangelia religiose fir-
» marunt , recedentesque sua singulatim nomina
» cancellario dederunt.

» Formula brevis professionis Jidei.

« Ego N. recipio, promitto, spondeo, profiteor,
» detestor, anathematizo,. voveo, et iuro, ut in for-
» mula professionis fidei, ex bulla modo lecta, sin-
» gula singulis referendo. Sic me Deus adiuvet,
» et haec sancta Dei evangelia. »

« Lectam illud etiam de parochorum residentia,
» sess. a3, c. i de Reform. Proinde a D. vicario,
» et delegato , curatis omnibus , qui iniustis de
» causis, neglectaque facultate, nullo relicto vicario,

nibas secedere iussis, legit de mandato delegati pro b » sui gregis desertores extiterant, mandatum ad

suggeetu clara voce decreta sequentia , et primo
quidem illud de ministris synodalibus : atque in
eodem habemus constitutum fuisse ia synodi pro-
motorem D. Gasparem Rasetum, curatum S. Petri
Curteducis, secretarium D. Io. Mauritium Passerc-
num , curiae archiepiscopalis oancellarium , synodi
•scrutatores illustr. et M. RR. DD. archidiaoonum
(Ioannem Baptistam Germonium), archipresbyterum
{Thomam Turellum), theologum (Barroerium), ca-
nonicos Barretum, et Bassum, Raxuram, Cbchttm,
ct Panctam. Iudtces ad qaaerelas audiendas, com-
•ponendasque DD. archidiaconum , atque thedogum,
iudiees ad excusationes absentium audiendas DD. ar-
chipresbyterum , et canonicum Barretum. Lectum
inde decretum fuit ne quisquam illorum qui aderant c » metropolitanum tempium se se contulit, ubi pro

re-

» sidentiam nulla mora interiecta reverti sub poena
» "suspensionis a divinis , infra quindecim proxknos
. » dies incurrendae, praeter poenam amissionis fru-
» ctuum pro absentiae tempore, cum dedaratione,
» quod creseente contumacia contra ipsos sit pro-
» cedendum servata dispositione sacrorum canonum^
» et Tridentini •decretis ad. privationem beneficio-
» rum. Quibus peractis , indicta secunda sessione
» ad sequentem . diem , - et horam duodecimam, -dv»
« missus est clerus. » Haec die duodecima aprihs
acta sunt.

« Die decimatertia hora condicta illustrissimus D.
» archiepiscopus, aegre licet e gravi morbo recreaius»
>v pastorali tamen studio, atque animi cbaritate ad

»

a synodo recederet, quin de more ipsa absoluta, ae
dimissa fuisset, nisi' facultate iHi concessa sub poena
arbitraria. Iussum pariter, ut in orationibus, et prae*-
sertim in -missae sacrificic- 'illis synodaUbus diebus
ud Deum orationes effundereutur ad praescriptum'
tabeHae de oratione synodali. Demum decretum fuit
nemini novum ius acquiri, nec quicquam -de cuiusvis
'iure, possessioneve detrahi si forte ilii suo loco se-
<lere non contigisset, aut inoedere, aut aliud quid-
piam agere, sed in eo onmia statu permanere, in
quo eran^ antequam, dioecesana haec synodus habe-
netur (loc. eit^ pag.

« Hisce absolutis (ila cbndnuatur in eadem sy-
% <nedo, pag. 4 * )> nominali sunt per secretarium
» (iHi) quos iure, aut consuetudine syuodb interesse d » que -onere clericorum n. (quae habetur in hae
I» oportebat > ( qoorum nomenelaturar: inr Oalce illius «yhodo, pag. 5f-a8).

» foribus a clero de praesulis aspectu mirifice exuk
tante processionaliter exceptus, laeto campanarum,
» et organorum applaudenti sono ad maiorem arant
» incessit : ibique se se Deo supplicem stitib.

Tum sacristiam introgressus pontificios sumpsit
w ornatus, mkram, amictum, stolam, pluviale, pai-
» lium, et pastoralem baculum , indeque prodiens
» comitante eanonicorum caetu , cleroque universo
» ad locum in medio templo iliustrissimis archie-
i» piscopis in synodah consessu • sterni consuetum
» aocessit Vbi cum sacras preoes, ad. pontificalis
•».' praescriptum rite fudisset,. dipta cst e suggestw
>» synodalis oratio ab Adm. Reverendo Patce Ema-
nuele Thesauroj e Soeietate Iesu de honore, . at-

4ibri 4»betuiv iis, qui tum abfuere asterisco notatis)>
^ Cumque a synodi promotore in reos, numerati
i*v'' «>sent''qut legitimam excusationem< absendae noak
<**iim > isi«8ekt > oontra eos , utpote eontumaoes'>i)<< vi>>
->w carius, et 'dteiegatus: lege iagendum 1 esse censuit ,
»'redie«ttique ad valvas eeclesiae figendum, ut in
«^actfsoHsurialibus latius. Lecta praeterea sunt *
-» Triden«ino dpcreta. Hlud pvimum de fidei profes-
»' sione/fBess. a4, cap. 3 de Reform. cum bulla
» ; Pn IVJ eo spectante. Vocatique proinde benefi-
» ■ ■ piait > omnes, qut genuflexi in ' manibus ■ D, vioaiii ,
» et delegati fidem ex praescripto Pii IVi professi
» sunt, eandemque concepta brevt formula eum

j> i A i prandio hqra decimanona , ubi convenere^
j». iussus est ab •illustrissimo D. Theologus metror
» potitanae legei a de suggestu decretum sacri-Trir
» deaitinri • ( Concilti .) de iudicibus synodalibus, sesft.
» ,s5, c; uo de.reform., ekctique pvopterea sunt
o»v lab iliustrissimo , . et .a synoda approbati iudices^
-». r >speetatae ■probitatiSjj.auctoritatisque viri, quos
» cam ceteris officialibus postrema dabit huius libri
» pagina;; Lectum deinde. eiusdem Tridentini de
» synodalibusi examinatetribus decretum , . sess. a4
i8j de reform. electique pariter j «t approbati
»> eaaminatores, qui otnnes in manus illustrissimi
» ' er Goncilii fbrmula inrarunt ; pubKce quidem qui

Digitized by

Google

DE AECBIBPlSCQflS

t5 7 5

» aderaat, privafcim reKqui. PuWicata praeterea a »
* covstitutio a5 de testibus sfnodalibus, , tum dt »
» conservatoribus. Electi deniqne a clero procura- »
» tores, qui de charitativi subsidii summa decer-
» nerent Rehus ite compositis, praestrucla via, ad
» synodales constitutiones deventum est, quae ciun
» synodi cogendae scopus sint., et meta novissisoa,
» in quam omnis cura et diligentia collimat, tum
» vera incredibili studio, et consensa omnium audita
» sunt atque recepta. »

Synodi huius historiam cum in synodo eadem
invenissemus, placuit hic eandem exscrihere, idque
lectoribus nostris non iniucondum esse credidimus.
Perro quoad decreta synodalia spectat, ilia non
mnlta sunt, atque attente anteriora archiepiscoporum

i5 7 6

atque aetate, quae a patribus familias parochus

ostiatim inquiret in ipso communicandi actu

» scbedulam singulis susceptae eucaristiae testem
» distribuat, easque schedulas post octavum pa-
» schatis.diem singulatim exigat: qui vero suara
» non resignaverint, eos tanquam sacra synodi mv-
» nime refectos annotat, eorumque nomina sua manu
» subscripta intra dies decem ab octava paschae
». ad nos deferat, etc » ( ib. pag. 58).

Ipse etiam plura renovavit, quae ab antece&so-
ribus suis fuerant constituta, quaeque in fine sy-
nodi itlius reperiuntnr, nempe ex illis, quae con-
stituerant eminentissimus Hieronymus Ruvereus,
reverendiasimi quoque Carolus Brolia, et MiUiettus :
« illa, uti ipse dicit ( pag. 61 ), quatenus opus sifc

Taurinensium synodalia statuta, edicta quoque ab » innovamus, suspensis spiritualibus poenis, quas

ipsis emissa copsulenti, et quae iam antea memo-
rabam, et iisdem patet esse descripta, paucis tantum
additis, quorum quaedam placet hio memorare..
Circa sacramentum baptismi inter alia decrevit, quod
« supra fontem ciborinm in pyramidis speciem ex-
» truatur cum suis loculis, uha condita sacrorum

» oleorum vascula iuxta fontem sacrarium . sit

> utcumqoe ferro, lapide, out iigneis cancellis con-
« clusum » (in cit. Synodo, pag>49).:.Quoad sacra-
mentum poenitenttae iustit « confessionales sedes
» non in capellis, aut aediculis, sed in patenti, et

* aperto esse debere, undique latcratae, et superne
» eoopertae, ad siuistram sacerdotis feireis cancellis

• munitae sint, ut audire, et audiri sacerdos possit,

» in arbitrarias commutamus pro personarum, ac

» negociorum varietate moderandas, illis, exceptis,

» quae SS. Pontificum, aut nostris constitutionibus

» repugnant. » Ispe in soa synodo constituit scru-
tatores, quibus facultatem fecit « compellendi quem-

» cumque curatum, sub poena suspensionis a di-

» vinis, ad exhibendam iistam fidejem de statu

» animarum ab anno 1629, qui pestem antecessit:

» idque ante omnia diligentissime inquiri volumus :

» quod si minus in .praesenti fieri possit, curatis

» saltem iniungant, suh poena suspensionis ipse

» facto incorrenda, ut intra dies quindecim pro-

» xtmos ab eorum reditu in suas parochias, vel

» per ipsos non. steterit quominus redeant per tutum

o» videre, et videri non posiix. Foeminas ante solis c w nuncium, ac fidelem, nos de praeterito, praesea-

» ortum, vel post oocasum non audiat, nec nisi
j» ad confessionaiis crdtem, cum superpeuiceo, stola,
* byrreto, extra necessitatis artkulum. Parocbi a
% seculari , vel regulari sacerdote confessiones excipi
a non permittant, nisi eos noveriaat a nobia ad id
-» ministerium approbatos. Gonfeasarios omnes regu-

kire6 } aeque ac < secuiares poeuam revocationis
•» facultatis audiendi oonfiessiones aubind volumus,

nisi ieficmum,. queol audierint, intra diem cUrato
»• denuncient, quiisuas etiam partes ea-ga cundem
n.pdssit tempestive exercere. Caveat sacerdos, ne
ai Ujorum nomina, qui in culpa, debctoque parti-
» cipant, a poenitentibus curiosius extorqueat, neque
» investig4t 7 criminum dumtaxat numerum, quali-

» tique animarum statu monitos nos faciant. Eosdem
» domini scrulatores in Domino hortamur , ut iuxta
» tabellam a nobis . seorsum traditara ■ a< parochis
» inquirant de cuiusqne parochiae animarum statu,
» deque beneficiomm > et clericorum in eadem
» parochia degentium numero. .» Sk. loco citato
(pagg;, 7V7.a.)... , ■ n •

Hisce vigitur, aliisque etiam m eadem synodo
decretis, atque renovatis, eadem die diwispa est
synodns, seounda autem indicta fuit dominica terb>
post pascha anni 6equeotis i634, niai quidi alifier
visum fuisset Eandem ipostea iussit unprimendara
■Taurini, uti Kvera &otum fuit. anno i633 apud
Ji. H. Io. Dominici T-arini, voluitque, ut omnes

» itates, atque circonstantias indxgasse contentus » parochi iiiam haberent, ut « non voce modo, ac

(ibid. pagg. 5i, 5a, 53, 54). Ciroa sacrum eucha-
ristiae ■ sacramentum , decrevit quod « in e^clesiis
11 parochialibus tabernacnlum snpra maiari ara sitam,
•»• tit fixum, firmum, fida oiavi a parocho servanda
* conciusum, in quo pyxis argentea serico veilotecta
ii sacrosanetum «ncharistiae sacrementnm aeservet,
tt particuiis tribus, aut qninque incluHS, quan odkBve
» quoque die renovabuntur. 8nb pyaide item^orr
n porale saepe renovandum stecnator. Ceramittaber-
» naculo iugis ardeat lampos 1 eius aumptvbus , ad
quem iure, vcl consuebodine spectatt&lehda. Cu-
» xuti omaes quadragesimaii ieiunio ineuutfe , libel-
» hun scribant de statu ammarum; quaei:sBb< ea
» parochia degunt cxpresso smgtdarum mimtine,

» praeoeptia, sed exemplo, ae geatjs in pOpuiorum
» aures, atque oculos insiouare dUigentissieeie sttt-
» derent, » . pront habetur in .eiusdem literiai quae
initio synodi leguntur. Ipsa autem praeter > deoreta
«ynddaha loomplectitar etiam edicta quaedam ipsius
reveuendissimi. arohiepiscopi : habentur etiam resevf
vati ei4cm oasus, . una cum summa illom», qui
ieguntur in bulla ooenae Domini, cutn absoiutionis
forma (ipagg. a35-i48) una oum quibusdam sum-
morum. pontificnm'. bnUis, usque ad finemv ■ ■■ <
Anrio eodem, q^o synodus ista celebrata fuit, die
autem. quarta mensis iulii publicari iussit edictum
de fcstorutn observatione, quod in synodi eius-
dem appendice (pngg. 1 31-127 ) habetur, idem in

Digitized by

Google

. TA V R Ilf EKSi B VS.

oiunihiis quead subsianliaui! illud, quad publicavisse a dam obtinutt. IUo quoque anno adversus advenas

diceba» superius rcverendissimura MiUiettum. Sub
oomioe diei jfesti eiplioat comprehendi omnes do-
wiuioes dieg, iUosqoe pr*esertim, qui Deo, B. V. M.,
efc 4»o«Us. «postoHs : nuncupati suot^ addit etiam
iUos> (p*i e» J»udabfli oonSuetudiae inducti sunt, qui
quidem a media nocte antecedentis diei ineipiuat,
finiuntque media noclte sequentis diei : illis igitur
diebus vepdentes, ajjfceoaentes, barbitonsores offiei-
nam apertara teaentes, out, in secreto berbara ton-
dentes poena plectuntur .duorum aureorum . vice
qudlibet : qua etiam tenentur sutores, et raercatores
piEcinam suam , pariter apertem tenentes deelarando
eadejm teaerj : poena patres pro filiis, dominos pro
famuJis,. qoi aut emere, aut vendere tubebunt, aut

haereticos, qui in nonnulla suae dioecesis loca ad-
venerant etectionis ab eisdem legem publicavit ,
quam a duee ohtinuorat: publicari quoqne iussit edi~
xsttum, quod a suis-antecdssoribus iam pluries factum
fuerat, quo tabcUionibus iussit, ut priorum legato-
rum notulas , projit , tenebantur» suo tbmpore exhibe-
rent,in con4mnace»excommunicattonis poetua adiecta.

Neque ramori «tadio itemportdia ecclesioe suae
boda euravit , ; et servata . voluit., Quare Ulis., qui
eadem possidebant, eroealis ius, quod in Ula ba-
bebant, ex Taurinen» eeclesia, demio asseruit
Atque prae ceteris id praestkit dotnini marchioni
Sfondrato qooad feudum Montafiae, oomint equiuV
Simeoni pro , feudo Montaldi* et PavaroKi, domini

sei^ilio exereere opera,, quae quidem poena Uhco, b Ioanni Baptistae de Rufere circa tertia.ro partem

nnUa dftta vepia, locis piis applicabatnr. mulionibus,
audit* feste die miasa, copcedebat iter contiouare
quod die anteceder»ti non feste. inceeperant : die
Jtamen festo mulos enerajre.non poterant, sub poena
praedicta, qua-vis vice persolvenda. Illis autem die-
bus nundinas yetahat praepipue, nec fiert permit-
tebat quidquam ad .praeparattQnem i)larum, etiamsi
jd sequenti die exequi deheret. Si vero nebessitatU
casus urgebat, tunc. <pro. faeaJtate aut ad ipsum
,archiepiscopilm, vel eius geoerajem viearium, aut
foraneos, Tel. ad eitratos: recurrL debebat : si vero
necessaria erat . dispenaatio , ad ipsum sokun. Haec
sunt : praecipua , quae in illo edicto italica lingua
eiarato, occurrunt, quae in Ulo Miflietti ante citato
.4bon inteniebam specifiee.,

. Superest, ut hio quadam addamus ab ipeo su-
scepta, quoad apostolicas missiones m suae dioecesis
vallibus, Anno i63a P. fratri Mauritio de Ceba er
ordine capuceinorum , duas in Castri Delphini ca-
stelUnia parroecias concessit administrandas , eun-
demque. sequenti anno archiepiseepalem conunissa-
rium in iUis partibus elegit. Anno i634 P. fratrem
Jjaurentium de PinerOlio ex eodem ordtne quarun-
dam ecclesiarum in Petruxina valle oeoonomum con-
stituit^ atque anno i635 P. fratrem. Ioannem a
Fossano P. fratris Mauritii, de quo antea, succes-
sorem in Castro Delphino suum generalem oeco-
nomum, et procuratorem in illis ecclesiis esse voluit
Anno |636 va.Ues Taurinensi ecclesiae subditas vi-

sitare decrevit, atque confirmationis sacramentum j, Ipse est, qui prioratui- Novaliciensi, quem ipse

loci "Vicinovi, domini comiti Ludovico de Valperga-
relate ad deeimas Ripariae, et Furni, cum iure
patronatus ecclesiarum Furni, et Levonis. Anno
r634 Mariae Trucchietti tertiam partem decimarum
Castri Rubei prope Ptnerolium, uha cum annub
cens,u 'florenorum qninque .:, fratrjhus Bcnciis domos
quasdam, et bona, una cum castro, et iurisdictione
Sanctinae: domino Horatio Plozzascho de Feiis par-
tem unam feudi Publiciarum, Margaritae autem,
atque Anhae etiam de Plozzascho partem , quam
in iisdem Publiciis h a hebant. Anno i635 Ioannae
Clarellae feudi, et inrisdictionis PaTarolii partem
sextam, oetavam vero illius Montaldi : communi
Busdhae iurisdictionem Castri Realis , cdmiti vero
Tanae feudum Sanctinae. Anno i636 dominae Ca*-
tharinae uxori Francisci de Ruvere dunidium feudi,
<et iurisdictionis Publiciarum. D. equiti Opertb de-
eimas FossanU Anno 1637 domino Petro de Bene-
dictis quaedam m valie Sancti Martini, in montibus
Taurini medio annuo canone aurei unitts cum di-
midio. Anno i638 domini comiti Xignana partem
decumarum Castri Rubei prope Ftnarolium. Ahno
1639 comiti de Brandicio UHus loci decumas , co-
miti Francisco de Bernecio feudum Roxanae> comiti
Valperga, Revignani, et Baraudae decumas in finibus
Montiscalerii. Anno i64o coroiti Provana de Colle-
gio btnas partes decumartim Zuccheae, etGorrae,
domino vero Antonio Provana suam partem in de-
cimis Zuccheae.

ministrare. Fuit igitur apud Gastrum Delphinum,
atque locum ipsum> eiusdemque castellaniam', adhi-
bito P. fratre Ioanne praedicto, invisit, non secus
ac valles aliaS. Anno 1637 P. fratrem Ioannem a
Fossauo missionarium, capuccinum in suuro elegit
ministrum, omni illi concessa facultate coram Gra-
j&onopoUtano senatu se praesentandi, atque eccle-
siastica negotia usque ad seutentiam definitivam
pertractandi. Cumque GaUiarum regis ministri a
pauperibus casteUaniae Castri Delphini parochis
yectigalia nonnulla exigerent, atque haeretici suos
ipsis constitutos fines excederent, ideo ad apostoli-
cum nuneium in auia christianissimi regis tunc
morantem suas dedit Uteras., a quo provisbnes quas-

tenebat, antiquam abbatiae dignitatenjt restituit, uti-
nam quoque abbatialem mensam, quam Bremetenses
monachi possidebant, Cumque S. Bernardi monachos
Fullienses plurimum diligeret, ideo anno 1640 prae-
posituram, seu prioratum S, M. Maioris Secusiensis
urbis, quem ipse quoqu* obtinebat, illis dimittere-
volebat, qua de re contractum iam iniebat^sed
frustra, nam cum Fullienubus insusurratum misset
prioratura illum ab Ulciensi. praepositura pendere,
atque canonicos iUos se illorum introductioni velle
obiicere, id ipsi neglexerunt. A Provana tamen
archiepiscopo Novaliciensem abbatiam impetrave-
runt, in quatn sublatis Benedictinis inducti fuerunt^
Sed de his alibi.

108

Digitized by

Google

1%

DE ARCHIEPISCOPIS

i56o

Haec de Antonio Provana inveni, qui, nti Vghel- a Extat in suis synodalibos constilutiofribus (pagg.

lius habet (loc. cit ), « novem omnino annis, assi-
» dnis laboribus, ac diffieil» tempore sancte Tauti-
» nensem administravit ecclesiam, ac maiori vita
» dignus lugentibus omnibus, sacrisque munttus
» spiritum exhalavit die a5 iulii, anno 1640, Gallis
» Taurinum obsidentibus , divo Augustino fortuna-
» tior, quod Jicet ipso defuncto civitas in manus
» hostium ceciderit , nii tamen hostile ab ipsis passa
» est, ut Antonhis archipraesul saepius etiam dum
» vitam ageret, Deum Maximum deprecatusfuerat. »
Paullo antequam ex hac vita excederet, uti The-
saurus habet ( Campeggiamenti del Piemonte del-
tamto mdcxxxx. Torino assediaio , e non soccorso
( pag. 175), suis pastorakbus literis Taurinenses
hortatus fuerat, ut salutari poenitentia Deum sibi
propitium facerent, dumque obiret priucipibus, atque
populo triplici sua apostolica benediotione pacem,
quae postea consecuta est, supplex a Deo postulavit.
Eiusdem generalis vicarius, uti antea dictum est,
fuit Petrus Bellinus I. U. D., protonotarius aposto-
licus, thesaurarius, et canonicus ecclesiae Hippo-
regiensis.

IVLIVS CAESAR BERGERIA
Ad annum i6^ a \

Iulius Caesar Bergeria, civis Taurinensis, atque
ex dominis CabaUarii Leonis, I. V. D; primum fuit c
canonicus coadiutor ecclesiae metropolitanae Tauri-
nensis, atque moderante hanc ecclesiam PhiKberto
Mittietto, locum tenens reverendissimi domini Theo-
baldi Ripa Leynicii praepositi, et tunc generalis
vicarii civitatis, et dioecesis Taurinensis, postea
huius metropolitanae ■ ecclesiae praepositus , inde
demncto Antonio Provana archiepiscopo , electus
vicarius generalts capitularis, atque ab eleemosynis
Christinae a Francia Sabaudiae ducissae , magni vir
consUii, atque prudentiae, et « cuius opera (Franc.
» A. ab Ecclesia loc. cit. pag. 5o), atque prudentia
» saepe in arduis negotiis usus est serenissimus dux
» Victorius Amedeus; atque ex vicario generali ca-
» pitulari inauguratus, et consecratus est archiepi-

174-176), de quibus infra sermo erit Eodem anno,
die duodecima mensis novembris, quoad festorum
dierum observantiam aliud decretum dedit, in qno
plura babentur, quae illis dtebus interdicuntur fii-
cienda, alia autem ut fiant permktuntur, quae
omnia in suis antea citatis edictis constituerant
Provana, MiUiettus, atque Brolia, hocque pariter
in eadem synodo citata tegitur (pagg. i54-i56),
quod quidem edictum non seeus ac antecedens ita-
Kca lingua exaratum est.

Anno 1644 > die prima februarii, edietum aliud,
latina tamen lingua scriptum publicandnm iussit ,
quoad canonicorum, atque parochorum residentiam.
In illo postquam narravit, demonstravitque cano-
nicis, aeque ac parochis quantopere sit necessaria
residentia, memoratisqoe hac super re Tridentini
concUii decretis, atque pontificum sanctionibus, ita
subdit: « Nos igitur tantae rei dignitatem, ac gra-
» vitatem perpendentes, et advertentes sumrno cum
» animi nostri doiore parochos nonnuUos, et cano-
» nicos , tam metropolitanae , quam collegiatarum
» ecclesiarum, qui residere tenentur, abesse a suis
» ecelesiis, munerique suO' deesse, non sine ingenti
» damno suarum ecclesiarum , et ofiensione populi,
» et maxime piorum hominum. Ideo debitum officii
» nostri censuimus esse praesdribere ..... ut intra
» dies decem a publieatiene praesentium teneantnr
» ad suas ecclesias se reoipere, ibique residere, ac
» personaliter inservire in omnibus ad suum munus,
» onerumque suorum obhgationes spectantibus, sub
• poenis iisdem, quae sacrorum canonum decreta
» continent, et infligunt, et sacrum Tridentinum
» conoilium, oc summi pontifices, et maxime Vr-
» bani VIII constitutio imponit, nec non aKis ar-
» -bitratu nostro imponendis. Nec debebit uUus a
» suis ecclesiis, aut loois suae residentiae, absqne
» nostra expressa fitcultate tn scriptb obtenta snb

» quocumqne respectu reoedere Recedentes

» autem huiusmodi beneficiati sine literis obtentae
» facultatis, iuxta eorum demerita punientur, et
» corrigentur. »

Anno sequenti 1645, die decimanona mensis
apriKs, edictum italica lingua conscriptum publicari
mandavit, quoad habitum, atque tonsuram cleri-

scopus Tauriuensis » anno 1643 (non vero 1643, d calem, atque in eodem illa, quae in conciliie, sacris

uti scribit ab£cclesia loc. cit. ), die 7 martii, atque
hanc dioecesim annis octo supra decem pie, atque
sapienter moderatus est.

Anno i643, die vigesima quinta februarii, italica
lingua decretum edidit, quoad quadragesimae ob-
servatiouem, idem fere in omoibus, ac illud reve-
rendissimi Millietti, de quo superius iam dictum
est suo Ioco, quin tamen ipsum nominaverit. Ipse
in Ulo omnes , atque singulos paterna charitate hor-
tabatur, ut quadragesimalis ieiunii initio peccata
sua confessariis aperirent, atque ad sacram com-
munionem accederent ad nberiores ieiunii fructus
a Deo percipiendos : ieiunium pariter cum religionis
aclibus, tam intcrnis, quam extcrnis munirent, etc.

canonibus, et in constitutione Sixti V iam decreta
fuerant, renovavit. Iubet postea, ut clerici, excepta
actualis itineris eausa, cum veste talari, atque ec-
olesiastico statui propria semper ineedant, cum ton-
sura, nullumqde capiUitium, neque calamistratos
crines deferant, quae iam aiias a suis antecessoribus
velita fuerant, clericis quidem simplicibus, atque
minoribus tantum ordinibus initiatis, sub poena
decem aureorum, beneficium autem possidentibus
« sub poena ipso facto incurrenda privationis be-
» neficiorum, subdiaconis autem, atque diaconis,
» sub poena excommunicationis eo ipso: » sacerdo-
tibns autem dum celebrabant, aut divinis officiis
intererant, sub poena suspensionis a divinis, absque

Digitized by

Google

I

TAVMNSKSIBVS.

ah» decjaratione, reservata sibi harum censurarum a sit (uti in iUa approbatione legitur) confirmanda,

ab&olutipne: poeua autem pecuniaria piis operibus
appUcanda er»t. Renovabat etiam quoad armorum
deUtiouem, veoationes, saltationes, ludos, tabernas,
ajiaque amoia, quae a sacris canonibus ioterdicta
fatrant antecessorum suorum statota , quavis licentia
bap super re cuivis concessa revocatis, atque sub
poepa ipsi arbitraria.

Aono eodem, et die decima mensis maii, haec
pro ordipandis caustituit: I. ut «x illis quisquis
proprii parochi testimoniales literas defetret, in
fuibus explicaretur ad ordines promovendum ex
.totius populi seotentia esse probatae vitae, atque
jptornm, oum talari babitu, et quidem decenti, atque
tonsura incedere, ordinum suorum munia in ecclesia

et approbanda fore, et esse duxit, et quae, quantum
in se erat, confirmavit, et approbavit, eaqueinvio-
laUUter observari mandavit. Eodem quoque anno
insignem Ripulensem coitegiatam die a3 septembris
visitavit, eiusdemque capituti vetera decreta refor-
mare statuerajt, quod tameh non praestitit, febri
namque correptus visitationem deseruit

Pioecesis suae visitatione in parte absoluta, suam
primam dioecesanam synodum celebrandam indixit
anno 1647, me »5 raensis maii, atque sequentibus
in sua ecclesia metropolitana , prout revera prae-
stitit : in eadem plura ex suorum antecessorum eon-
stitutionibus renovavit, multa vero ipse de novo
addtdit, queque anno eodem publici iuris fecit Tau-

sihi assignata exercere, rudes quoque ehristianae b riui apud Sinibaldum. Atque in Ula publicandum

doctrinae elementa doeuisse; II. illas etiam sui prae-
ceptoris exhibere debebat, in quibus explicarelur
in schoia assjduum fuisse, atque scientia, et virfcu-
tibus profieere ; III. ilias confessarii ,. in quibus
atttes^aretuF iste semel saltem in mense ad confes-
sionis> atque commumonis sacramenta illum acces-
sisse,; IV. te$timoni»les literas ordinnro, quos iam
pbtinnerast; V. demum illi, qui ad primam ton-
suvam accedebant, suscepti baptismatis fidem habere
debebant, ex. qua quot annos numerarent agnosci
pqsset, et quaodo caufirmati fiiissent. Haec autem
pmnia,, ne ab iUis posaent legi, clausa, atque 6igilk>
; mu,nU* esse vplejba*, unde quisquis suam his super
, ^ebusr, sen^ntiam dioere poterat.

iussit edictum anni eiusdem die i3 maii mensjs
quoad clericorum patrimonia, in quo ecclesiasticis-
omnibus civitatis, atque dioecesis Taurinensis tam
in maigribus^ quam. in minoribus ordinibus consti-
tutis, iilis quoque ordinatis ad titulum patrimonii ,
aliisque beneficiatis ,. tam in beneficiis noviter ere-
ctis, quam in aiiis quaecumque ilia essent» iussit,
ut si quae dpnationes, seu legata, etiam cum titulo
oneroso, attt cessiones factae fuissent illis ab anno
i63o usque ad annum 1647 , post dies quindecim
ab executione iJlarum literarum, eorundem fidem
facerent in viearii generalis manibus, aut foranei,
aut capitis congregationis : item constitutionis pa-
Irimoniorum suorum, tam per publica instrumenta ,

A«l sacrps ordioes promovendi , praf,ter patrimonii ■ ? quaro, quovis alio modo donationum etiaro,etces-

r m publicas tab*tas, quas uno saitem meuse qrdi-
u^tioawm pi-aecedente ad hoc deputato praesentare
debebant, m constaret an ex eiusdem fruptibus,
atque proventibns ali -suOicienier posset, iiludque
.vealiter, atque paeiUce possideret, a proprio curato
,)U«ras, etifei» defiesrre 4ebeb«t, declarautes. tribus
(fosti* dieJbus, publieatum fuisse, ocdioandum r ad
jSMbd^aconatvm promoveri optare, neque aliquid ipsi
»#pp«»itw» fuisse: idque etiatn in .maioribus aliis
.wdittibw aecvari iubebau Ad maiores vero; ordines
.jupftmovendi aeutis suae documeota exhibere t«ne-
-bftntnrj ftx, quibus paiom fieret, an aetatem pro
Hlo ordine, quo deeorari cupiebant, habevent, Quis-
qujs autem ad, toosnraro, minovesque ordjnes acce-

sionum, pro nov* erectione beneficiorum ecclesia-
sticorum, aut prcv augmento veterum^ sive iUa re-
sidentiam exigerent, sive non, non secus ac legatorum
omnium, quavis causa euivis ecciesiae concessorum,
«ub poena quod dicta bona non declarentur immu-
*ia : cessipnes autem, donationes, legata, atque
alia quaevis nullius essent raboris, atque ideo com-
munium locorum oneribus essent obnpxia, .ac si
numquam facta ftiissen^. Qni quidem foranei vicarii,
atque congregationum praefecti , inter quinque dies
postquam Ula habuissent ad generalem vicarium ea
mittere debebant, ut consuleretur prout erat neces-
fiarium, declarando harum intimationem per publi-
eatioaem in ecclesia metropoiitana tempore synodi

,4*n* roeehetuai proprium , ad maiores autem sacras d faciendam, vaLere, aeque- ac si omnibus, ad quos

.y#»Ws ordwibu», quibus inaigniri volebant, conve- speotabat, personaliter intimata fuisset,

jnienteg, atqne necessarias defen?e debebant. N»U«s Atque inter Uhv, quae in eadem synodo noviter

; oWwum, episcopo inscio, eut eiusdem generali vi- constituw sunt, praecipua est erectio poenitentiariae,

^flrio, quoruffl eiusdem mores, atque wtentionem «eu wstitutio canomei poeoitentiarii pro civitate,

jexp«ndere erat, clericalem habitum eine . ipsorum atque dioecesi Taurinensi , eademqne legitur de-

.-hpefcnia Wuere ppterat. Atque bae.Q in iilo edjcto creto XV (synodi Rergeriae pag. 67 et seq.), quaeque

^ooRtinewtur, quae. Broii* arcHiepiseopus in suo ed'»cto r ita se habst. a Quoniam tam sacrosanctum Triden-

;dft qup aUaa dietufl» esfc. » tinum concilium (sess. 24 de Refor. cap. VIII),

. Aano i646> wense iunio civitatis Cheriensis ec- » quam, sanctissirous dominus npster piae memoriae

c\m*s visitavit, unde die decimaquarta mensis eius-
dem, insta»tii>us, et requirentibus praeposito, atque
eanoni«i$ ooilegiatae Sanctae Mariae dictae d$ la
Scpfa eiusdem urbis, capituli illius statuta, quae ui
trigiut» rubricis eontinentur : si et quanlum iuris

;» Vrbanus VJU P. M, in buUa nostrae provisionis
» anoo incarnationis dpminicae 1 643, die 7 martii,gra-
» vissime, et serio nobis commendant, et praecipiunt,
» utt in eoclesia nostra virum aliquem idoneum, atque-
» in sacra - theologia-, aut incanonico iure doctorem
tsw

Digitized by

Google

i583

DB Aff&IIEPlSCOPIS

i584

» e collegio nostro seligamus, qui poenitenliarii mu-
» nus utiliter, et indefesse obire possit. Nos monitis
» pontificiis, et sanctissimi concilii decretis obedire
» volentes , ne ecclesia nostra tanto commodo diu-
» tius. destituta permaneat, invocato primum Sancti
» Spiritus favore, et postea re mature considerata,
» ac primariis dioecesis nostrae dignitatibus, cano-
» nicis, vicariis, atque rectoribus communicata, ab
» eisdemque unanimiter approbata, de plenitudine
» polestatis nostrae cum baculo, et mitra rastitui-
» mus, erigimus, creamus, et deputamus, in poe-
» nitentiarium totius ecclesiae, et dioecesis nostrae
» 111. , ac venerabilem dominum Ioannem Petrum
» Coccum, in nostra metropoli canonicum, proto-
» notarium apostolicum , spectatae probitatis , et
» doctrinae virum, in utroque etiam iure laureatum,
» conferentes iHi quoad hoc opportunam auctori-
» tatem. Sed quia prae angustia temporum non
» possumus in praesentiarum aliter ilii providere,
» quam de praebenda sui canonicatus in collegio,
» idcirco eam illi addicimus, volumusque in per-
» petuum addictam esse canonico poenitentiario ,
i» reservata nobis facultate augendi illam, prout
» augere volumus , et debemus per unionem berie-
» ficii primo vacantis liberae collationis, aut alio
» opportuniori modo in visitatione nobis oflerendo.
» Declarantes, quod licet, ut supra fuerit applicata
» dicta praebenda in collegio, nobis reservamus
» facultatem aliam praebendam loco iltius subro-

gandi, quae praebenda sit subrogata, exinde
» numquam mutari possit, vel variari. Atque ut haec
» institutio, erectio, creatio, ac deputatio poeniten-
» tiarii firma semper sit, et perpetuo valitura, neque
» umquam de plenitudine, ac certitudine potestatis,
» ac voluntatis nostrae a quoque dubitari posslt,
» itieo coram nostra synodo universa Iiteras has
» dedimus, ac manu nostra subscriptas, atque si-
» gitlo archiepiscopali mnnitas esse' voluimus. Datum
» Taurini in ecclesia nostra metropolitana, die de-
» cimasexta mensis maii, anno millesimo, sexcen-
» tesimo, quadragesimo septimo. »

Casus quoque nonnullos in eadem synodo ( de-
creto XIV , pag. 60 ) sibi reservavit « rebus ( ita
» loco cit. ) omnibus mature perpensis, et synoda-
» libus patribus specialiter consultis, ea, quae se-
» quunlur, tamquam atrociora crimina, pauca qui-
» dem, et nullo modo superflua reservare decrevimus,
» sicuti de plenitudine potestatis nostrae' reserva-
» mus. » Reservati autem illi casus sunt iidem,
qui in Taurinensi dioecesi uti reservati etiam nunc
habentur, quibusdam tantum eorumdem explicatio-
nis causa exceptis, quae excellentissimus Franciscus
Rorengus de Rora , dum viveret,' Taurinerisis archie-
piscopus addenda, atque ita esse explicanda deerevit.
Inter casus illos reservatos, prout in ilta synodo
legunttir ( pag. 66) iste etiain occurrit: « clerici
» cuiuscumque gradus, et dignitatis, qiri praeter-
» quam itineris causa incesserint sine habitu cle-
» ricali ad talos circiter protenso. » Si quaeautem
circa iltos casus, illdsque etiarn, qul in didecesi

a possent occurrere, difficultas in iisdem explicandis
fuissel exorta, eligebat tunc M. RR. DD. Petrinura
Aghemium thesaurarium , atque generatem suum
vicarium, Michaelem Richerium archipresbyterum ,
atque Ioannem Petrum Coccum, Taurinensis ec-
clesiae metropolitanae canonicos , quibus addidit
reverendum patrem Petrum Antonium Caresanam,
societatis Iesu theologum , qui prout iuris erit, et
doctrinae resolvent ( ibidem ) , monitts etiam suis
foraneis vicariis, « ut in primis, quas habuerint
» congregationibus, de intetKgentia huiusmodi ca-
» suum reservatorum coltationes instiluant, et quid-
» qnid, tam in istis, quam in futuris isto anno
» congregationibus discusserint , ad eosdem depu-
» tatos opportune transmittant, ut omnibus per-

b » pensis tutius in animarum cura procedatur »
( ibid. pag. 67 ).

Quoad sacramentum matrimonii in decreto synodi
eiusdem ita constituit. « Curatus non denunciet in
» ecclesia antequam privatim interrogetcontrahentes,
» num denunciari velint, et intetligat , an parentes
» in matrimonium consentiant » ; ita num. 6,
num'. auiem 5 ita statuerat: « His vero (spbnsis)
» qui aliquo sunt consanguinitatis , vel affinitatis
» gradu coniuncti , aut aliter impediti, mandamus
» sub poena excommunicationis ne sponsalia divul-
» gent, antequam fuerit cum illis legitime dispen-
» satum. » Ita in illa synodo (pag. io4). Ptatet hic
etiam trigesimum nonum synodi iltius decretum
exscribere, quod est de coristruehdo archivio «r in

c » metropolitana ecclesia, vel in palatio nostro, quo
' » bullae, seu collationes, institutiones, instrumenta,
» et alia ddcumenta quaecumque ecdeSiarum, be-
» neficiorum, et aliornm piorum locorum secure cu-
' » stodiantur. Duae adsint claves , quarum una sit
» apud nos, alia apud canonicum a capitulo dele-
» ctum. A nobis deputabitur unus offiolalis, ad quem
» praecipue speotabit scripturas ipsas de archivio
» exemplare , et ita eas roborare ut fidem faciant
» in tudicio. Eiusdem etiam munus erit inventarium
» autenticum, et ex omni parte probatum conficere,
» ac penes se retinere omnium bonorum mobiHum,
» et immobilium, spiritualium et temporalium no-
» straedioecesis, non solum d« praesenti possessorum,
» sed in posterum acquirendorum , ne lapsu tem-

'd » poris, quod experientia probavimus, ecotesia suo
» patrimonio, bonisque sibi inoorporatis spolietur.
» Sed quia munus hoc valde multiplex est, et
» laboriosum, mandiamus curatis , aliisque bona
» ecclesiatetica possidentibus, ut unusquisque legiti-
» mum, et tegale ecclesiae suae, suorumque bene-
» ficiomm inventarium facere teneatnr, iHudque
-» praedicto archivistae resignare. Praesenti tamen
» decrelo excludimus capitulum ecclesiae nostrae
» metropolitanae, quod in sua laudabili, ' et appro-
» bata consnetudine continuare posse declaramus. »

Haec inter plurima, quae archiepiscopus iste in
sua synodo decrevit , cielibasse sufficiat : in eadem
praeter edicta , quae ante illam ipse dederat pro
suae dioeceseos regiminc, et quorum iam antea me-

Digitized by

Google

i585

TAVRINENSIBVS.

i586

minimus, plures quoque leguntur pontificum bullae.
Anno i65a , die decima ianuarii mensis, capituli
Cheriehsis statuta iterum confirmavit, « quatenus
» in se erat , et sanctae sedis apostolicae , etusque
» decretis, et sanctionibus minime adversari contin-
» gat. ...... sub eiusdem et SS. D. N. Papae In-

» nocentii X. maiori approbatione, et firmitalis per-
» petuae appositione, » Anno i653, die 6 mensis
augusti quaedam constttuit in Kte vertente inter
cahonicos Cherienses. Anno i655 , tertio calendas
februarii, quasdam edidit regulas a cationicis ec-
clesiae sanctissimi Corporis Christi , - Taurinensis
eivttatis servandas. Demum cum annts decem , et
octo huic ecclesiae pie, atque lati&abiliterpraefuisset,
anno aetatis suae septtmo supra sexagcsimum y sa-
lutis autem raitlesime , sexcentesimo , sexagesimo ,
supremum diem obiit , atque th sua metropolitana
ecclesia tumolum obtinuit, ut constat ex marmorea
sequenti inscriptione, quae in sacello. Natrvitatis Do-
mini eadem in ecclesia etiam nunc legitur, ex qua
rehqua ' eiusdem gesta lector habebit ,. a comite
Emaajaele Tbesauro, maiorum insignium equite exa-
rata, uti ex eiusdem inscripttonibus habetur, Tau-
rini editis anno 1666 apud Bartholomaeum Zap-
pacta ( pag. 390 ). A que eamdem bic describam ,.
notatis tamen ia ealce huius paginae variantibus
quibusdam*, quas dum editionem ante cttatam cum
marmore ante citato conferrem, inter utrumque esse
deprehendo : ita autem se habet.

IVLIVM- CAE8ARBM BERGERIAM-
QVVM RAPVIT H»Vfr>A MORS-
AVGVSTAMHANC VRBEM O^TIMO PATRE' ORBAVIT^ Ae ' CIVE
v IVRISPERFTORVM eOLLEGlVM PRIMXRIO CGLLEGA • 1

EX BADEM PAMILIA NONO
GABALLARfr LEONIS COMITATVM AEQVlSSIMO BcWn-O-
mTIMORVMCOliSILlORVMCOBCEAVEORACVLbraTBGERRIMO
AVLICA MINISTBRIA MBViBTRe PRVDENTISSIMO
CVIVS MENTI ARDVA NBGOTIA TOTAQVE PACIS MOLES
IWCVBVIT
VNIVERSAM PBNIQVE DIOECESIM
ARCHIPRAESVLE vidvAvit amatissimo
AC TEMPLVM IPSVM METROPOLITANVM
MVNIFICO INSTAVRATORE
TOT DAMNA VNieO- SAEVAE FALCIS DVCTV
ILLVD VE.RO SAEVISSIME
QVOD PRAESVLEM PATRWM ET NEPOTEM CHARISSIMVM
.'!<) > ' .: p. -■■■' i SIMVL- RAPVIT "
1 . VT MARIA MARGAftfTA BEAGEHIA : RONCHATIA
iNEIOfflS VIDViA. PVPILLI T-VTRIX GEMINO IMPLEXA LVCTV.
•DVMf iviRyM 1 LVGET PATRVV» TVMVLET.
OBIIT AETATtff ANNO LXVn PONTlFlCU XVht-
. .'. ,.ir; - ^-SALVTIS MDGLXs ' "'

i . . . .'

- .IpsMte geweralis VicariuS anno i645 erat Petris
waa JAghemius I. Vv D. ecelesiae metropolitanae
Taurinensi» Gan. ihesaurarius : non sectts aC t653,
cpat fiirt quoque> ahbas sancti Mauri de Puicherada
iipsnm eseepit Michael Beyamns, de quo mox.

a MICHAEL BEYAMVS.

Ad annum 1662.

Michael Beyamus patria futt Savillianensis , ex
nobilissima , aeque ac vetustissima Beyamorum fa-
milta natus. Fuit primum cathedralis Astensis ar-
chidiaconus, postea Taurinensrs ecclesiae metropo-
fitanae canonicus, atque Antonit Provanae archiepi-
scopi, de quo antea, provicarius, lulii autem Cae-
saris Bergeriae sut ithmediati antecessoris in hac
calhedra generafis vtcarius : electus postea ecclesiae
Montisregalis ih Subalpinis eptscopus a Carolo Ema-
nuele II. Sabaudiae Duce anno i656, uti in illis
episcopis dicetur suo loco, anno eodem, dic 34 maii
ab Alexandro Papa huiusce nominis VH. consecratus

b tuit , atqiie Montisregalis urbem anno eedem , die
scxta augusti mensis ingressus est : quam quidem*
ecclesiam , cum annis sex sapientissime moderatus-
fuisset ad archiepiscopalem Taurinensem sedem a
Bcrgeriae excessu iam biennio vacantem translatus,
Montisregatensem ecclesiam anno 1663, iulio mense
in finem vertente dimisit , et duodecimo cal: sep-
tembris Taurinensem metropolim administrandam
suscepit , quam pie, saptenter, atque prudenter an-
nis octo supra viginti moderaths esti Maximi ifluin
fecere semper Carolus- Emanuel H., Victbrius quo-
' que Amedeus IL Sabaudiae Duces, unde ab iisdeth
Status administer , intimusque consiliarius electus

. fu.it. Christina vero a Francia Sabaudiae Dacissa
magnum suum eleemosynarium ipsum esse voluit.

'c Ipse uriiversam dioeceshh suam visitavit, atque
adeo valles omnes eidem subiectas, atque in sua
« pastorali iUa- visitatione, pltira quae in eadem emen-
danda invenit beilorum causa, quibns Pedemontana
regro universa annis pluribus misere vexata fherat,
emendavit. Visitatione autem perfecta, suam primam
coegit synoduni anno 1670, celebravitque eandem-
die vigesima ootava maii anni illius. In eadem plu-
rima a suis antecessoribus sanctissime constituta
renovavit : ipse autem plura etiam de-novo addtdit,
quae ih sua visitattone emendanda notaverat: plures
ih eadem ms^ruit snmmorum pontificum bullas, at-
- que nonnulla etiam ab apostolicis visitatoribos Tau-
rinensts dioecesis decreta. Cum synodus ista, quae
anno eodem ipso iubente Taurini impressa fuit,

d recussa autem etiam ibidem anno 1719 archiepi-
scopalt sede vacante, non adeo rara sit , de illius
decretis, quae ab ipso primum edita sunt, specialiter
hic hon loquimur, non secus ac de illis , quae in-
altera editione addita fuere , illa enim quisquis in
illa poterit legere.

Plures suae gubernationis tempore variis nobi-
Kbus investituras renovavit: ego hic quasdam me-
morabo. Ahno 1664 praesidi Monetto quaedam in
Gruliiasci finibhs in feudum dedit, et communi
Buschae Castrum regium, vhlgo Castro redle denuo
asseruit. Anno i66S-%lna cum Publiciarum comitibus
de illius focis decimis tfansactionem inivit. Anno 1666
Blasium Sole de parte feudi, pedagii etc. Publicia-
rum intestivit, dominum equilem Manecti de bonis

Digitized by

Google

i5$7 P* AMflWHCOPM «588

Gralliasci, coin»ti»am Margarite»» (ie Plozzasco, et a tuHp coocessuro : ipse iUud Tauriouw detulit, «t-
Iulium Caesarem Portium de parte feudi Publicia- que dono conce»sit Augustee civiuti, in snis asser-
rum, dominum quoque comttem Beyamum de sua vanduw archiviis ad aeternam rei merooriaw. Atqne
parte deqimae loci eiusdera, deque aliis diversis ut de ferrei illios instrumenti identitate nulU uu-
feudaUbus bowV Plaiwiarum marchionem de feudp, quam imposterum dubitandi exoriretnr occasio, su«s

qastrp, bonis , pt omni inre Monufipe sub «nquo
canone ducatprum dece w de nnnp in aqnuro- Atque
hop «qno, dip npn* noyembxis nnntius «postpbcus
apucj Sabaudiae dncem «rbitrariaro tnUt sententiaw
inter Beyamum archiepiscopum, «tque warchipqew
Planiciarum causa feudi MpnUfiae. Atque inter alia
constituit marchicnero praedietum annis, sjngulis
Taurincnsi arehiepiscopo pro laudewio duplas, 3po
teneri solvere.
Annp 1667 marcbipnibus fratribus Grancriis, euam

bac 4p *e testimoniales dedit Utpres, ex quibus ea
quae ente» dicebamus exscripsirous , qnaa manu
propria firmavit, atque a Ioanne Baptisu Passecenjp
archiepiscppali secretario subscripUs proprii fiigUJi
impressione wuniri iussit, quaeque etiaw nuap wi-
ginales in Augustae civiutis arcbivio asservancur.
IJIas ad exteqswn reciut CJL Iiawrianu* (Hist. Tw-
rinew, tpm. a, pag, 44 8 ) atque fprrei Ubus jnfitrM-
wenti specimen we expressuw exhibet ( Joe. cit,,
P*8> 447)- Eiusdem generalis vicarius erai »n»e *68o

partem feudj PubUciarum asseruit non secus ac b Joannes BaptisU Bassus dicue metrop, T«urin> epne-

cowiti Iacobodp Plpzzasco «nqp 1672. Quoad ipsius

: partew feudi , et castri Publiciamm : epdemque
auno, die. o3 augusti roeneis CJewcns P»pa X. suo
brevi warchipni Planitiaruw iussit, ut annis singuUs
causa feudi Monufiae Taurineusi archiepiscepp du-
/catos; a,uri duodecim .porsolveret, reservaU Uroen
archjepiscopo .cadwcjtate nec npn laudemii dissolu-
tipne> casu.*li«natipni&;Annp 1673 cnm Epprediensi
episcppp epclesjauA .;Aa*eW: 5yri de, CasaUburgpno
C»m UlajCa^ug^nietti p^TnuUvit. Anno »677 D. Fran-

( cisc?, dfi Bernexjiq feudu» Bpwnap coneessit, prae-
s,idi autem» atque, fra,tribns de. Simepnis feuda Alon-

, uldi . et Pavarpbi aupo ^679, AutP«io de Plozzasoo
fiartem fi^udi Publwiaru» annp 1,680, c^strup», at-
,q^e. feud^n^ B^e^lbae Antojftip de Bufefii^de Ploz-./r

. z^sqo, anno 1684 « epmmuni, Bargia>;uw ! decumas
npsralimn illius Jpqi prp unp annup -dueat^ aurep,
relignas autem prp terdecim ducatis simiiibu,* Ita-
Mae iu*u pacu couvenU ioter commune Uw4, e,tque
Brpiiam, t Taurinensem arcbiepiscppuni , quae sunt

4 ann^ <6ni- . , ....

>,Iste qrchiepiscp|ttis, .awi©. ep.de» ^ .se^. iBB^ , die
autem und^cima inlii wepsis Jaurineflsftm, urbem
^enavlt , ferreo^ iilo jinsitrumeptp., qupd, ipse, in sqa

^pashoraU «is^utipne ?nveueraj;.:apud.,I)xiJiw «nno

roilicsiinP sexcenl^^ynp. feptuagesjmo Urtio t ajtque
ab ii^den^ objtijpuerat, ilpse enjm cum ad ^um.locum
pervepUset memor mirapuJi adwirabiliR ^afiraW-
simae hns,tia? , : quod i" ciriute. Tauriuensi om-
.tigeret « die se^,u iuuij awivroiHesimi quatercett-
v tesimi qujnquagesirfti Urt". de «adem Baprapasisima
» ; hostia> ip s^qrfl pixide asswvata,,, qw*e : fnsi^t, «b
» iwpiis wihtibus oqcafipn^ be!U; s,«9rUege, * prp-
.». prib Ubernaculo 4>cUe p^rpcbjajis ^, efietesja#,IiUi-
» liarum rapU, » atque perquisiyjsset ab hpnwnibws
senipribus dicti ww, , an «dhuc «pud ipsos ; praedicti
mirapuli reperiretur aliqqa w^orift a re*pofld«kH«t
iidcro «ibU epud epsdem «^scrnjsi.lwreuni
instrurocntum pro forwandis bostiis, quae, i^ snprn-
sancto tnissae s^cf-ificin. adhibfntur, «b iisdew «*-
servatum in Unti ^iracwU wWpi:i«ro,.qBod exan-
tiqua traditioue. appel|»batui?i »f p4 »p$P5 ¥ fw 4v
mirwle, iUud sutim ejde^» eahibu«re r id«mqHfi ipsi
«b bominibus iisdena fpso e^pOffentc fuit dpnp gra-

nicus, er«t antem 1670 Ioanneg Baptista C«nis l, V. J).

Obijt Bey^mus annp 1689, wepse pctobri, atque
in sua wetroppiitana ecplesia tumulum apoepif in
saceUo nativiutis Domini; atque ibjdew sutua ip-
sius marmortja vidptur adhup> cui sequeus in*/?ri|)tio
subiioitur, quam, nepotes §iusdew auno iQgo jpfi
«pposiu vo^ueruat, estque ut sequitur:

D, O. M '.
.,. ., Auuv\twimo pvtnuo

.... ft&gwmmo viKQ. , pra*t>itfi vi^n^is^mQ ■

Quem Asta archidiaconum Montisregalis episcopum
Augusta Taurinorwjh om*mcum
Mooc dec&ssoris , generalen vicarium
.Ppstremo aiws oc1a wpra vigmU archipragivjem
Chris^anaa Fr<m^s^emumhrgi^mum>pri^ectum
Carol. EmanufilJI. et Viqtor Amedeus II. Sab. DD.
Pubitok Status administrum ei eonsiUaritm hobuere
Frmciwa Maria.et, Marin Luamiea , . .
... JfyafywirJUiae
.- :,JT.t Hfam v¥^uAi ^et. mruw sumUktem,
Superiore *w sibi adempfam
. Tradermt pwtetis : , 1

... . PfiSUere,,. ..:

^ICHAEL AWTQWVS VWO.V»-.

Ad'anmimi6§o 1 .'*

..:■.■<■ ■> v : , ',! . ';.!.•. !,'/!<; a-yj-/

Michael Antoniu# ^ibjb^HeMu Vibo (qui Victoris
Amedei b»ius nnwwie. II, ^«baudiee iKucia cancel-
J«ri»S fwt) 6Uus, patrifti iui* Taur»«nsissiaratus^Pim
circa annum i63o/: ipae tuw sanguiab sui splen-
dore, .tum < pburibuft quibns deooratus fuit. mrtutibus
spectabilis erat. In minoribu» adhuc constitutus in
collegio Romano studiis dedit operam: fuitque postea
jfenuliciatus J, V, D., et & tbeologu») mtgister ?au-
rini, inde abbas ce»roendautfiud Suteti 'Patriide
jypftlu s Sanotoruro Mauritii, e* XacaA ucbtiae pif-
mus * setre&is «tque , Sabaudiae . Dupis. p consili^.
In GaUia bi* iuternuaeiusiuit, Je^adonis Ravonnat^
generalis auditor, inde Cai-pcncloratensis, atque Vc-

Digitized by

Google

i58g

TAVRlflENSlBVS.

1590

naiscini comitatus ad decennium reclor, denram a
Tacurinensis archiepiseopus electus fuit anno 1696,
die vigesima prima noTembris , auno aetatis suae
sexagesimo. Nullam in variis regiminibus quibus ipse
foit decoratus personarum acceptionem habuit un-
quam, sed virtutem suo semper debito praemio do-
nandam esse censuit, vilinmque ornnino ut extir-
paretnr, coravit In sacerdotibus ad ipsum continuo
accedentibus admittendis afiabilis semper, atque fa-
cihs erat , quos miro semper, sanctoque sermone ,
atqne domestico erudiebat exemplo. Zelo antem at-
que pietate nulH erat inferrtir.

In metropotitana sua eeclesia maiorem aram et
nigro marmore suis sumptibus extruendam curavtt,
atque in choro Taurinensium archiepiscoporum tu-
mulum eo anno, quoipse Taurinensis archiepiscopus b
renunciatus est, ut ex sequentt epigraphe superiori
marmoreo lapidi insculpta una cum gentilitiis ipsius
insigniis, quae etiom nune legttur, conslat.

Michael Antonius Vibd
Archiepiscopus Taurinensis,
de anno 1690.

Plura eeclesiae eidem praetiosa sacra ornamenta
concessit : ' suam dioecesim ih parte visitavit, quam
tamen perficere , utt in- votis illi erat numquam
potuit , sicuti neque suam dioecesanam synodum
congregare, eo quod toto fere archtepiscopatus sut
tempore regio haec infeticrssima diris beHis agitata
semper faerit. Obiit demum pastor iste vigilantis*
simns, atque officiorum suornm exactissimus exe- e
cutor repentina morte oorreptus dierum plenus, .
atque meritorum die decimatertia mensis martti
anni »7i3> aetatis suae anno terlio supra octuage-
stmnm, archiepiscopalis autem sedis xxm. Sepultus
in ecclesia sua metropolilana in Ulo eodem tumulo
quod ipse, ut antea dicebam, extruxerat: atque se-
pulchiali ilti lapidi quod antea memorabam post
ilia verba , quae superius referebam- addita sunt
sequentia.

ObUt amu> 171^, i3- martii.
Octava post ipsius obitum die in eadem ecclesia
solemnia iusta funebria eidem persoluta sunt, sua-
que oratione- laudavit illum Ci.. Camillus Maria
Audiberti Niciensis, e societate Iesu, non ignobilis
aevi illius orator, quam anno eodem typis vulgavit, d
atque iterato in locem prodiit, una cum aliis viri
eiusdem orationibus Taurini, anno 171 5. Verum.
aut in-eiusdem orationis tilulo (et pag. 17-4, cit. x
edit.) in quo dicitur recitata illa oratio die 27 fe-
bruarii anni 171 3 erratum est, aut in marmorea
quam- super referebam inscriptione tnmuli Tauri-
nensis archiepiscopi :- etsi ego credam typographi
oscitantiae id esse tribuendum, legendumque esse
die vigesima prima maii , februarii enim die 37
annt 171S' Vibd adhuc-erat tnter vivos. Extat etiam
nunc in metropolitano Hlo templo, una cum archie-
piseopi huius tcone marmorea haec quae sequitur
msx;riptio, in< qua o.mnia quibus ipse donatus fitit
munia descripta. leguntus;

D. O. M.
Michael Antonkis Vibd
NataUum, virtutum, digntiatum

Splendore clarus
Ripaltae Abbas commendatarius
Ravennatis Legati ViCarius ddminister
Patisii* semel auditor, bis' Internuntius
Carpentordcti r et Venascinae Provinciae
Decennio Pontificius Gubernator.
Postremo Archiepiscopus Taurinensis.
Verus vigilantia Pastor
, Pietate parens
Nomine ac moribus Angelus
Obut dierum plenus et merkorum-
Anno salutis Moccxni. aetatis lxxxiiu
Archiepiscop. xxiin

Etusdem generalis vicarius fuit Ioannes Baptista
Bassus ( qui, ut- antea dictum est, Beyami qudque
fuerat), Taurinensis ecclesiae metropolitanae cano>
nicus, quique anno 1708 electus fuit episcopus
Anagninus..

FRANCISCVS ARBOREVS GATTINAKA:.
Ad annum 17271

Franciscus Arboreus Gattinara, nobilis VerceUensi%
natus Gravellonae in provincia Viglebanensi xv. kat.
iulii,. anno wnc&viii. exacta pueritia congregationem
clericorum regularium qui Barnabitae nuncupantur
ingressns est, atque in. illa philosophiam legit : exi-
mius item verbt Dei concionator evasit atque post
•bita ordinis sui aliquot munia ecclesiae Alexan-
drinae praesnl designatus est idibus^iunii, anno
mbccvii, quam sapientissime pluribus annis raode-
ratus est: deinde post longam Taurinensi» ecclesiae
viduhatem ad hanc a Viotorio- Amedeo Sardiniae
Rege gloriosissimo translatus est anno mdccxxvii ,
die decimaquarta septembris, ac Regiae capeUae
iudex,et praesul constitutus, eum a' Summo Pon*
tifice concessa erat distinota spiritualis iurisdictio-,
ut ex brevi Benedicti Papae XIII. dato Romae anno
mdccxxvii. constat, cui adi annum usque mdccxlihi
quo pridie idus octobris e vivis excessit, praefuit,.
dioecesim visitavit, atque synodum coegit, quam,
postea publicavit anno mdccxxix. Taurini, eo, quo
fuit, anno congregatak Ipso postulante Benedictus
Papa Xm. anno mdccxxxviii. die vn. mensis octo-
bris, atque Caroio Iosepho Morot.io Salutiarum epi-
scopo libere consentiente Saluciensem ecclesiam Tau-
rinensi archiepiscopatui sufiraganeam esse iussit, uti
ex literis in appendice huius operis referendis pa—
tebiL Quo studio , et qua pietate ecclesiam hano
moderatus sit, omnibus constat. Obiit die i4 octo-
bris anni 1743 ; aneos natua 85, plenus dierum,.
atque meritis, et sepultus est in ecclesia metropo—
litana-: eidemque iltius ecclesiae canonict, quos- ex
asse haeredes instituit sequentem sepulchralet». in-
scuptionera cnm. ioone. tharmorea posuere..

Digitized by

Google

DE ARCHIEfJSePWJ! T4VRINENSIBVS. ,5 92

<t Natus ei-at Rorengus die undecima novembris anni
I73a Canapilione in Provincia Pineroliensi ex nobi-
lissima Rorengorum familia ex oomitibus Lucernae,
et paarchionibus Rora etcL A prima aetate Pinero-
- liens) jn urbe primis, deinde Taurioi humaniorihus
literi* operam dedit, ajque in Regio Taarinensium
Athenaeo philosophicis, et theologicis disciplmis, ibit
demque S. T, P. renunciatus est , postea thealogo»
rum Taurinensium insigni cojlegio adscriptus. Sacris
postea ordioibus ipitiatus missionibus apud Angro*
nenses operam dedit: electus postea in svnodalem
examinatorem a praeslantissimo Pmerolienaium an-
jistite Ipanne Baptista de Orlie de Saint Innocent
in prima Pineroliensi synodo inter patres ilios sedit
Taurinum postea regressus, fuit aulae Regiae vi,
Gattinarae in arohiepiscopaty Taurinensi suffectus $ carius generalis atque gloriosissimi CaroU Emanuelis

FRANCISCVS * A*BQREVS\ ' GATTINARA "
ARCMIEtlSCOPVS * TAVRINENSIS "

magnvs ' regw • «lpemc*ynajbjvs, •

AVGVSTAE • DOJfVS • FAMILIAEQVAE * PRAESVL '
H. •* 6. ' E«- - v. - . .
CANPNICi, * ECCLESIAB ' METBOPQHTANABv •
O» ' EGREGIA ' BIVA * Ht * 8B ' ET * ECCLESjAM • MERITA •

t* • c. ■*. mpccxlhi •

' . ' '• • ■■ i.

TOANNES BABTCSTA ROTARIVS.'

Ad annum 1744*

Toannts BaptisU Rourius , nobilis Astensis , ex
vetustissiroa Rotariorum familia cpmitum.de Pralormo,

fuit anno 1744* Natus erat Astae Pompeiae die 28
Aovembris anni 1684. Fuit metropolitanae eccJesiae
Tauriaeosis arcbidiaccpjas ; postea Aquensis epi-
scopus consecratus est die duodecima pctobris
anni 1737 : translatus demum ad hanc archiepi-
scopalem sedem fuit die tertia februarii anni 1744*
Suam dioecesim universam visitavit, synodomque
coegit anno mocclv, xu. et xi. kal. maias, quaeque
eo anno typis edita fuit. Anno 1750 a Carolo Em-
manuele Sardiniae Rege invictissimo Ordinis San-
ctissimae Annunciationis cancellarius dictus est :
anno 1756 Benedictus Papa XIV. Presbyterum
Cardmalem tit. S. Chrytogoni illum creavit instante
praedicto Sardiniae Rege. Fnit qnoque abbas in<

Sardiniae Regis ab eleemesynis, inde *b eodem eler
ctus Hipporediensis epjseopjns ahno 1764, quam
ecclesiam cum quatuot annis prudeatissime modc-
ratus esset, ad Taurinensem archiepiscopalem sedem
ab Em. Rotarii obitu adhuc vacantem translatus
estanno 1768. Quantum pro hac dioecesi adlabora-
verit enarrare breviter impossibile est, inutile quo-
que erit, cum id oranibus notissimum sk. Extant
adhuc sapientissimae ipsius epistolae, quibus clerum
fidei suae poncreditum tum ad pieUtem , tvm ad
doctrinam excitat. Habemus illius decreta, in quibus
ecclesiaslicae disciplinap observantiam unget ; quod
autem scriptis docebat ore etiam tuin pritatim, tum
pubiice in sacris nempeconcionibus,quas ad cierum,

signis abbatoae de Casanova, atque demum Snpremi c et populum pluries habuit., tum itt metropolitana

Ordinis SS.*** Annunciationis eques torquatus. In
terfutt eonclavi, in quo Glemens Papa XIV. creatus
est. Maximo zeio, assidua vigilantia, atqiie pietate
duobus annjs supra viginti Taurinensem ecdesiam
moderatus est, obiitque Taurini anao 1766, die
nona octobris, atque sepulchrnm accepit in ecclesia
S. Theresiae Ord. Carmelttarum excalceatorum ,

sua ecclesia, tum in parroeciis, dum pastocaJbem
visitationem ageret : laboriosissimam enim dioeoesis
suae visiutionem fere totam peregit Fuit magnus
Regis eleemosynarius, et tandem Romanae purpurae
vicinus, post longam aoerbissimamque infirinitatem,
quam sumnja patientia,ad extremum usque toleravit»
maximo universi praesertim cleri sui moenore ohiit

cuius faeiem mannoream inulta peeiinia extruendam die deoima quarta mensis martii anoi MUCCLMvm.
euraverat , cum marmoreo mausoleo qnod .ipse annos natus xlv. menses quinque immovtabs me-
adhuc vivens sibi parari iusserat cum hac brevi in- moriae archiepiseopus, atque m ecclesia metropo-

scriptione ab ipso composita.

IO.'« BAP. T " CAaD. 11 * ROTARIX .
ARCHIEP. 1 TAVRIN.'»
'«.•»". AHB. m8 EQVITIS TORQVATI
PAMILIAE RAMI
HOKOSVM-
FIRIS

CIW8 <•.'•.
»IB 9. MENSE 8b*1S.

Anwo 1766.

FRANCISCVS LVCERNARORENGVS DE RORA'.
Ad annum 1768. *

Franciscus Lucerna , Rorengus de Rora ex epi-
scopoit Eporediensi infula ad banc sedein a Carofo
Emanuele Sardiniae Rege U-ansIatus est anno 1768*

Jitana sepellitur.

VICTORIVS CAIETANVS BALTHASSAR MARIA
COSTA.

Ad camum 1 778.

^{010^^8' Caietanus Balthassar Maria CosU ab
Arignano ex vetustissima comitum de Triniute fa-
milia natus, ex episcopatu Verceljensi ad haOc ar-
chiepiscopalem sedem Taurinensem translatu^s die
yigesima ocUva septembris anni 1778. Natps est
Taurini die decima martii anni 1737, consecratus-
que fuit Vercellensis episcopus die vigesima prima
septembris anni 1769, cui quam laudabUiter prae-
fnerit in Verceilensibus episcopis dicetur sapientissi-
mum hunc archiepiscopum Deus ad nestOreps annos
perducat , ut virtutum quibus ipse praestat exemplo
omnes quoque instituantur.

Digitized by

GooQle

ILLUSTRAZIONI

e

DOCUMENTI

200

Digitized by

Google

V '.

Digitized by

Google

ILLUSTRAZIONI

DOCUMENTI.

S. MASSIMO.

DifficUissima cosa e lo stabilire con eertezza chi
sia stato il primo pastore della gente subalpina.
II vescovo Francesco Agostino della Chiesa , ii mo-
naco Ughelli, il canonico Gallizia ed altri stuTau-
torita delfistorico delk citta di Torino il barone di
Pingon, ed il diligente teologo Meyranesio non sola-
mente sull'autorita dello stesso, ma appoggiandosi sul-
Fistoria, o per meglio dire suU'omelia dei santi martiri
Torinesi scritta da Gnglielmo vescovo di Torino, la
cruale si leggeva nelFofficio proprio che si recitava
neUa basilica dei detti santi, e conservataci negli
Atti dei santi dei BoUando, e dagli atti d'ignoto
autore anteriore del suddetto Guglielmo rapportati
dal Mombrizio, danno per primo vescovo S. Vittore
circa aU'anno 3ia; tuttavia se si considerano dili-
gentemente i fetti dello stesso conservatici negli
atti antichi e neUe lezioni dei santi Torinesi, come
dissi, non si pub chiaramente dedurre essere stato
il Vittore anteriore a S. Massimo, e queUo che in
essi vien nominato si deve riferire at Vittore che
a lui succedette, il quale ha elevato nel 494 m
basilica con portici la ceUula ossia oratorio fabbricato
daUa matrona Giutiana sul sepolcro dei martiri (O.

Dal sermone per altro fatto da S. Massimo in
etogio del Vercellese vescovo Eusebio, ove scusandosi
delt'imperizia sua neUe sagre tettere, chiaramente

(1) Per decreto <UUa S. R. C. 16 maggio 1861 «i h 1'officio di
qneita santa vedoya nella dioceai di Torino.

a dice, che meglio avrebbero predicato, e piu elo-
quentemente magnificate le gesta di un tanto padre
i suoi predecessori : potuissent autem praedicare
haec sancti praecessores mei usu facilius experi-
mento probatius, doctrina praeclarius etc. W. E vero
che qui si potrebbe pure prendere U praecessores
per quegti oratori che precedettero Massimo nel
tessere Teiogio di Eusebio, se pur vi fu m Torino
chi prima di lui 1'abbia encomiato; ma prendeu-
dolo nel senso piu owio, sembra che si debba ri-
ferire ai vescovi cbe lo precedettero, e quindi per
conseguenza ne verrebbe che il Tiemonte ebbe
vescovi prima di S. Massimo, e quindi pure tutti
gli elogi che si tributano da mi al grande vescovo
Vereellese per gli spirituali vantaggi derivati alta

b chiesa Piemontese si dovrebbero interpretare nel
senso istesso con cui si attribuiscono agli attri padri
e dottori della Ghiesa i vantaggi in generale, ed
in particolare alle vicine diocesi che colle toro opere
immortali itlustrarono.

NeU'omelia ( col. 45 ) colla quale dtsdtce come
superstiziose le feste di Giano che si celebrano neUe
catende credette necessario di dire : praecedentium
patrum vobis repetantur altoquia, et qui praeces-
sissent, come ad mdicare che i suoi antecessori gia
avevano riprovate coteste osservanze.

QueUi cbe opinano che ai tempi deU'esilio di
S. Eusebio Torino non fosse ancora governata da
particolare pastore s'appoggiano alla lettera che

(1) S. Maximi npera pubblicate dal P. Bmno Brvnt, col. MS.
901

Digitized by

Google

,5 99

nel 356 quel santo -vescovo scrisse alle pievi della
sua diocesi, fra le quali nomina quella dei Testo-
nesi. Ma bisogna osservare che la parola Testo-
nensibus non deve essere molto chiara e leggibile
nel testo, mentre fii tetta da alcuni per Tortonen-
sibus, e da altri in altre maniere, ma poi non si
nominano i Torinesi, che appartenevano ad una
citta di molto maggiore considerazione che non
fosse Testona anche in quei remoti tempi, ed ove
erano in venerazione gia dal principio di quel se-
colo, e forse anche dal fine del precedente le tombe
dei santi martiri Torinesi Solutore, .Avveafcore ed
Ottavio. Quindi si potrebbe anche leggere Tauri-
nensibus invece di Tortonensibus o Testonensibus
per la simiglianza delle parole, ed allora la que-
stione sarebbe sciolta. La positura poi, direi geo-
grafica, delle pievi ivi nominate indica che deyono
essere Taurinensibus, o Testonensihus.'

Peccato che non si possa riscontrare ne sulla
lettera originale di S. Eusebio, ne sulla copia an-
tica che gia dovea esistere nel ricco archivio capi-
tolare di Vercelli, come da notizia che ebbi dal
gentilc e dotto canonico Giovann» Barberis archi-
vista del capitolo Eusebiano. Nelle diverse edizioni
della vita di S. Eusebio scritta da monsignor Gio.
Stefano Ferrero, vescovo di Vercelli nel i5g9, si
trova ripetuto Derthonensibus W.

II vescovo di Vercelli Giovanni Francesco Bo-
nomio da Cremona, morto nel 1587, nei suoi
Antiquorum Patrum Sermones etc. che stampo in
MUanp ,nel i58 t per la preparazione della solenne
transjazione , che intendeya di fare , delle ceneri di
S. Eiisebio, riportando la lettera Eusebiana neU'in-
dirizzo alle Plebibus Verceliensibus,,<Noyariensibu9,
Hipppregiensibus , omettendo VAugustanis, Indu-
striensibus et Agaminis ad Pa latium , nomina i
Derthonensibus. La quale opera fu, credo, tradotta
e.sjampata in Torino appresso gli Heredi di Ni-
colo BeviVacqua mdlkxxi col seguente titolo: Ser-
mpni di S. Ambrosio e S. Massimo de la vita e
jnartirio di Santo Eusebio , Vescouq de la S. Chiesa
di [ VerceHi. Prima posti in latino , poi in Ungua
nostra volgare per Vaumento della diuotione de fe-
dpJL Con la giunta cTuna lettera scritta dallo stesso
S., Eusebio, mentre era in essilio per la Catliolica
fede, in 4 °

, II Ferrero suppone derivata la suddetta omissione
dacche gli scrittori non conoscessero i popoli ivi
non nominati, ma sia Aosta, che Industria erano
conosciute da Plinio e da altri antichi; e li ruderi
di quest'ultima furono ritrovati nel 1744 presso
Monteu da Po, e pubblicati dai benemeriti Giovanni
Paolo Ricplvi, ed Antonio Rivautella col seguente
titolo : II sito delVantica citia d Industria scoperto
ed illustrato ecc. Torino mdccxlv, Stamperia Reale,

(1) S. Eusebii Vtrcelltnsis episcopus et martyr eiusque in episcopalu
successores vita et ret gestae a lo. Stephano Ferrerio episcopo Vercel-
leasi collecta. Romae MDCII, dedicata al pontefice Clemente VIII. Fa
rislampata a Vercelli dal Gerolamo Allaria e Michele Marta nel MDCIX,
dedicata a Carlo Emanuelc dnca di Savoia, colla «erie dei TescoTi ch*
non si trova nella prima. . <

ILLUSTRAZIONI E DOCUMENTI.

1600

a in 4-° con due incisioni d'un tripode e d'una la-
pide. Cosi pure erano conosciuti i due Industriesi
Malliano e Proietto diaconi di S. Evasio vescovo
d'Asti, e socii nel martirio. II Fileppi nella sua
storia MS. di Vercelli ne parla pure come di cosa
conosciuta, ma non tratta della questione del Te-
stonensibus, o Derthonensibus. Secondo il Bescape
Carlo vescovo di Novara nella sua opera Novaria
Sacra si troverebbe YAgaminis ad Palatium in
Ghemme , terra lontana da Vercelli circa 16
migiia.

' ,.Si adduce ancora pesr argomento il concilio te-
nuto in Ttfrino nel 397, o come vuole il Sirmondo
ed il Labbeo nel 4 01 ( d Cabassutio Giovanni
< nella Notitia Conciliorum lo dice radunato sotto
b papa Siricio sul finire del IV secolo dopo la morte
, di S. ^Ambrpgio, arcivescovo di Milano): ma osser-
vare bisogna che gli atti di quel concilio non ci
pervennero nella loro integvita, ma alquanto con-
fusi, e quindi deve cessare ogni stupore se non
vi si trova nominato il vescovo, o forse che in
quell'anno la Chiesa Torinese era orbata del suo
pastore, 0 che si e perduto il nome del vescovo
in quegli atti; anzi pare probabile che siasi radunato
il Concilio in una citta vescovile a preferenza d'altre.
Sembrano poi di non piccolo peso le prove che
porta il Meyranesio nello stabilire 1'episcopato di
S. Massimp sul declinare del secolo IV.

L'abate Eugenio L^p Levis nella Dissertazione in
forma di lettera che scrisse ai 9 di aprile del 1 793
c al teologo Carlo Marco Arnaud sui Concilii di To-
rino, e stampata nel 3. 0 volume dei Saggi deWAc-
cademia degli Unanimi, Tprino MDCCicry per Gia-
como Fm, in 8.°, opina che due fossero i concilii
Tprinesi : prava che S. Massimo intervenne al con-
cilio di Milano nel 386, 0 .389, e sottoscrisse alla
lettera uiviafa. da S. Ambrogio aj papa Siricio, della
quale let^era anzi crede autore S. Massimo, perche
conforme ,di stile e di sentimenti , come provo in
una. sua dis$ertazione sopra i due Massimi, vescovi
di Torino, che fece presentare a Pio VI. Nella
lettera, di Siricio ad Ambrogio lo persuase a ,con-
gregare il concilio in Torino, come in citta pin
sicura e comoda, e che essendo morto S. Ambro-
gio nel 397 ai 4 d'aprde, fu quindi radunato in
d queU.'istesso anno il conciiio. Afierma pure che S.
Massiuio neli'omelia de Hospitalitate volle disporre
i Tprinesi a ricevere degnamente i prelati che sa-
rebbero venuti nella loro citta : di piu lo stesso De
Levis e d'avviso col canonico Gallizia e con Re-
migio Celiier che Massimo recitb in quei concilio
una dotta orazioue, degna di lui e delia venerevoie
adunanza, quaie si e quella de Corpore Christi.
Essendo poi d'opinione che duc fossero i Massimi
vescovi di Torino, dice che il primo mori nel 4*5,
e che nel 4?7 f u adunato ii secondo concilio. Pre-
tende che U 6, 7 ed 8 canone pubblicati appar-
tengano al primo concilio, mentre i 5 anteriori
sono del secondo. A corroborare la sua opinione
snH'esistcnza del secondo concilio Torinese reca la

Digitized by

Google

i6oi

ILIAJSTRAZIONI E DOCUMENTf.

1602

lettcra di S. Zosimo Papa, ove dice che fu Lazarus
{ ve8covo;d'Aix ) dudumin l^atdrinensiconciliogra-
tuissimorum episcoporum sententiis pro calumniatore
damndtus. .

Sk vcratnente Massimo intervenne al concilio di
Milano. nel > 38g radunato e presieduto da iAmbrosio
contra Gioviniano, ed in uUimo a quello di Roma
nel ove sottoscrisse; U jprMno per la sua vene-

ruada canizie e pejr la sua anzianita netta dignita
vescqyilei dopd il papa ilario, siccome vi sarebbe
ua lassd !<di tenapo ■ di ianrii svttantasei di eptecopalo,
bisogocrebbe <coBvemre >cher Jivesse vissuto ottre gli
anni cento 1 , . o> rrtornarc all antica idea ; di due Mas-
simi. Anche il suo amico Remiigio episcopq in Reims
,per ; allre anni settanta. . . .<■■■ <.'■■
. DaUe /rnemorie della. vitar/di S. Massimo scritte
dal P,>Bruno Bruaii nella splendida edizione delle
opere di Unio .padre e isciittore non si put> cono-
scere,ne<<la putria, ne-Iat precrsa eta del' vescovatb
e della. morte fdi -S. Massimo. II sommo pontefice
Pio VI. feceAfare iricerche . .delre opere rmedite di
S. Massimo in tutte \le biblioteche dTtalia, e spe-
cialmente del tEiemonte, di Germania e di Francia.
In Pedonai, ,ora Borgo S. Dalmazzo, si trovarono
due codici d'omelie che furono giudicati dal mar-
ehese Scipione Maflei dei secob VIII. Si ha dall'a-
bate Giovahni Andres in una sua lettera scritta
all'abate Giacomo Morelli sopra alc*tni codici 'dfelle
biblioteche capitolari di Novara e di Verdelli, stam-
pat^ in Parma nella Stamperia Reale (. Bddoni )
MDCccn , che nel fornitissimo archivio oapitolare di
Novara vi e un codice riputato del secolo IJL o X,
©ye si leggono omelie di S. Massimo e di S. Ago-
sti.no- Antichissimo e pure il codice ad usum maio-
ris Ecclesiae Taurinensis. «
,' II P. Bruno Brunt da Guneo e scolopio in Roma
pe,r ( incarico di papa Pio VI con gran fatica ed
accuratezza raccolse daimolti archivi di Roma, di
Pedona, Pagno di Torino ecc. le sparse opere di
S. Massimo, rivendicundaae .molte attvibuite a S.
Ambrogio, e le pubblieo. colle nitide stampe dt
Propaganda nel mdcclxxxiv ia Roma Sancti Ma<-
ximi episcopi TaUrinensis opera omnia iussu Pii
VI Pontif. M- aucla atqiie ddnotationibus illustrata
et Victorio Amedeo Sardiniae Regi dicata.m fok,
edizione che non lascia niente a desiderare per
parle del coropilatore , • o. che puo stare colle piit
belle opere dei Santi Padri pubblicate dai beneme-
riti Maurini. :■•,[.••.•

. Molti sermoni estratti dall'Ambrosiana furono
pubblicati dal P. Mabillon Giovanni della Congre-
gazione di S. Mauro riel i.° tom., parte 2 del suo
Museo Italico, moltissimi dal Muratori e compren-
dono 1 1 7 pagine delYJnecdota tom. 4 ° Patavii typis
Seminarii mdccxjii in 4-° ^e opere ma incomplete
furono stampate in Colonia nel i535, in Roma nel
i564, in Venezia, Basilea ecc. Si stamparono in
Lione nel mdclxxii colle opere di diversi scrittori
ecclesiastici col seguente titolo : SS. PP. Leo Ma-
gnus Romanus Pontifex , Maximus Taurinensis ,

a Petr. Chrysol. Ravennas , FuJgentius Ruspensis ,
Valerian. Cemeliensis, Amcdeus Lausanensis, Aste-
rius Amasenus Heptas praesulum christiana sa-
pientia et facundia clarissimoPum- per cura di Teo-
filo Rajmond gesuita, in fol. a:'*ediz."

Oitre Ja suddetta opera scrisse prire la Difesa
dei ! santi Padri che hannd : combattuto per la cat-
toiica religione : Difesa degli Apoiogiiti della Re-
ligione Cristiaha di Bruno Bruni deite Scuole Pie,
luniliaia al santiss. •signore sig. nostro Pio Papa- VI.
■Firenze per Gaet.<Camhidgi ^ mdcclxxv, tn 8.°

Coniiiikazionei Padri Apologisti della Chiesa,
umiliata come sopra mdcolxxviii' , in 8:°, Firertze>,
Cambiagi. .-..<

• Discorsi sutta fine >'■ deWuomo. L^esposizione della
b mottiptice doUrina- intornb dUa s >grazia ed ai >sd-

-cramenti. ■..'.'■_•' ■.. .■•■' (';.'•>

. . Osservazioni soprd -Vanalisi delle pnosorizioni &
Tertuiliano. Tralidto \sopra il retto uso deU<edk-
caiione. Vita di' Cosirao de -Medici. . •i-iw-s

• De comparanda senectutis felieitate/ Romae iypis
Ioan. Zembel. 1793.

Fece pure illustrazioni alle opere di S. Brunbne :
mori m Roma K 5 d'aprile del irjg-j.

Fra le moltissime carte legate dalfabale Gazzera
alla R. Accademia delle Scienze vi sono cento ed
ol{.o lettere , delle quali 3 1 del Vernazza al teologo
Meyranesio e 65 di quest'ullimo al Vernazza , al
canonico Grassi di' S. Cristina, del Grassi al Mey-
ranesio. • ■

c Credo di non fare cosa inutile di qui riportare
alcun passo di questa corrispondenza, principalmente
per cio che riguarda S. Massimo , onde si possa
trarre qualche lume sopra questo grande vescovo
e scrittore, e si vegga quanto mai fatico il bene-
merito Prevosto di Sambuco nel visitare i codici,
e- quanto aiuto abbia dato al P. Bruni netla sua
edizione delle opere di S. Massimo.

La prima letlera per cui e entrato il Meyrane-
sio in relazione col Vernazza e del 4 dicembre
1769 : in una del 1779 parla d'una lunga perga-
mena, ove sono ..scritti gli Atti dei santi martiri
Solutore, Avventore ed Ottavib, unitamente a. cib
ehe ne scrisse Guglielmo vescovo di Torino, dei
quali una parte gia ne stamparono i Bollandisti
d nella vita di S. Giuliana.

In un',altra dei a5 luglio 1779 annunzia al Ver-
nazza che gli avrebbe mandata copia dei dittici ed
iscrizioni della Chiesa cattedrale d Alba conserva-
tipi dal Dalmazzo Berardcnco C 1 ).

• (1) Berardenco Dahnazzo nacque in Valoria ( vallit aurea ), tem
posla nella valle di Slura, circa il 1415, e porlossi ad abitare in
Bene essendo d'anni venti, ed Wi condusse in moglie la figlia di Ia-
oopo Garagno per nome Eosebia : ebbe un fratello, Antonio che fu
lo stipite dei Berardencbi di Valoria. Mortagli la moglie senza pxole
ai 13 di giugno 1447, istigato dagli amici si reoo nel 1460 ad abilare
in Cuneo; quivi passo a seconde nozze impalmando Ludovica dell'an-
tica e nobile casa de' Corvi, ora estinta , e gli nacque il suo primo-
genito nel 1557, come si ha dalla leltera cbe scrisse a Nicolo Guasco
nobit uomo di Mondovi , e letterato , al quale si raccomanda perche
copii le iserizioni romane che erano a CarasBone, Vico e Breo, e lo
ringrazia delle jnonete romane inviategli. Mori nel 1499 ai 5 di set-
tembre, e fu sepolto colla moglie e 4 figli in S. Francesco di Cuneo,

Digitized by

Google

i6o3

ILLUSTRAZIONI E DOCUMENTI.

1604

Si vede pure che da altra lettera, che il Meyra- a
nesio copib, il codice di S. Gallo del secolo XI,
che contieue le omelie di S. Massimo, e che 1'abate
De Levis volea pure pubbljcare una raccolta d'o-
melie dello stesso vescovo, e che percib non comu-
nicb cosa alcuna al P. Bruni; parla dei Sermones
de quadragesima che esisteva nella libreria dell'Uni-
versita, e che non avea potuto ottenere di leggere.
Gopib due altri codici e notb le varianti, e forse
le avrebbe pubblicate se non moriva 1'arcivescovo
Rora, che 1'avea animato a cib, e ad istigazione
del Vernazza comunicb al Bruni le sue fatiche per
cui fu dallo stesso lodato.

E fiirono veramente immense ie fatiche, e si
pOtrebbe fare una lunga serie delle opere, delle
biblioteche consultate circa le omehe ed i sermoni b
di S. Massimo, per cui pote trovarne molte d'ine-
dite, e rivendicarne molte. Parla dell'omelia di S.
Massimo riportata in parte dal Galco nella sna
storia di Milano ; consultb le tavole del Gassini degli
ecctissi in riguardo alFomelia recitata in Torino su
quelTargomento.

Dice che il codice ad usum maioris Ecclesiae
Taurinensis deve essere al piu tardi del seeolo XI,
gia appartenente altra volta alia fornita libreria
capitolare, scritto in due colonne con chiari carat-
teri, e che 1'avea in imprestito da un amico.

II P. Bruni trattb in Roma per fare avere al
Meyranesio una pensione sopra qualche benefizio
ecclesiastico per tanti suoi lavori e spese, e cib
senza alcuna sua domanda, ma sembra che npn ci sia c
rinscito. Parla d'un antichissimo dipinto su tavola
.rappresentante S. Massimo che esso avea veduto
da quando era chierico nel seminario di Torino,
e di un altro parimente su tavola presso la nobi-
iissima casa Provana di Collegno.

Parla del Necrologio di S. Solutore che esisteva
nella libreria della Gonsolata, e di quello dei cano-
nici di S. Giovanni di Torino unitamente al cata-
logo della loro biblioteca, copia della quale unita-
mente a quella della libreria capitolare di Vercelli
avea avuta dall'amico awocato Angelo Paolo Carena.
Fra i libri del Gapitolo Torinese parla di quelli di
Ricoifo Prevosto, che forse erano gli stessi della

ove per ahro non trovd alcuna memoria, come scrisse il Meyranesio d
al Vernazza. II Berardenco avea raccolte in un volume di oltre 400
pagine circa 300 iscrizioni che avea copiale o lui, od il suo figlio
Iacopo, che fu notaio come il padra, a Bene, Pollenzo, Cervere,
Nizza, Aiba, Ivrea, Aosta, Susa, Torino, Vercelli, ecc, le quali fu-
rono in gran parte comunicate dal Mcyranesio al Durandi, e da esso
pubblicatc. La serie dei vescovi d'A1ba , e le iscrizioni cristiane ora
sono pubblicate nella Raccolta del Gazzera. II Berardengo in una sua
lettora gia sino d'allora si lamenta d'essere irriso da alcuni per la
racoolta che faceva. Ma dobbiamo essere riconoscenti ad un nostro
compaesano che non risparmio ne spese ne viaggi, onde sommini-
strare ai dotti molte lapidi che ora inutilmeute si cercano. Esso fu il
precursore dello Schrader, dello Sweert, e di molti altri benemeriti
che ne fecero tesoro. U Meyranesio scrisse la vita del Berardengo
che il Vernazza fece stampare nel volume XXI del giornale de' Lette-
rati di Modena, pag. 111-138, e fu dedicaU allo stesso Vernazza, il
quale pubblico XLIII iscrizioni conservateci dal Berardengo, e le nni
colle altre che pnbblicb in Torino nel 1787 col titolo : Romanorum
litttrata monumenta Albae Pompeiae cintaUm tt agrum ilhutrantia.
Rteauuit Itsephtu Vtrnaiza. Se ne fece una seconda edizione nel 1866
in Alba.

Novalesa dati in pegno e poi venduti da quei mo-
naci alloraquando 6tggendo da quella Badia invasa
dai Saraceni si rifngiarono a Torino, e dei libri
molto curiosi che erano stati di Landulphi Episcopi,
che lo dimostrano uomo di molta e varia letteratura.
Sia il rOtolo originale di questfndice, che la copia
non si conosce dove si trovino.

In ttna lettera dei 4 agosto 1782 si lamenta delle
pretensioni detl'abate Nasi, il quale magnificava di
troppo le sue correzioni che faceva al testo e le poche
aggiunte; da essa pure si rileva che. le notizie sont-
ministrate alTautore non oltrepassono U iaao, cosi
ehe non avrebbe somministrata cosa alcuna peha
seconda parte del Pedemoniium.

S. Massimo dopo essersi recato carico d'anni al
concilio generale convodato da Uario Papa »el 465
a Roma, non comparendo piu m alcun atto pub-
blico, ne facendosi piu di lui memoria, non sarei
lontano dal credere che fosse morto uj Roma, eome
notb il nostro egregio conte Ludovico Sanh dTgliano
da Geva nella sua applaudita opera Sulla condizione
degli studi neUa Monarchia di Sdvoia sino aWeta
di Emanuele Filiberto i843 , e che cib segoisse
poco dopo terminato il concilio, e che ivi pure fosse
sepolto.

Chi maggiori rischiarimenti desiderasse circa S.
Massimo potrebbe consultare, oltre la vita e la
dotta prefazione dettata- dal Meyranesio in questa
opera, ed. il Bruni nella sua, potrebbe pure vedere
la Vita che ne fece il Gallizia, stampata in Tojrino
nel mdccxxiv dal Mairesse, e dedicata al Gapitolo
metropolitano, ripubblicata con annotazioni e cor-
rezioni nelFopera postuma dello stesso Gallizia -Gti
Aui dei Santi ecc., mdcclvi, vol. 2, il Diario del
Massa, / cenni storici di S. Massimo del Prof. D.
Carlo Ferreri, Torino i858, il quale pubbiicb
pure nel 1861 le Omelie ecc., volgarizzamento del
conte Saverio Provana del Sabbione, edizione po-
stuma.

Qui riferirb per estratto una pergamena del se-
colo XI, da cui si pub conoscere la grande vene-
razione in cui si teneva S. Massimo, facendosi ivi
cenno non solamente di una chiesa, ma d'un ca-
stello col suo territorio che da lui si denominavano,
castello e chiesa che credo si possa riferire a Col-
legno, ove e ancora oggidi in somma venerazione,
ed ove credesi che abitasse, e che vi fosse sepolto.

Questo brano, come molte altre carte, ebbi dalla
squisita gentilezza a tutti nota del cavaliere ed av-
vocato Gombetti Celestiuo, Direttore Capo di Divi-
sione degli Archivi generali del Regno.

In una donaeione fatta all'Abazia di S. Giusto
di Susa da certi Isnardo ed Aldeberto padre e figlio
lege viventes Romana, tra le altre cose si legge:
Donamus ecclesiam Sancti Maximi dpiscopi et con-

fessoris infra ipsias castrum Sancti Maximi etc

Infra eiusdem teiritorium Sancti Maximi cuncta
adiacent

Videlicet ecciesiam beati Maximi cum tota par-
rochia.

Digitized by

Google

t6o5

ILLUSTRAZIONI E DOCUMENTI.

1606

Actum infra easteUum Sancti Maximi ante ec-
clesiam beati Petri Apostohrum principis.

Actum xv halendas majr imperante Rege Hen-
rico, et regnante domino Nostro lesu X.po^

I/Abazia di S. Giusto di Susa essendo stata fon-
data nel 1038, ed il carattere usato nei sovra ri-
ferito atto appartenendo senza dubbio al secolo XI,
pare non andrebbe lungi dal vero chi la dicesse
emanala sotto l'impero di. Enrico III, e cosl tra il
1039, ed il io56.

URSICINO.

Facendosi nel ihfi un> caaale sotterraneo lungo
la via 0 piazzetta che si trova tra la cattedrale di
S. Giovanni ed ii paiazzo veccbio reale, sulTangolo
del quale sorge U maestoso ed antico campanile
della medesima cattedrale, c prolungandosi lo stesso
caoale sotto Tandito della porta a ponente che mctlc
nel cortile del nupvo palazzo del Re, si venne a
scoprirc ai 5 di. agosto nel fine di quell'nndito ed
in principio del pprtico del cortile predetto la tomba
del vescovo Ursicino, che;tanto illustrb. la Cbiesa
Torinese nella seconda raela del seeolo VI.

Una gran lapide di marmo bianco copriva le
ossa di Ursicino,. che furono depost.e in. una cas-
setta e traslocate nella chiesa cattedrale, e murate
accanto alla porticella della facciata che e in cornu
evangelii e la cappeila dei santi Giovanni Evange-
lista, Maurizio, Secondo. raartiri,. e Turibio Tori-
nese vescovo d'Astorga, da.pochi anni . eonvertila
in battistero. Sulle ossa fu di nuovo collocata la
vecchia lapidd di forma quadrilunga, benche rotta
in diversi lupghi, chiudendftht .in una bella cornice
di marmo nero con zoceolo e ciniasa-; per eura ed
a spese di monsignor arcjvescovo D. Lnigi dei
marchesi Fransoni.

LMscrizjbne e distinla in due partt; la .prima. e
posta a quasi due terzi della lapide, ed e compresa
in un ampio circolo, nell'area del quale vi e scol-
pito il raonogramma di Grisloy cioe ,un grande X
con un P in mezzo che sono due leltere del greco
alfabeto, ed occupano tutto lo spazio del circolo,
suH'estremita del quale ed.in giro si legge con
lettere maiuscole romane, ma non del buon secolo,
la seguente iscrizione. Dalle braccia dei monogramma
stanno pendenti altre due lettere greche alfa ed
omega, principio, e fine.

-I- DEP. SCE. M. VRSlClNI. EPI. SVR D TERTIO
DECIMO. KAL. NOVEMBRES IND. TERTIADECIM

L'altra : iscrizione , .0 sia, il seguito della suddelta
in.caraUere di piecole raaiascolette e d'un poco
minori delle pi^enoiate, , e ■ posta in due linee. -sul
lembo della parte superiore della lapide in duelinee:

\ .HJC SACB»D. FPI&COPAVVJ\ .A : N»C XLVII
••.. piys SVOS AKPLM LXXX. ''■ ' ,

a Cosi si leggono ambedue :

Depositio sanctae memoriae Ursicini episcopi sub
die tertio decimo calendas novembris indictione
tertia decima.

Hic sacerdos episcovat annos quadraginta septem
complevit omnes dies suos annos plus minus octuaginia.

Tra 1'iscrizione superiore Hic sacerdos e 1'infe-
riore Dep. sce. vi e un altro monogramma di Crislo
colla gamba del P molto allungala con una sola
sbarra del X posta orizzontalmente.

Questa preziosa ed antichissima lapide venne
eruditamente interpretata dal dottissimo Cibrario con
una memoria e con un disegno della lapide inse-
riti negli Atti della R. Accademia delle scienze,
lomo VIII, serie seconda. Impariamo che il santo
b vescovo Ursicino terroinb la. sua mortale carriera
ai .20 di ottobre deil'anno seieenlonove dopo qua-
rantasette anni di vescovato-, avendone vissnto ot-
tanta, e quindi sarebbe nato nel Sig.

Nel primo coitile, detto delia Panatteria del
vecchio palazzo ducale gia nominato di S. Giovanni,
e fabbricato in gran parte> sutle fbndamenta del
palazzo vescoviie, si scavarono hingo le ease e nella
direzione del sud al nord una fila di sepolcri trian-
golari formali di grossi mattoni convergenti di fab-
brica romana, alcuni dei quali con impugnatura,
ma senza bollo della fabbrica, come soventi volte
s'usava : erano posti irregolarmente fra le fonda-
menta di antiche fabbriche, senza alcuna iscrizione/
ed embiemi che indicassero . il nome 0 ia qualita
c dei defimti ; tuttavia essendo collocali gli scheletri
col capo verso 1'oriente, dinotano che erano cri-
sliani sepoicri, o forse erand di membri del clero
Torinese, trovandosi cosi vioino alla Chiesa. ]>Jella
piazzetta summentovata si trovb anche un basa-
mento di pielra con un buco alla sommila ehe con-
servava, come diee il snllodato istoriografo, ancora
vestigio della croce di ferro che s'alzava a proleg.-
gere il campo del riposo. E veramente da lamen-
tare che oon siansi continuali. gti: sea\i nel eoriile
principale regio e . negli altri due vicini , cbe cer-
tamente si sarebbero sooperte aUre lapidi, raltri
titoli che , avreb.be ro potuto i*ecare . grandi lumi alla
storia specia|rnente..£Qc!esiastica, di quei tempi Ion-«
tanr ed oscuri ! Dalla lapide d'Ursicino del principw
d del seeolp VII sinp al seeolo XV non si vede piu
aicuna lapide neUa raetropolitajia, anzi in Torino,:
una lacuna di nove seooli circa cj> priva di tante
memorie. Vescovi e sacerdoti , cospicui personaggi
qertissfrnamente ebbero e nella ehiesa e nel coali-
guo cimitero aiposo . ed, iscriziouii che. ai pps4eri
indicavano; le loro gesta, roa tutto scomparve rtella
rippstrnzione del dudm^ presiente,(e nelle mutazioni
Susseguenti notfabilissime,

. Sulia base d> q*es.to jmpoi-tantissimo monumento
fu posta la seguente isorizioue dell'aufea penrta dei
chiarissimo prpfesSore cavaliere TortJmaso Vallauri:

■• ■ .. • ' • '. . • • . f'cU'1 : <■
•hbio OS4&. ' • („■, ; .j
. VRsioim RONTiFicis ariVRiKiEHSis; ;

Digitized by

Google

1607

I LLUSTR AZION f E DOCUMENTI.

1608

CVM TITVLO

a

CASV REPERTA NON. SEXTIL. AN. MDCCCXXXXIII
IN PACE COMP06VIT
ALOISIVS FRANSONVS ARCHIEP. TAVRIN.

an. MDCCCXXXXV.

Si trova pubblicata nella prima edizione dello
Specimen inscriptionum Uttinarum Thomae Val-
laurii, Augustae Taurinorum ex Oflwina Regia,
an. m. dccc. lv., in 8.

Intorno a questo vescovo ed a questa iapide si
vegga quanto con critica non meno che erudizione
scrisse 1'abate Costanzo Gazzera (di cui tntti lamen-
tiamo ancora la perdita avvenula K 5 di maggio
del 1869) nel suo Discorso delte Iscrizioni cristiane
antiche del Piemonte, e della inedita epigrafe di b
Rustico vescovo di Torino del settimo secolo; To-
rino Stamperia Reale mdcccxlix, in 4*° Dalla pre-
lodata opera si vede pure che vicino alla lapide di
Ursicino si trovb un' altra cristiana, ma anteriore
di quasi un secolo a queUa dUrsicino. Essa e del-
1'infante Anteria, ed ora si trova collocata con molte
altre lungo la scala per oui si discende aila priva4a
bibiioteca di S. M. il Re.

RUSTICO Vescovo.

Siccome il caso fece trovare scavando la lapide
col titolo di Ursioin©, eosi per caso fu trovata la
copia di quella di Rustico. U dottissimo D. Luigi c
Bruzza barnabita, in allora professore di rettorica
nei collegio di VerceUi, oeile sue ricerche di notizie
d'antiquaria e di belle arti, trovb nella biblioteca

. Agnesiana di VercelH un foglietto volante che si
custodiva in un libro, nel qnale foglietto era dise-
gnata la iapide e 1'iscrizione di Rustico vescovo di
Torino. Questo disegno di mano del Bartolomeo
Cristino, chiaro matematico, blasonatore e lettore
del duca Carlo Emanuele I, il quale lo fece per
qualche tempo precettore de' suoi figliuoli, e nel
i58a nominb araldo dell'Ordine Supremo della 88.
Annanziata, come si ha dafie Notizie del suddetto

• date dal baroqe Vernazza stampate in Nizza nel
m©cclxxijii, fu fatto sulla lapide originale, avendovi
notato sopra quanto segue : In una pietra di mar- d
more trovata disfacendo un muro di casa mia, vi
d seolpito le seguenU parole et cerchio. Questo
coperchio deila tomba di Rustico infranto fii tras-
portato per servire di materiale nella casa del Cri-
stino, che non dovea essere lontana dalla cattedrale,
e vicina percib alle tombe dei vescovi. Ii sullodato
Abate GaZzera nelle Iscrizioni cristiane propcnde
a credere che la detta casa fosse nella parrocchia
di S. Pietro de Curte Ducis, in allora detta di
S. Pietro del Gallo, e che si trovava ddve ora «
1'albergo del Gallo nella via dello stesso nome, ma
avendo io visitati i libri parrocchiali di detta chiesa,

, non ho potuto riscontrare neppure uno della fami-
glia dei Cristini. Trovo benissimo in essi registrata

la morte di Bartolomeo Pelegnmo medico amore-
volissimo, morto il 3 di giugno del i5gg e sepoito
nel cimitero di S. Giovanni, ohe forse era frateUo
di Cristoforo iettore di leggi neUo studio di Torino,
a cui il Cristini indirizzava la maggior parte delle
sue poesie, e che rapporta il Gazzera a conforto
deUa sua opinione. II predetto Cristoforo PeUagnino
mori fbrse di peste nel 1599 in settembre aUa sua
vilia. Io crederei che la casa dei Cristini fosse piut-
tosto nella parrocchia deUa cattedrale, e non lon-
tana dal palazzo ducale, avendo esso molti impieghi
che 1'obbligavano a recarsi sovente alla Corte. Dalle.
notizie del Vernazza sul Cristini non si trova la
sua morle: ma avendo rinvenuto altrove il suo te-
stamento deUi 8 di agosto i6*4> dallo stesso veggo
che si qualifica figliuolo del fu Giorgio di Carignano,
e cittadino di Torino, e non avendo figfiuolanza
lascib erede il nipote Carlo, figUuolo di suo fratello
pur esso Carlo.

E da iamentare che siano brneiati i libri di quel-
Lepoca deUa parrocchia m«tropolitana : in essi si
sarebbe forse trovato ii tempo della sua morte.
Fu lettore di matematiche neirUniversita, ed astro-
iogo. II Gazzera pote riscontrare sngti scritti origi-
nali inediti che si trovano nella biblioteea deU'U-
niversita l'identita del carattere dei fogfio volante
sopraccennato. Ii dtsegno poi della lapide e lo stile
detTepigrafe di Rwstico cenoorda con quello delia
lapide e dett'iscrizione di Ursicino. Epsendosi per-
duta la lapide originale, fu gran merce che siasi
eonservata la copia fedele, che il Bruzza comunicb
al Gazzera che 1 la stampb nelie Iscrizioni crisliane
antiche.

In un circoio, come neUa lapide di Ursicino, vi
e il monogramma di Cristo con l'A ed 09 pendenti
pure dalle braccia stesse del monogrnmma : in giro
poi al circolo si ieggono le seguenti parole:

DP. BM. RVSTICI EPI SVB DIE XVI KAL. OCT
REGNANTE VGL. CVNICPERT. 1ND. IIII.

Sopra U circolo vi e una piccoia oroce: nei labbro
superiore deila pietra:

VIXIT IN D. ANN. PLM, e nel lato destro:
LXV.

Sotto il circolo:

HIC REQVIESCIT SACERDOS.

Di sotto questa linea partiva una gran croce,
della quale, come dice il Gazzera, nen rianane che
ii principio, il resto eolia rimanente iscrizione es-
sende scomparsi cel pezzo deHa lapvde. L'iscrizione
dovea continuarp oosi : qui episcopavif annos ....
ecc, come quella di Ursicino; ma di questa im-
portante notizia ne siamo ' per sempre privati.

L'iscrizione suddetta sciolta dalle sigle dice cosi:
Depositio bonae memoride Rustici episcopi sub die

Digitized by

Google

ILLUSTRAZIONI E DOCUMEflTI.

1609

deciatosexto kedendas octobris , regnanie viro .glo- a
riosissimo Cunincperto, indictione quarte; Vixit in
Domino annos pius nunus seocagintu qubnque.

Nessun'altra uiemoria del vescovo Rustico, mi sia
lecito di continuare ' colle parole del chiariseimo
Gazzera, si era conservata nelia chiesa sua Torinese
se non la soltoscriziooe alia lettera sinodxca sugge*
stionis scritta al sesto concilio Ecumenico costanl-
tioopolitano da Papa Agatone, a nome del stnode
da esso Qonvocato a Roma nell'anno 679, e sotto-
scritto da cento e venticinque veseovi italiani. Tra
questi si leggono Valeneino vescovo d^Acqui, £»t-
siderio d'Ivrea, Aodaoe di Tortona, Renedette di
Alba, Teodoro di Vercelli, ed ii nostro Rustlco,
il quale si segoa cosi : Rusticus hwnilis episcopus
sanctae eccicsiae Taurinensis in hanc suggestionem , b
quam pro apostolica nostra Jtde unanimiter caw-
sirvjciauu simSiter subscripsi: corae si ha datht
raccelta dei eoncilii pubbHcata dal Mansi. In questa
iscrieiane abbiamo la data certa della sna morte,
regnartte Cunincpert, mentre in quella di Ursicine
manca, ed il Gazzera opina che cib avvenisse da
che alla morte di Ursicino il governo de' Longo-
bardi non ero cveduto talmente radicato Ira noi
da doverne trarre dal medesuno la iadicaziouc del
tempo ; la stessa cosa non si poteva dire delPepoca
in cui Rustico mori: in allora il governo longobar-
dico era in pieno vigore. Supponendo poi che,
6econdo calcoJa ernditamente il Cibrario, Ursi-
cino sia morto nel 610, e che Rustico sia stato
eletto nei 677, due anni prima deila sna andata a 0
Rntna pel concilio sopranominato , ne awiene urta
interruziooe nella serie de'vescovi Torinesi di circa
anni 67, in cui ignoriamo i nomi dei pastori in-
termedii. La deposizione ossta mumazione presso i
Cristtatri facendosi un giorno akaeno dopo ii de-
cesso, ne consegutta che Rustico mori ai i5 di
settembre in quelTauno del regno di Coniberto,
nel quale correva la indizione qnarta. Ora seguendo
ia cconologia de' re Longobardi con soda critica
stabiHta dai chiarissimo Jacopo Dnrandi ne' snot
Cacciatori Pollentini, stampata nei 1773, ii re Fkivio
Ctlniberto avrebbe regnato daU'agosto deU'anno
686 a tutto il 698, cioe oltre dodici anni, senea
contare quelli che regno umtamente al suo padre
Bertarido, ne viene che l'anno 666., il primo del j
regno di Gnniberto contando l'indizione decimaquarta,
ed essendo morto Rustico nelTindizione quarta, cib
sarebbe accadnto l'anno 691, nei quale il qutndici
di setlembre correva appunto la quarta indizione,
ed avendo 65 anni quando inori , ne vicne che do»
vrebbe essere nato nel 636.

1610

col quale si deunisce la contesn insorta tra Lancio
vescovo di Torino, e Ginseppe vescovo d'Asti , per^
riguardo ad aicune possessioni poste nel tenitorio
di Snvdna. Al quale rigaardo si.pob consuUare aache
il >Cibrario oelle Operette varie, skatnpate;dta Botla
1660, \ove discoric dei oenli d'Asti prima del togS
a pag. 393 ,. cone gla ho scritto m utia nota del
testo. Quindi una sana critica non pnb lifiutare $,'<$♦.
sissenza di' questo vescevq, coine bene esserva i'ec-
celienlisswno conte Gibrajrio, non potendosi rigetlare
la carta suddetta. •,!-' ■ 1

, RICOLFO VEscevoi. ,

£ certa eosa che nn Ricbttb fu veseovo di To-
rino dopo Amalrico e prinaa di AunnCene, o meglio
Ainizone, siocome rettamente opina ii piu vblte
lodato abute Gaszera. Ed m vero avendo Attene,
vescoVo di Vercelh' , presentato 'il suo testamento al
sinodo provinciaie di MUano nefl'»no 946, l» fiece
corroborarc colla soUoscriKione di tutti i vescbvi
del Piemonte, Aiba, Aosta, Ivrea, Acqui, Astij
Tortona, Torino, e si segnb ii Ricouo depo Gez»
zone vescovo di Tortona', tra Bruaingo vesoovo di
Asti, e Gisone d'Aosla, e dtce oosi: ego Riculfus
episcopus Taurinensis laudavi et subscripsi, e qoindi
la vita di Amalrico non si estese sino al 960, come
vuole il Meyranesio.

Se poi questo Ricolfo, secondo opina il Pingone,
sia identico col prevosto Torinese, che nel 906
ebbe in custodia i libri che nell'invasione dei Sa-
raceni i monaci delia Novalesa por,tarono m Torino-,
non e oesa faoile a provare, e non e cosa di grave
importanza ' atorica.

AMISONE.

Tra li pocbt documenti che limangono del ve-
scovo Amisone si deve annoverare quello del 989,
col quale lo stesso conferma alle monache di San
Pietro di Torino (ora canonichesse Lateranenst di
S. Groce) la giurisdizione che quel Monastero aveva
suila chiesa della Madonna di ScarnafigL St trova
nella Btblioteca reale.

II vesoovo LandoJfo nei 1017 confermb al pre-
detto Monastero i redditi della Cbiesa sttddetta di
Scamafigi.

AMISONE II.

LANCIO.

Tra il vescovato di Claudio e quello di Amoione
st deve stabiiire Lancio. Di esso si parla nei Mon.
hisi. patr. voi. 1, n.° XLV, ove aD'anno 887 in
novembre vi e, nn Placito di Oldorico conte d'Asti,

Circa U non esistenza dei vescovo Amiaone U,
rtferite neUa lapide in cui e aarrata l'invenziotte
deU'imuingbe della Vergine detta ddbU Consoiata ,
vedi il duarissimo Cibrario neiia Storia del sm-
tuario della Consoloia, edizione seoonda dei i845,
ove confuta gli argementt portati in favore dei ve-
scovato d'Araizone dal teol. ca». Palemone Bima
m

Digitized by

Google

161 1

ILLUSTRAZIOM E . DOCUMENTI.

16

1 1

nella Serie cronologica degli Arcivescovi e Vescovi a
del regiio. di Sardegna con appendice alla Grono-
logia pubblicatasi nel {843. < . 1

Mons. . Francesco Agostino Della Chiesa lo am-
mette tra Carlo II e Milone Cardano , .diceridol:
Anno 1170' Antisbnus. secundus , cuius precihus
Federious Imperator civibus Taurinensibus iniurias
sibi illdtas remisit. . 1 : - # .

II Baldessano poi , • appoggiandosi sulla -kpide
suddetta, lo nota net 1 104 dbpo Viberto e prhna
di Mainardo.

TEDISIO Vescovo nel i3oo.

Morto il vescovo >Goflredo, i canonici si radu- h
narono* per eleggere il suceessore. > . <>

Non andando daccordo netla scetta, fecero nel 1 3ob
ai 5 d'agosto un compromesso nel prevosto Lan-
tetmo d'Oulx, ed in Bernardo precettore det con-
vento di S. Anfcoriio di Ranvers, ambi facienti parte
del capilolo Torinese: radunati il giorno dopo eles*
sero di comune acctodo Tommase di Savoia, cano-
nico . d'Amiens , figliuolo deleonte Tommaso III e
di Guja di Borgogna, e fratello del eonte Filippo
principe d'Acaia e signore del Piemonte , perso-
naggio per santita di vita, per istruzione e per
aderense spettabtlissimo. Ecco il cdmpromesso : i

i3oo 5 Agosto. v

Compromesso del Capitolo detia Metropolitdna di
■Torino neUe persone del Prevosto della Chiesa
(FOulx, e del Precettore della Casa di S. Antonio
di Ranverso con facolth loro concessa diproce-
dere aWelezione del Vescovo di Torino , stante
il decesso del Vescovo Gojffredo; coWelezione
seguita poscia nella persona di Tommaso di
Savoia , frateUo del Conte Filippo.

Ex CODICE I, NUMERO 74- '

In nomine Domini amen. Anno natiuilatis Eius-
dem millesimo tercentesimo , indict. decimatertia ,
die veneris quinto mensis augusti, presentibus te- d
stibus et me Notario infrascriptis , discreti viri do-
mini Antonius Zucha Praepositus Ecclesiae Tauri-
nensis, et alii Canonici Taurinenses, quorum nomina
inferius continentur, in claustro eiusdem Ecclesiae,
vbi teneri et cetebrari Capitulum consueuit ad
tractandum iuxta termini assignationem super hoc
factam de electione, seu prouisione Episcopi siue
futuri Pastoris creandi in ipsa Ecclesia vacante
Episcopo et Pastore per obitum bonae memoriae
reuerendi patris domini Gaufridi olim ipsius Eccle-
siae Taurinensis Episcopi, et ad prouidendum eidem
Ecclesiae canonice de persona ydonea ad sonum
campanae more et loco solito congregati post mul-
tiplices tractatus super hoc habitos viam compendii

tamquam benigniorcm, el magis vtilem acceptantes
et eligentes compromiserunt vnanimitei- et concor-
diter in viros pimdentes, et discretos dominum
Lantelmum Praepositum Ecclesiae Ulciensis de Col-
legio Capituli Ecclesiae Taurinensis, et dominmn
Bernardum preceptorem domus Sancti Antonii de
riub inuerso Taurinensis Dioecesis, qui de eiusdem
Tauriuensis Ecctesiae Collegio nostro existit prae-
sentes et consentientes, dantes et concedentes iisdem
tamquam viris idoneis liberam potestalera, et ancto-
lntatem plenariam • eligendi, seu postulandi vnum
virum quem nouerint idoneum im Episcoputn et
Pastorem Ecclesiae Taurinensis , et ipsi Ecclesiae
iuxta praescriptam formam de Pastore concorditer
prouidendi. Promittentes bona fide praedictis Arbi-
tris, seu Commissariis , et eorum procuratoribns ,
ao mihi Notario ihfrascripto ut publicae personae
recipienti. et stipulanti yice .et nomine omnium quo-
rum interest, aut interesse poterit, quod iltum quetn
ad' dignitatem praedictam eligent, vel postulabunt,
seu de quo duxerint prouidendum Ecelesiae anfce-
dictae, ut praemissum est, acceptabutit, et recipient
absque vlla - contvadictione in suum, et .dictae Ec-
clesiae Episcopum .et Pastorem^ Quod 'compromis-
sum durare voluerunt usque lad diem crastinam ad
horam terciam. Nomina rvero dictorum Canonico-
rum sunt haec : dominus Otto Sili Archidiaconus,
dominus Lahtelmus Praeposjtus Vtciensis, domtnus
Amedeus Archipresbyter, dominus Iohannes Pelh-
KOni primicerius, dbminus Bertolinus Prandi, do-
minus Thomas Pellizoni, dominus Vbertus Pelgy ,
dominus Belengerius de Ruuiliasco, dominus Petriis
Prandi, dominus Bertinus de Sancta Fide, dominus
Iohannes Constahtini, dominus Aicelinus Vascus,
et Valerianus SUuej dominus Iacobus de Riparolio^
dominus Guitlelmus Beccuti, doniinus Martinus Cer-
candi, Iacobus de Imperatore, Guettus de Ruuore,
et Petrus Silus, et inde plures cartae fieri iussae
sunt. Actum est hoc in ciuitate Taurini in.claustro
maioris Ecclesiae, vbi celebrari Capitulum dictae
Ecclesiae consueuit. Interfuerunt testes vocali et
rogati dorainus lordanus Cagnaccius Rector Ecclesiab
Sanctae Mariae de Dompno Taurinensis , frater
Henricus Cagnacius ordinis fralrum minorum , fra-
ter Bareria ordinis Sancti Antonii, et dominus Ruf-
finus Borgesius ciuis Taurinensis. Postmodum -.ver^o
anno et indictione predictis, die sabbati sesto mensis
augusti ante terciam , dicto compromisso durante,
in Ciuitate Taurini in Capella Episcopali iri loco
ad infrasciipta factenda specialiter ordioato , prae-
sentibus canonicis suprascriptis ad haec specialiter
congregatis, nec non teslibus infrascriptis , videlicet
domino Iordano Cagnacio, fralre Henrico Cagnacio,
et firatre Bareria suprascriptis, et Iohanne de Ypo-
regia, ciue Taurinensi, ad haec nominatis et rogatis
prefati domini Lantelmus Praepositus Vlciensis
nomine suo, et dicti eius socii, seu collegae sui
pracsentes, . et volentes, et Capituli Ecclesiae. Tau-
rinensis postulavit venerabilem virum dominum
Thomara de Sabaudia , fratrem domini Philippi

Digitized by

Google

i6i3

ILLUSTlUZiOiM E UOCUMENTl.

1614

Comitis et Domini in territorio Pedeinontis in Epi- a
scopum et Pastorem Ecclesiae Taurinensis, et ipsam
postulationem solemniter publicauit hoc modo. Nos
Lantelraus Praepositus Vlcieusis ordinis Saocti Au-
gnstini, et frater Bernardus ordinis Saueli Antonii
praeceptor domus Sancti Antonii de Riuo inverso
Taurinensis dioeceseos racionis oculis intuentescom-
moda, quae vacantibus Eeclesiis e\ prouisionibus
salubribus prouenire noscuntur, reddimur corde
solliciti, ut ita prouisionem Taurinensj Eeclesiae
Pastoris soJacio per obitum bonae memoiiae reue-
rendi Patris domini Gonfredi quondam ipsius Ec-
clesiae Taurinensis Episcopi destitutae auctorllate
nabis a Capitulo dicta* Ecclesiae tributa fructuosae
attencionis studium habeatuv. Recepto igitur oom-
pvomisso, seu promisso, ao potestate et auotpritate b
ndbis data et concessa eirca prouisionem . fudnri
Pontificis in Ecclesia Taurinensi facieodaro. a Capi-
tulo et Canonieis Taurinensis Ecclesiae, quorpm
nomina inferius describnntur ad Capitulum in castro
dictae Ecdesiae ad sonum campanae nwwe et loco
solitis congregatis de ipsorum omnium volnntafe
unammi et coneordi praehabito coosjlio et ejami-
natione matura super iis cum eisdem , ac ,in ter nps.
deliberatione praebabita diligenti Deum solnm , ap
Sanctae Taurinensis Ecclesiae vtUitalem babentes
prae oculis Spiritus Sancti gratia inuocata, inspectis
etiam nibilominus litterarum scientia, mprum hone-
stafe certa laudabili, et honesta coonersat+one ,
aliiaque virtutibus , quibus illustris vir dpminus
Thomas de Sabaudia, frater Domini Phitippi de Sa- c
baudia Comitis et Domini in terra Pedemontjs,
ornatus esse dignoscltur, et dolatus, quodque pro
ipsiu» fauore, et potentia prapdicti domini Phibppi
fhutro sui, et aliorum amicorum suorum Ecclesi»
Taucinensis , cuius iura Ulicite a pluribus sunt sujb-
tracta, et usurpata indebite detinentur potest re-
surgere, et ad debibim statum muitipliciter refor-
mari. Idcirco . ego frater Laatekaus Praeppaitus
nomine et vice mei, dictique Coroissarii et coJJegae
mei praesentis, et volentis, ac oomuim de Capvtulo
ius habeolium in prouisione praedicta eumdem
dominum Thomam cum non sit aietatis legUimae
auotorilate, qua supra postnlo ra.diotae.Taurioeusis
Ecoksiae Episcppum et Pastorem, dictamque postUr
lacionem, et prouisionem praasentibus dictis Canor 4
nicis, et audientibus in Capella Episcopab a<J Ca-
pitulum per sonum cauipanae roore solito , . ,; > .

t. - . : et declaro, Quibus . pUMttbus,

et smgulte Jectis et reoitatis, ut supra, praedicti
Ganonici oonsenserunt , et diotam prtstnlatfipnem

habentes gr, , . . . . eam pom>

prohauetunt, u* meJius . iutelJigi pofest, v eVV*:at,ifieav
«lernnt omnes et singuti, neroiae dis.crepante > Np T
itaina pcaedicterum. Ganoniconuw suut.haec: domi^u'
Antomua Zucha Praepositus, O&to #UUArcbjidiafiQ T
«us, Amedeus Arcwpresbyfer,: Johgupes PeJJizppus
Primicerius, Bertolinus Prandif, dominufi Thonqa^
Pdtiioni, Ybertus Polg; , Be^bjogerbaS jd^ JRuuiJiasco,
Petrus Prandi , Berimus de Sancta Fjde> JohanBes

Constantini, Aicebuus Vascus, Valerianus Sibjs ,
Iacobus de Riparolip, Guiilelmus Beccutus, Marti-
nus Cercandi, Iacobus de Imperatore, Guettus de
Ruuore, et Petrua Sili. Et inde plures cartae fieri
iuasae suut per me JNfotarium infrascriptum.

4> Et Ego AntoniBS Marentini ciuis Taurinensip
imperiali auctoritate ^otarius pubhcus praedictis
omuibos et singuhs iftterfui, et hanc cartam,
inde fieri rogatus scripsi, tradidi, et pobUcaui,
signoque meo loco consueto signaui.

Questa eleuone non ebbe efietto, perche il Papa
Bonifacio VIII elesse Tedisio, che alcuni fanno
della famiglia Revelli, Cappellano Apostolico, e ppre
caupnioa d!An>iens, pel gjorpo sei di uovembre
dfil i3po.

, Nel i3o8 ai 18 di noyembre diede investi^ura,
come gia aveano praticato i supi prqdecessori^ dellc
deeime dei novali per le terre del marfhesalp d\
SaJuzzjo esistenti joelja diocesi d\ Torino a Manfredq
marchese di Sawzza, carta che sj puo Jeggere nelle
Memorie storico-dipJomatiche appar^enentj aJJa citla
ed ai marcbesi di Sali^zzp raccoJte daJl'avvoc»tp
Delfino Muletti nel lom. fll, pag, 83.

Qui aggiungo uua carta che devo aJla gentilezza
del cav, ed avv. Celeslino Combetti deb anno i3oa,
con cpi si proverebbe cbe Tedjsip upn alla fami-
glia Revelli apparteneva, come sopra accennai, ma
alla casata dei Camtlla, mentre ffa li testimonl sj
troya Edoardo de Camilla fratello del vescovo, a
mepo che si vogb> creder,e frateJJo utcrinp. ,Ecco
la cnrta Cfiiiray» da» R^gii Archiyi :

Anno Domini millesimo tercentesiino secundo
i^dictione quinladecvma die decimo mensis octubris
present-ibus testibus inferius nominatis noverint uni-
Versi etsSuiguIi preseps in^trumentum inspecturis
qnod vefterabili? JP Christp pafer domimtf "Jfte
( Thedisius ) Dei et Appsfolice Sedis .gratia Tamrir
nensis Epispopuf qjuaipdam concessionem in epfi T
theosim factam per reJigipsupi virum fiatrem for-
datium Cagrialium recjtorem epclesie beatP Marie
de Donpp Tapripensis dp sex iovnaf.is ferre vej circa
iacentibus in fi^»e Jamnni ip Jioco ubi dicijtur i»
yinquiilia faqtani in persppa PpJJerioi de Planipiis
& suin Jbjerjsdibus psque a d yigint» noyem annps
prosimos venturos. Considerantes dictam concessio-
uem i^fe^us, qcrjptam fore iusUm-et pra ntiHtate
dijcje , ficclesie ei «pp^essam ips.am concess^ippem et
/p^trpmeptum wfle Jacjum manu Ardutionis Ravani
pptaf ii- pt a .rae, apjtario Jeptp ratificavi^ ac efjam
ajtprobavH ef. ^anopice cppfirmavit. T«nor verp yjr
s,Mfumpnt.i.ta^ fS^ ( Annp Pominicp natbritatis mi) r
lesimo tercentesimo secundp die octavo mepse iulii
^ctione qmwtadecima presentibus tpsjLibus ipfra-
sc.^is.Tej^ocsus .vir d^^iws Iord^n^s Gqgtyotim
ficp; :Qiji d««»WPS Pelleripus per se et sixos, heredes
j>rpmiige^a|; dpmiuo, Iprdapo Cagnatio et suqcpssqri-
bu8,jpus;. : ju mpdio men?is apgpsti dare sestarios

20.1

Digitized by

Google

i6i5

ILLUSTRAZIONI E DOCUMENTI.

1616

quioque pulcre siliginis ad mcnsuram iustam Tau-
rini cooduclam in civitatem ad ecclesiam prelibatam
suis expensis ut in instrumento predicto continetur.
Actum est hoc in civitate Taurini in sala ipsius
domini episcopi. Interfuerunt testes vocati dominus
Ydoardus de Camilla frater predicti domini episcopi
Villelmus de Pianiciis et dominus Petrus Bardi
Piebanus Caburii et ego Petrus Fabri aucteritate
Imperiali notarius hanc cartam de mandato domini
Episcopi recepi et scripsi.

Memorie sdl Monastero d'Oulx.

Essendo stato non solamente approvato e larga->
mente dotato il monastero di Oulx, alias plebs
martyrum, da Cuniberto vescovo di Torino. ed anzi
nel 1 o65 avendo annoverati il prevosto dello slesso
monastero ed i suoi successori fra i canonici del
capitolo Torinese, i quali convenivano pure nell'e-
lezione dei vescovi, credo opportuno di recare qui
la serie degli stessi prevosti , tolta in parte dal-
YUlciensis Ecclesiae Chartarium, animadversionibus
iUustratum. Augustae Taurinonan , typis Regiis
MDCCLIII, in fol., pubblioato ed illustralo dagli
eruditi bibliotecari Antonio Rivautella e Francesco
Berta , quindi da me continuala con alcune diligenti
note favoritemi da S. E. il signor comm. DesambrOis
di Nevache Luigi che pote fare sul luogo istesso
d'Oulx, e da diverse carte.

Prepositi del monastero di S. Lorenzo dOulx supe-
riori generali della congregazione dei canonici
regolari Ulciensi, sotto la regola di S. Agostino.

Circa il io5o Gerardo detto Caprerio (Caprerius,
o' Chevrier) nato in Oulx, come dicono i Sam-
martani, vedendo Tognora crescente divozione ed
afiluenza dei fedeli alla chiesa di S. Lorenzo,de-
vastata gia anticamente dai . Saraceni , nella quale
chiesa si era ritrovata la tomba di S. Giusto, e vi
riposavano ancora le ossa di mdlti altri santi mar-
tiri, si diede grande cura a ristorare la chiesaj e
raduno attorno la stessa chiesa per uffiziarla alcUni
Cherici, vivendo con esso in comune. I signori dl
Bardonneche gli donarono le chiese di S. Lofenzo
e di S. Maria d'Ouk, e le decime di tutta la valle
superiormente ad Exilles.

Adelaide di Susa, contessa di Torino, ed Oddone
di Savoia gli donarono nel io5^ le ragioni cfee
aveano sulle chiese d'Oulx e su quelle di Cesana
e diSalbertrand, e sulle loro dipendenze. Nef 1061
fa creato vescovo di Sisteron, e gli successe Lau-
telmO, o Nahtehno dallo slesso educato sin da ra-
gazzo nella regolare disciplina. '

Lantelmo I. Cuniberto , vescovo di Torinb; non
solamente colla carta del io65 confermo le dona-
zioni gia fatte a Gerardo, ma riconobbe : la 'Cbn-
gregazione Ulciense, e le cedette la giiirisdizione
spiriluale della Val di Dora ( Riparia ) dal Wongi--

a nevro sino ai limiti della Badia di S. Michele, com-
presa la Citta di Susa ; cosi pure Ia giurisdizione
sulla valle del Chisone. Volle pure inoltre che il
prevosto Ulciese fosse canonico nato della sua cat-
tedrale. Trovo che Lantelmo arcivescovo d'Embrun
confermb alla prepositura d'0uk le decime di S.
Maria di Briancon nel io84- Mori nel 1090, come
k detto nel Cartharium.

Franco o Francone nominato in carle del 1090
e del 1092.

Lanteimo II, nominato in carte del 1101.

Arberto I uel no5.

Lantelmo III nel 1106.

Pietro I deputb nel 1 1*0 ad amministratore
della chiesa di S. Salvatore in campagna ( leggi
h Solutore ) il sacerdote Gissehnario detto Viliano,
alla quale chiesa lo stesso avea donata la meta dei
suoi beni.

Arberto II, stimato dal conte Amedeo III di
Savoia. Si trova in carte del 11 16 e del n3a.

Pietro II, gta prevoslo nel 1 1 37 : ricevette il
Papa'Eugenio III che si recava in Francia, e sot-
toscrisse fra i testimoni il diploma di Federico I
imperatore, con cui venne concesso il diritto di
batter nioneta al conte del Delfinato Guigone V,
e cib nelFanno 11 55.

Nicolao in carte del 1.164. Umberto III di Saveta
gli concedelte 1'ospedale cbe era nella Val di Susa:
fu pure favorito da Ludovico VII re di Francia.

Martino. Nel 1 1 76 Milone vescovo di Torino ed
c arciprete, di Milano donb la chiesa di S. Giovanni
de Plebe di Barge alla canonica Ulciese. Nel 11 83
ebbe privilegi da Lucio III Papa.

. Gugiielmo fu prevosto dal 11 84 all' 1 196. Mandb
una colbnia dei suoi canonici a Genova, chiamati
da Bonifacio arcivescovo , ed un'aitra ad Embrun.

Ugone dat 1 199 <al iaia, nel quale anno fu te-
stimonio all'atto con cui Tommaso di Savoia con-
fermb ii dominio temporale dato dai siioi prede-
cesrsori agli Abati di S. Giusto di Susa.

Gugliehno II nel iai6.
- Giarento (Iwenlus ) di ricca famiglia di Bardon-
nechb fece copiosi doni nei 1219.

Bernardo. Nel ia'a5 terminb le contese del mo-
ilastero colla ohiesa d'Embrum Acquistb dai cano-
d nici di Mortara la cbiesa di S. Martipo d'Avigliana.

Guigone di Varsea nel iaay. . i, i i

Guglielmo IILnel ia3i;

Ambbrdo nel ' 1 a^o ai 3o di marzo acquistb a
home< della chiesa • Ulciese ii feudo di Chanmont
prOprio deirordine spedaliere di S. Giovanni di
Gerusalemme da Beltrando de Barris prior domus
hospitalis lerosoHfnitani sancti ffegidii. Avea gia
acquistbtej dal monastero di S. Giusto di Susa le
vagioni che evea sullo stesso feudo nel 1289, II
mbnastero 'Ulciense -ctiede la chiesa de Foresta e
ltlok» altri beni siti nelle diocesi di Clermont e
Limoges in Francia.

' Questa : carta ' e l'ultima riportata nel Chartarium,
qutthtunque te ne siand pure altre pubblicate nello

Digitized by

Google

1617

1LLUSTRAZIONI E DOCUMKNTl»

1618

stesso del 1372, ed una della consecrazione di. a
altari nella chiesa di S. Lorenzo fatta da M. Gio-
vanni di Compesio, vescovo di Torino, nella visita
che feoe al monastero d'Oulx.

Cosi pure Amblardo e 1'ultimo prevosto nominalo
nella serie portata nel Chartarium.

Pietro III Allemando nel ia5i.

Lantelmo IV nel 12 56 e 13 58.

Ettore dal ia6a al 1267, come riporta il comm.
Desambrois, ma non notato nel catalogo fatto dal
canonico Garcin nel 1664.

Umberto nel 1272.

Annovel 1282.

Stefano di Goncelin nel 1287.

Lantelmo V dal 1296 al t3oo: vedi il compro-
messo dei 5 di agosto. b

Pietro IV Allemando nel i3i3.

Flocardo Berard , consigliere del Delfino. Appar-
teneva probabilmente alla nobile famiglia dci Berardj
che stabiliti in Bardonneche ed in Susa possedet-
tera diritti feudali nella valle di Bardonneche nei
secoli XIII e XIV, e figurarono fra i benefattori
del monistero d'Oulx sirib dahsecolo XII. Nel i343
tenne un capitolo, generale in cui si stabilirono re-
gole severissime dl disciplina, come da nota del
snllodato C. Desambrois , e comincio a reggere la
prepositura nel i325, onde non avrebbe luogo un
Nitardo notato dal Chorier.

Giovahni Gonsello, o meglio Goncehn, menzio-
nato nel catalogo del Garcin senza nota d'anno.

Lenzo, o Lenzone di Lemps dinobile ed antica c
famiglia di Delfinato e di Bressa, nella quale pro-
vincia figurava ai tempi del Guichenon. Era cano-
nico regolare Ulciense* e prlore Hi S. Donato presso
Grenoble, e nel i343 firmo come testimonio 1'atto
di cessione del Delfinato ai re di Francia. 8i trova
in ioarte del i352,

• < Giovanni Bigot dal 1 366 al i4o6. Molto . com^
mendevoli sono gli statuti che come rmidatario fece
di Ghaumont nel 1373., Certe : roeoie nudte <?hc si
veggono dirimpetto a Chaumont, dette dei' quattrd
denti, sono dal popolo ohiamate Ves denis duprevdi

BigOt. < i ■:■■■'

Nel Chorier trdvo ddpo il Bigot, eioe nel fS^S;
Giovanni Digne. — ' >.-..•...' :
'" Gfovanni Aymatv Mor\' recaftdosi al concilio di d
Costanz* : : .«s ■<■ ndminslto > dfil 1 4<>6- ai 1 4*6.

Aimerioo d-Arces (deArdiis) dt ! nobilissima far
taiglia delfinate; da cui usei-rofio parecchi prodi
cav^lieri, fi*a i qaali' Luigi d'Arees-, -ma-estfO' ed
amipoi del famoso ca-vatiere; dl Bayard. Resse il
«aoha&lero con grande 1 sentio ed 'energia' dal i4*7
al 1449, Nel. i42<a fu uno degli* arbitrr nelle diflfe-
renze tra il delfittO cd il marchese di Sahitizo pei
coufini. RisCauTo» i fabbricaii del monastero, costrUsse
la't<ori?e che-difenile 'tfittgressd ancora esiitente ,
qutfntJunque 'deformata , Bullaf qnale vi e scolpiio il
suo stemma, e stabili lungo la Dora unu^forte diga
di enormi macigni che tuttora sussiste, onde difen-
dere il convento da quel lato.

Prevosti cominendatari.

Giovanni Bontet dal i45a al 1460. Nella biblio-
teca del Re si vede il suo messale in pergamena
colla data del 1460, con arma miniata, con cappello
pavonazzo prelatizio.

La prepositura rhnane vacante per alcuni anni,
e vi e deputato un regio economo.

Ricardo Olivier, Nprmanno,- figliuolo di Guglielmo
signor di Longueil , visconle ■ d'Auge in Normandia.
Era licenziato in leggi, arcidiacono di Rouen, pre-
sidente della camei-a dei conti e consigliere del re
di Francia, vescovo constantiense, poi nel i456
cardinale prete det titolo di S. Eusebio, arciprete
delia basilica Vaticana, vescovo Portuense. Fu coin-
mendatario d'0ulx dal 1467 al i^-jo, anno in cui
morr ai 19 di agosto a Perugia essendo ivi Legato.
II suo coijpo fu trasportato a Roma in S. Pietro ;
nelle cripte del quale si legge :

Fragmentum epitaphij RichatxU Oliverij S. R; E.
Cardirtalis hujus Basil. Archipresb. Humistrateani
< ' Emerico nel i47 3 > come dal oatalogo del Garein.
: Giusteto (lustetus) nel i473, cotne sopra. ' > ■ •

Glovanni Michiel di nobile latniglia Veiietat, ni-
pote ex sorore di Paolo II (Barbo ) Sorairao Pon-
tefice, nominato dallo zio ai di novembfe del
1468 cardinale diacono di S. Lueia, cjtundi- di S;
Angelo, ed in fine prete di S. Marcelldy ebbe<suc-
cess.ivamente i vescovati di Albeno, Preiieste,' JPofrtO,
Verona, Padova, ;ed in fine patriarca di Costanti-
ttopoli. Mori di veleno ai 1,0 di aprile del <5o3,
e ; fii sepolto nelia ehiesa del suo tttolo di S. Mar-
eello , ove si vede l'iscrizione. Fu' preposito 'eota^
mendatario dal 1480 al i$oo.

' Palmerio elettp nel i5oo idal capiiolo, ma non
confermato. ...-> :..•, . ;

Ludovico de Mazis o Massis !|; dai i5oo al 1 544-
' ' RogJBi*o di Bellegarde 'dei 'sigtiori di S. Lary ; di
wobilis$ima fftmiglia fraueesfi, dal i546 al i 553.
Poi abbandoilO' lo stato ecelesiastico ' per darsi aUe
armi : servi sottJO il suo gran-zio il maresotallo 1 di
TermeS) fu tebmmendatore' di Cahitrava : ' fu fattd
esso pure «baresciaHo^ di< Frafltik *\t\' \'5>j^ x urtitjf-
mehte a Biagio di Mcmhic' Di : cohcerto col duca
di Savoia caccio il Birago da Saluzzd, e «'impadronl
di quel marcfcesato a nome della Fra*tcia , e tento
di renderseae''sovrar»o: mori nel 1579» Se ue ha
h» ; . vita' -scritta .dal Secoosse' ««4 1764 in r^. ■

' Francesco' A»tonio Vimercato, ' nohile Milanese,
dai i554 «1 i^65^ > • r ; » • *

Sansone Fabrii dal d55S-'al 1572..

Rodpmoffte' Biragpi, idi «iobile famtglia Milanese ,
ma del racoo > stabilitb> in Francia, signore d'Otto-
biano, ebbe^quefta prepositura per imezzo del suo
cugino Rjehato, - ^raii 3 . catwaelliere ; <di iFrahcia, poi
cardinale celebecriiBO.:: sLcrede poi.passato allo stato
matrimoniale, 'e iii gentiloemo.di camera ordinario
del re dinFraincia ; resse la, commenda ,dal 1.^72
al.1577. ,, ,',..' 1 . >'.• •' . . • • ..'•

Luigi ; Birago., che , dovrebhe .ossere fratelid dfel-

Digitized by

Google

1619

ILMJSTRAZIONI E n0C|JME9TI.

1620

l'antccedente , e figlio di Gerolamo e di Margarila
della Tour. Fu abate di S. Pietro di Flavigny in
Francia per rinuncia del suo cugino il sullodato
Renato. Nel 1587 alli 8 aprile feee vendita come
prevoslo 4'Oulx ai nobili Antonio Qrmea ed a Ni-
colb Marone orefice, suo nipote, ambi Genovesi,
ed abitanti in Torino, di una casa nelia parrocchia
di S. Maria di Piazza per seudi 83o. Comincio a
reggere la prevostura nel 1 579.

Gerolamo Birago, forse ffate.Ho consangnineo di
Luigi, e figlio di Luigia Avogadro, priore di Chau-
mont dal i5g4 al 1633. Ebbe per fratello Orazio
vescovp di Lavaur morto in odore di s.antita. .

Cesare, figlio di Francesco gentiluomo di caraera
di Carlo IX re di Francia, signor di Entrames e
di Giovanna de la Pomerage, signora ed erede di
Entrames. Cesare fu priore d'Entrames e prevosto
d'Oulx dal i6a3 al 1627. Era nippte del precedente
Gerolamo.

. Renato, figUo di altro Renoto , che fu frateJlo di
Gesare, e di Francesca d'Ebre'e delle signore dila
Chaise e di Ja Fontaine : fu priore d'Entrames, fu
prelato molto distinto, e tutto dedile ai doveri del
suo ministero. Prowide al decoro del culto ed atla
discipUna del clero con visUe alle chiese dipendenti
da Oubj e colla celebrazione d'un sinodo. Ristoru
le fabbriche del 1 monastero d'Oulx incendiate dagU
XJgonftU» nel secolo precedente. Costrusse ,la casa
ftbbazja.le che tuttora esiste, ove si vede scolpito
sftU»; porta Iq, jstemma dei Biragp sormontato da
utta. mitr» col baston , pastorale. Vi e pure U suq
bugto fcjilja scaJa della stessa casa : si vede anoora
U suo sepoloro neUa rovinata chiesa di S..,Pietro.
Si vuole che sia stato il primo cel titolo di abate
prpmis.cua t mente con quello di preposito, come nota
il piu volte nominato C. Desambrois. Resse questa
abbaeia dal, 1629 al

,', Gio, do Pourroy di jaobile famigjia di toga del
Delfinafcp, ' mor tq ai 1 7 ; di . gennaio 1692 , dopo ayer
fcefeuta quest'abbazia pe v circa 1 o anni.

II ch, C. Desambrois cpede . che sia lo steaso
GiQvanni Pourroiy chje, Chqrier qualifieftva pripfe
di. S, Giovanni nel suo Etat politiqm eiu Dauphim
atarapata nel .1671 : egli era figlio ,d'un . vice-sinir
seaico di iCrest. ,,
.; Qoesta fewigUa avea daii pareechi d&stinti memhri
al: Parlamento ed alla Gamera dei. con ti di Grenoble.

Giorgio Faiitjn^ nativodi Bfiancon, rease ;J'ab4
bazia dad 1693 al 1710. Efa duna famiglia di an-
tica e distinta civilta. Mori a Parigiy ove abitava.

Gabriele Viala^ gia vicario generale dell'arcive-
soevo d'Embrun, nominato nel 17 iO:dal re^Luigi XIV
a preposito commendatario d Oulx e veecovo coadiuT
tore di Carlo Brujard de GenJ^s .a^pi^soeivo. e prim
cipe di Embrnn, il quale essendo morto ai 3 di
novembre del 1714, ed esaendo morto nel 17 15
U Viala senza che avesse ottenute le boUe per la
dignita episcopale non suecedette al Brulart, ed
anzi si legge nelYHistoire eccUsiastique du Diocese
ftEmbrun pgur serviv de continuation h fkvstoire

q. gsnerale 4h Diockse, tome second MDCCLXXXIII ,
in (il prirap volmne stampato ne|l'jste$so anno^
anche smm nota dello stampatQre e del luogQ, raa
probabilmente stampato a Embfun, porta U se-
guente titolo: Histoire geogrqphique , natureHe ,
ecclesiastique et civile du Diocese dEmbrun par
M . . . . Bachelier en Droit canonique et pivit de
la facuUe de Paris , et Dooteur en TheoUfgie )
che fu immediato sucqessore nell'arcipescQvatQ di
Embrun Francesco EHa de Voyer d Arg^nson ai
13 di gennaio 17 15.

Avendo Vittorio Amedeo II, duca. di SavQta, sin
dal 1708 occupata la valle d'Oulx, qediltagU poi
definitivamente nel 1718, uon volle ricQnpsperc
1'abate Vjala se i\on faqendo una nuova. norajna
6 neUa stessa persona.

Dopo la morte del suddetto vi fu una vacanza
di 28 anqj, n$l quale spaaio la Regia Caraera dei
conti amminist» o i beni deU'ab**ia.

Giovanni Battista d'Orlie dei marchesi di % I«-
nocent, nato .in Ciamberi U 21 di giugno 1709,
NeJ 1 743 preside deUa R. Congregazione di Soperga,
nel 1743 elemosiniere di,S, M> ed abate e prevosto
d'Oulx, canonico nato della metropolitana di Torioo,
Nel 17^9 il re Carjo Emanuele III col suq con-
senso ottenae daUa Sanfca Sede 1'abolizione deU'0*'-
dine dei canonici regolari TJIeiensi, conservaudo
pero la dignita di preposito commendatariq con.giu-
risdiaione, episcopale coj diritto di conCeriEe uelle
varie diocosi dltalia e di Frajncia i benefizi dipen-r
o d«nti dalla prepositura regolare.

Fu eretta in . Qulx uu'insigne coUegiata di cano-
niqi seeolari, e le ifu data in dptp una parte dei
beni deU qrdine $0ppre$so. II rimanente del pairii
raonio, oompreso il feudo d) ChaumpnJt oon btoto
gignorile,.iii annesso alla dignita di prepoaitp»

Essendo stato eretto con bolla del a3 dl dicenabre
del »748 H tescavato di Pmerolo, e consecrato
primo vescQ.vp rapnsignor d'Oriie alU 1 1 di waggio
del 1749^ & wnita; i»; perpetuo la preposkura di
OuJx alla sede ^cqkU* , ,coH'pbittigo al ^escovQdi
intitolarsi ve$QpvQ\ di Pitferolo p preposHo d'0»lx,
e di lenere un vicario speciale nella preposilura, al
gtiate U ; Papa ^onferi proprie «ttribnzwni. ,

Eretto poi ad istanza dei re Carlo. Emotanueie III
d con boUa dei 3 agestQ, 1774 da iGtamjente . .IV il
vescovado .di; $u$», 91 stajbiJi <<jba ^ Hterritprift detta
pwp^itmTa l .d'Oidx, Ad, 6ec«i»9ng> ddla wUe di.Fe-
nestrelle, farel^be pacte, dejUa diocesi Sttsina, cbe
pero, U vfi&coyo di Pin^old Qonsprvevebbe a per?
petuita la digniti di> prepiwrto d'OuJx coW* rispet-
tiye rendite , e. ohe il vesco^o d'Orlie riterrebbe
durante. la. s)ua viW 4a giurisdizione episcopale.
, Ed in.teroifinehe vi«se oou&eiwai J'«sq di abitaye
alquni raesi 4fiU!a^pp ,nti. tenritPiriob ideJJa pr eposn
twft. Promosse la fondazioite dal ,coll*gip 4iOnU,
lasoio buona *t ve»erata .njenrafia di se <y Mori ai a
di settembre 1794. > • . ,t'. * , i .• , ,

Digitized by

Google

i6ji

1LLUSTRAZIONI E OOCUMENTI.

1622

Priori di Santa Maria Maggiore di Susa.

La piu antica e principale chiesa di Susa era
certamente quella di Santa Maria Maggiore fabbri-
cala, si vuole, sopra un delubro dr Nettuno, epOsta
vicino alla chiesa abbaziale ora vescoviffe"di S.^Giusto,
e se ne veggono ancora le vestigia. Nell*ampio pri-
vilegio -clie^fec© ij vescovo dt Torino Cuniberto al
monastero d'Oulx nel '1 066 gli concede pure; « ec-
» clesiam, plebem et poenitentialem Sanctae Mariae
» quae sita est et aedificata infra eivitatem Secu-
» siam, cum omnibus pertinenciis et possessionibus
» suis, quae scilicet lofigaeva matris et baptismalis
» ecclesia quadam praevogativa et eKoellenti» ho-
» noris nostram in omnibus, quibns 1 licitnm. est,
» in suo plebanatu, dono, et assensu Taurinensis
» Ecclesiae vicem gerit episcbpalem, et antkpiitus
» multo iam tempore gerere consuevit. Quippe tam
» in urbe ' riobili Seousia quasi «edes est episeopalis
» antiqua, cuius plebanatus, seu archipresbyteratus
» a pallo ( lege prato ) Bonitionis ad pontem usque
» Volvaciae ftuminis extenditur, et a montinmca-
» cumi nibus et infra longe ,' - lateque domprehenditur
» et termtnatnr » , econ q«es«a cofteede pure ttotte
le chiese e parrwochie di Susa. -Nel 1080 ai io di
marzo Adeiaide oontessa, figliuoja dt Manfredo mar-
chese, dedit aivestituram canOnicae SanctdeManiae
constructae infra civitatem- Secusia per trtanum
Constantii presbyteri etc*.,e questa >investitura la
diede per croculam quam sua tertebdt matiu Domina
Adalegida Comitissa etc., e questo istromento fu
rogato da Aldeprandus qui Bello sum vocatus no-
tarius sdcri palatii etc. in^dvitate Taurini in caMro
constructo- supra porta , quae dicitur Secusina. '■
. :Dai quanto sovra si; vede che godeva questa chiesa
amptissima e quasi vescovile giurisdizione, ed alie
volte la esercitava quasi fosse indipendente dalla
prepositura d'Oulx; e qui riportero il norae di quei
priori che ho potuto trovare.
- II Papa" Eugenib IJI che tenne il Pontificato dal
•i:'i45 al 11 53 diede un prixWegio Bernardo 'Secu-
siensis *Ecclesiae praeposiio, eiusque fratribits tam
praesentibus quam futuris etc, et beatae semperque
virgihis Dei Genitricis Mariae Secusiensem >Eccle-
skcm, in qua divino mancipati estis obsequio, etc.
Questa bolla si trova al numero III del Carlario:
e Bernardo e il primo prevosto o, megHoj priore
che trovo : erano canonici regolari di S. Agostino
e dipendenti dalla congregazione principale d'Oulx
-• 1167, De Belmottt.

1 189, Pietro.
' 11202, Pielro , • forse , di Briansone.

121 3, Umberto de Canello.

-1229 e ia3i, Michele.

1262, Lantelmo. "'

■ 256, Oberlq Ascherio di antica famiglia di Susa,
detta aftche de Roma, che possedette Giaglione e
molti altri castelli : ora e estinta.

1270, Rodolfo Vala, o Ascherio. .

1290, Bonifacio di Giaglione.

a 1399, Bartolomeo de Barlolomeis, fratello di
Percivalle, fu abate di S. Morizio d'Agauno. Era
di nobile e 'poterite ,'famiglia di Susa di cui fu il
celebre Enrico, delto il cardioale Ostiense, vescovo
di Sisteron ' ed arcivescovo' di Embrun , somtno giu-
rcconsulto, detto Fons 1 iuris, esimio oratore, e lascio
la Summa Ostiensis, stampata poi a Basilea nel
i53^ ,e 'i573'e'J a Lione nel 1688 e 1597 in folio.
Fece pure un-. libix> di Decretali per ordine di A-
lessalndro IV^stampato a Roma nel «470 e i473 9
a Venefciaf' nel 1 498 e i58n. SottO il tiome d'0-
stiense 1 e nomioato^da. Dante -ntX Paradiso. Vedi
Telogio fatto 'dal Durandii nei Piemontesi illustri.
Mori nel 128^ iin Lione, ove e sepoltb nella chiesa
de' Predicatori.xRuffiuo de ' Bartdomeis di r Susa fu
b »b»W >di S. :Pietirp d'elIa':Novalega ed esecutore tei
stamentario di Giacomo di Savqia, principe dlAcaia,
utiitatnente al ves<;ovo di Torinb Giovanni Qt^sini,
e ad Edoardo figlio di Filippo d'A'caia , ivescovd di
SJon e Belley nel ;i366. > \;
• i3a5', Gtiovanni. «>:••: '•,'*■ • ■ • •

i33o, Pietro di Giaglione. . : ; ; i

*359, Bonifacio 'Marescalchk - > 1 i'

tW&, Giovaani ■ de Boeift-clM».

1370, Tommaso de Canalibus, forse : nipote <di
Guido,. vescovo di Torino, ^ dei signdri 'dj Cu-
mian». : \: '

1397 e t^oo, Giovauni Morelli. 1 > 1

»4 02 > Giovanni Ascherib di : Giagliotle 'baeceHiere
in decretali. ' "

c 1428, Raimondo Bermoridi. 1 ' '

i435, Pietro Bermondi ai 3 luglio fece la visita.

i448, Pietro de Aquablanca.

i468, Bolle di cotlazione del pribrato'di S. Maria
Maggiore di Scazia di Susa, diocesi di Torino, del-
1'ordine di S. Agostino, a Giovanni de Compesio
abate di Six, anche dell'ordine di S. Agostitwj, poi
nel 1469 vescovo di Torino. '.••■.! •

1468, Manuele de Malitigris, professore : di"canoni.

1 5 1 4 > Giorgio de Falconeriis. ,;

i538, Anlonio de Falconeriis 'di;'Tfai»a. .!-- :

i546, Gio. Baltista de Aquablanca dei signbvi di
S. Giorgto. • •»••• ' ' '

1571, Giovarini Francesco Vinea, gia pribre' di
S. Saturniuo. '•• • « ' "• «

d i584, Marc'Aiitonio Vizia d'Asti, figliuqtlo di
BartolOmeo e di Maria Palila, arciprete d'Asti, poi
vescovo di Vercelli nel i5*9o, rinuncib nel 1599
al vescovado per calunnie, onde fu sostenu,to pri-
gione in Castel S. Angiolo, ma, riconosciuto inno-
cente, il duca lo fece sub grand'elem©siniere. ' Nel
1621 alli 8 di''maggio consecrb la »ohiesa e vValtar
maggiore di S. Tommaso in Torino, ove mori e
fu sepolto in'Santa Maria di Piazza..

1594, Aintonio Maria Pelletta 4ei signori deHa
Tprre di Valgorrera. Consegnb il reddito del prio-
rato in scudi 3oo.

1596, Lelio Pelletla dei signori della Torre di
Valgorrera, Cossombrato e Cortasone, prevoslo di
Torino, fratello di monsignove Melchior, ebbe la

Digitized by

Google

i6*3

ILLU&TftAZlOPil E DOCUMEHTI.

i6a4

commenda per bolle dei 19 di febbraio, vacante
per la roorte del predetto Antonio.

.1603, Ottavio Provana: depose 1'abito ecelesin-
stico, fratello del seguente.

1619, Antonio Provaaa dei sigoori di BuasoKno,
poi arcivescovo di Torino »el 16$ 1. Nel i638 ai 4
di settembre ottenne di surrogare ai canowei ago*
stiniani Olciensi i riformati di S. Bernafdo, rimo-
vendo i quattro, reUgiosi che anoora vi <erano nei
priprato , eioe Sfcefauo Bazaao limosiniere,. Antonio
Biga priore di S. Saturnino e cureto, il sacrista,
e D. Ludovico Bonino saeerdote secolare , come si
Jka da carta degli archivi arcivescovili.

Mori M. Antonio Provaoa nel 1640.

164 (, Colombano Soberan, canonico regolare di
Onlx : forse nominato dalla congregaeiooe d'Oulx;
ji dismette nel 1642.

i64q, Ignazio Carroccio poi prevofito di Torino,
morto neA 1674.

1674, Tommaso Carroccio, nipote del precedente,
e suo coadiutore nel priorato e nella prevostura,
morto nel 1756.

II capitolo d'Oulx avea nomiaoto Pietro Costa
caoonico a prior regolare : ma fu solo riconosciuto
in Delfinato.

1691 , Gaspare De la Tour-Vjdeau Lionese ri-
nunzia nel 1693 : credo che fosse priore canonice
regolare.

1693 al 1717, Gio. Giaoomo Fantini canonico
e prior regolare.

1734, Gio. Domeoico Riva, della Chiusa.

Ityiori di S- Satumino nei monli presso Sus<z
de > cononici dOulx.

i?47> Femots.
1286, Guielardo.

1317, Rodolfo de Viriatioo, forae Viry.

i3a3, Raimondo Fascalis.

1349, Giovanni Beroardi.

1409, Lorenao de Mereato.

i453, Pietro Pelletta.

i544> Vgo Leotardi giurecansulto.

i58i , Roggero Trittonio.

i993, Koe Ramolivi. Mori nel i5c>3.

i593, Antonio Grigleto, forse morto nel 1597.

Rairoondo Feltetta.
1597, Manfredo Verqueria deila Novalesa.
1609, Simone Gonca, «en»a effetto.
l638, Antonio Biga.
1646, Antonio fu Francesco Richa.
l659, Martino Marta.

17 10, Gio. Domenico Rivu della Chiusa per la
morte del Marta, poi priore. di S. Maria.

1734, Gio. Miehele Bronzino di S. Ambrogio
per rassegna del suddetto.

Alcuni Elemos/nieri deila casa dett 'Elemosina
dipendente da Santa Maria Maggiore di Susa.

«3l4,
iaa5 ,
J5>33,
1337,

«?47»
1370,

^79»
1381,

1393,

^344,

*M9 >
»4o6,

b farello.

»4^3 >

Enrico elemosiniere.
Andrea.
Turpino.
Leonzio.

Rodolfo Apcherjo, wnse priore di S. Marin.

Ugo di Bardonneqhe. ,,

Laotelmo.

Guigo Nicola.

Bartolomeor

Raimondo Dequez. 1

Pietro Domengioi.

Bartoiomeo Vagnone 6W signori ,di Truf-
Giovanni Bartolomeo.

Memorie $tU supposto • vescovato di Sum
e sulla scomunica-

L'avvocato Cesare Sacchetti, canonico peniten-
ziere della cattedrale e rettore dei seminario di
£usa, nelle sue Memoris deUa Chiesu di Susa de-
dicate a monsignor Giuseppe Francesco Ferraris,
primo vescovo di essa, staropate ia Torino da Giam-
michele Briolo oel MDCCLX3&VIII in 4-° « re-
» puta ooroe chimerica ed ideale k persuastooe
» no» solaroente presso ehe voigare dj qoesti po-
» poli, ma ancora di sorittori, li quali non duhi-

c » tarooo di sostenere essere stata questa nostra
» citta gia antioamente sede de' vescovt » Confuta
Pietro Giroldt nelle annotazioni che fece inpropo-
sito alla Storia di Torino del Tesauro a pag. 473
del volume frimo. « Memora poi 1'opinione volgare,
» autorizzata da un testamento, quale io lessi ia
» data delli 21 gennaro dell'anno i56i, in vigore
» di cui il conte Lorenzo Aschieri corpus suum
» (sono le precise sue parole) sepeliri mandat in
» loco Secusiae, et in Ecclesfa Convenkdf S. Fran-
u cisci w claustris, et in tumuio, ubi septdtus le-
» gitur quondam magnificus Dominus Amedeus dt
» fakonia, quem fertur obtmuisse a Summo Pon-
» tifice absohiiiomm et veniam interdicU, tndtcU
» homuUbus Secusiae ob occisionem episcoponan

d » dicU. loci. » RammeaU pure d'aver veduto un
resto di fabbrica che esisteva in Snsa nelb piazza
denominata di Savoia in attinenza alla chiesa <ii
S. Giusto , dell'altezaa d'un piano, che fu poi inte»
1-amente distrutla, la quale si vede disegnata nella
Tavola di Susa , che si trova nel Theatrum Statuum
R. Celsit. Sabaud. Ducis,- ed ivi detta al n. 18
Curia episcopalis antiqua.

Fa eziandio vedere che maiamente il Giroldi lesse
il diploma del conte Tomroaso I di Savoia , col quale
nel i3i 3 conferma le donazioni fatte al monastero
di S. Giust» di Susa da'suoi antenati, ieggendovi:
Alricum sanctissimum Episc&pum Secusiensis Ec-
clesiae in vece di leggere Sanctae Astensis Ecclesiae,
come realmente era.

Digitized by

Google

i6a5

lLI/DHOLfcZtONI I UaCKfltEOTJJ

r«i6

Ne Ursicino fu uccisosjoGome Si hft cehteaza Aialla
lapide, ne si ha la menoma mfiroMiia),che<altrb ve-
scovo sia stato violentemente privatodl vii*iin $usa.
Se si vuole csistente rintecdetto-y per> «oif-.lu ed e
tuttora murata la porta principaie •j&ekidnom» Se-
gusinfi;,, jbiaogna MtribujHo piu*tosM> ! aiigravissimi
maltrattamenti e prigionia fattatsoflftriite aJTDrsifcino,
e che cio sia seguito in Susa. ■>•:.•)-:•

Su questo supposto vescotiBto si . potrebbe dcon-
tplbarftito Mermrv i&Wairikiotrws&HtatoJdi tSUsa
<coitw'apokigi(**teil« <tiita\4etia ]glorioaa evergi&e
S. Tigria di Horiena contm dei \PP. BollanMsti
dell'abate Eugenio De Levis da Crescentino, anti-
quario sacro del 'Re di JHdrdegna, manoscritto esi-
atepte .nelU\ prtbfejicp \bibjiflte'ea Dagregoriana, che
il pi^Jeo«e Ga$p>i«, 4&g»egori, morto< ai 12
di settembK«ut 84<*»rieg«h*i wwnifiipiA d» Crescentino
sua patria.

■•::' 1 • -. .;!) '. ■ •(■■■■ ■<■: -ii.-l/j ■ ; •.••••• . . '

>: Nftt fchiostro del . convento fondato «U S. Fran-
(cesco ,d'Assisi ifctesio si, vedeva una Japide tonda di
naatwo cirtlta: da un cordpne oe* due gigh ) e due
jrofe^ crtlU Sj$gue»*e torieione : ;

, i ! iv/. ) ■ ' • ; 1: > .:.'•!. ..-■.••!

;. AHNO DOMINI MCCLXVjJ, 111. EL 4 avovsti ; : . <
f>> ^.MWEVS DS JALLIONO ET HQC EST SEPiVLQKVM -EllVS.

... j&ae dello scritlo vi &'< un gighY soolpito^ La
(^tuale laipide copre U tttmuhVdeHe foaoAglia.Asofcierii,
detta de Roma , signora di Giaglkme e di molt* altrii
feudi» NeU'obituario di quel conveatP st trova addi
26. di luglio ; Obittfs Domini Amedei de JalHouo ,
cmns anniversarium fiat,, quia primus est qui est
sepultus m conventu isto. Fdrse questo e queirA-
medeo nowipatp »el testamento del t56i sopra
citaio., il quale probabilmente essendosi portato al
servizio di Papa Clemente FV ( Guido . Fuleod* da
S. Gilles sul Rodano, eletto il 5 febbraio del 1265,
mori il 29 di novembre del 1268, il quale nell'arma
innalzava sci gigli di FYancia ) avra ^dallo stesso
pontefice ottenuto di caricare la fascia superiore
dellWma sua di ,tre gigli, « 4i cognpminare Jja* fa-
migiia e linea spa de Roma^ per; disttnjgugrjai dab
Lajjtro ramo che si denotninava Aschiejfi. iNei chioStri
f^dde^ti e sopra, il summen^owito «epolcro vi er#
dipioto vn guerriero sopra un cavallo bfardaAo, neUa
gualdrappa del quale vi erano le armi Ascheii seu»a
gfgU ripetttte srtl; pettp. e 6uJlo soudo ;del <guerriero
opflj due della crece di S|avoia, ed.un» deirimpero:
h>,«temma Ascheri |>orta fesciato di, nearo e di bianco
a ..flei pezee : la, fascia superiore. di bian,oo fu ,cari-
cMa 4> t?c _gigh di rosso dalla linea dei de Motna:
pef. citaierp vi e -jon orso nascente.

Un'akra sepoJtwa ayeano gU Aschieri de Roma
nei A'.laust 1 i dei ,, canonici regolari di S. Agostino
dipepdenti 4aUa|^;ongrega%ipne madj?e d'Ortfcf», ed
o^ipia^^no la chiesa di S. Maina >faggiore in Susa,
Ut quale avea giurisdizionp quasi epi$cppa)e, dipeni
dente pero dal yeseovado di Torino : questa ehiesa
ora e distrutta, e ,se ne veggono pevv aucora k rnine

o preaso it dnotno idi Si -Gjmfo: Im questi cbiostri vi
era dipitntaj inna i^MadLo&nM /ooHIanna Asohieri cpi
gigii : sotto la «predetta imiaagine vi Ara ia seguente

isennone : i

."r.;;'li .;

•n

f, ,

i .Hie iaaet jwhSis fietrus, de SMixma dwtua, de
Rotna . de Secusid itpui' dies elau&it esctremoo ■ anno
Domini mccccxvii die xix octobris et eius nepos
Iohannes filius nobilis Bernardi filU . dictl n&bilis
Petrd. Quorum .aninte in pace requiescani.' Amen.

II canonico penitenziere Cesare Sacchetti mori
danni 77 hel"i8n>, ed \V P. Gaetono Donaodi gli
cempose k segaenteibellissima iscrizione ■: .

b

■ . . f • • • • ,

1 ± a

\

CAESAR • IOSEPHVS • ANTOMTS ■ •■■'.■'
ANTIQVA • DE • SACCHETtTIS' r.l^BSTK! ■' OBTWS
DOMO ' POr.ONGSERl»!! •'. t»

1 • v • d;.:..' '..-■'-

PROBATA * VIRTVTE * PRVDENTIA - SPECTATISSMVS
SECVSIANAE * ECCLESIAE ' CATfONICV» : '
DIFFICILLIMO * POENITENTIARl ' MVNERI5-

PER * ANNOS * P -• '« '• XLII '•. 1

MAGNO • CVM ' AJflMARVM •' FWBCT» ■ /i ->
PERFVNCTVS
IBIDEM SEMINARl • VSQVB^VO PEHMAtffelT 1
MODERATOR * VIOrLAKTtSSIMVS;. ;•')

J

oeiacls

ET • PRAESVLVM • QVIBVS • FVIT.

IN * DIOECESI ' KEdvitOA ■■'■'•
QVANDIV * VIXIT • VICARtVS < f.i'- tf.'
VIR • MVLTIMODA * ERVDITIONE ' PRAECLARVS
SECVSIANAS - ANTIQVITAXES • ECCLESIASTICAS
ARDVA • CVRA * QVAESITAS * CONLECTAS

PVBLICI • IVRIS .* FECIT t !• ■ . 1:'
DEMVM * ANNIS ' ET ' LABCAIBVa V FRAOXTViS
CVM - INGENTI • OMNIVM ' OfimNVM :-, JJVJETW
DECESSIT
VIXIT •

XIK

A * LXXVlI

kal • ian • a • ciarocccxi

▼»!'.•.» > xxv ■:

M

Memorie di S. Antonio di Ranverso.

d Siccome il superiore del Hiortasiere di S. Antonio
Abate di Ranverso ( Rivus inversus ), non molto di-
scosto da Rivoli, era considerata siecome eanonico
nato delia Chiesa Torinese, e concorreva alia no-
mina del vescovo/ siccome qaello jti' Guiot^ credo
di dare qui 1'elenco di quei imaestri, o preoettori,
e poi abati con alcune breri . notizie-

Stabilito 1'ordine spedaliere di 'S. Anton» nel
iog5 in Vienna del Delfinato da Gastene' eavahere,
come si legge dalla seguente iscrizione soritta sul
muro del gran corridoio dl ; Ratwerso :

Casto ex nobilissima apud Delphinates ftanHm ortus
Congregationem in honorem sancti tdntohU insiituit
Aniio 1095. !■■.>■"

904

Digitized by

Google

i6a7

uon tardb molto apropagarsi qui da noi; ed in
vero venne una colonia a stabtKrsi sulla via Romea
tra Rosta e ButtigUera+Oriola presso Rivoli ad eser-
citare 1'ospitalita ed a curare gl'infernii della terri-
bile peste detta il fuoco di S. Antonio, o sia fuoco
sacro, siccome si legge daU'epigrafe scritta sul muro
collo stemma di casa Savoia nell'atrio avanti la chiesa:

Munificentia Umberti II nec non caeteronan
Sabaudiae Ducum fundata est-et lacupletata haec
Domus S. Antonii.

II conte Umberto mori nel iio3. I nomi. dei
maestri, e poi degli abati si leggono nel corridoio
colle armi loro : in primo luogo vi e 1'arma impe-
riale col Tau , e la seguente epigrafe : Insigniis
imperii Ordo Antonianus ab Imperatore Maximi-
liano primo decoratus ; poi seguono i nomi seguenti,
intralasciando di descrivere le armi, alquanto guaste :
- Stephanus.

Nantelmus Sophredus.

Gulielmus Ruffus.

Petrus Sophredus.

Bruno de Sens.

Falco de Aymar.

Stephanus.

Falco de Mathionis.

Guglielmus Sophredus.

Pontius Ruffus. '

Ioselinus de Turre.

Gugliefmus de Parnanc.

Guglielmus de Donis.

Guglielmus Ruffus.

Stephanus Bus.

Abbati.

Aimo de Montagny.
Pontius Aleradius.
Guglielmus Mitte.
Bertrandus Mitte.
Petrus Lobbetus.
Pontius Mitte.
Gerentonus de Castronovo.
Falco de Ganuto.
Annilaudus de Grandivalle.
Iohannes de Collego.
Umbertus de Brione.
Benedictus de Monteferrando.
Ioannes Iognetus.
Antonius de Rupemora.
Antonius de Brione.
Petrus de Arca.

Theodorus de Sancto Chamondo.
Antonius a Langiaco.
Iacobus de Ioyaiseu.
Franciscus de Tournone cardinalis.
Franciscus a Langiaco.
Ludovicus a Langiaco. •
Antonius Toganus.

ILLUSTH AKION I E BOCCMENTI.

1628

a Antonius de Grammont.
Ioannes Chatain.
Ioennes Rasse. '
Clandius de ChastHlon.
Antonius de Danthom,
Georgius Paulus de Monielevrier Langenu.
Ioannes Dantlion. V'
Nicolaus Gasparri. "■»' '

Stephanus .v. And. <•> ■>• J - •
La chiesa fw -consecrata nVl tlaf ^a GallistO lI
che ritornava d»l concilio di Toiosa^ come si scorge
dalla segiiente leggenda «critta sopra carta : '

,f.l •••<• • .••
Die decima' aprilis
Dedicatio Ecclesiae Sancti Antonii de Rwo Inverso
b Gonsecratae a Calixto *II Summo Pontifice ''
Duodeeimo sjtecufe cum octavaJ " '*■

L'incona dell'altar maggiore di questa chiesa a
diversi scompartimenti in forma di tritico col Natale
del Divin Redentore, S. Antonio Abate e diversi
altri, fn fatta dipingere per ordine della Gitt4 di
Moncalieri in eseguimenlo di voto da Difendente
Ferraris di Chivassp nel i53i, pittore poco noto,
quantunque non indegno di stare in prima scbiera
fra «li autort di scnoia vercellese' a cui sembra
appartenere.

• L'ordine Anloniano fu soppresso nel 1 'J']^, come
narro nelle memorie deU'arcivescovo Gattinara, ed
i beni e chiese furono aggregate alfordine Mauri-
c ziano. La chiesa dt Ranverso e ufficiata da un cap-
pellano. Quella di Ghieri passo gia anteriormente
ai Gesuiti per mezzo del cardinale Maurizio di Sa-
voia, i quali la rifabbricarono come si vede adesso
coi disegni in parle delTabate Filippo luvara : esiste
ancora deH'ahtica chiesa un bellissimo pulpito di
gotico.

AIMONE DI ROMAGNANO.

Aimone di Romagnano siccoine cancelliere dellTJ-
niversita dello studio di Chieri diede gli statuti
della Facolta Teologica in Chieri. Esistono in codice
membranaceo MS. nella biblioteca dell' Universita
d di Torino. Ivi sono anche i maestri o sia profes-
sori di quel tempo.

Ai quali statuti si aggiunsero altri piu recenti
nel 1 447 > COB bcenza del R. F. Giovanni de'Mar-
chesi Romagnano prevosto di S. Dalmazzo, vice-
cancelliere, e del rettore delTUniversita di Torino.

Aitri nel i479 P er ordine di monsignor vescovo
di Torino Giovanni di Compesio: altri nel t5o8
colla nota dei dottori che vivevano nel i58-3.

I nobilissimi Romagnani (ora estinti) hanno per
stemma d'azzurro ad una banda i^argento accom-
pagnata da due filetti d'oro : i conti di Pollenzo
inquartano nel 1 e 4 dell'impero, per cimiero, un
unicorno nascente d'argento, che tiene nelta destra
un ramo di pino verde col motto En un.

Digitized by

Google

1629 I LLUSTR AEIONI

Nel i4 a 7 raduno la sinodo : riporterb le brevi
costituzioni emanate.

Nel >4i3 ai 6 dt lnglio uni il monastero di S.
Maria de Fnnte stivolato fnori di Chieri, detto poi
di S. Andrea dell'ordine Cisterciense al monastero
di Buonluogo delio stesso ordine, come da perga-
mena presso me esistente. II monastero di Buon-
ktogo fu poi unito a quello di S. Andrea di Ckieri
nel 1597. 1

LUDOVICO dei mahchesi DI ROMAGNANO.

Qui riferisco gli statuti formati nella sinodo degli
3o aprUe i^&S, e lo statuto fatto in queila del
1467, i3 aprile non mai pubblicati, ai quali sono
annessi ip calce quelh' dei sao antecessore Aimone.
Vi sono pure unite le costituzioni provinciali, che
qui per brevita tralascio.

Riferisco parimente ia beilissima orazione funebre
recitata, credo, nel duomo Torinese dai P. Maestro
Franceschino da Vogbgra, probabilmente deU'ordine
dei Predicatori, ih onore del vescovo Ludovico,
ed un frammento d'un'altra anonima, toite ambe-
due da uh codice papiraceo del secolo XV appar-
tenente al convento di S. Domenico di Chieri per
copia &tta dalTeruditissimo P. Tommaso Verani da
Torino deiTordine degli Eremitani di S. Agostino,
il quale somministrb moltissime memorie al Tira-
boschi per la sua Storia della letteratura italiana,
al professore Vincenzo Malacarne, come dalPopu-
scolo stampato : Osservazioni storiclie del chiariss.
P. Tommaso Verani, e della risposta che ne fece
il Malacarne. Comunico pure diverse memorie tipo-
grafiche al Vernazza, come dal carteggio col me-
desimo. Melchior Andrea Verani nacque li a3 feb-
braio del 1729 da Francesco Antonio Verani teso-
riere delle Poste, e da Domenica Maria Miroglio
in Torino, vesti 1'abito agostiniano nel convento
d' Avigiiana li 1 7 settembre 1 748 cel nome di Tom-
maso , e f u poi novizio in Torino col P. Giacinto
della Torre, poi nostro arcivescovo : ebbe diverse
cariche delfordine, e mori li ao marzo del i8o3 :
uomo dottissimo e non sufficientemente apprezzato.

TITULUS

Constitutionum synodalium 1 ejorma ndarum et de
novo edictarum in sancta Sjrnodo in Aula Epi-
scopali Taurinensi die ultima mensis aprilis,
millesimo quatercentesimo sexagesimo quinto
legitime congregata ut infra etc.

Ludovicus ex marchionibus Rqmagnani, Dei, et
Apostolicae Sedis gratia Episcopus Taurinensis,
universis et singuiis Christi fidelibus ecclesiasticis ,
et saecularibus in dioecesi nostra constitutis saiutem
in Domino. Splendor lucis aeternae, a quo cuncta
bona procedunt, nos excitat, ut ad ea, quae ad

e DocvHsnrri. i63o

a morum honestatem, et njferttaatioiwxn tfendttnt , de-
lictoruinque, et crwftinum reprimentiam ex debito
nostri pastoralis ofiicii cura vigili intendamus. Ideo-
que Hcet scriptum ea, qutte ad perpetaam per
antecessores nostros constituta sttnt ucilft&teea, nuiia
ratione variari debere, veramtamen quia temporUm
et rerum qualitas, et negof iortttti gestorui» tfxposfcit,
et desiderat nunc antiquorum iurium synodalium
reformationem, iHtnc novarum cohs^itutionum edi-
tionem, nunc Provincialium insertionum statuta
ipsa mutari, ut eo magts timeatur specialiter eon-
stitutum, quam generajiter promuigatum \ rige*qne
iuris tempeietur, ac deHcta, et tnormkr peccata ,
a quibus omnia mala procedunt, reprimantur di-
versas constitutiones phirittm antecesserum nostro-
b rum in diversa dispersa volumina, et dictamina,
quorum aliquae propter brevilatenl, et nettnttllae
propter contrarietatem , et earumdeia dispesitidttetB '
confusionem quodammodo inducere vkJebantar, ad
communem utilitatem dilectorum nostrorum subdi-
torum per nonnttllas experta, et fide dignas per-
sonas ad hoc speciaiiter per nos, et clerum nostrum
in sancta synodo, quam divino sufiragante Numine,
hoc anno celebravimus, deputatas visitari, corrigi r
et emendari, ac in unum volumeh redigi fecimus
conscribendas quas de fratrum nostrorum praepo^
siti, canonicorum, et capttuii Ecclesiae nostrae Tau-
rinensis, et totius cleri synodi nostrae eonstituimus
in eademque synodo legi^ et publicari fecimus no-
stris temporibus observandas,. modis, et formis in
c e» edictis, et constitutis, et i.°"

Quod nuluis clericus teneat concubinam.

1. Obsecramus u> Domino lesu Christo ciericofr
universos, et singulqs, ut mundttiam mentis, et
corporis servent , et ut melius sine suspicione , et
scandalo populi observent in virtute sanctae Dei-
ebedientiae districte praecipimus, quatenus nullus
praelatus, vel clericus concubinam publice, seu
notorie iu domibus Ecclesiae teneat , vei alibi , et
contrafacientem in i.x solidis Vianen. condemnamus
de mandato nostro pauperibus erogandis.

Quod nuUus aliquam muUerem suspectam teneat. ^
d . • ,

a. Item nolumus, quod aliquis clericus mulierem
aliquam suspectam, cuiuscumque conditionis sit,
secum. teneat ad morandum.

Quod clerici non teneant proprios fitios
ad ipsis serviendum.

3. Item nolumus, quod aliquis clericus filios pro-
-^£>rios secum in domibus Ecclesiae teneat, vel ad
ecclesiasticum officium dicendum ipsos assumat ,
nec ad suum servitium ad ministerium altaris modo
aliquo admittat, seu per civitatem , vel villam secum
ducat, contrafacientem in xr. solidis Vianen. . con-
demnamus.

i05

Digitized by

t63i

ILLUSTRAZIONI E DOCUMENTI.

t63p

Quod nullus contrdveniat statutis Ecclesiae
iuramento fitimtis. *

4< Item quemcumque contra statuta Ecclesiae
legitima, et maxime iuramento firmata venientem
in centum soli<Jis Vianen. condemnamusj gravius
punjendum, si culpae qualitas id requirat.

De . blasphemantibus Deum, et Sanctos.

5. Item qutcumque clericus blasphemiam contra
Deum, et Beatissimam Virginem, vel Sanctos eius
publice dixerit, in x florenis condemoamus.

, Quod clerici tonmram deferant.

6. Item ordinamus, quod univeirsi, et singuli
clerici coronam, et tonsuram deferant congruentem,
nec comam . nutriant ullo modo C 1 ) similiter appa-
rentem, sub poena x solidorum.

De vestibus portandis. punieiidos.

7. Item qnod vestes longas, ut decet, cum ma-
nicis clausis portent in publico coiore rubeo, vtel
viridi minime coloratas, sub poena xx solidorum.

\Ne clerici portent pileum, vel capellum.

8. Item statuimus, quod nuUns in sacris ordini-
bus constitutus, vel simplex eJericus beneficium c
quodcumque possidens 1 audeat portare capellum ,
seu pileum, vel lobbiam, seu capeilinam, quovis
nomine nuncupentur, in capite, sub poena solido-
rum xx vice qualibet committeuda, nisi tempore,
quo pluet, Vel ninget ; nisi quum contingit illum
extra locum proprii domicilii ire.

Quomodo debeant venire ad spiodum.

9. Item statuimus, quod oinnes clerici in digni-
tatibus, personalibus, seu beneficiis curam anima-
rum habentibus constiluti veniant ad synodum cum
cappis clausis, seli superpelliceis. Cappas vero clau-
sas, seu superpellicea habitum esse volumus .cleri-
corum in divinis ofliciis exercendis. d

Quod clerici non intrent tabernas, nec in domibus
Ecclesiae teneant.

10. Item quod ad convivia inhonesta non vadant,
nec tabernas, nisi casus necessitatis inlervenerit ,
seu tabernam in domibus Ecclesiae tenennt, cum
sit indecens, et absurdum, sub poena x solidorum.

a ambitum Ecclesiarum ad fictum non teneant, nec
aliquis clericus illas eis locet. Contra* hoc facientes
fictum amittant, et totidem de suo reddere tenean-
tur in pios usus convertendos.

Quod clericus non ludat publice.

i x Item quod nullus clericus ad aleas, vel taxittos
ludat in publico, vel ludis inhonestis se immisceat,
nec arma offensiva secum ferat, nisi eum caussa
rationalis excusaret, nec annulum ferat, nisi digni-
tas, vel evidens necessitas hoc requirat, sub poena
solidorum xx.

Quod ckricus saecularibus negotiis se nbn immisceat.

i3. Item ordinamus districte, quo nullus clericus
negotia saecularia cxerceat ullo modo, et maxime
victualia emendo, ut carius illa vendat, nec pro-
curator existat in negotiis laicorum , neo ad usuram
mutuet, contrafacientes reservantes nostro atintrio

Quod clerici non locent in ambitu Ecclesiantm
laicis domos.

11. Item quod homines , et mulieies domos inli a

(1) Forse singularitcr , oppare saeculariler.

• Quod clerici non sint venatoi<es.

i4- Item clericis omnibus prohibemns omnimo-
dam venationem, nisi causa necessitatis y utilrtafis,
.aut recreationis hoc faciant, .et tunfc sine ctamore,
et cum modestia procedant. .

Quod monachi in prioratibus non ponantur.

i5. Item quod monachi solitarii in prioratibus non
ponantur, ut in eisdem posthac pensum Deo debite
impendatur, verum quia laus, et honorificentia
Creatori debite nou exhibentur, nisi debite ad Or-
dines, dignitates, personatus, vel alia ecclesiastica
beneficia curam animarum habentia ascendatur.
> ■

Quod illegitimi non promoveantur
ad sacros ordines.

■ ■ 16. Idcirco primo statuimus, ut filii sacerdotuxn,
et alii illegitime nati sine dispensatione ad sacros
ordines non ascendant, nec ad dignitates persona-
tus, vel alia ecclesiastica beneflcia cum cura absque
dispensatione aliquatenus non promoveantur, et qui
promoti sunt sine dispensatione, et promovebuntur
de caetero ab officio, et beneticio sint suspensi,
nisi sint monaci, vel canonici regulares, sicut a
iure qonceditur.

Quod beneficiati ad sacerdotium promoveantui-
infra annum.

17. Item quod abbates, archipresbyteri, plebani,
vel alii curam habentes annexam, qui presbyteri
non sunt, fiant presbyteri infra annum, alioquin
abbates abbatiis, archipresbyleri archipresbytera-
libus , plebani plebaniis , et alii aliis beneficiis

Digitized by

Google

l633 ILLUSTRAZIONI £ DOCUMENTI.

curam animarum habentibus ex tunc ipso iure sint
privati etc.

i634

Quod beneficiati non possint eorum beneficia
deserere, nisi in certis casibus.

i&. Itetn statuimus, quod omnes clerici, cuius-
cumque conditionis sibt, vel nomine censeantur, qui
obtineut beneficia ctiram ahimarum habentia in iltis
deserviant per se ipsos, et> non per vicarios in or-
dine illo, quem ipsius beneficii cura requirit, nisi
forte dignitati,' seu praebendae alicui illud benefi-
cium sit annexum, vel nisi in servitio Romanae
Ecclesiae, vel nostro essent, vel caussa studiorum,
vel alia legitima de Nostri licentia essent absehtes.
Et qui ad praedicta peragenda non venerint cum
efFectu infra spabium trium mensium postqu&m
moniti faeivnt Legitime^- ex tunc illis beneficiis sint
privati. •

Quod beneficiaii aUquibus digniiatihus teneantur
in ipsis personaliter deservire.

19. Item statuimus, quod omnes clerici, qui ob-
tinent canoniam, seu aliud beneficium in Ecclesia
cathedrali, sive in aliis conventuaiibus Ecclesiis in
eisdem deserviant per se ipsos, et non per vica-
rios in ordine illo, quem ipsa dignitas, vel ipsum
beneficium requirit. Et nisi praedicti ad illnd per-
agendum infra spatium triuin mensram venerint
cum effectu, postquam moniti fiierint praedictis
beneficiis, canonicis, vel dignkatibus sint privati,
nisi essent in servitio Romanae Ecclesiae, vel in
nostro, vei caussa studiorum, vel alia legitima caussa
essent de Nostri licentia absentes. . .

■ Ne presbjter ignotus admittatur
ad celebrandam missam.

30. Item quod nullus clericus aiiquem . sacerdo-
tem ignotum ad missam pepulo dicendam admittat,
nisi super hoc a Nobis habeat literas speciales, sub
poena solidorum deoem pro qualibet vice, qua con-
trafecerit.

De horis canonicis celebrandis.

31. Item volumus, quod in omnibus Ecclesiis
conventualibus canonici presbyteri, et clerici eius-
dem Ecclesiae in eisdem Ecclesiis septem horas
canonicas omni die Domino persolvant, ac una missa
in eisdem ad minus die qualibet celebretur.

Ne sacerdos celebret nisi missam unam in die.

as. Item cum felix sit ilie sacerdos, qui digne
unam missam semel in die possit reddere Creatori,
praecipimus universis et singulis sacerdotibus, ut
plures miss^s quam unam, nisi in casibus a iure
datis praesumant aliquatenus decantare, nec plura

a officia intermisceant in eadem, sub poena suspen-
sionis a celebratione per mensem, et ultra, sub
poena quinquaginta soKdorum.

Ne celebretur missa- nisi prius' Matutinis ,
et Prima dictis: ,;

23. Item-quod nullus antequam Matutinas cano-
nicas, et Primam dixerit praesumat, nisi in die
Natalis Domini missam necessitate aliqua aliquatenus
celebrare.

. ■ . , • , , ■ k. •>;.</■..

Ne celebretiw in altari frdctb. "

34. Item praecipimns, quod in altari/ in qtio
b tabtila mota fuerit, vel enormiter fracta, sacerdbs
altquis non ■ cclebret scienter donec altare cbhsolfc
detur, et iterum cOnsecretuivHoc idem intelligimtte
de altari portatili, vel tabula', quae infra' ^pellam
ligneam poniturj et cSHire >u fraclO', Sub poeiia "sbli-
dorum dfecem. ' '" !•

De piscinis habendis iuxta altare.

s5. Item provvideant sacerdotes, quod piscinas r
vel pnrificatoria decentia habeant iuxta altaria ablu-
tionibus liberum cursum exhibentia, nec sinb co-
pertorio relinquantur.

Ne bona Ecclesiarum relinquanturl ''■
c ■ "

36. Item quod nullus audeat obligare, vendere,
vel aliter alienare calicem, libros, vel aliqua alia
divino cultui deputata , sive etiam possessionem
Ecclesiae, nisi de licentia nostra hoc faciat, et me-
Hora prospiciat, et si quis contrafecerit Ecclesiam
indemnem restituat, et totidem de "suo"in"utilita-
tem ipsius impertiatur.

■■ ' . 'i

Ne qais curatus alterius parochiani oblatiofies
diebus dominicis recipiat.

37. Item quod nulli alterius parochiani diebus
dominicis, vel aliis solemnibus oblationes rebipiant,
quae suis parochialibus sacerdotibus dari debearit,

d et qui contrafecerint , illud parochiali sacerdbti re-
stituere in quadruplum teneantur etc.

Quod quis non communicetur , nisi prius satisfecerit
de decimis , et primitiis.

38. Item quod nullus presbyter audeat alfquem
cbmmunicare, vel ad ecclesiasticam sepulturam re-
cipere, nisi primb satisfecerit de decima, et pri-
mitia illi Ecclesiae, vel rectori, cui eadem decimaj
vel menutia debeat solvi. Si quis contrafecerit de
praedictis solvere compellatur, et insuperjn xl so-
lidis condemnamus. Et istud statutum saepe in
Ecclesiis publicetur.

Digitized by

Google

i635

IliLUOTRAZIONI E DOCUKBItTl.

i636

Ne Fratres permittantur ad praedicandum. a per censuram ecclesiasticam pev reclores Eccleswe

compellantur.

ag. Item praecipimus praelatis universis, et sin-
gulis ne permittant aliquos suo populo praedicare,
nisi sint Fratres Praedicatores, vel Minores, vel
alii famosi religiosi litterati, et discreti licentiam
habentes praedicandi ab Apostolica Sede, vel nisi
nostras habeant litteras speciaies.

Ne^quaestores ad quaestam admittantur , nisi eic.

30. Item quod nullus praesumat aliquem quae-
storem cuiuscumque ordims, vel religionis existat
in Ecclesia sua recipere ad coliectam aliquam fa-
ciendam, nisi nostris literis sit munitus, et tunc
secundum tenorem literarum nostrarum benigne,
et charitative ipsuto, seu ipsos recipiant, nisi prae-
dicando, vel alia faciendo velit transigere metas
suas. Nec aliqua statuaria, vel reliquias permittan-
tur ostendere populo quoquomodo, nisi in nostris
expresse literis diceretur, sub poena quinquaginta
solidorum.

Ne confessio aliqua ex causa reveletur.

31. Itera quod nullus sacerdos ira, vel odio, vel
etiam metu mortis in aliquo audeat revelare ea,
quae sibi sunt confessata in poenitentia vel signo,
vel verbo generaliter, vel specialiter, vel dicendo:
Ego scio qualis tu es. Et si revelaverit absque
mora degradetur.

De testibus sjrnodalibus quaUter ojficium
exercere debeant.

3a. Gubernatio populi potissimum circa tria con-
sistit, scilicet praedicattonem , correctionem, et sa-
cramentorum exhibitionem. Ideo primo rogamus, et
obsecramus in Domino Iesu Ghristo omnes praelatos,
et presbyteros, ut populum eis commissum studeant
verbo sanctae praedicationis , exhortationis , nec
non sanctae conversationis exemplo viribus refor-
mare, etc.

Circa secundum, sciiicet correctionem , ne sanguis
populi de nostris manibus requiratur volumus, ut
pastores universi celeriter, ac studiose invigiient
circa subditos, et correctionem , ac vitia populi
extirpanda; et ut hoc provide fiat praecipimus qua-
tenus testes, qui vocantur synodales,. vel publici
duo, vel tres, quatnor, vel sex, sive plures a prae-
latis Ecclesiarum per parochias ordinentur, qui
iurati diligenter inquirant super matrimoniis illegi-
time contractis, et super haeresi, incanlationibus ,
divinalionibus , et super quibuscumque aliis crimi-r
nibus notoriis, ut si sciverint aliquos in quarto gradu,
vel infra, vej alios illegitime coniunctos, seu aliquos
haereticos, incantatores, divinatores in parochiis,
in quibus electi foerint ad haec inquirenda poterint
inveniref praeiato Ecclesiae quam cito poterint de-
nuntient, ad quod si necesse fuerit, dicti tesles

De mittendis dictis testium synodalium.

33. Rectores vero, seu sacerdotes parrochiales dicla
testium memoratorum diUgenter conscripta, et si-
gillata nobis teneantur mittere infra mensem post
receptionem ipsovum. Quod si non feeerint, trans-
gressores reservamus noatro arbitrio puniendos.

D,e aduUeris exconufmnicandis.

34. Iiem quod testes suprudtcli synodales, vel
publici iuramento suo teneaatur inquirere bona fide,

b siqui sunt aUenas uxores tenentes, vel uxores afi-
quwrum, quae morantur publioe cum aliis viris,
cum illis in adulterio persistentes, qui testes te-
neantur presbytero illius Ecclesiae denuntiare illud
continuo, vel rectori, qui, cum per testes illos sibi
constiterit, praedictos adulteros , nootinalim excom-
municet, si crimen publicuin fuerit , monitione
tamen praemissa.

Ne matrimonium chmdestine pontrahatur.

35. Item statuimus, ut cum matrimonium fuerifc
contrahendum in Ecclesiis per praelatos, vel recto-
res earum publice proponatur competenti termino
praefinito, ut infira iUum quod voluerint, et value-

c rint legitime opponant impedimentum. Et ipsi
presbyteri, vel rectores interim nihiiominus investi-
gent, si aliquod impedimentum obsistat. Cum autem
apparuerit probabUis coniectura contra copulam
contrahendam, contractus interdicatur expresse >
donec quid fieri debeat manifestis constiterit docu-
mentis. Sane si parrochialis sacerdos tales contra-
ctus prohibere contemserit, aut quilibet regularis ,
qui eis praesumserit interesse, aut coniunctos be-
nedicere, ipsom in xl solidis Vianen. pro qualibet
vice condemnamus, gravius puniendum si culpae
quaUtas hoc exposcat. Contrahentes vero, et laicos
interessentes in iis scienter exoommunicationis vin-
culo innodamus. Et hoc statutum frequenter in
Ecclesiis publicetur.

d

De ordine baptismi.

36. Girca sacramenti exhibitionem volumus hunc
modiim leneri, et ab omnibus resei-vari. Et i.° de
baptismo agamus. Ordinamus, ut baptismus cum
honore, et reverentia celebretur, et cum maxima
cautela maxime in distinctione verborum, ac prola-
tione, in quibus tota virtus «acramenti consistit,
et salus etiam puerorum, videlicet: N. Ego te ba-
ptizo in nomine Patris, et Filii, et Spiritus SanctL
Amen. Et in romano, sive in vulgari sub eadem
forma sacerdos doceat frequenter laicos debere
pneros baptizare. In necessitale vero quUibet calho-
Hcus pos-sit K»ptiMr«, et non plures ffnam duo, aut

Digitized by

Google

ILLWSTRAKIONI • E t DOCUMJJTI.

i638

tres compatres in bapfeismo per presbyteros bapti- a
zantes admittantor, sub poeoa x librarum .qualibet
vice committenda, excepto baptizante, qui prinei-
paliter coinpater dignoscitur esse.

De sacramento Eucharistiae.

?Zq. Circa sacramenti Eucharistiae exhibitionem
djstricte ©rdinaraus, r ut omnes piraelati perquirant, et
sciant, an quilibet eorum subditus ad minus semel

il» anno Confessus fuerit; nec alicui communibnem Jguod non osteAdatur hostia nisi prius sit consecratd

eialiter volumus observari , sub poena decem so-
lidorora. . r • ■

• . : Quod sacerdoies sciant canonem.

43. Item quod sacerdotes canonem missae corde
tetras .studeant addisoere, ac ipsum de bona Iitera
faciant scribi plene , et integre ( nec non devote
Domino totaliter totis viribus adhaerendo).

in paschate tradant, vel tradi permittant,>nisi priu$
de confessione sibi facta, vel alteri de licentia sua
babenti potestatem super hoc habeant veritatem ,
nec etianf aliquis in paschate alterius parocbianos
ad communionem admittat, nisi de auperioris, vel b
proprii sacerdotis licentia speciali.

De sacramento Eucharistiae ministrando.

38. Item cum sacerdotes pfimo vooantur ad in-
firmum, secum non deferant corpus Christi, nisi
infirmns a longe multum staret, sed prius studeant
diligenter confessionem audire , et ei absolutionis
beneficium impertiri ; post poterunt oonvententer
corpus Christi mioistrare.

De accedendo ad infirmum quando vocantur.

3g. Item praecipimus presbyteris universis, quod
quum ad infirmos in extremis laborantes vocantur, c
sive de die, sive de nocte illud studeant cito, et
ut quam citius competenter poterunt accedere, ne
infirmi ob eorum pigritiam sine poenitenlia mo-
riantur, sub poena carceris in pane, et aqua per
quadraginta dies.

De niodo observando ctrca confessionem.

40. Jiem frequenter presbyteri moneant laicos ad
confessionem, et praecipue in principio quadrage-
simae instanter praecipiant generaliter omnes ad
confessionem venire, ac caveant, ne personarum
inquirant nomina, cum quibus pecealores eis con-
fessi fuerint se peccasse, sed circumstantias, et qua-
litates tantummodo peccatorum, etc.

De prowisione librorum.

41. Item statuimus, quod clerici libros ecclesia-
sticos studeant habere bonos, et correctos, maxime
missalia, ipsaque nitida teneant, quae quotidie al-

«taribus apponuntur.

Quod nomina parrochianorum non confitentium
dentur in scriptis.

43. Item volumus, ut presbyteri nobis reddant
in scriptis omnes laicos de parochia sua, qui semel
in anno noluerint confiteri; quod de clericis spe-

44* Ifem quod sacerdotes populo hostiam noh
ostendant, nisi prius totaliter dixerint ista verba:
Hoc.est enim corpus meum, et attendant quod
hostia sit integra, et quod integrum habeat circu-
lum, et quod vinum non sit acetosum, immo pu-
rum, et sanum, et sine fecibus; nec aliqua omit-
tant, ac modicam aquae quantitatem apponant in
calice, praeterquam duas, aut tres guttas ad plus
si poterint facere competenter. .

Ut habeantur calices in forma decenti.

45. Item quod calices firmos habeant, pulchros,
integros, argenteos, vel stanneos, et patenas inte-
gras, et nitidas habere procurent ; ac ipsos calices
in panno mundo involvant. Et post celebrationem
missae in decenti loco reponant super altare nul-
latenus dimittentes.

Similiter de ampuUis pro vino , et aqua.

46. Item ampulJas pro vino, et aqua ad mini-
sterium altaris pulchras habeant, et nitidas ut magis
poterunt.

Ne Eucharistia detur usurario, neque raptori.

47. Item districte praecipimus universis praelatis,
seu sacerdotibus quatenus nulli usurario, vel raptori
communionem tradant, vel ad sep\dturam ecchesia-
sticam admittant, nisi prius de restitutionifrus fa*
ciendis ' iuxta facultates ipsius habeant pignoratitiam,
vel fideiussoriam cautionem.

Quomodo debent sacramenta custodiri.

48. Item reverendissimum corpus Christi, chri-
sma, et oleum infirmorum sub clavibus teneantur;
et maxime corpus Christi devote, ac reverendissime
reponatur, ne possit in illud temeraria manus ex-
tendi ad aliqua nefanda, vel horribilia facienda.
Et siquis clericus aliquod praedictorum alicui per-
sonae traderet ad aliquas alias, vel alia horribilia
exercenda, ipsum excommunicationis vinculo inno-
damus.

De reverentia praestanda hostuie consecratae.
4g- Item quod sacerdotes frequenter parrochianos

Digitized by

Gopgle

ILLUBTRttEIOftl ■• K' fOOetrWWWI.

suos

uoeneant, mt <piotiescumque hostia «1 Ecclesia a versi abbates, p*pepqsit* y '>a*phipwsbyte*i;, ftfiores,

populo ostenditur, vel per parrochias ad infirmos
portatur, flexis genibus, iunctis manibus, nudatis
capitibus revereri studeaut, ac d^dte. qrare, cum
sit candor lucis aeternae, etc.

Quomodo- sacrtan csapetsiChhisti ad-in/kmum)'
.portari .debet ' . '>■"..■ ' ' ••>..■:

5o. Item quum corpus Christi portatur ad infir-
mvm fehmnis jcdinistrani cum cappey vel «upevpe)-
liceo indutum procedere, lumenque deferentem, ac
&tfinnabuk|m, Ut in reverentia habeatur. Qili autem
pr*edictum corpus Christi quum portatui v ad infir-
qaum, vel rejportatur usque ao! Ecelesiam sociaverlt

plebat^, caeterique reotores Ecdesiarum - eivitati*,
^t dtpece$is Taurinensls <te bietmio m bfenmum
secunda feria post dominicam Ego stem pasterboiuis
coram Nobis seu nostro vicario in civitate Tauri-
nensi se personattter^' repraesenteot parati diebus
Martis, et Mercurii proxime, seu in continenti se-
iquenUbus relebrandaeiiper Nos, seu praefatum- -vi-
«arrom, tunc bynodo infceresse, nisi de nostra lieen^
tia r vel vicarii l-enoanserint, vei alia legitima eanssa
fuewnt iimpediti, nec inde iHicentiati a Nobis^ vet
<a praefato vicario praesumant reoedere. Siquis auteen
ihuio *osfarae constitutioni tetnerario ausu cofltrave-
,nire praesumserit, ipsum in xl sclidis Vianen. «bn-
demnamus ad opus fabricae Taurinensis Ecclesiae

ommbus vejteipepnitentibus, eb confessis xu- dies de b de mandato nostro, vei alterius pii loci oonvertendis-,

^jiuocta $ibi poeuitentia relaxamus.

■ •..,,..,;.,...,• ••••;•;•, .'

De ; renovaiione sacrae Eatcafistiae. 1

, .', , . . ■•■!.<

5i. Item quod Eucharistia, quae prc infirmo re-
servatur, de quindena in quindenam ad minus
renovetur- . •,.■' ■ "•••■• • \:'.

.. .. ' Quod vata .Ecclesiae mUnda ieneantw.

5?. I^era cum preeceptum. ait, quod vasa mini-
flterii, vestes miaistrorum, nec -non et ipsa corpot-
ral^a munda , et nitida eonservenjtur -, vokunus, ct
praecipimus praeceptum canonicum inviolabiliter
observari.

Item stolae, <manipuli, cinguia integra., -et de-
centia conserventur, et principaliter habeantur.

Item quod servientes in Ecclesia maxime ad al-
tare, superpeilioeis , et cappis clausis sicat convedit
induantur, linteamina altaris saepe abluentur, ejt
pallae ob reverentiam, et praesentiam Salvatoris
nostrij et totius coelestis Curiae, qua* cum ipsa
praesens est quoties divinum oflieium celebratur.

Item cum in Ecclesia Deus, speoialiter bonoretur,
quia dqmus Dei est adorationis locus, et praece-
ptum, sit, quod«oratoria munda sint, et nitida con>
serventar firmiter voJumus observari , neiarcae, >vel
lebetes, vel supellectilia aliqua in Ecelesiis adser»
ventur, nisi propter hostiles incursus, *ut incendia
repentina, seu alias necessitates urgentes ad eas d
oporteat habere refugium, sic tamen ut, necessitate
cessante, ad loca pristina reportentur, sub poena
soljdprum xx, et ammissionis rerum, quae dlli Ec-
clesiae appucentur.

Item volumus, quod omnes clerici onus ieumii,
ut , sanctam quadragesimam maibrem , quatuor tem-
pora, nec non et alias vjgilias per Ecclesiam .con-
stitutas ieiunent vtilentes, ut ipopulum sibi subie-
ctum iubeant, et moneant eum qnabenus ieiunia
supradicta studeant, ut teneotur adimplere, et to-
taliter observare.

De sjnodo finienda. Rubrica.
53. In primis statuimus,- et ordinamus, «l uni-

alias nihilominus tamquam iuramenti transgressor
per Nos poena canonica puniendum.

\ ■■. \w'' . \ A'i' •>•' • >'.'• ■ .-

Ne quis divertat propositum alicuius
ad sibi eiigendatn. sepUlturam.

'. 1 • ... .■ . .' ' , ;■ . •', : . . -.i;<;: .'.l

54. Item «Utuimus, quod iWilte* elericufr', <W4
iaicws personam aliquato in vita, ve* m morte *n
Eceiesia, unde parochiaaus existif, aut in sepulchro
maiorum suorum eligentem , vel votentem ehgere
sepuituram, minis, aut suasionibus, vel blanditiis
a suo divertat propositOy vej conetur divertere, vel
inducere, ut suam alibi eligat sepulluram. Alioquin
ia «mntrafaoientes hnius nostrae constitutiomis ex-
e .commuaicationis sententiam proferemus , a qua prae^
terquam in articulo mortis donec laesae Ecclesiae
satisfecertt de suo interesse, minime absolvatur, nisi
excommumcati paupertas ab huiusmodi satisfactiowe
defeodaU

De invadentibus iura parrochialia.

55. Item monemus, et statuimus, ne quis iura par-
rechialia ad afcos pertinentia' Ecclesiarum'»divitatis,
vdi dioeoesis Taarinensis minuere, aut invadere,
vel usorpare praesumat. Siquis vero huius mandati
nostri contra tenorem venerit , in ip^um e.xcommu-
nioationis eenteutiam promulgamus, etc.

Ne quis recipiat ecclesiastica sacrantenta,
nisi a suo sacerdote.

56. Item monemus, ordinamus, et statuimus, ne
aiiquis clericus, «eu laicus ab aliqno, quam a suo
sacerdote recipiat ecclesiastica sacramenta, sub eJc-
communicationis poena, salva semper Sedis «post»-
licae auctoritate , et nostra. •

De eolendo festum S* Secundi.

57. Dignentur igitur nostrum illo feliciter pro-
sequente propositum, qui est alpha, et omega, puin-
cipium, et fiats a veneratione nostri eKordhnur
Creatoris, qui in hoftore suis martyribus impenso

Digitized by

Google

i64t

ILLUSTRAZIONI E DOCUMENTI.

i64a

se reputat venerari , praesenti constitutione statui- a civitatis, et dioecesis Taurinensis rectores, et prae-

mus, quod deinceps sancti, ac beatissimi martyrb
Secundi Thebei, cuius corpus in Ecclesia S. Ioannis
Baptistae honorifice oonquiescit in Taurineosi civir
*ate, et ab omnibus habitantibus , incolis, et aliis
eadem die ibidem existentibus solemniter celebretur
sicut alii dies dominici, et festivis, sub pOena pec-
cati naortaiis.

. Quod.be/ie/iciati habeant copirnn.
: harurn consUtuUonum.

- 58. Item ut Ecclesiarum rectores, et ministri,
taiO se ipsoe, quam suos greges iuxta suas regulas
disponere noscant, et ne praetexiu ignorantine alv*
qualiter excusari possint, stabumus, et ordinamus, 6t
quod oranes, et singuli Eccksiarum collegiatarum
pfaelati, ac praepositi, et plebani, et alii magnum
populum habentes habeant, et habere teneantur
eopiam conslitutionum tam provincialktra, qtiam
synodalium. AJii vero pauperes parochialium Eccie-
siafum rectores copiain constilutiomim synodalium,
et .xu provincialium signatarum, et Ulas de biennio
in biennium quum ad synodura venerint realiter
consignare in manibus nostri cancellarii, et hoc sub'
poena.x Ubrarum Vianen.

: Ne beneficia dentur ad firm«m.,

5g. Iteta caussa tam pii, quam iustf, quara con-<

lati incontinenti quum mandatum de aliquem excom-
municatum deuuntiando receperint quacumque au-
ctoritate diem latae sententiae, et nomen excommu-
nicati scribant in uno cartulario per eosdem fiendo.
Ulos vero excommunicatos qui ultra annum in ex-
communicalione reperti erunt permansisse norainatim
significent in scriptis nobis, ut eis provvideotut de
remedio opportuno sub poena x librarum Vianen.,
et donec de absolutione constitertt ipsos excommu-
ntcates descriptos detineant in loco pubblico Ec-
ejesiae.

Hic sequuntur consUtuUones novae. Rubrica.
Ne Jiant convivia, neque ludi in locis sacraUs.

i. Item statuimus, et ordinamus, quod derici
choreas, et ludos seu inhonesta convivia fieri in Ec-
clesia, vel CimiterLo nnllatenus permittant.

De blasphemantibus.

a. Item statuimus, et ordinamus, ut oranes , et
singuli utriusque sexus cuiusoumque stalus, gradus,
et conditionis existant, non audeant vel praesumant
in animarum suarum praeiudiciura ^ < *t in malum
exemplum aliorum, atque contumeliam Summi Crea-
toris ore publico Summum Peum blasphcmare, Pa-
trem, et Filium, et Spiritum Sanqtun» , , nsc pijs^
simam Matrem Dei Virginjem. Mariam, nec in alibs.
Sanctos et Sanctas Dei publicgy et ,ex ; proppsitot

sulenda f statuimns, et ordinamus, qupd nullus pvae-, c, bWpbemiam, seu opprobrium proferre, etfaoc. sub.

lajus, rectorj $6u benefieiatus' in Taurinensi ciyir
late, seu dioecesi quodcumque beneficuira ecclesia-i
sticum praesumat, ad , Gfroam concedere, ut per
alium regatur siae Hcentia nostra, sub poena libra-:
rum x Vianen. pauperibus erogandarum arbitrio

nostro dispensandarum, etc.

Ne curati instiiuantur in .monasteriis
sine licentia (hmini Episaopi. i ■ .

60. Item caussa tam pia, quam iuxta statuimus,
et ordinamus quod nemo jpraelatus , praepositus r
aut prior ,' vel 'quovls v n'omine rector Ecclesiarum
civitatis et dioecesis Taurinensis in locis Ecclesiae

poena sentenUae excommunicatinnis per noe cpntra»
tale^. contrafaqientes ferendae , Oonstitutione nihilo-
minus capituii statuimus situata sub titulo de ma>
Ledictione, et poena in eo statuta contra huiusmodii
hlasphematores in suo robore duratjira, eujus pec-
cati 'absolutionem non intendimus de caetero nist,
eum magna caussa cognitione- oommittere alioui,

De ludis taxUlortan.

' "■ '''■,:.' '■ ' .•'■' ■

. 3«, , Deinde . snb «imUi .excommuuicatiouis poena,
statuiraus, et ordinamns ne, dft caetero aliqua per-
sona pu^lice,,, ; yel occujte, maxime in festivitatibu»
Nataliqm Domini 3 . et aliis scquentibus diebus audeat,

in quiJbus, Iwbitant mwMuchjy in quUaws^debent upn ^,yel praesumat. teuere baratfceriam, seu ludene ipse
monacJU, !*ed cappeliani saetuhtfes . p<>p.ulum regere pecuniamy v^l aUa bona ad Muib azzardorura, vet

awteant j < seu praesumant dictum capellanum propria :
• auctorita^e in eadem in^itpere ; verum , instituendnn>
nobis 1 fracsentent iuxAa dispositionem ;Urbani III.;
Alias - contrafaoieOsl . pp enam X. iibrarum ;in : Usus pios
noatroi arbitrio. eroga^dajrum inteurwU ;; ;

■ 1 r

, . fJt mmfiuir iiKCQmmunicatorim. .scribantur ,
:,•■;.' .' ^pKaeaenteniur-JR. p^MpiscQpo. ,

.bi?:.nn ni '.;■;■:. .; :.:•',■■'■! • " r; . ■. '
j $i v «'jlt«m: ;Ut «ixhinc, censUra , ecclesiastica magis
timeatwr^.-et.ieontumaciae vitium repriroatur, sta-
tuimw^i.ptr Ojdinaraw saqrp approbante Concilio,,,
quod omnes, et singuK. Ecplesiarum parrochialium

ad quempomque, aliprum,, luduto taxUlorqm prohi-
bitum praesertim avaritiae caussa seu dare auxilium,
J&tvofem , vel, oonsiUum lndentibus ; obsecrantes et
exhortantes in Domino qmnes, et singulos Dominos,
et Magistratus temporales, ac officialeSj et execu-
tores iustitiae contra omnes, et superscriptos iniquos
christianos, ,qu> finguam eorura poUutam in blas-
phemiam Summi Dei, et Virginis Mariae, Sanctorum,
et Sanctarum de caetero poUuent^ tam in ludo, quam
OXtra lusores etbjasphemf^rcs praefatos digna poena
temporali, , et pprporafi castigent, et ut saltem quos
Dei timor in mah> pon reyocat, Ecclesiastica tem-
ppralis poena castiget, $t pitniat.

30«

Digitized by

Google

aj£f5 iLtUSTRAZlOrfl £ DOCUMENTI

De poena contra concubinas.

.644

- 4. Et quamquam constitutio provincialis , quae
incipit Enormia peccata declaret casas certos , et
excessus, quibus eorum perpetratores sunt sententia
excomraunicationis ipso facto ligati , et praeseftim
eommiscentes turpiter, «t carrialiter se cum moniali
pfofessa , nee noti publice committentes , et perse-
verantes in publico adulterio buic constitutioni ad-
dicimus sub simili excommunicationis poena nequis
de cactero committat publice, et netorie erimen con-
cubinatus, nec non in crimine concubinatus publice
maneat, alia poena in constitutionibus provincialibus
addita' conlra tales in suo robore dufatura.

De participantibus cum comatribus.

\ '■ . . • ■ ' ' ■ .1

■ ■> ^yXiem canoniea riionitione pracmissa ipso faetd
excommunicamus illds perfulos ehristianos , qui irt
damnationem suarum animarum et in viiipendium
Sacri Baptismatis in afFinitate compatemitatis et co-
gnationis - spiritualis conihnctt scierites se esse cOm-
ptflres turpitcr, et darariato coitu se immiscent. '

1 •

De poena conlra usurarioi. ' '

- : %. Et ahiihadvertenle, quod, proh dolof , nonriullaf
detesttthda < peceata ultra praemissa ih civitate, et;
dioeeeSi hoStna Taurinensi per perversos homines ,
timore Dei postposito perpetrantur nltra poenas pef
Sacfds Cahones statutas contra pnblicos foenefatores 1
qtiibhs nhllatenuS derogare ihtendlmus in aliqUo '\
et maxirhe poeriae iinpositae per decretalem, quae
rricipit Usurarum -ooragiriem quae auctoritate Summr
Pontlficis excommunicat ipso facto omines, et sin«
gulsfs personas locnntes dombs priblice fdenefantibus
ad usuram, slbi riionitione praemissa, excommuni-'
camus, et anathematizamus omneS, et singulos, quv
de caetero publice ad usuras muluabunt pecunias
suas, vel mutuantibus ad usuram pecunias suas con-
cedent ut illas exerceant sub usuris nec non omnes,
et singulos "Notarios, qui scienter coritractus foehe-
ratitios, vel simulntos iri frattdem foenofts suspectos
recipient, seu in recipiehdis huiusmodi instruraehtis
dolum, et fvaudem commiscent, seu immisceri prae-
Sumunt declarantes ex nuric , et voientes praefatos'
Notarios qui coritra chrisliarios maxime in favoretni
htdaeordra huiusmodi eontractus fberieratiltos reci-
pient omnes, et singidas canonicas poenas ipso'facto
iricurrere a Summis PontiiScibus oontra mahifestos
foeneratofes edictas ,' ae" per pfovinciales constitu-'
tiones infliotas. * ' ' "' '<' ' »

De diebus Dominicis et festivis colendis.

7. Et quoniam omnes dies solemnes , et festivos
qui sunt sub praeceptd Divino , vel Ecclesiastico'
observare : debemus, ac alios •dies laudabili , ac de-
vota hominum consuetudine in observantia et absti-
ncntia introductos, quibus abstinendum est db omni

a opere servili , igitur universis, «t singulis Christifi-
delibus civitatis, et dioecesis praedictae in virtute
sanctae obbedientiae praeciprmus et mandamus, sub
poena excommunicationis pefr nos ferendafe oohtra
tales contrafacientes ut ipsi abstineant, et animaKa
Sua abstineri faciant diebus praedictis ab ottmi opere
servili , immo corporaliter quiescendo orattenibus,
et sanctis operibus Deo, 'et Spiritui servire'debeant, !
nec non a publicis negotiationibus , et mercantiis ,
et lucris , et contractibus prohibitis a quocumque
iliis diebus Domintcis , et festivis , et maxime ilto
tempore quo orationibus, et verbi Dei auditioni in-
tendere debcnt abstineant, et a publicis, et pfohi-
bitis choreis, et commensationibus, et sahalfonibus
ubi hactenus fieri consuevit cum carameiis, et aliis
lf instmmentis ad stmtfes illecebros actus saltandi, ek
cithartaandi>e*xercendos, nec non ad psaUendas, can-
tandas pubKce cantilenas mundonas, maxime verba
inhonesta contitientes. Ab hls- itaque*, et similibus
acttbas , animarum sahtli cbntrariis, et mductoris ad
facultatem peccahdi praeser tim tempore, quo mtssae,
vesperae, ac alia diviria officia eelebrantur " omnino
Chfistifideles abstinere inbemus, et statuintus nisi
iusta caussa , et 'rationabilis eos escuset.

De ambulantibus , et confabuiantibus in Ecclesia. ]

8. Item statuimus, et ordinamus sub similiexcom-
municationis senteiUia contra tales contrafacientes
per Nos fereridae, ne quispiam postposita horiestate,
^ et reverentia Altissimi > et Sacrorum Templornflf
dum dicuntur raysteria, et offieia Ecdesiastica ce-^
lebrantur , ac ministrantes in Ecclesiis dtscurrere^V
ac impudenter confabulari, et trriverenter per am-:
bitus Ecclesiarum mulierum vultus potius quam ima-
gines SanctoTum intueri ; , et conspicere praesnmaty
quinimmo orationt insisUt, quam quid constitutionenti
ad omnes, et singulas personas contrarium facientes
utriusque sexus, ac^etiam Ctericos, et Eoclcsiasticas
personas vblumus extendi.:

.: ; .. . .' ;■ • ,-:•• : : :• •>> :•. f.: f . '•

Ne ffui non indigent t ,
( recipjant pauperup . eleempsiqas.

', ■■ ' , ' •';'-','[",•!','•• ,. . •

d ■■ 9 1 . Et quainquath potentem, et divitem eteemo^
siham pauperibris Ghristi ex e^eribus diswibuendam,'
ao deefetara recippre sibi avaritiae canssaapproptiare-
peccatum est , nonnullae utriusque sex«s pefsohae
Deum hon 'timentes 1 snfnt, qttae abeque sni, et sdae
familtae irtdigentia' vadhrtt ad publicas eleemosiraai
ad usum pattpeiiim destihataS, e^ maxime in recor- ;
dantiis , et anniversariis , quae fiunt eo tempore ,
quo •fiunt Confratriae in festivita«ba» Pentecostes,
eleemosinas ad usum paupeTUhi destinata^ recipiunt,
et vertunt in utilitatem eorum avaritiae caussa. Nos
liuic thorbb raederi cupientes,'*!^^ caetew • cohlra
ahimaruni suarum saluteto tjalia eotnmnttant sub '■«*•>'
ootnmunicatiohis sententia pef>h%s cbntra' lalefftfOh-
tfftfacieiiies fertfrida prohibemus.' • 4 t ••••»:> *:■•> ! " 1

Digitized by

Google

«645 , ILLtlSTRAZtOSf fi BtOdJKEam.

' De bapkuwdis itifantibm.

• io. ConseejludHxem. postrcmo iUam , quam hon
dtemo die pontra probibitionem Ecclesiae parentes
oatorum ; fijiorum eupienies numerum ootnpatrum
superflimm ia elevatione de sacre fonfee hahere ; et
aaepe nomero avaritiae, et iactantiae causeat differnnt
fitio» 6imm de aqu» fonti» bapiismatis bapttzare per
mWtoft muHipticsto» dies nouvsine peneolo perdi-r
Jionift aniniarum infantium praedi£to*otn , eC elv*
qqwldo tera infantes secrete, et in loew privatis
bap^Bj^ procnranS eadem de cauesa eontr» prohi-
bitipnem positam in tUuio de baptisme in Clemenn
tinai prima, ideo adyertentes eonsuetudinem ipsa»
a Sacris Canpnibus reprebari, eamdem tenore prac-
sentis constitutionis reprobamus statuentes quod de 4
cuetero inf&ntes cum primo fuerint proereati ad
lucem, auctore Deo, infra tres dies post ipsam na-
tivitateto, immediate sequentes per sacerdoles, et
ouratos Scdesiarum baptizentur, et non,per atium>
nec m locis privatis, sed in Ecclesiis* Contrarium
veroifaoientes excQmtnuiucabiraus, et excemmunic»?
tionis sententiam profercnnis contr» eos, quam fa-
pemns poblicari.

, De non ienendis pueris in lecto
v t : . * mulieribus lactantibus.

1 1. AnimaaVertentes insuper quod mulieres puer-
perae lactantes pueros quos secum in earum lecto
ponendp: fovent saepe nnmero Ulos inadverte.nter , c
wel mcaute ©pprimunt non sine magno seandalo,
et pericuio ahimarum , et damnatione , quibus oc-
eujrere voletttes opportuaa eonstitutione prohi-n
bemus, ne de eaelero aJiqua mulier, lactens pro-
prium, vel alienum infantem postquam triginta dies
espleveril dictus puer, ip$um puerum lactando in
leclum nott conemant seu ^neant, sed in cunabulis,
xdetio ifigenio in quo pericuium mortis, vel op-
pressionis • ev.itptur. Contrafacientes vero canonicai
moriuione praeniissa^, excomrnunicabimus, ad cuius
publicationem proeedetur , nisi fuerit natus ipse
puer/ magni Piiacipis, aut potentis Domini, qtti ad
iUiu» custodiam infantis pbwe» mulieres Valeat obser-
vare, et tenere.

De accipiendo Chrisma.

\%, Item statuimus, et ordtnamus, quod uans-
quisque praesbyter curaaa habens anknarwn , sea
abss., qui Sanctum Chrisn» aecipere censuevit,
iUnd Sanctum Chrisma accipere teneatur a Nobi»
teu a deputandis per Nos mfra quindecim dies im-
mediate nnmerandos pest festum Paschae.

De solvendo cathedraticuuu

l3. Item stetuimus, et ordinamus, quod universi
cierici , et beneficiati aostrae dioecesi solyere te-
ntantor catbedraticnm nobis ratione Cathedrae de-
bitmn, et solvi consuetum qtuvtuor personis depu-

tandis per Nee in tota nostra dioeceei ia festo St
Martini quoiibet anno futuris tempovibns r et qni
annuatim nen soiverint infra quindecun diefr post
fisstnm .S. Martini sobrant duplum ipsia deputandij
pear pr&csentem constiturienem petestatem eonoe-
defatfcs .compenener non fiolventes censuris. ecclesia*
ftticis similrter, <et poenam exigeodi, quae poeaa
noHategus remieti poseit. Qui qmden» deputandl pet
Nee simguiis annis de Ulias cathedratici exactione
Nobis, vel alteri deputand» per Nos rationem red»
dere teneantur dictis exactoribus penitns inhibendo,
ne ultra summam pro cathedratico Nobis solvi con-
suetam aliquid penitus captant etiam praetextu ali-
cuius. laboris, vei quittationia desnper fiendae, sub
peiena cwadrupli eius, quod indebite cxegerint in
pios usus per Na» convertendL

Uti clerici possint sibi eiigere conftssorem.

. t a. Caeterum qneniam dioecests nostra ampla r
et larga ccnsetar ad eo. qnod difticile foret sacer-
dotes, curatos, et subditos nostros ad Nos, vel vi-
carium nostrum pro confessione eoram audienda
recurrere pro poenitentia sahttari obtinenda, et po-
tissime attento quod diu absentes ab exercitio curao
animarum esse- noa possunt, soppKcationi itfcque
praedictorum sobdilorum nostrorum,. et animaruna
saluti benigno paterno conaitie, et anxitid pDOVvideret
eupientes, hac constitntione licentiam, et auctori-
tatem impertimur quibuscumque subdUU nostris^
praelatis, presbyteris, diaeonibns, subdiaconibus^
et ciericis, ut possint toties, quoties eia videbitnr?
pro salute ammarum ipsorum sibi, et cuitibet eorum
eonfessocem qisemcumque etiam regularem, vel
mendicantem etigere, qni confessor potestatem ha-
beat praediobos confitentes absolvcndi, etiam in>
casibns Nobia reserratVs f exeeptis- absolutionibus a>
eensuris a iure commum, vel ab homine premai-
gatis, nisi esscnt fabmnntae per constitntiones sy-
nodales, a quibns dicti confessores etigehdi ahsel-
Tere possint, et valeaht prowiso tamen quod in>
ipea confessione,. em confessio , cordis oentritio^
«t opevis emendatio accedant, quodque praetextu
kums nostrae cohstitutionis quispiom ipsocum in>
peccatum non labatnr, immo praetextu tantae gra*
tiae ab omni peccato abstineat', ete.

De censuris TevocaiLs.

y

i5. Post haec, salvis proviacialibu» eonstUntio-
nibu», quibus in nullo oontva^eaire intendimus „
revocamu» sententiam excammmucatioais latae sen-
tentiae oontentam in quibuscumque eonstituttenibue
»jnodaiibus, sive extravagantibu» per Nos, vel «n-
tecessores nostro» facti» donee per nos^ seu depu-
tandos a Nobi» alkes fuerit ordinatum.

De monitkaubus eoneedendis generelibus.

r6. Item ne vilescat auetorita* excemmunicationi»

Digitized by

Google

j&47

propter muiu, quae in monitionibus v generalibus
excommunicationum inseruntur , quandoque prbpter
importunitatem petentium, quanddque vero proptec
imperitiam scriptoris, sUtuimus, et ordifaaorus, qood
monitio generalis, sive excommunicaUo non fiajt pe^
vicarium, vel vicarios noslrosr ciVitalensem», <et fo»
raneos, nisi usque ad valorem grosswuih .sex'Sa*
baudiae, sed nec fiat nisi pre occultis, et nocasibne
peccati, vel etiam. contra potentiores, vel.iquanda
deficit probatio,- aed: non hau :;>.'■ *' ' 1-7 r r.\'..-..'.

. ••• ... «u. ■■'■ •>/• > • • ' :. ' u:;< : ;.

■ De praesentatione ■.titterarumn?. r ■■ ■<.

■.•17. Item quia importunitaiibus , et repentihis
praesentationibus praesentantium litteras :anNobw,'
vel ab altero vicariorum nostrorom ■■ obtentas ; es|
occurrendum , statuimus, et ordinamus, quod prae-
senteotur litterae praedictae. Saltcm dte.immediate
praecedente pubiicationem rectoribus, et curatis
Ulas publicare defcentibus, alias non teneatur vector
iUas publicare die Ulayqua praeseatabuntur. .* J >

. De obviendis fmudibus impetrantium ■ .. >
■ t . Uiteras apostolicas. 1 ■ ■ •

' ' i " '

18. Postremo attendentes , quodi: malttiosis frau-
dibus, et falsitalibus impetrantium rescripU apo-
stolica, et bullas quascumque apostoiicas est ob-
viendum, quia ut experientia, quae rernm omnium
est mogistra, edocuit, et edocet de praesenti in
civitate, et dioecesi nostra Taurinensi plurimi ma-
levoli, et perversi, fraudulenli, et falsissimi, dolo-
sique viri non verentnr quandoque, nec erubuerunt
hactenus Jitteris, et bullis, ac rescriptis apostolicis
falsissimis et abrasis in locis suspectis a cancellaria
apostolrca non emanatis, ut in aniraarnm suarum
praeiudicium, etplurimorum subditorom nostrorum
detriraentam non modicum, trahentesque per clau-.
sulas ipsanam bullarum , et rescripiorum : apostoii-
eorum subditos nostros nunc extra dioecesrm no-
stram, aliquando extra terrainum.a iure dispositum
in ipsorum subditorum nostrorum dispendium, et
gravamen iurisdictionisque ordinhriae vilipendium,
et contemtum quorum omnium abusionibus, etfal-
sitatibns providere cupierotes sUtuimus, et ordina-
mus quodcumque resoriptum aposlolicum , seu bul-
lam apostolicam impetrata hactenus, vel quae in
futurum impetrabuntur per quamcumque personam
ecclesiasticam , et saecularem cuiuscumque ordinis,
et gradus, sexus, seu praeminentiae, exisUnt • civi-
tatis, et dioecesis nostrae praedictae, vel alias quas-
cumque pereonas extraneas rescriptis, et bullis apo-
stolicis uti volentes, tam in dioecesi, quam contra
subditos nostros.in civitate nostra/ et dioecesi prae-
dicta degenles, et domicilium tenentes, teneantur,
et debeant impetrantes ipsi ante ipsorum rescri-
ptorum, et bullarum usum, seu exercitium, ipsa
rescripta, et bullas Nobis sine vicario noslro gene-
rali praesenti, et futuro praesentare originaliter, ut
illa, et illas palpare, et videre possimus, et valea-

jiLUsTRAZioNi E' isoammri.

» mus, quibus visis, si rescripU ipsa et buUae visa
fuerint prima facie valida, et non suspecU, nostrum
pidcet .desmper apponere teneamur, et teneatur ipse
▼icarius, jpfo qno placei nihil capiatur, sed manu
propria nostra ponatur, vel ipstns -vicarii sine aliquo
e«nstu,'e^ expensa;' et si q«ispiam nostrae domti-
tutionis'' temerarius violator exisUt, qui rescripto
apostolicb, vel biiUa, ubl noh fuerit Jtppositum pfaew,
uti pnaesutnseri t , > ipsam ■ sUtuimus peena' arbkraria
pid» Nos, vel vicarium praodicttim plectendum> vel
pfaniendmw. Si vero facU coram Nobis exhibitione,
et ■' praeseoutione rescripti validi > «t ttoto sus^SCli
ipsum plaeet a Nobis, vel vicario poni denegetui'j
nnUa iaris subsistetite caussa kgitima, Wnpune tpsd
rescrjpto uti possit quUibet impetrans.

t> '.')•■ ' .'■■■■■ ' ■

Quantum reeipere debeant secretvtriitempore sfnodt

19. Item statui^Qus, el ordinateus, quoVi seere-
Uriusj iseu seCreUrii nOStri pro Comparitidne, et
memoriali 1 comparitionis cuhiscuraque" presbyteri
venientis ad sancum synodum in futurum celebran'-
dam , te>i sotnm tres quartos Sabaudiae possit re*
cipere, vel exigere, sub poena dupli ems, quod
ultra quarlos tres receperit

Ut quilibet caratus habeal constitufiones signatas
per secretarium, et quantum recipere debeant
pro singula Copid. ■» 11

c >. 30. Ilem statuiteusy et ordinateus quoniam supra-
scriptum eSt ; quod unusqnisque bencficiatus dictae
civitatis j et -dioecesls nostrae habere debeat copiam
conslitutionum nostrarum, quod coiistilutiones ipsae
scriptae sittt bene correcUe, ut ab iUarum inteUigenlia
non recedatur quodque scribi debeant manu secre 1
Uridrum nostrorum , vel alterius eorumdem , . pro
quainm scriptura reciper»non possint dtcti secreUrii
nisi dumtaxat iorenos trep Sabatidiae ab*illis vide 1 -
licet, qui constitutiones tam synedales, quand pre-
vinciales aeceperint, ab iUis vero, qni synodales
Soluta, et xii provinciales acceperint, rCcipere non
possint dicti secreUrii, nisi dumUxat grossos xv
Sabaudiae. Si vero aliquis presbyterorum inteUigens,
et penitus bene, et congrue scribens, Ulas consti-'

d tutiones pro se, vel alio copiare veUt, secretarius
exemplum ipsarum constitutionum concedere tenea-
tur eidem scribere volenti, postea per dietum secre-
tarium corrigendas, et sigao eius manuaii sub;scri-
be^hdas, pro cuius labore recipere possit idem se-
eretarius grbssos duodecim Sabaudiae ab illis, qui
omnes provinciales, et synodales scripserint; ab
aliis vero grossos sex, et nihU ultra possir exigere,
sub poena dupli, quod ultra ' exegerit.

ai. Ultimo, quia hodie multi clerici, immo pro
maiori parte canonum, et constitutionum sancUe
matris Ecclesiae, et provinciaiium, ac syno^alium
trangres^ores existunt, et abhorrere videntur ecele-
siasticam censuram , et disciplinam, Nos idcirco pe-
cuniariam poenam super in nostris constilntionibu»

Digitized by

Google

• 1LLUSTR AZIOWI /» DOCUMENTt.

apposuimus, ut quos amer, vel timor correctionis a
a peccato non retocat, saltem timore poenae cogan-

tur incedere per viam disciplinae, qaae qnidem
poenae in supradictis constitutionibus bomprehensae
in omnibus, et in totum per Nos, vel alium per
Nbs deputandnm i» pios usus eonvertantur ,. et de-
putewtur, quarmn exactio fieri pbssit, et debeat
postqaam legwima abousatio, seu condemnatio prae*-
oesserit ; e« noti antc. • > v

\y ■ : o" '•■■>ii iri-.j ■■ a >■' . ■ . ■ ■ , . ■
>■> v Gorfeiiiulk) pitblicaUi in sanctu sjrnodo
' ttttndr Ijomini 1467-, «fte"i3 mensis aprilis,

PraetereaJfosiuris ordinem hnitari capientes,
ut debitus iuris ordo servetur. in inquisitione > et
punilione delictorum. Et ne quispiam subditorum h
nostrorum «ine accusatione damnetur, vel alias
contra ipsum subditum iuris ordine non servato,
procedatur, propter qnod saltem infamia facti in-
debite / et ihiuste ipsum subditum contingat infa-
jnari , statuimus quod eontra • nullaim ecclesiasticam
-personamy sive saecularem aostrae civitalis, et dioe*
tesis possil aiiquomodoi procedi crimincditer, seu
quasi super puniendis exoessibus> et oriminibus
SubditorOM nostroron» civilatis , et dioecesis Tauri»
nensis,' tlisi itiris ordine servato, videbcet per viam
accttsationis-, aut denuntiationis, vel inquisitionis,
scilicc* infamia pnblica praecedente , quae loeo act
cusatOris censetnr, ia quibus quidem si procedatur
eontra eeclesiasticam, vel saecularem personam per
vittm 1 aecusationis servetur iHud, quod aiure debet o
servari qnando proceditur per viam aceusationis.
Si vero ^>roceditur contra aliquem per viam demm-
liationis similiter observetur ferma, et processus a
iure cotnmuni in talibus proeedi, et observari sta-
tutus, ita quod praecedant quae ab ipso iurecom-
muni disponuntur. Si vero procedatnr per viam
inquisitionis similiter observetur forma, et processus
a iure communi in talibus procedi, et observari
statutus , ac etiam praecedenlibus, quae a iure com-
«nuni disponuntur. Et si contrarium fiat processus
isit ipso inre nullus absque alia sententi» declara-
toria a Nobis proferenda, vel vicario, aut alio a
Nobis deputato, vet deputando, seu subrogato, t«1
subrogando. Quinimmo vicarius, locumtenens, de->
legatus, aut alius a Nobis in praemissis deputandus, d
et deputatus ex nunc quocumque nomine nuocu»
petur, et proeurater fiscalis noster etiam quovis
nomine nuncnpetur damnum passis propter formam
iaris non servatam ad emendam expensarum , et
interesse, ac eliam iniuriae aestimationem , si illa
intpntetur, teneatttwr , <et quilibet eorum teneatur
non obstante quaCumque consuetudine , quantocum-
que tempore observata tam in curia nostra, quam
officialium, et vicariorum nostrorum, tam cirita-
tensium, quam foraneorum, et quocumque stylo
etiamsi sententia declaratoria de ipsis consuetudine,
et styk) a Ndbis , et auctoritate nostra iungentibus,
de quibus super, semel, et pluries lata extiteriL
Quam quidem consuetudinem corruptelam appella-

16S0

mus, et praesentis constttutionis auctoritat* damna-
mus, et reprobamus , etc;

Constkationes faotae ifa>j de> oppressionibus
pwerorum. •■ !

1. Qnia gravia delieta maturiori deliberatioae
sunt coercenda, ne cbristianorum aaimae delinquea»
kmm ex ignorantia remaneant illaqueatae, idcirco
Nos Aymo ex marchionmus Romagnani Dei, et Apo-
stolicae Sedis gi-atia Episcopus Taurini ad cleri
reformationem , qui inimici antiquo ingenio disso-
lulionis dietim deproperat edere formas de vene-
rabilium patrum, et dominorum de synodo con-
silio, et assensu omnium interveniente, statuimus,
et ordinamus inviolahiltter observari, ut postquam
ad notitiam manifestam quorumcumque Ecclesiarum
rectoram pervenerit, quod aliqui de eorum parro*-
ehiis ex eulpa, vel negligentia ipsorum, vel aiterius
eorum oppresserunt, vek oppresserint puerum suum,
vel altenum filium, teneantur, et debeant illum,
et iilos eoercere per subtractionem ingressus Eccle-
siae, et per sacrameotorum privationem compellere
ad confitendum tate delictum , «t ad poenam, et
poenitentiam super ilio captendam adire prae&tum
reverendum dominum Episcopum, vel eius vica-
rium ad hoc deputatum, et nisi taies sacerdotes
existant, qui ex papali indulto praelibati reverendi
domini Episcopi, vel eius privilegio tales delinquen-
tes posseat absolvere.

Quod clerici non praesumant ■
ulUfuem sibi met obUgatum specialiter ,
,'■ , nisi in curia domini Epbscopi convenire.

: ■12* Ut ecclesiasticus ordb $ quern dece^ a saecn^-
laribus iudiciis fore remotum io spn-itualibus iexerf
cetnr, ;quae non decet per personas laicas tractari>
sic quaeque conditio per sibt deeentia, «t suos fkr
vorabiles gressus incedet praesenti; < ! ronstitutiona
statuimas, et ordinamus , ut cleriei bostrae dioecesi»
caussas mere spirituales in oostra oftria ttaatum inr
troducere, et tractare teneantur, et obligatos sibi
met specialiter ad aliam quamvis «uriam trahero
non praesumanl, sub^ poena hbravum x Vianen.
Aliis constitutionibus synodalibus, et provincialibus
per hanc derogare non intendimns, sed eas in suo
robore permanere.

Quod rectores Ecclesiarum non prtKsumant
personas mendicantes, «t exemtasi ' '■>
ad confessionem audiendum admiUere;: >■ : * >

: • 1 ;:■■''>'■ . •>";!•:>,': ::■!

- 3. Gum nonnuUae vpersonae exemtae, ac mendi-
cantes per nostram • civitatem> et dioecesim existen-
tes eorum privilegiis, et indultis abutantnr, et prae^
sumentes id, quod eis minime ooncessum est in
non modicum detrimentum nostrae Ecclesiae Tau-
rinensis, ac ordinariae iurisdictionis praeiudicium
Ecclesiarum rectoribus laqueum parando, ac ani-

Digitized by

Google

/wbditisj .^ji09W«i*^>?»W»»J»«^> «t « iwwtaatitn asj^oflnt, , ef -cifrMU ><goram Jfafeia, eur*

de caetero, sub poena quingufi ij^rfwa yia«e*.
praelali, et alii Ecclesiarum rectores, ac eorum
loctuAtoomtw io, 6<0rum) Epctefliife^ftisirtw Asarrt»tes
se exemptas, et maxymfe-wwedi^antes ad confessiones
audiendas admittere non praesumant, nec exaudire
«■forodrirt) penatttmt: popwfom stbiutjf viaasftlo jub-
dkum* : tfriod a^eadt»,«fc ; atotJ^eWy pbtastatom noa
■habeant, naisi iBjs lfiec: iittew» i te'stAsruwi«les fnleai
fer^eritst , : qiod per ; «etiuxo J^detiw iNobis ,praeseirfi-
tmi, «*: per Jaasi adwip» f^erinii^rt^i pr«6se«t«riUjr
«u ca«sn iegriiipa i»onj;wteiidim4i? ifeotiMft . >': j i
..v '■!> fii .•.vyl Jivnijc iij.-)i> if!i)j;.j fciVn: inZ

% '..:ia'':lf.:?. ,'>' :-M< yrvu:v ii:i.<in::;o ii--:i: '•.-.-'>.■ :
u:f4piEh. i Gbri>Hn6delfi» sMlipM<priift EeoleaiiB-par»-
«ttfaiflbbu^ fdefrbuaKobedioji thu» i inpen druaftistettftr
-aana,. et, erdriqrirjaw^ iiit E«lesjarHB»o reo^or*» isaepe
•akn>: > /vidsHeafcjin itna^ribos i»vl^o»«it*tib»s, po^
|inl0mij$iiji!BYbdit»w awjpere* ^tis«^^oe/oo> eaeam>
rniniicataaeisi prawipece daheen^ ojadteaBttusihgiilis
difebufc ToWitwdsy «t. fesb^ijedaaudwodiuD ardssafa
rraiire,.rot star^iteriearni^,..** ..-obiatiotifipijjf^ee»»
jrjueraKf/dowdUra aorumifjlEJrbUp, s&posajAnutatiaaferU*
jrmi iafirqitf»ii,i,vd fA»:lqgiti«tiic««5Bft oos eooahMretf

?.i.-i> ij f , n:, •*•. - :< '1 i;i;;,'. .'> ;. ■:' ir.v, / i

*3j .,UcrBTfwAa.s >eovstiiuti<mibtu pkbUedxidis.i l, i

i.'.. f/.ivi'' cfi •'. :i ii .-> ;.._• t !.u:J .:: >

Itesb 3»lbex>i^gbof«fUai cbris^ihnoir-am: jaisseh
non illaqueentur, stetuimuSj.^tjordinaniraw^aijiBc*

ih

vieam «nstro eomp>rimdto,;/^
«k poeue die .deeima ^st- eorum asjigbaUr»raoajt>
fQared: si dioti ; pdnKK&ajrM, «ic n**aiti> etihssignati
iwn ttiiafickweriat ^icias, suo$ * eeforos parror&ialoS"
•*^r»»aKos.»deoemodieS( j a 9km { «Uctonaar.. dep«Bn<ih>
iaaabndoa, fluod coretn ,>N#rbi», ;««rt / ¥}<rai;io *autro
iiorn >comperraerint, < tuno dtett . r£c^ai^ntnk, reejore*
tales contumacee in suis Ecclesiia denuncirwt et$oa>tr
municatos donec a Nobis, seu vicario nostro aliud
recepej&aai ta stsndati^, qui&A&t ^oj^dicfc» basu ex
nuno prout tuncL in>. iUos -ty : iifc\8>crjptis «eaten-
tiam excommunicatioms promulgamus in hoc, sub
poana pwtriaf doaiinjes ue>^re>ir£ojd»|ianm; aoslro
Jorb^rio hMderonda.il. /..-> « ..^ , ,; >..,;.'■;., < •

W.K. :' ii : • '•'■'< v':> <i l .:. : io', i, ! ;>in ..

■<•.. \r \m L)a conai^namealQ,, ei tnventori&u: .:
- ■! bononum \tctdesiaaticQrmn dmfiaiexrfo.,,

-."■' ii ' ,'i LiiiJi.lni ;>; :i ■■• b rr » .'i j , i;< . i ;, (

-i, Ibem, indeaanitati Edoksiaratri proaidere ^olentes
de diotae sysodi c^senSO(»tafcuin)uit>.<ei,o«dinah^
tyrwbcims oMnaeSi, afc siorgnib <t|nonunvcvnque beo«|-
fiftornm rectores donmtjaameotum<^ > •' Seu pe^struw
fiefi iacdant ; ,sep iriTentariuna: per .manum publjcam,
«L iaTtaii forma $ quaa , fidem : saoiftt in iadichl , '.•«*
fDDtra de bmaibus ,bornis , r>dbua,, iuribha, possesaior
nibua,, feudis, lefr pwUnenAiis E^clesiarvurh, et beno-
fioiornraa «snoru^ov ««^ noo et eorun» boriis mohilir
brafiy .ttt paia <eaitcibu9, libris^ paramentis altaria»
«t^nmbbos , neQessiuiis domue .infta ses mense» a dio

clesiarum rectores singulis annis perpetuis tempo- « pttfoucrrtiohis b«rum o^Ututionam; et boo io fo<?ma

ribus, Tiderlioetvvin \pr\n»,d<nmmea' qoridragesimae,
dominma^ida^ipaasiaajrftv;^^^ p^inaruni in suis

Ecclesiso i awWipe \ aH» yUrajriri .Voee ? , efc k*eibgibili ,
casus tam a iure, quam a constitulionibus synoda-
IrrbuFjy et proiiinojaHbus JBpasoopis r eeflmatoB JcQrn m
p>ar^le:;ra^i4hriksVitoi (kcJararei trnsantari,
dabfctayi <o«neiiik pej-petraptes bonstMmia .prwhtr
«IIh ffidteaHOiftw xpso fect» ligat^

aaphnrMe.idtbe<knr3f »et, -sicJ sub i poaaa sex menshm»
«.|^«^6kmleufnktuu^ , : suoanm benefiqiorum , m
qharaajirpao iaoto irndarneite voiiuraus si cantrafecerint.

«tli; ?. - J ; Ir» Jj t ui...-. il . , • .•;,,:..,■ i

»ibdhiica::e&Btiki xjui.non- jvatpetmt singuk>\annoi

.u : tl'' v. i , M t ai iua ii icorppist Christi. ;i t

» • . • . ,

iii :i. ;;,.•;.;/.>•; ij ^ >..:,,, .:..' ■,:," : .',.'■

c j£taiuiaau& vitaoow :Mos.; iAymo ex mBrebriettibas
Romagnani Dei, et Apostolicae Sedisfgratia Episcot
pus Taurini de expresso consensu totius synodi
hocKoi^aarTaaae^, :>qnod\/MSkgali j Ecokeiaratni , parro-
chialium ? aBatoces \aioaeant .• irina manHione, omnes ,
et singaies ados parfrerebjanosKBoafo^ et singu-
lariter, qui in festo paschate non communicaverint
Hftatui *on«iaahane» owmri upriusaue -saxus quate-
naS iafra raanm mensem ; aidie. ukimae nomhiatioms
ioebaa»djj<ar»J;o<amm<^u^ s^meriies. sdlicet saorum
oarptt» Domiai Noslri r inxtai dictae» cohsiieuitionis
formam. Qood si abonii coatemptores foerintrdieia-t
roaa nMnitiqn tok r eJapso : dicba ' asense ,< dieti rectores
piorothiabis! caa^emtores ^ce rabsttia-singnlariter, ei

JtaHy )t|ftod Caeiat fidem uaxime cjrca bonorum im*
moniUum, ,et preUoscium ioventaria , et dietuoa
coasigaamentium Nobisi prae&rjQteAt infj?a . fesjtstfr»
Kalititotis Domint proxime fuiurua), sub poeoo
quinque. libraruha, etc«

n 'Ma^. ^rahceschmi *de Vwheria Oraiio funebris
. in, ebcequiis Ludovici Romagnani
Episcdpi Taurinensis^

G«m saepenumero mecuui tacitas ipse considero»
iUastres viri, et arophssunt patres> i qnahU huiu»
xitae .sint labanes, quantae nsiseviaa, quanta ifor-
bmae varietas, quam: incerti heminum exitus sint,
Roh possuai bann nostram negfigehtiam non pluri-
d mcura . , inorepaM , ■omaea fere iaUihlur, sequbnur
enhraiihuiuR oaduei. mundi , coaeupisoentiasy et ee,
qoaoi^surM aeterm obliiifccianir, aUos rerum huma-
narum iscientin , abo» bonoris ambipto , alios sitis
habendt rapit), <ven«n nulli, aut perpauoi renuu
etitum T oontcmplaht«r.; desipimu» qaidem omnes,
sed sapiemus et notirisimam horam > qua. nicbil po-
teru»u& hane nostram pussiaaus . Deus , decernesA
fiiagiht^tom, ne. voiuplatem irreetitos iUeoebris ad
Ubadiinem haec nos . . .-. . ingurgitarent , ne opes,
hbneres,, dignitates, caeteraque tajia ab iUo incona-
mntabili bono animum diverterent nostrum, sio soa
jneffabilis providentia cuncta disposuit, ut soUicitui
diraibns, anxietatibus, calamitatibus referta siot omnia,
v^hrtirpie.subiaceant, mhil senjel sit exortnm, quod

Digitized by

Google *

»653

ILLUSTRAZIOKl E DOCUMENTl.

idem aliquando non desinat. Quo pacto st quispiam a
patria, genere, propinquis, opibus, viribus, aucto-
ritate, honore, gratia, amicis polleret, sic aetate,
forraa, eloquentia, robore yaleret, mortalem tamen
eogitaret, eaque omnia caduca, incerta, lubrica,
fugacia intelligeret, cuius quidem divini decreti
nobis quotidiana exempla suppetunt, quibus doce-
mur rerum humanamm naturam, varietatemque
cognoscere, cum fortunam felicia regna vertentem,
et cuin ad ' usque sidera exaltatos in infimum deiici
videamus, quorum alios conficit dolor, alios ignis
exurit, alios suffocat aqua, alios hostilis gladius
obtruncat. Verum heu quot illustres famiKas nostris
oculis conspeximus, quarum claros triumphos in
moerorem, et spectaculum quoddam luctus fortuna
eonvertit, ex quibus omnibus una nunc nobis ini- b.
quo sidere oblata, illa inquam magnifica, et gene-
rosa Dpmus Romaghana , quae omne gaudiom,
omnem laeticiam, cantum, choreas, vestium splea-
dorera, convivia magnifica, suaves cordarum sonos,
venatiohes, equitationes, et alia poene infinita iocun-
ditatum genera, in cordis moeslitiam, dolores, su-
spii-ia, fletus, lacrimas, atque ululatus mutavit ob
acerbissimum, atque luctuosissimum obitum illius
carissimi Antistitis D. Ludovici ex marchionibus
Romagnani legum doctoris clarissimi, qui nedum
suam familiam , nedum Romagnanum oppidum ,
nedum praeclarissimain hanc urbem, nedum Thau-
rinensem dioecesim , verum totam Italiam, et uni-
versam Dei Ecclesiam sua immortali gloria non
parum decorabat. Id hoc flebile, lamentabileque c .
carmen describendum fortunam me duxit.

Verum a te superba fortuna non iam talem
Orandi causam expectabam, ut Thaurinensium meo-
rum interitum , atque tanti patris, benefactorisque
mei obitum deplorarera. Tamen quia sic Deo pla-
cuit, ideo aequo animo sustinebo. Et ne diutius
vestram expectationem removerer, optimi patres,
de huius nostri pastoris praeclaro genere , de edu-
catione, de virtiite, de rebus gestis erit dicendum.
' Dictutn est profecto Romagnanum oppidum, quod
scilicet a cunctis hominibus summa laude celebra-
tur, in ea prOvincia situm ; quae optimae,d pul-'
cherrimae totius Italiae pars esse censetur, sivc
agrorum bonitatem, sive pOSsessionum magnitudinem,
sive collium amaenitatem, sive- fluminum commo- j
dilatem, sive frugum, caeterarumque rerum, quae
ad victum pertinent, habundautiam , copiam, sive
urbium claritatem, sive sereni aeris oleraenttam
dbgilaverts. ! Ortus- est autem is noSter Pontifex
Ludovicus ex ea familia Romagnana, quae toto in
drbe memoratissima, qUae Deo, et hominibus grata'
sefmper fuit, officina benignitatis , mater hospitali-
taits, oninisque humanitatis fons, afftictorumque
refttgium: Et ubi gravius, ubi honesthis, ubi co-
piosiuSj Ubi magnifidentius mea potuisset versari
dratio, quam de Romagnanae Domus ornamentis
dicere, ex' qua prodiere viri in omni virtutum
genere tnsignes, innumeri armot um ductores, clas-
sium imperatores , equites aurati, excellentissimi

i654

in <juavis* facultale doctores, castellorum , oppi-
dorum , villarum domini , et marchiones magni-
fici, Ecclesiarumque praeiati? Qaae Domus cum
Cornelia illa, atque Flaminea, ac caeleris iUustri-
bus Romanorum famtliis de nobilitate contendit ;
neque enim, ut fortasse creditur, a magnifico iUo
marchione Bossio, aut Oliverio, aut Manfredo no-
stra incipiet oratio. Verum huius Domus memo-
randa praeconia repetere vellem, quos Italia non
pluribus quam tricenlis, et triginta annis ex Ala-
mania venientes cognovit; verum multo plura an-
norum curricula diseurrere esset necesse. Et quis
est qui dubitet, modo sit sanae mentis, BossiuM
illum, antequam in Italiam se contutisset, et vir-
tutibus praeditum, et genere clarum, et maiorum
suorum opinione illustrem ; quandoquidem apud se-
renissimum tllum Imperatorem Federicum tantae
auctoritatis esset, ut inter senatores is ilie fuerit,
cuius consilio, -et prudentia Caesar , et totum eius
imperium, quod terrae, marique latissimum erat,
regeret, et gubernaret. Quandoquidem imperatoria
iUa Maiestas eum marchionem procreavent, sibique
semper iuberet astare. Non insuper, prudentissimi
patres, minus Bossius noster proprio nomine, pro-
prio splendore Romagnanum oppidum, quam Ro-
magnanum Bossium marchionatus dignitate deco-
ravit cum suis interyenientibus meritis triginta efc
duo castella Augustus ipse Romagnanae ditioni sub-
tecit Huic autem tam alti sanguinis clarissima ac-
cedebat morum nobilitas, quam praecipue sua erga
caelicolas devocio mentis consuetudo significabat.
Nam tanti divini muneris non immemor cum a
summo tunc Pontifice Corpus Divi Sillani multi»
precibus obtinuisset, ipsum sanctissimum corpus
summa cum animi revcrentia Romagnanum detulit,
ibique Ecciesiam, abaciamque eius nomini aedifi-
cavit. Aliud quoque coenobium pulcherrimum , ad
ditissimum in honorem sancti Nazarii ibidem can->
struxiu

Ex ea stirpe processerunt viti nimia probitate
insignes, qui ob singulares suas virtutes splendidis-
simis coniugiis manus coniunxerunt, sicut sint pexv
paucae illustres familiae, cum quibus affiniutes non
traxerint; et ut ex iis quam pluribus aliquos repetam>:
si Lumbardiam afficitis, cum Barbavacus, ac Torellis
comitibus; si Astenses repetitis, cum Malabajlis ,
cum Guttuariis, cum illis de Montafia; si Pede-
montanas inquiritis cum magnifiea domo de Pio-
zasco, quae nostro Episcopo genus dedit; imma
cam ilara Lucerhae prosapia , cum splendida 1S01
lariorum famrlia, cumque magnificis Provanorum,
et TapareUorum stirpibus. Si VerceUenses , ac Ca-
napicios perscrutamini cum magnificis, et splendi-
dissimis Faipergiae, et S. Martini, ac Advocatorum
prosapiis. Si Sabaudigenas cnm magnifico Compe-
siano generc. Verum quid prosequar? quin omnes
clientelas illustres brevi quodaitn spacio temporis
videar» posse narraref et praesertim oum alia sinf
laudum genera poene infinita , quac vel si nume->
rare possem , id vobis sat esse deberet.

Digitized by

Google

t655

ILHJSTRAZIPM E DOCVMENTt.

r656

Cum itaque Rornagnanae domus ii mavchiones a
roagnifici sua hmnanitate, benignitate, clemencia,
fidelitate, liberalitate , magnanimitate cunctos ad
eorum amorem allicqrent, mox tantamm innumerai
bitium virtuturn pevoelebris fama ad aures poten-
lis&itnorum domioorum ( si c lasciato in bianco i
nomi) pervenit, ut oroni opera, et soUicitudine slun
derent, quempiam Romagnani stipitis apud se ha-
feere, cuius prudenciae tocius dorninii salus esset
commissa ; atque in primis illustrissimi quondam
prinoipes, et duces Sabaudiae proborum virorum
roaxime cupidi, aiios in senatores, alios in cancel-:
larios, alios in Ecclesiarum rectores ex Romagnano
in. Pederaontanas partes traxeruut.
: Ut autem ex eis illos dumtaxat recenseam , qui
quosi :nostra aetate floruerunt, occurrunt in primis b
amnorum illi ductores bellicosissimi marchiones ma-
gnifici Vrsinus nostri Ludovic.i Pater, Brancius,
Iacobus fratres, virl sane mognifici, etrei.miUtaris
peritissirai, in quibus profecto erant omues illae
egregiae militares astuciae, quas Graeci . str.acteget
mata vocaat, prudenter castra .locabant , aciera,
asiruebant,-fortiter pugnabant, in patsentibus «ampis.
cum equitatu discurrere, per arduos, et asperos
colles peditum legiones tradncere, hostitim consiJia
preveiiire, quadrato agmine incedere, cum eis. ex
depressa testrtudiee bostUes phalanges pragrumpere
noverant.

• Quo factum est, ut Pedemontani, Sabaudienses-
que exercitus Imperatores seroper constituercntur,,
quibus quidem haoc certissimaro, potissimamque d
laude.ro tribuere possumus, neminem unquam du-
ctdrem ex Pedemontanis, Sabaudiensibusque fuisse,
qni fidelitate Romagnanos antecelleret.
, Quoties. Romagnani caput in. magnum vitae di-
scrimen obiecerunt ? quanto labore desudarunt pro.
Pedemootana.pace peragenda ? quoties, o nobilis-
sinoL Pedemohtani prO vobia legati .carceribus ob-,
scurissimis inclusi sunt ? quot denique sunt^ qui
sanguinem auuin pitt» vestra 6alute<&derunt? Horum
autem , quos commemoravimus > erat alter germanus
frater vir maximae aanctitatis reverendissitnus D.
Jjmo nostri Ludovici • patruus,, .et in episcopatu
praedecessor 4 cuius aierita in omnes Taurinenses
dioecesis Ecciesias, redituum augmexrta, aedifrcioritm
sfructura maxima,. capellarura dotes/, sacrornm Fla^
minum mercedes, «et alia quam plurima pieUtis
opeta declaratrt : ;ei audite,. Patres., quanta inter
koa fratres morum conveniencia. ■ ■• esset. Layci iUi
eorUm capellam- in . bonorem S. . GJarae Cargnanl
canstructam perpetuis ellemosinis dolarunt^ in, qua\
iubent singuiis lunae diebus unam missam pro .de->
fiiUctoruna snlute cantari. Hic. praeclarus sanctiflsi.fi
Buis in eadem eapella sacerdotibus .eo pafclo.miaxifi
maur pecuniae quanlitatem reliquit, ut quoti dielws;
pro eius.anima Deo saerificium oiferrenty singulisque.
diebus Yeneris ofiicio mortuoruin ^praemissa! tfttum-
Capilulum unam missam celebraret, isicquej (woriirv
eoram gesta/singnlarem devtottonem, pjiaese/erebant.!
Verum de hb !non pbura, et ad ^nosijegg^juijfbi

his descenderunt, stilum dirigamus. OUert autem
se mihi vir ilte praestantissimus, marchioque ma-
gnificus D. Anthonius Romagnanus iuris utriusque
doctor clarissimus, seuatoria, ac militari dignitale
insignis, Sanctaeque "Victoriae dominus, et Pollencii
comes, cuius virtutes si tacuero, lapides isti loqueu-
tur. Quis enim tam eloquens , lam facuudus , qui
eius iu hirnc Pedemontanam patriam,. totumque
Sabaudiae dominium praepotentissimum. mer ita ex-
plicare posset, ,qui sua inflexibili iustitia, qua ma-
xima splendet ; qxrum illustrissimi quondaro D. D.
Ludotici SabaUdiae ducis cancellarius esset, hanc
provinciam reformavit - Quot hic civiles sediciones,
divisaque partium studia funditus delevit ? Quos
spoliatos iniuste suis restituit fbrtunis ? hoc salvo,
et incolume, Thaurinenses mei, nichil calarnitatis,
nichUque . criminum vestris poterat rationibus , aut
fortunis ulla ex parte irrogari : nunc autem sip eius
exigentibus; raeritis Mediolaaensium duci senator,
et quidem carus eflectus est ; huic germanus frater
est non minoris adnrirationis magnificus iile marchio
D. T/ioirtas, cuius amplissimae iaudes graviores ora-
t6res, et eximium quoddam dicendi gerius sibi ex-
postulant. ipsius tanta est in primis animi pru-
dentia, ut coeteras sempiternas virtutes omittam ,
quanta riUa umquam eloquentia describere posset \
moritm verq. integritas rtno omnium ore lauda,tnr,
multar um reffum cognitionem in eo esse apertissime
videmus ; aeiq«e eoim aliter Ulustrissimu? princeps
uoster praepoteutissimus Sabaudiae dux suis hunc
maximis rebus gerendis praetulisset, nequc magi-
strum hospicii, eum primo loco constituisset, nisi
Sua yirtus . sibi perspecta fuisset. Nunc mihi varia
dicenti assentimini Pedemontani, qui hoc concive,
vestro merito gloriantes $uas soletjs aliis laudes prae-
dicare, et ego. vobis referentibiis non credere non
possum quoties . caelestem Ulum aspeclum ante ocu-
los pono; tanta est enim suorum membrorum ele-
gantia, tantaque composioio, ut, a Ijoye jpatiis esse,
videatur. Verum eius laudes alio tempore descri-
bendas relinquamus , et ,ad Lectissimam Vrsini
soboleim verbu itransferaroQS« Ilaec autem ■ foecun-
dissima,. Qrnatisisimaqiue arbor duos , ex se pul- ;
cherrimos produxit flores ^ hiq splendor admi-
rabilis duo . luroinaria • in ; fijrmamento , coUpcavit ,
Lwfavieum ..gcUicfit,. et fohamtem» quorum. alter
legum inter-pres sapientissimus fuit alt<er, iurium.
Pontifioum^ vejut quoddam lumen ab omnibu^ , vfe T ,
neratur, .e]t) colitur ; alter ad. episcopatus peryenire
raertiit ; \ alter Jlenversi praeceptqr > et Ecclesiae,
Viennensis . Diyi An thouii , pector , et, guberAator es\
institutus. Arobd religiosi, ambo pii, ambo Deo, et,
mundo atnabiles;, ambo magnjfici , fovtunati embo*.
si' qua ; est, mihi copia fundj, nuUa dies unquam^m.e-;
movi:,tos ,exiimet apvQ. Ah !. quantum doteq, quod
tjuas i mirabiles Jaudes enarrare non possjro .. . tua.
paciencia ;fac»t.; srUis enim dubito, ne forte r apud
plfirosque Kicium assehtacionis incuri'em> quod ta-,
roen a me seroper fuii alienum. Inde quis est, qui
oum cmnpum ^latjssimum tnarnm pulcheiTimarum

Digitized by

Google

lauduat, qaae innumerabUes sunt, aggredi me vi-
dent hanc nostrem orationem noa crederet nimis
fore prolixam. Non tamen non te ortavi p. Io., nt
expeetationem, qnam.de tua< praestanti, ac insigni
virtute apud omnes' mirabihter concitasti., ita pares,
ut tiim moda silstinears <, atque tuearis, verum am-
plies rem ,- atqne exnperes ; ob muitiplicia namque
iadicia magnam- -cunctii ia. te spem eoUocaverunt.
Neque credere :? possuraus, • optimum . Deum , qui
nihil frustra agere potest , te tanta humaniute ^
beoigaitate; clementia, IiberaRtate> magnanimitate,
doctrina, eloqueatiaV prudencia, consiiio, temperan-
eia, fortitudine, iusfcicia, religione, sapieotia, sali-
guine clarissimo, idiviciis , amicitm , affihitatibus ,.
aliisque pene infinitis tum naturae, tum fortunae
bouis condecorosse , nisi ad maiorem laudis, atque
bonovum gradum :perdueere te velieh Verum haec
alias: nam cogis tme iveteris iplagae renovare dolo-
rem, lacrimabilesque aggredi laudes iliius piissimi
Antistis, cuius iocundissima praesentia a nostris
oculis perpetoo est sublata, quas paucissimis ad-
modiun perstringere nitar , ne forte in medio tan-
tarum rerwo . dicendarum cursu moesticia cordis
ne ebroutescentsm reddent, et qnasi elinguem.

Tacitas itaque praeteribo puerilem eius aetatem,
in qua quam praeelarae indolis fuerit, nec satis
quidem admirari possemus. Tacebo quoqae quae in
adolesceatia ab eo sapieatissime gesta '.surat , ia qua
senhnn auctoritatem obtuwit, quando vigesimo ae-
tatts suae anno in saoratissimis legibus infulam est
adeptus, quandoqujdem in ea aetate et Archidia-
conus Thaurini fult procreatus ; et huius almae
Uhiversitatis , quae Qherium ea tempestate fuerat
delata, FicecanzeUarius esset. Veniam autem ad
primordia iuventutis suae, nec tamen eas virtutes
vecensebo , quibus apud felicis recordationis Heu-
genium Papam tantam gratiam .est consecutus, ut
ei Cubicularius dilectissimus effici mereretur ; ve-
rum ad alia memoranda facinora me convertam,
et adhucf Patres,. mirae probitatis insignia. Quum
enim tautarum flores virtutum in hoc viro euncti
admirarent, mox reverendissimus D. Cardinalis de
Cipro opera, atqne solicitudine studnit, ut suo iliustri
adiutorio eum praeferre posset, cumque ipse D. Car-
dinalis ad reconciiiandos illos praepotentissimos
principes, serenissimum scilicet regem Franciae,
illustrissimumque ducem Burgundiae Attrebatum se
conferret , sunm secum duxit Ludovicum , qucm
unum ex iis esse voluit, qui partium mentes refer-
ret, in quibus omnibus se prudentissime gessit, ot
a praefato reverendissimo Cardinali unice, tenerri-
meque diligeretur. Perspiciens autem, se amorem
et Summi PontiGcis, et Romanorum Cardinalium
se assecutum, atque non se soium sibi natum exi-
stimans die, nocluque mente volvebat, quid pro
bonore, gloria, ac splendore Sabaudiensis domus,
quid pro Thaurinensis dioecesis utiiitate, quid pro
cognatione, consanguineis, affinibus, necessariis, quid
tandem pro amicis agere posset, uti tamen a iusti-
tia, a verilate, a religione non declinaret; idque

ILLU5TRAZ10NI S DOCUMfcttTl.

i658

* in primis suis continuis laboribus, sollicitudinibus,
ac curis effecit, ut serenissimi ea tempestate regis
Cipri fiiia, iHustrissimo quondam principi nostfO,
potentissimoque Sabaudiae duci feiici connubio fuerit
copniata, quam ob cansam ex Tonono Neapolm
se conferens, quant» refum discrimina passas sit,
non faeile quidem «sset enarrare ; inde Thaurinae
sedis paupertati compaeiens , quamdam .......

abbackm, multosque alies redittis huius episcopa-
tus ditioni vendicavit At haec itaqae merlta iustis-
simis oculis ex alto is ille perspiciens, cuius amore
haec faota fueraftt , dptimus sciticet> atque maximus
Christus j hunc servum suum Ludovicum eidem
episcopatui praeesse voluit, ut ipsius utilitati fer-
ventius intenderet; sicque cum trigintn et duos

b annos natus fuisset, ab Eugmio, et a toto Basiliensi
ConciHo , dbi quatubr disputationibus praefuerat,
Episcopus Thaurinensis- est procreatus. Ah virum
omni lande dignisfiimum, felices, qui te talem ge*>
nuCre parentes I Mirabor iam modo amphns , cum
te audiero tantae auctoritatis apud sanctissimum D.
nostrnm Feiicem Papam extitisse, ut te semper suis
maximis rebus gerendis , quem entrn inteileximus ,
Patres, illius Summi Pontificis ad serenissimum
regem Aragonum, ad illustrissimum Ligurum, In*
subriumque dncem Phiiippum Mariam, ad Alama-
nicos illos nobihssimos, et potentissimos principes
ex latere Legatum fuisse , nisi Ludovicum nostrum?
Quae res prudenciam, fideiitatem, eloquentiam .nmi-
tarum renim cognitionem in eo apertissime argue*

c. bant. Verum nunc responde mihi, Thaurini SedeS,
quantam ex hoc Praeiato tuo utiiitatem sis conse-
cuta? An vero quot annis redituum augmentum,
quos duplo plus soKto percipis, aedificiorum repa-
rationes, nOvaque structura, et diiigentiscimos pos-
sessiooum cultus, et quamplurhnarum iurisdictionum
vendicataram in mentem tibi reducunt. yEdificavit
tibi domos, aulam magnam iHius tuae babitationis
.... renovavit; palacium tibi constrnxit magnificum,
mitriam gemmis ornatam tibi donavit, baculum
pastoralem ditissimum tibi reiiquk. Re&rat tibi
Ecclesia haec tua divi Iohannis, quantis ornamentis
ab eo fuerit decorata, cum suavissimis illorum inno-
centium vocibus perpetuo poterit laetari. Quare ta-
bula illa auro, gemmisque contexta gloriatur, quae

d tot, tantisque sacris vestibus splendet. Quae turri al-
tissima, quam vulgo campanile vocamus, gaudet se
muniri. Quae sois sacerdotibus ex lignislevigatis sedes
excisas praeparavit. Quae tabernaculo speciosissimum
eius dilectum sponsum summo cum honore recepit.
Haec autem omnia cura, et propria Ludovici aere
facta sant Dicant canonici, dicant virgines, dicant
orphani , dicant pauperes , quanta eis testamento
reliquit. Ah ! vir magnifice , implesti meritis soius
utramque domum. Verum ad baec audita sentio
mitissima corda vestra reroolescere , neque tamen
miror, quem enim adamantium*animam huius acer-
bitatis luclus non frangeret ? quis tam prorsus ab
omni humanitate aiienuS sine dolore percipere va-
ieret splendidissimae familiae haeredem, firmamen-

908

Digitized by

i65g IfcLUSTRAZIOKI

tnm' praeclari generis, patrique .spem, piissimorum. <
perpetuum germen, sub milibus «nutritura, ac edu- ;
catum votis, Ecclesiarura priucipem , orphanoirom
patrem, pupillorum adi.utorium , ajflictoium refu-
gium a npbis ereptum fuisse ?> Neque euim is sum>
qui ex tanta iaolura nuHum-non dolorem suscipienr
dum esse crediderim sit .quaniviR, sloicowi» sen-
tentia, ego vero cum satiro potws diKerim nebilis-
sima corda darc se natura fatefur, qui f cedit, et
lacrimas Ludovicus schola rirtutumyimagistrum vitaey
fons humanitatis, origobenignitatis, splendor. iusti-
tiae , liberalitatis : dec.us, Ludovicus< pacis., amator r
discordiarum sedactor, diviui bonoris;zelator.y.titul-
lus religionis, devotionis.exeraplum, Ludovicus do-
minus meus, cui me carior nemo erat, qui me
tenerrime diligebat, qui summo me amore .prose-. <
quebatur, qui laeiari, et prae nimia laeticia gesttFe-
videbatur , quoties me ...... .> , ad..eum venissa

audiret. A me sublatus est, et ego non ingemiscam,;
non lacrimabor? O priuceps fratrum Itospes noster
ille magnificus e vita decessit ! 0 Thaurinensis Ci-
vitas, mortem obiit qui suis praeclarissimis gestis
te reddebat illustrem! 0 pauperes, vitam cum mbrte.
mutavit qui vos alere solebat ! , O funum digoissi-1
mnm, sanctitas tua desolata est sicut solitudo, djes
festivi tui conversi in. luctum, sabata tua. in oppro-.
brium, et tui honores in nichilum ! Ah sacri .Fla-:
mines, o veri sacerdotes, cecidit corona capitis
ndstri ; amisimus lumen oculorum nostrorum. Fra-
ter tuus mortuus est, mi Iohannes, quem non am-;
plius alloqueris, non amplius audies, non amplius! <
videbis, cuius causa ridebo sub illa lugubri veste,>
foeda facie, palido ore singultus et suspiria emit-
tere. Haec tamen omnia acerbissimus dolor r quem
communem existimo, nos facere cogit. Indulget
Deus fragilitati nostrae, si quandoque . ratione con-
vincimur. Si nostram voluntatt suae voluntatem con-i
formantes dolori modum imponimus. Itaque ut no-
slrae orationi > finem statuamus , ponite lacrimas ,.
ponifce suspiria, et Ludovici pocius virtulem imi-
temur, ut eius exemplo illuc landem. accedere
possimus, quo ipsum pervenisse nullatenus dubita-
mus. Amen. . .

Suprascriptiun sermonem fecit magister France-
schinus de Vicheria ad honorem Episcapi Thaurinen. c
de Bomagnanis.

Un'altra Orazione e anonima, e cosi incomincia:

Convenistis hodierna die omnes, P. C, ut reve-
rendi P. Ludovici memorati praesulis nostri funus
celebraretis, ; id digne satis, atque devole, et suroma
cum pompa funebri persoLvistis. Cecinistis pro anima
defuncti psalmos etc, audivistis praeterea rum ad
populum, tum ad clerum orationes in huius patris
laudes, atque commcndationem, tersas quidem illas,
elegantesque, ac fusas, Cicerone, et Hortensjp di-
gnas , etc.

LaiUoie nulla di parlicolare accenna, e ti tralliene

E DOCUMfiNm 1660

. colle reticenze nan dico, tidn ektquan , non repelam,
etc. U piii singolare e cio die> segue :

Mementote ; obsecro^ P. & , < vos praecipue, ' veoe-.
rasdi cauonici Thaurinen. quantura voJms sempev
affectus fiierit optimas vester praNtsul, etpatep Lu-r
dovicus ', qui , nedum - vi vpns smgol ari vos, «flfri benbi
volentia prosecutus, sed ' morieas Tos^dpsos^ voa
uiquam , dico , vos uruversl ; aeris \ sui thaeredgs ■ inf

Stltuit ' 1 i : \C !. ': !;/'•[

Coeterum. • CTtvuen(3a , erigendaque si bi aurea . sta4
tua more priscorum ad posterLtaiis memoriamt sem-
piternam , imponendaque . manumento epitaphias
longas, et verum >abs se t pi-aieclarcigestardm -hre-
viarium etc. . .1. ..: 1' i;.'.u :■. f>- :
\ • . . ! : i 1.; • . ; ■• 1 ' " - ■■> •"-;.!'.' ;
Sbno solo duc facciate circa in 8 °; o siairua .4-^
piccolo, e la prima ri fas;c. 'ciroa. !,.
; . >'..:. <■: ■ A 1 i ; '. 1 - i :*,■•■. . \ • t
i, ■ ■:: . ■; ■ . . • . >.v.. > -•

TOMMASO »i- Sajeoja. 0)„, ; ? . ,

- . . v ■ • '■ . . . ... : ••: , , . i. ■ .

II vesoovo Tommaso^li Savoia era.figho dehprin-
cipe FitippOj e di Catterina r , i figliuola dt Umbertoi
delfino di Yienna, .sua secorida .moglie, e non dT-
sabella di Villardnino , che fu la prima, come:
scrissero ; alcuni. '

II chiar. .G.^Gibrario lo dice morto nei i36o, ed
il Mi Felice, Garrone di S. Tommaso nelle Tavole
genealogiche della. Real Casa di Savoia nel i3{)2,
) e sepolto nella cattedrale , del quale sepolcro pero :
non esiste alcnn indizio, forse 4i^trutto colla chresa.
Nel i33i Filippo, suo.padre, gli concesse il feudo
di Pianezza : il vescovo Tommaso nel i33a tolse
la gaballa de' giuochi. . ■ • -

Concesse 1'indulgenza di giprni quaranta a chi
ooncorreva omde rifare le campane del duomo :
questa concessione ha la data dei 26 ottobre i356
nel castello di Candiolo, e porta il sigillo in cera:
nella partg superiore del quale. si, vede la B. Ver-^»
gine assisa col Divino Iofante in braccio in una
nicchia fra. dne angeli, e nella inferiore vi e il Ve-.
scovo veslito' pontificalmente in ginocchioni in atto
di orare, dielro deL quale vi e una santa in piedi :.
nei due laterali vi sono due scudetti colla croce.di
Savoia caricata del bastone ; attorno si legge aii-
cora^. . . home Dei graiia Episcopi Taurinen. La .
carta e netl 'archivio del capkolo delk metropolitana.
Vedi Sigtlli de' Principi di.Savoia raccolti ed illu-
strati dol cav. Luigi Gibrario e Domenico Promis
ecc, Torino mdcccxxxiv a pag. a34, fig. 'i6a.

GIOVANNI ORSLNT.

La nobilissiraa famiglia Orsini si vuole derivata
dalla famosa di Roma , che ebbe due Papi e molti

(I) Le memorie dei vcscovi Tommaso di Savoia e Giovanni Orsini
pcr 1'ordine cronolo^co si devono leggere prima di quelle di Aimone
di Romagnano.

Digitized by

Google

mi

ILLUSTRAZIONI E DOCUMEWTf.

*66*

ctirdiwH, nelia persona di Orso cavahere roma^o, #
che circn il iooo vcnne in Piemonte, ove acquislb
la signoria sopra i castelli di Rivalta, Orbassano,
Trana> Reano e Cumiana. Dagli Orsini Piemontesi
derivarOrioi le due femiglie dei BerSatori di Pine-
refo, e dei Falconeri di Trana, %ano e Cumiana.
InnaJeano per arma nel i.° e 4<° lo stemma degH
Ottini Romani, cbe e bandato di rosso e d'argento
a sei pezze eoTcapo d'argento caricato d'una rosa
rossa gcmmata d'oro» sostenuto da una fescia d'oi'Q
carie» d'un'aaguilla nera: nel a.° e 3." di rosso ad
un ufiello ; d'argenlo, ossia bersaglio. Nel cimiero vi
e un orso nascente col motto Sans reproche-; gli
anUcbi aVeano per cimiero 1'orso esalante fuoco
dajle narici ool motto : fforrens commota moveri.

Fu consecrato vescovo di Torino nel i364, ebbe b
nel i366 delegazione da Berengario de Amphiaco,
dottor di leggi, vicario generale ed omciale del ve-
seovt* 'd'Avignone, e commissario apostblico deputatb
super lisutis, et contractibus usurariis &■ procedere
cODtro Nieolo e Barlolomeo de Ainardis, abitatori
di Torino ed usurari pubblici. In questo documerito
corieso, che si conserva neU'archiVio capitolare, si
viene a conoscere i costumt di quei tempi. cosi dif-
fertolsi dai nostri : si procedeva contro gli usurari
eblla soomumca e col fer portare sino alla. porta
flegli stessi la bara, o cataletto, libitinam mortuo-
rum, cantando saimi come se fossero morti, e get-
tantU pietre contro k porta per incutere- terrore
cxmtro qnetta piaga deifa societa •: in- questo docu-
taento iri ifouo i indicate , diverse chiese. di Torino e,
coi louo' rettori , cioe : Giov&nni Salvagno canonico
di ' T6rjno e rindaco del capitolo, F. Giovanni Ra-
<ne»owo di Chivasso, prior* della chiesa di S. An-
drea; D/ Giovanni de Ruvere, rettore di'S: Gre-
gorioj Dj Biagio rettore di &. Silvestro, D. Pietro
Bigino rettOre "di S. Maria de Dotnpno, D. Giovannt
rettore • <.K: S. Antonino, D. Bertino rettore di S* Gia-
corao, BvStfglielmo rettore di S. Tommaso, . D.
PietrooTBttorejdi S< Pietro <Curte \Ducis. Testimoni
«ono F^Giacomo prepbsto di -S. Andrea di Chieri,
vieario del ' vesco vo , Antonio ■ • Normando canonico
di'Chiefi e cappellano deV- Vescbvo, ed altri: fu
rogato Tatto al notaio Mainardo di Polastro ;Citta»
dino di Tqrinor , ;;<•!'

• iSe4 '-i4-03- : 'ki).a6 ottobre Nicolina.Becnto, caho-
n\t» di'Tarinep e vicario generaie. del vescovo Gic4
vouni ,i iprOmmcata cuna senbenza stando sopra^ ona
travc proi tmbunaU nelfe «hiesa di S. Giovanni
Bat^stMtlfiellDuomo, cort cUi sj condannb Tabbadessa
del inonaMeco di > Piejtro di TorinO a pagare. al
c«pitoib) il : 'residuo della deoima dei /beni" di delto
nsonasbe^o sbggetti alla deoima. Questa sentenia fis
poi autenticata d'ordine dellb stesso vescbvo ai 18
hjglU*) ii4o3« vArbhivii capitolari.al N. zii i deLsecondo
gran volume d^Ue pergamene oompepdiate, memoria '
a«uia<idaUa igeu^eiza.detcanonico prevosto PeVron.
SitJegge nella pergamehb N. g5 del a. ? voiumte, e
compendiblb nei |i° tomn dd compend«o a p6g- ifid
H t«stamento N del <nobiicJBWunceseo:BOT-gesio ;alh, !2i8

di ottohre i434, in cui si elesse la sua sepoltur»
nella chiesa di S, Giovanni Battista tra U battistero
e la fossa, o sia sepolcro del fu reverendo in Cristo
padre Gioyanni di Rivalta, gia vesccvo di Torino.

Qui riporterb alcuna prova per attestare il culto
prestato a quel santo prelato sopra la sua tomba.
Nel vol. ao degli atti capitolari » fol. 38 si trova
il fetto seguente colla data delJi si febbraio 1437,
riportato solamente in parte dal Gallizia : dietro le
Jagnanze di alcuni perche le immagini di cera ed
altre cose, che erano offerte al beato Giovanni di
Rivalta, erano portate via, ii prevosto col censenso
dei canonici ordinb, che se alcuno avesse portate
via tali immagini o cere, oppure se sapesse che
altri le avessero asportate, dovesse, sotto pena di
scomunica, fra quattro giorni reslituirle, o denun-
eiare U detentore al canonico Micheletto di None
siadaco det capitolo; e proibi coUe stesse pene, che
per 1'avvenire si prendessero. Furono alcunt cano-
nici che dissero d'avere qualbhe volta presa una
Candela dal caodelabro per servirsene quando oc-
corrcva il bisogno per la celebrazione della messa,
e su di questo si disse, che cib nuUa ostava. II
eanonico Micheletto disse pure che erano state por-
tate via altre cose. : ed alcuni legni, percib il pre-
vosto col consenso- dei canonici ne ordinb la pronta
vestituzione sotto la stessa pena, ed anzi commise
al Micheletto d'entrare nella casa dei signori cano-
nici, ed ovunque avesse trovate o cere , o legni ,
© altfe coee occultate', dovesse portarle via e re-
StHuirle, o denunciare i detentori. II canonico Si-
roone di Biella confesso d'avere presa una piccola
k>sa, ed essersene servito nel metterla per il fuoco r
ma cbe tosto fu rotta, e quindi essere cib cosa da
nulla. . Quanto sovra si legge anche nel compendio
degli atti capitolari a pag. 757*

Riporto la dichiarasione autentic» di una guari-
gione awenuta per intercessione del B, Giovanni
accennata nel Gaili*ia: « Anao Domiui Mcccckuu^
»: die pctava maii Iohauaina uxbr quondam Stephfh
» nasi de Bargi» venit ad sepulcrum beatissimi
». loahnis de RipaJfca olim episcopi TaurinenSis ad
» Ktddendum ei gratias. una secum eius fihus Gort*
» stahtius, qui erat claudiis una tibea magis alia
9' eirca tres digitOs minus; quam alia, et omnino»
» non poterat se erigere, et ibat semper rabellando.
» peir terram, et sic eius filius Gonstancius steti»
» , pbr «nnum. Ipsa v*ro .Ioha»nina initra se de. noctp
» dcdi* in oratibne deprecans, ipsum beatissimum
»! episoopum loannem, ut digaaffetur suis meritis
».i;«b precibus suocurrere filio suo predicto qualite?
rfripaa ijMum &Kum - adduceret ad eius tumulum>
» et appmtaret unam knaginem de cera, et ieiu-
» naret semel inranno ad bonorem. ipsius, statim
»i feota promissimie ipso mane sequenti reperuit
» .ejusifilius totalrter lmeratuni et de tibia, et de
»uomdi Sua infirmitate, ipsa vero gratjas Deo hodie
» , cpmplevit vbtum feclum per ipsam, et sfc a4
» saneta ^Dei evaugeha iuvdvit in manibus doraiqi
1» Micheleti dte Nono canonici, et sindici ipsiuS ec-»
2on

Digitized by

Goo

t663

ILLUSTRAZIONI E DOCUMENTI.

1664

» clesiae Taurinensis, praesentibus dominis Antho-
» nino de Roleto presbytero de Taurino, et Petro
» Imblena vice sacrista, nec non me Iohaneto de
» Solis de Virlis canonico ipsius ecclesiae, et no-
» ctario publico. Et ita est per me Iohanetum
» subsignato meo manuali in testimonium omnium
» praemissorum de mandato domini Micheleti. »

Vi e uu altro documento che viemmeglio prova
il culto prestalo alla memoria del B. Giovanni, ed
e questa una pergamena originale che esiste negli
Archivi generali del Regno, proveniente dal moni-
stero di S. Glara di Torino. E un atto di permuta
tra il detto monastero, e la cappeHa nella chiesa
maggtore di Torino, o sia di S. Giovanni, sotto il
titolo dei santi Martino, Bernardino e del B. Gio-
vanni di Rivalta, unitamente ai coeredi Ferrero.
L'egregio Domenico Ferrero nel suo ultimo 'testa-
mento ordino, che si fondasse onorevolmente una
cappella nel duomo di Torino sotto il titolo dei
santi suddetti, legandole per dote, fra gli altri beni,
la nrteta d'un forno situato nella citta di Torino nel
quartiere di porta Pusterla sotto la parrocchia di
S. Andrea, solo diviso dal monastefo di S. Clara
da una strada. La vicinanza di questo forno lo
rendeva di grande vantaggio al monastero, e percio
si venne nel i465 ad una cessione dello stesso
contro un fitto perpetuo di fior. 6 di ptccolo peso.

Era in quell'anno primo ctfppellano della predetta
cappella il venerabile D. Mereurino Ferrerio, figlio
del fu Domenico fondatore, ohe unitamente ai cin-
que s*uoi fratelli concorse nei fare la cessione del
forno al monastero. Sembra che il Domenico Fer-
rero, o Ferrerio fosse lo stesso che in una carta
del i45o ai i3 luglio fu eletto arbilro tra il capi-
tolo e li signori di CoIIegno per le dechne, ed ivi
e detto segretario della curia vescovile. Nel 1^56
Mercurino Ferrero era gia canonico ancora giovine,
e come tale con atto delti 34 gennaio fu dispensato
dal capitolo dalfordine che riehiedeva la prebenda
che avea colla faceka di percevere i frutti , onde
meglio potesse attendere agli studi. Con un atto
deili 3 settembre 1 486 fa procura , che spedisce a
Genova , per far valere i suoi diritti sopra una par-
rocchia di quella diocesi contro Pietro Chivalerio ,
che dice intruso. Nel 1489 ai 24 ottobre permuto
la parroeohia ehe avea di-S. Maria di Cervere con
le due cure unite di Castelnuovo : ( Asti ), dioeesi
di Vercelli, cioe S. Pietro della Zucca, e delia
Fornaca. Nel i$g5 ai 5 d'a,gostO il canonico Mer-
curino fece testamento bella sna casa claustrale
giacendo infermo, ed elesse la sua sepoltora nella
nuova chiesa cattedrale (si stav*' allora fabbricando)
nella parte snperiore della medefiima, ove ordinb
che st ponesse una pielra di marmo, in cui fossero
scolpite le sue armi, rappresentanti ono scudo eir-
eondato da buone ed antiche lettere dicenti : De-
posilum reverendi patris quoridam Dpmini Merou-
rini Ferterio canonici huius sacraesr bastihoue, y et
suorum parentum, agriatorum, et aognatopum, qui
quadraginta annis canonicatus , et Ecclesiae sibi

cofimissis honestissime praefuU. Et teneant kumili
marmore cassa domus.

Fece un legato al capitolo coU'obbligo d'una ri-
cordanza ogni lunedi, un altro alla fabbrica delU
chiesa ecc. Nel dt 8- d'agosto 149^, fatti i funerali
al canonico Merdfrino Ferrerio, si venne alla domina
del successore nella persona di Carlo di Challand
protonotario apostolico, ma il prevosto Gio. Ludo-
vioo della Rovere si oppose, faeendo constare della
«omina gia fatta dal cardinale vescovo Domenico
della Rovere, in allora a Roma, nella persona del
suo prbnipote Gio. Francesco deila Rovere, che fii
poi arcivescovo di Torino.

' Ecco il contratto di permuta del i465, ove e
nominata la cappella contitolare dedicata al B. Gio-
vanni nella eattedrale :

In nomine Christi amen. Anno a nativilate eins-
dem Domini sumpto millesimo quatercentesimo
sexagesimo quinto , indictione decima tertia, die
vigesima quarta mensis maii. Praesentibus commen-
dabilibus viris Glaudio Felixii, Maynardo filio quon-
dam Michaelis Raymondi alias Tarini, et Dominico
Laterii filio quondam Iohannini Laterii de Gruglasco
ac Michaele filio quondam Iacobi Cechati, civibus
Thaurini testibus ad haec adhibitis. Conctis hoo publK
cum instrumentum inspecturis fiat maiyfestum, quod
cum egregius . quondam Dominicus Ferrerii civis
Thaurini fondavit, ac per suos exequtores in suo
ultimo condito ebquio depntatos fundari iusserit
cappellam unam honorifice in Ecclesia maiori Thau-
rinensi sub titulo sanctorum Martini , Bernardini ,
et beati Ioannis de Ripalta, reliqueritque ipsi cap-
pellae bona nonnulla, et praecipuum legaverit , et
donaverit medietatem unius furni siti in cmtate
Thaurini in quartiero porte Pusterle in parecia
saneti Andreae, cui coherent ab una parte heredes
quondam Iacobi Cechati , via publica. ab atia , et
salvis aliis coherencus si quae sint , Uanuetintque t
et pacifice possederint post mortem ipsius quondam
Dominici , venerabilis Domanus Merehurmns eius
filius tamqtiam cappellanus dictae capellae , et sui
fratres tamquam . heredes medietatem ipsius furm,
sive tres partes locando annuatim ipsum furnuni
ad fictum decem florenorum. Sitque ipse furnus
mukum comodus, et congruus venerabili mpnasterio
Sarictae Clarae attenta factlitate, ■ e* eommbditate
decoquendi panem pro usu ipsius monasterii, cum
qua.si sit contiguns, adherensqne ipst', moqasterio
solum via in medio existente, ob quoil : riffoctantes
admodom , et affectuose procurantes ,i ut aongruit
infrascriptae venerandae , et venerabiks doxntnae
abatissa , et moniales Sanctae Clarae de Thaurino
ordinis minoris comodum profiquum, et augumen-
tationem ipsius .monasterit, cui. optime, et profibue
congrneret, et perneoessarius esset ipse furnus ra-
tionibus plurimts, primo ne in futurum, si ibidem
aedificaretur, officeret Iuminibus ecclesiae tum etiam
lucraretur mbnasterium panem , quem dat pro co-
clnra panis victus monasterii, tum etiam si mo 1

Digitized by

Google

i665

lLLUSTRAZfONI B DOCUMENTl.

1666

nasterium furnum ipsum haberet lncraretur ingen-
tem quantitatem panis pro sustentatione monasterii ,
et tempore penuriae saepe occurrentis vix monaste-
rium ipsum sustentari possit, quod sustentaretur
si furnum haberet, tum quoque ratione honestatis
servientium monasterii inter se deliberarunt exco-
gitanies, si quovis modo ipst monasterio furnnm
praedictum acquirere possent, et non habentes in
pecunia , ut pretium solverent ipsi capellae memo-
rie tenentes ipsum monasterium Sanctae Clarae ha-
bere quemdam fictum perpetuum florenoruul sex
parvi ponderis solvendorum in festo Sancti Martini
quolibet anno, et galtinarum duarum annualmm in
quolibet festo nativitatis Domini Nostri Iesu Christi
super una pecia terrae traditae in enphyteosim per*
petuam aratorie, pratt, et boschive site in finibus
Thaurini toco dicto in Vandea, sive in Patooera,
«ai coheret via, qua itur ad Montem Calerium ab
una parte via Patonerie, ab alia et nobiles de Ca-
burreto, satvis aliis si quae sint coherentiae, pront
in quondam pubhco docnmento fieri. Rogato etin
formam publicam trsttito per prudentem virum
Vietorem Bussetti notarium pubhcum civem Thau-
rini. Quetn quidem fictum traderant, et permuta-
verant pro ipso furno cnm dicto cappellano. Qua-
propter constitute in praesentia testium, et mei
notarii subscriptorum venerandae , et venerabiles
dominae Leoneta de Rnbeis de Caselhs ipsfas mo-
nasterii Sanctae Clarae abbatissa benemerita, nec
non Margaritha de Fronte ex comitibus Sancti Mar-
turi, Cerona de Ripalta, Margarita de Septinto ,
Wiaunina. de Nuceto, Isodina de Tinctoribus, Ca-
tberina de Simeonibus de Cherio, et Margarita de
Ferreriis de Lanceo, omnes eiusdem toonasterii
monialex professae proposuerunt se plnres tractatu*
fccisse , et cum phiribus participasse praeeipue.cun»
reverendo patre domin» fratre Martino de Galveti*
ordinis Minornm de Monte Regali sacrae theologiae,
decretorumqne doctere:peritis*imo, sindico admrai-
stratere, et vicario perpetuo dicti canventos , et
roonasterio infirascriptam permutationem esse ipsi
manasterjo valde utilem, «tproneuam, tum respe-i
ctu augumentationis fictns, qsam reperierit ex dict»
furao, pro que amtuatim babebant florenos deoem,
tuau . pretesxu rattonUm superius aUegatarum, babi-
«isqa* etiam a. personis fide dignis, et expertis
inf orma tianitbus Jaudantibus , et commendantibus
hano infrascriptam pcirmatationem ipsi monasterio
honorifiaara , et proncnam. Hinc est quod praeno-
«sinatae dominae abbatiasa, eC moniates mutuis
iutervenierittbus cnrtsensiboa, nee . non prefactas
domious magister Martinns sindicusi, vicarius, ec'
administrater perpetuds/prout corotat htjeris pa<-
tetitibus y et oUtentiots y ■ qnarmn tenor ttt 1 ifine se«
qtritnrt : Gutn , > crinseusu j ' • et- > aactoritate «anumdem
abbaUHakeyiefe moniadinm maiorem partem capituU
(«eaentium <ntm eonsens», et auetoritate, et man-
dato emsdem sradaoi vicaru^ et administratoris ca-
pitularitery ot moris; est ad iafraacriptupi aetum
peragenduur spectaHter , : t4 more solito capitulariter

congregatae unanimes, et concardes nemine earnm
discrepante per se, ac vice, et nomine ipslu» mo j
nasterii omni meliori modo, quo de iure potuerunt
sponte ex earum certa seientia dederunt, et per-
mutaverunt, ac in cambium tradiderunt praefato
domino Mercnrino, nec non Anthonino ibidem prae-
sentibus, etiam pro se, ac vice, et nomine nobi-
lidm Iohannis Michaelis, dommi Nicoleti legum stu-
dentis , Chafredi, et Bartolomei eorum fratrum
recipientibus, acceptantibus iure proprio, et in per-
petuum fictum ipsum florenorum sex parvi ponderis,
el galinarum duarum super ipsa pecia terrae e
contra ipsos emphiteota, de quibus in instrumento
superius annotato per Victorem Bussetti, ad quod
habeatur relatie ad habendnm, goldendum, et re-
b cipiendum annuattm ab ipsis emphyteotis, prout
ipsa abatissa , et moniaies recipere , et recuperare
consueverunt , dantes, cedentes, et transferentes
prefatae dominae abatissae, et moniales, et predi-
etus dominus frater Martinns sindicus, et admini-
strator mutuis hinc inde intervenientibus consensibus
omnia iura, omnesque actiones, et dicto monasterio
pertinentes, et spectantes, competiturasque, et com-
petitnra adversus praedictos emphyteocas, at in ipsa
pecia terrae superius choerenciata, et eorum he-
redes, et ipsorum bonis praetextu ipshaa ficti daatesy
et tradentes ipsa domina abbatissa osm consessai
predicto instrnmentum per ipsum Victorem Bns-
setti receptum predicto domino Mercn ri no. capellano
pro se, et dicta eius capella recipienti inatrumentoa
c predtctum constituentes eum sindicnao, et precura-
torem in rem suam propriam , et. pouentes in lootim
sunm,. ita quod a modo m antea possit ipse doml-
nus Mercurinus eapellanus pro se,' «t snis sucoes-
soribns. omnibus actionibus, mribusque ntilibus, et
dsrectis adversus praedictos emphyteotas agere, ex-,
poriri, excipere, repfieare, et «e t»eri> ac alia £an
cere,i quae ipsemet moniales faeeco possent ante
presentem permutationem , «A iurium cdssionem, et
hoe nominacim pre ipso furno aaparius choerentiate,
qoera. diotus dominus Mereurinns temqnam capd-
lanns , suoque nomine propwo> ae, vice, ac nomine
premoncionataram fratrum i, . «onwnqae , herednm> ejb
successecum quorumcumqtte dedit, et permutavib^
ae in cambium tradidit prenomiaatis domioabus
d abbatissae> et monialibus, ac domino fratri Martinot
ibidem presenUbus, et acceptantibus vice, et ao-,
mine monasterit ad habeDdnm, tenendnm, et ; pos-
sidendum, et quidquid deincepsoejs plnCuerit pe>
petuo. faoiendnm *tam omnibus, «t. singulis, quae,
infra predictns leontinetur confines, vej aUos,>si qui
fbrent acceasibu», egressibw , ict, ingrestibus suis
usque in viam pnbltcain^ ac «um otrinibus, et ain-
gulis, quae habet insuper #e, vel infra, eeu intra
se in iniegrum, omnique iuxe, et acjuone usu^ seu,
reqoisitione fix ipsa re, *el pro ipsa spectante, et
pertanente cedem.es ipsi doraiaus Mercurinus, et
Antoninos per se, et eorum heredes omnia iura,
omnesque actWnes reales, et perSonaks, mistas, et
ippotecarias ipsiy et suis fratribus spectentes, et

Digitized by

i667 JM,USTKAZiOHI E ©QCVMKKTJU 1668

pertineotes i|a qupjl 0 mexlo in. aufcea possint, et 4 unum. In ciritate Taurini in ecelesia $anetae

Clarae apud cspellsra ipsius ecclesiae > in qua ipsae
raoniales clausae divina celebraut. offieia, testi-
bus supranominatis praesentibus» — Tenor — - In
Cbristo sibi carissimo fratri Martino ! de Monte-
regali iuris pontificii , ei divinarom <titteraruxn pro-
fessori ordrais minorum, et in remana carja totius
ordinia praefati procuratoris frater Franeiscas de
Ruere.de Savona areium doctor, et sacrae thoologiae
prdfeasor, totiusque ordinia minorum generalis mi-
nisler, et servus salutem, et pacem in donoino
seinpiternam. Cum rae maximum deeideaiuaaa teneat,
ut icredita mihi. religio secundum . institufca ; domini
Martini :Asisii edita, ubique reformetur quetead-
uoduna etiam in pj oairae praeterito gen«rali capi-

valeaat praefectae dorainae^ abbatissa, et moniales,
uti. omnibus. actionibus,, iuribusque agere, et ejwri-
pere, prout facere poterant ip»i ,dominus ; Mercuri-
nu&, et fratres, conslituentea ipsae partes ; hrae inde
vicissim una uoraine; aJterius re» a se datam, «fc
perinutatam ten&re, et possidera» seu quasi hsquo
quo unaquaeque: pars rei permuJtatae pos»essfon#m.
acceperit, vel quasl corporulena, quam aocipiendi,
et acceptam vetraeadi.. Deinceps licentiam 1 invicew
conUitii, atque dedit. Promifctentes inauper preeoo-
minatae domiqao abbatissa, monisdes^ et sindicus
mutuis .intenrenientibus Nconsensibuso Et praedicti
damkihs. MeroarinUsy.et Aatdninus (eom»m>r«t quibus
snpra nominibua per ise, et heredes shos sibi ad

iurvieero soleranitras hktc incte inlerVenknAibua ,»*i- tuJd.uhirersi patresSnna mccum sensemml^ cunoque

pufobonibns. Et ipsae ambai partes raibi infrascripto;
notario officb Jpublido itipulaaii, et recipient. viee,
et nom ibe , oranium j quonimiinteresfcy nufc intererit
litem, )»el 'Cpntro-versiamrdei.re a>ise penmnto&a; al-
terv-irel leiusj.Heredibusallry uncptaih temporc aaott
infevre iniiudieia*,» $ive eitra^ nee inferreiivobnjt»
eonsentici.; Sed. • retn; 1* se pernmtatam ad<inidcen
ab;io*ritn> bafekje : lcperson* • communi. cbUegio^
unuvenuUtte legijtime defendere, • auctorizare, ■ et dis-
bi%arb. i {tnrauridiceve y et soleraniter restituere pro-
■)US«i*i«na(.paTSJ.aJteri, et. altera aUerl/onmes ex-
penibsy:daotBa', etiintpresse fiendas,.et snpportandas;
krifiudipi»/<et «xtraY De quibus quidem damnis iex+.
pensiB y et'ieiteri3S9e stare converot, :;efc sDlenmiter

contigat saepius in , diversa* provincias -pro: causis
•rdinis cbn&rre, et per oomplnres. couventns, i ei
loca ifcer ;liabeie r aiiquibns £nnkiplicibu«,->ac prope
iunnmerabUihuR causis ia dies .in diwenais! Jocis euvtr-
gentibns abidssei cOgor. Hinc es* qdod onpien* ma-
inrem- in modum, ut ompiJltrecte,. ac .optiowkiiure
mioddrentitr te, de duins nitailaudabiliyiastltiae«more
egregia virtute discretione praeoipua.priideniia.diri
cnmspeeta, et ad .lunusoetnodi :deaique ipfoxma-
cione singnlari apbitudine,.aliisque wirtutnvi prero-r
gativis , quibus .te ornavit altissimnsi plehias iafor-
matus exijto auctoritale generalatos^ et «icbiiocninus
de anultornm ; patrum i ministrorum doetorum , : afoon
rumquejonostrir ordints proborum fratrum consihov

promwrti simpcwii saeramento aJte^lwopeciipacibom e. et assensU rcommissarium r meum : iu romana' > curia

expressan^^okmqi^tipulatiionq valatum. ■Qtuae qui^'
dem ouMija,i et qingUtu snper et- infrascripni pvm~
dtctacMpartes Jsolemnibus hinc inde interveniebtibus
StipnUiUbaibos: pprdhuserunt i sibi < inaricemi r Et ripsan
atttbn« psreeO onbl notariO ut snpra stipuknti, «b
reeiplentp*i<;ey-<eti norafaie omwmnj quorum infenostj
*Ut intttreritr fiwnn 'irata V et grato habpre y ; psueue y
49 inv^abffitetftobwrviare perpeUe^ cor^raquleiipsa^
aot' aliqoodl «drtim<|noi» faderej opponeTe, dicere,
▼el ^enllie^iiqnh vtAtow, Vel canasa de iurey velr.dp
fiwtoy ueo contravenirei yolenti' ■ aliquatequs n conseo-
Sre ^ub mntuttttattKt jmde pvaedictorum monasterii^
«fii frattmm [ oWigdiSoAe ->bpnoratt>v< qua« tuwi pare
alveriy eohwttnob^^avity oo«i6tituitque ona par»

wbifcumque fient, ■ et in ombibus>> <at singnfe' pre-
vinciis , comunkaMbus , et. • looii > - ubi 1 repernrer
ebntingerit ordiats > nestri •instituto ,1 et institwluiri
dennncio peri praosenees , dans - tibi- p^enam ,■ «4
hberam t fiacultatem featres . omnes. , et sorores ,
tam ,'uii eapitnU», ,'qaam.i ia< membro ubioumquiQ
an^neris ivisihmdi',.' i tam pnblice , quam private y
refarmandiij > . iadioandi., .' corrigendi , pnnkndi ,: ;ktr-
carqerandijuet a carc«wibos <hbes^di, jexconanm-
hicnndi* >et labiiexoomniupionlBone absoJiveudi |ut>ter
lal08f t et : praelatas i i psrj vandi ; } 1 -<e* ; < lodd • ; illorum ^ nvei
iUavum aliesiy vel ,alias> surrhgandi, ij conbmdictores
ver»), et- conAradktrieds^i eb;a»beWe6 qu««cu«Mjne
per';iensuras ecciessasbcns-, ret afta. iuris ,i et faetii

tsen^re/ et pofesideflre 'nominey'ietiivioe jalteriusjiet fs; ct remedia ciaerceinebV et c^mpesiwn^i^anrrocato

contra/ EtP ; ad iniUw*qm > prhmissuktm?^ firmi(n4exai
pruejne&mataer partesv^videltedt /R. idonjinusri fraten
Ma^mu^Jvieariu^pet^iM^ dommue.aba*
timtni et tftotnaUff spowtei ad dettacionent 'm3fe.(ii
st^rai&mitikkii iahei^nku^SS^^k^ktric^t», videlicet
ipsw cWfHmiB t-frattr Mdrtiuw, 5 et)^<ipsoo domiousi
Me¥ctoinas^hdnev(m>gelia X>si<- sttWtb tnofiu j taetis'
sfcripturis^ ( et >}psae fttooiajes 'imdr*' ilreiig^sanu»
manvad p^ctws; p^osita'/' ^nsuetud»em pro*
mns«a -otnttia ateendere, lobsePvare, c^ intiolubilitery
•t' perpetuo , ieorAr«qae!> ipsaj ant aliquod eofum;

non facere, opp-onere^ vel' ^venire. De ;quibue oorin^ bnscamque gtiadus Jsta^y et ioebidkisn^cCBistant
bus ipsae part«s iussjei-iant^per ime tt*t*riemv infra- destJrieterfnt^pipk^^iet initmgo» psrocnnJdemroi^ienHr
soviptum dno;puMW-h 6e'fi mstrOmejttn^utritptcpaftif tiahvj l«ti'pubopoena> QiroJtedinoUiw >irpn6nmko«5yf ut>

ad ' hoc .' anmticu braohij k sablndarisl, sjurnpnsJrfuerity
emniajque raliajj et sin^lb;n£>triendi j iet ve&quendi
ehnai bprnrm, >stn*unr^i l&t . debiiahai t pridiqia 1 anfinnna^
tiorJem, etlrhonestalem^r^addegmiipseoifecare^iie*
ertqnii oosscm, si.pisfeadntiabter) ibixadessem huM
bandorhon. expiressariprossnmVnenlen eapnessis.' Quarb
dilectioeitiiuaieind' meritnm, ebedientiacise\lntaris;ih«
kmgo rajfnatenno ^ictnsnaoom mi sik cia tns nfficinnbiJnfri
vepeMtePBSusclplasy is^ceptunapeihnidHhaBtenfetter-
qraaiqsy iuxtav <rntdti>pii>ucmmgtia^
datnrn ;fratri>bu» ivero 'oruiwbus^iac isatvsibhs (Ojby

Digitized by

Google

ILLUSTRAMONI E' DOCUMENTI.

1669

tibi. tawquam modo indubitato commissario in >om? a
nibus, qnae ad tuum officium pertineret sine com
tradictiooe aliqua firmiter obedirci teneantur. Vale
ih Christo Iesu, et orar pro me. Datum Bonouiae
die xiiti septensbris 1464. Frater Franciscus gene»
roli&.propria manu. Ego Cristoforus ,De Beria De
BugeJla eivis. Tlumrini publicus imperiali auctoritate
notarius curiarum illustrissimi principis domini no-
stri Sabaudiae etc. ducis iuratus praemissum instru-
mento rogalus" recepi, quod lianc in formam aliis
praepeditus negociis ad hoc mihi impensa licencia
pcr Michaelem Balbi meum coadiutorem levari feci
aie subsoribendoi in premissorum legtimohium.solito
fabejlionatus signo annotato. ...,'','.

11 sopraimominato. F. Francesco della Rovere da &
Savona fu eletto generale di tutto 1'ordine minori-
tico in Ferugm nel 1464, fu poi cardinale, e quindi
Papa eletto' aiv.Q di agosto ^>del 147 1 ebl .nome.di
Sisto IV, morto ai ia di agosto .x484- <

Oltre questa cappella in Torino esistono diverse
in Rivalta, patria e feudo del Beal6. . NeUa anlica
chiesa parrocchiale del oonveoto .eravi in un altare
laterale proprio della casa Orsini un' incona con
l'eujgie del Beato, e di . altri sanli : distrulta la.sud-
detta chiesa abbaziale, il quadro fu donato colTal-
tare nel i8o5 dal.conte Orsini alla chiesa della
confraternita di S. Croce .del medesimo luogo, e £u
collocato all/altar maggiore, ove ogni ann» se ne
celebra k f estu ai 9 di gennaio, come pure e.in-
dicato ,nel calemdario patriottico. Nella cappella del £
castello, gia dei cohti Orsihi di Rivalta ed Orbas-
sano, ed ora delle figlie del conte Cesare della
Chiesa di Benevello , vi e pure l'inoona del Beato
co!l'arma Orsini. Un altro quadro parimente col-
Farma suddetta vi e nclla cappella campestre di
S. Vittore martire, che e in molta venerazione
presso Rivalta. In tutti e tre questi quadri, che
sono alquanto antichi, vi e espresso ii Beato coUa
porpora cardinalizia, secondo 1'opinione di coloro
che lo vogliono creato cardinale da Clemente VII..

II Baldessano nella sua storia dice che Giovanni
Orsini fu monaco : il Meyranesio con buone ragioni

10 confuta : 1'errore del Baldessano puo essere de-
rivato da cib, che si trova realmente un Giovanni
di Ripalta monaco di S. Solutore maggiore, e pre- d
posito della chiesa di S. Martino di Carignano, e
neH'archivio arcivescovile vi e una procura di tale
Giovanni di RipaU^a, in dala dei 4 ottobre del i3^6,

11 che prova assai chiaramente che non si tratta del
nostro Beato, ehe ih allora era gia vescovo di Torino.

Da quanto sopra facilmente si scorge, che qilan-
tunque nella fabbrica del nuovo duomo (i498)siasi
smarrito il venerato sepolcro del beato Giovanni,
tuttavia si continuo a prestargli il culto come prima,
e si persevera ancora adesso, e che distrutta la
cappella antica in Torino, esistono ancora tre a
Rivalta, e quindi sarebbe desiderabile che si divul-
gasse maggiormente il culto a cosi , benemerito e
santo prclato coll'ottenerne l'officio proprio.

1670

Si crede ,per tradizione che sia morto nel suo
castello di Drosio a cii-ca tre miglia e mezzo da
Torino, ove certameate abitp.diversi. anni. .
'. Nel i368i:ai .a4 ' -di maggio il vescovo Giovanni
affitta giornate due per viam Droxii: nel i4o5
ai 17 di genhaio. ia quitanza . ad .Antomo Vagnone
deua decima.di Drosio di sestarii 30 di frumento-,
e ao df segaJa : nel i4o6 ai ai di aprile; fa ces-
sione aL soddetto •Antonio Vagnoae, consignore di
TruflareUo e di Drosio, de sumptibus factis pro
reaedificationd DroaU. Gosii da carte degli arehivi
deU'Arcivescovado. •

> Da meaaorie di autore anonimo trovo cke tenne
una sinodo nella. domentca psima di novembre

del i366. .

Nel i38a eresse 1'ospedale di Chieri^ al :qnale
assegnb i beni di Bartolommeo Aranzone, che era
enlrato neU'ordine Certosino. .'

Nel. 1 388 regalb alla chiesa cattedrale' un' taber-
nacolo d'argento pp* la cujstodia det SS. Sacramento,
e donb alcuni beni deUa cbiesa di. S. Michele in
Carmagnola ai canonici di S. Giovanni.

Qui devo correggere alcuni sbagli del Meyranesio
riguardo aUuccisione fatta del Pietro Combiano delr
1'ordine de' Predicatori , figliuolo di Nicoliao, o *ia
Pietrino, primo acquisitore del feudo di Ruffia. Fu
ucciso dai .Valdesi nel corivento dei Francescani a
Susa, e nOn in quello dei Domenicani, che noa
esistevano in quella citta, e cib nel i365, e non
1375, ai 5 di. maggio, e non nel giorno deUa Pu^
rificazione- della B. V., come si pub vedere neUa^
vita di quel Beato scritta > dall'accurato teol; Carlo
Marco Arnaud da Lagnasco ( morto in Moncalieri
ai 4 di gennaio 1849 d'anni 80 ), che stampb nel
I ed unico volume scritto in . continuazione degli
Atti dei Santi ecc. del Gallizia, il quale ivi rap-
porta 1'atto autentico di riconcUiazione fatto da Mon-
signor Tomaso Ferreri Chieriese, vescovo di Tiatira
in partibus del chiostro del convento dei Franee-
scani, ora ridotto ad usi privati.

Le cose suddette sono confermate dal vicario
GioseQb Massa nel suo Diario, e dal doltore Carlo
Novellis neUa Biografia degli Ulustri Saviglianesi.

II can. teol. Baldessano lascib una vita del B.
Giovanni Orsini, che ora si crede perduta. .

GIOVANNI DI COMPEYS. ,

Giovanni, figliuolo di altro Giovanni di Gompeys,
d'Annecy, signore di Grufiy, di Prangins, DraUlant,
La ChapeUe e Grandcour, ciambeUano di Amedeo
VIII, U quale nel i4 [ 9 sposb Antonietta de la Palud
figliuola di Guido di Varembon, come si ha dalia
erudita storia genealogica della. famigha Compeys,
0 Compois , del -M. Costa di Beauregard. .

Fu gran canceUiere di Savoia nel 1467«
• Secondo il Besson fu. consecrato vescovo di To-
rino li .io di dicembre i4^9-

Ebbe le abbazie di Six, di Filly, delle Alpi, di.

h

Digitized by

Google

Cfaexeri, e di S. Stefkmo di Vercelli. Nel j4&3 passb
«1 vescovado di Geneva, e i4&4 allarcivescovado
di Tarantaaia, e nrori a Motetiers ai a8 di giugno,
Beconde il Besson, o <ai aa, secando il Gosta, dcl

- • Nel prim© atjno del soo vescovado fece rico-
atrurre il solido campanilo che tuttbra si arnmira
vicino alla chiesa • cattcdrale , so cui vi fa posta la
iscrizione coiTarm» aua geatibzia, chetnttora si vede,
di difficite lettura per 1» sua atoezza>, e p er essetre
affumicata ; tuttavia coa uta.hoon telescopio Vka
letta cosi, e per la prima volta . qui si pubblica :
Je Jettete ritengono alquanto del gotico, e sono
pidttosto rozae : e isspra due pezzi di marmo biauco,
quelle della data sembrano scolpite da altra.noano,
* m altra epoca :■

ILLTBT*AZlONI E DDCCHENTI.

D. 10. D
iCONPESIOE
TAVRIESIS HEC
T FIEKI F. CAP

MCcccLXvnn

Xlt • I 1YNII

- locosi 3a leggerei : D. 16. de Oompesio Episcopus
Taurinensis iiec turran. Jieri fecvb campanariam

MCCGCLXVini
. XII Kulend. ianuariu .

Nota bene cke l'A nel ianuarii e al rovescio.
u.Nel 1470 ai 2 di novembre nnisce la chiesa di
St Martioo di Cavallermaggiore al collegio o sia
eappeila degii Innocenti (detti cianter in vernacolo,
• sia cantori ) delia metropolitana : i beni della
queie dbiesa m nn coUe decime furono affittati nel
147-1 aili S di gennaio per ducati i3 e caponi 6,
ceme si trova nell 'archiivio arcivescovile. NeAla chiesa
di & Agostino degli ErCmitani, e nella cappella"
di S. Dbrotea <vi era la lapide ddla consecraziane
di due cappelle, e dicevacbsi:

1473, die 9 Aug.*
Bev. in Ch.° Pater D. D. Ioh. de Compesio
Epis.«* Tawin. has duas capeUas
Sciticet unam B. Doroiheae, et alteram
SS. Leonardi et Belenae consecravit.

Ai ta di settembre del 1481 visitb il monastero
Ulciese tam in capite, quam in membris, e nella
chiesa di S. Lorenzo consacrb l'altare della B. Ver-
gine , e quello di S. Agostino , presenti Antonio
Romagnano dottore di decretali, protonotario apo-
stolico, e canonico di Torino, ed i ziobili .Petraohino
de Crost), et lohanne Rangixio ipsius praefati Do-
mini ( episcopi) scuufero, come da carta di quel-
Fanno che si trova in caice del : certario Ulciese ,
qoantunque il oartario termini nel 1373.

II chiarissimo cav. e pro£ G. B. Adriani nelle sne
Memorie storico-genealogiche degli anticbi signori di
Sannatorio, Manzano e Mon£alcone ecc, Torino
i853> rammenia una carta dei 10 giugno i4^9>
con cui conferma una sentenza pronunciata dal sno
tmtecessore Lyudovieo Komagnano a favore di An-

1G73

a toado degli Operti, data che anticiperebbe di qaclche
nvese ia nomina del Compesk) al vescovato Tori-
nese,.ma forse in aliora erasoiamente eletto.

Per comando di M. Compesio inrono latte le
csmpane di S. Giorgio di Chieri, come dalla se-
guente iscrizione che ho trovata m una scbeda dei
T. MonbV colla data sbagliata, forse per essere corrosa :

Anno mccccui Iesus mentem sanctam spontaneam
Honorem Deo et patriae liberacionem civitatis
et omne cwiiatis ius
Domini lohannis Episcopi et Potestatis mandatp.

Consimile iscrizione si legge nella campana deila
chiesa gia dei canonici regolari< di S. Antonio di
Ranverso presso Rivoli, ora della Religione Mauri-
b ziana, che fii rifusa nei 1702, e dioe cosi:

Anno i5oo esse cepi: aoo anni substiti.
Nunc reviviscente domo tenascor sub eadem mente
4- IHS Maria, Mentem sanctam spontaneam
Honorem Deo
Patriae liberationem 1703 Praelatus fecit
R. I. B. Arthaud Vicar.

Bisogna dire che sta una formola comune, perche
si trova-anche in una campana di S. Maria d'Ara-
eoeii a Roma del i556 ed m altre, come nelle
memorie di quella chiesa.

Nei i479 consecrb la chiesa parrocchiale di S.
Siro di Virle, e si legge l'iscrizione che cib indica,
e posta vicino alFahare maggiore a mano destra verso
la cappella degii Asinari signbri di Virle : .

< Anno Domini millesimo quatercentesimo septua-
gesimo. nono , die penultima novembris reverendus
in Xpo Pater et Dominus Iohannes de Compesio
Dei et ApostoUcae Sedis gratia Episcopus Tauri-
nensis : Hanc Ecciesiam eum cimiter.io Beatae Ma-
riae Misericordiarum eius matris, ac sanctissimi
Syri Episcopi et Confessoris patrono huius oppidi
Viriarum .... (forse consacravit) et omnibus vere,

poenitentibus et confessis, qui voluerint

vespera personaliter interesserint ....
Die dominica post feslum SS. Petri et PauU ....
In quorum >

Le armi dei Compeis erano differenli secondo
le diverse branche: quelle dei signori di Gruffy,
a'quali apparteneva monsignor Giovanni, erano di
armellino col capo di rosso coUaquua d'oro, come
si vede nella lapide del campanUe di S. Giovanni
in Torino. II grido d'arme di qnesta casata e inco-
gnito, ma avevano per divisa le tre lettere A. V. F.
le qnali non si sa che cosa aignificassero.

CLAUDIO DI SEYSSEL.

Aieuni scrittori, non so con quale fondamento,
dissero monsignor Claudio di Seyssel essere figlio
naturale di altro Claudio di Seyssel. Ma da un pro-

Digitized by

Google

V

f6 7 "3

LtLUSTRAZlONI E DOCUMENTI*

cesso p?r la successioue aile signorie d'Aix e di
Bariat iatto tiel i573, stato ffelicerhente scoperto.
negli Archivi generali del Regno e gentilmente
comunicatomi dall'erudito avv. Celestinp Combetli
cavaliere dei santi Maurizio e Lazzaro e Capo di
Sezione, consta evidentemente che era legiUimo e
aaturaie, come dird piu sotto.

Nacque nel i45o in Aix, capo-luogo di manda-
mento nella Savoia Propria , diocesi di Ciamberi,
detto ih iatino Aquae AUobrogum, Aquae Gratianae,
oppure Domitianae- alcuni pero dicono, con minore
probabilita perd, che sia nato a Seyssel nel Genevese.
Siio padre fu Claudio di Seyssel sigpore di Aix,
maresciaUo di Savoia, consigliere ducale gia nel
r466.ai ai di maggio, magnus magister hospitii
ed. ii primo fra i quattro cavalieri delTordine su-
premo di Savoia, detto ora della Santissima Annun-
iiata, creati dal beato Amedeo IX duca di Savoia,
e eome .tale s'intitola in un atto Uelli ao di marzo
i465, U qnaie marescioUo si ritira dal ; secolo e finl
i suoi giorui nel convento dei frati Minori del luogo
de la fiaume, nel quale avea preso rabito france-
soano. Tanto si rieaya idalla deposiziooQ di Claudio
d'Arenthon, sigoor d'Alex, suo abnepote, stato ega-
nrinato :nei 15^3 nella lite intentatasi . per la snc->
cessiohe. alie baronie cFAix e di .<■ Bariat , ove e
serittd : apres avoir eu ledU Claude, $on fils, tta-
turel' et legitime, qui fut Arckevique 4e Turin ,
iailat rendre cordeMier h Beaume, lequel h ce qu'a
oui dire •£ feu son pere mourat au- sudit Beaume,
wrdeltier, et ne sait qvtil afeheu «Utres enfans
naturels et legitimes. Sua ' madre fu Francesca di
Montlnel, signora di Chautagne, moglie del mare-
sciallo. Suo avo fu Filiberto di Seyssel, che accom»
paguo Luigi di Savoia nel possesso del regrto di
Cipro nel . 1459, e fu nell'aono seguente inviato
dallo stesso al soldano d'Egitto per pagare il tributo
che il regoo di Gpro gli dovea, ma mori di peste
in viaggio nel 1460. Lo stesso arcivescovo nell'atto
di rinuncia che & ai suoi cugini Fraucesco Filtr
berlo, signore d'Aix e di Bariat, e-Garlordi Seyssel,
▼escovo di Geneva, d'ogni,!siia ragione sull'ereilita
paterna si quabfica came. figliuolo legiuirao e na-
turale \ e ; . 'non pare \ osserva i l prejodato < «ayaliere
Combetti , che voksse' appropriarsi ajl. cospetto dei
Buoi<congiu«ti d'ooa qwaliia che egli non avesse
avutof, ed ins quekVatto dei ,±j idk giugao, *5ii fcosi
ei «spribie;! d> Gonsidenans: se esse in sacro, presby-r
i» . teratusi ordine constitutum, et in , Ecclesia . Dei
n' iiam satis .prdvisuna,. a& regia iiberajitate abuudt
» sustcntatum ita, ut nullo saeculari aux.ilio patr>
» monfi nd vitam peragendam. indigeW, cnpiens
» insuper imagnificam domnm de «Seisselloy bx qUa
» duxit originem, per eos substentari, efc augeri^
» qui et arma tractare possint, et successores le-
» giptimos ad illam perpetuandam relinquere, re-
» nunciat omni iuri, rationi, et actioni, quae sibi
» tairtqnam • filio iegiptimoy et ndturaU magnifici
» qttohBfdam dominir Giaudii de Seissello marescaMi
» Sabandiae sui pfttris competerc possunt. »

rd 7 4

a Da quanto esposi chiaramente si vede che erro
U padre Boccardi minimo nei suoi Grandati di Corte,
U quale lo dice figliuolo d'un altro Claudio di Seyssei
barone della Serra, anche gran mastro della casa
del duca, e di Luigia di Grolee. Ed ancora piu si
deye correggere il celebre Guido Pancirolo da
Reggio in Calabria, gia nel i5^o professore di leggi
neirUniversita Torinese, e principale istitutore del-
1'Accademia legale Papinianea parimente in Torino,
U quale neU'erudita sua opera De ctaris legum
interpretibus fra 1'illustre schieca dei lettori di leggi
Piemontesi nell'Universita nostra del secolo XV e
XVI, cipe Giaeobino Michelotti di S. Giorgio, dei
signori d'Altessano, Gio. Francesco Balbo, Bernar-
dino Parpaglia Torinesi, e Gio. Francesco Porpo-

b. rato, annovera il nostro Claudio, dicendolo figlio
spnrio di Antonio, e nipote del cavaliere Claudio
goveroatore del Piemoote. Nel cataiogo di alcuni
inlerpreti di diritto civile di Matteo GrU>aldi Moffa
di Chieri, giurecousulto , stampatQ neU'opera sud-
detta del Pancirolo, troVo il seguente elogio de-
Qaudio Aquensi, cioe. deL Seyssel :

; Claudius Allobrogum primos defendit honores-
Nostra aetas tanto praesule clara fuit,.

, II professore di teologia Giuseppe Bruno nell'0-
razione che fece per la laurea del cav. Enrico di
Seyssel Torinese nel 1798, seguendo le tracee del
Pingon, deirUghelli e di molti altri, compose un

e bellissimo elogio del Seyssel, e lo dice figlio del
maresciallo Claudio, del quale nltimo riferisce un»
medaglia, che st conservava nell'archivio di queUa
nobilissima famiglia, e che qui mi fo lecito rap-
portare per la sua rarita : essa rappresenta il busto
dello stesso adorno del collare deil'ordine supremo
colla leggenda : JUustris ac strenui militis Claudii
de SejrsseUo Sabbau. Ma. : nel roveseio vi e una.
donna seduta coronata d'alloro r che liene la sinistra
mano sopra una lorica, e preme col destro piede
nn cimiero ed ha vicino uno scndo coUo stemma
dei Seyssel, coll'epigrafe attorno : Disciptina miti-
tari, et animi virfute.

.L'avvoc*tD Gio. Maria P».egis. da Viscfie fece pure
un elogio in , fpcma d'iscriziope del Seyssei^ che

d inseri, nel sup, Pizianario legale ne\ a.° 26 dei fogli
deU'appendice x e desideraya di tesserne uno piu com*
pito nsHVltrp i6u,q Dizionario biografico dei Magi~
strafi e Giureconsulti insigni deUa monarchia di
Savofci,. cbe avea comincialo a pubblica,re nel (837 r
ma che npn ppte . eontinuare, II Paroletti ayvocato
Modesto nella sua opera: Vite e ritratti.di sessantd
Piemonfcsi iUiistri in fol. sbaglia sulia nascita dei
Seyssel, ne fa un lungo e belI'eiogio dicendq
che qitesto dotjto preWo, fu dei primi a risvegliare
in Francja U gusjto delle buone lettere; mentre coUe
opere sue egli ebbe parte nelle. principafi faccendp
occorse a' suoi tempi. « Egli pose, cosi dice, io
« faVore le scienze e le lettere aUa corte, di Fran-
» cia, dove in poco conto tenevansi i sapienti ed>
sio

Digitized by

Google

I

I

ILHJSTRAZlOFTI B DOCUHENTI*

1675 v

d artisti , e nulla era la coltura delle lettere greche a
» e latine: quod graecum est non legitur, dicevano
» i lettori francesi ; mentre un secolo prima il
» Boccaccio ed il Petrarca in Italia aveano difiitso

» tanto splendore di scritti grechi e latini

» e di avere avuto parte grandissima nel polire Pi-
k dioma francese : essehdo stato il primo a scriverlo
» con nettezza , per Posservanza introdottavi di
» molte regole fin allora ignorate. Ed e cosa rimar-
» chevole, che quella lingua, la quale nata e cre-
» sciuta sulla Senna .... sia stata nel suo formarsi,
» opera delPelegante ingegno di alcuni Savoiardi ;
» essendo vero, che dopo ii Seyssel, che incomin-
. » cib a darle forma di lingu*, il Pellettier d'Annecy
» fu il primo a darle norma di pronuncia e di or-
» tografia; e FabrO di Vaugelas, figlio del presi- b
» dente, e 1'abbate di S. Real, seppero di poi in-
» fundervi leggiadria, nerbo e dolcezza, nella frase
» come nel periodo, non tacendo quell'unzione de-
» vota statavi sparsa, cosi ingenuamente, dalPec-
» celso letterato, S. Francesco di Sales. » Sembra
che abbia imparata la lingua greca dai dottissimo
ellenista Giovanni Lascaris, di cui era amico.

II chiarissimo collega cav. prof. Tommaso Vallauri
nelPeccellente sua Storid delle Vniversita degli Stati
dice che Giovanni Claudio Seyssel nel 1^82 era
governatore delPUniversita. L'eccell.° conte Cibrario
nella sua lodata Storia di Torino lo fa fondatore del
Monte di Pieta in questa sua sede.

Fece testamento ai 7 di maggio i5ao rogato Ber-
nardino Peracchia da Centallo, cittadino e chierico c
Torinese, notaio e segretario della curia archiepi-
scopale : ivi nominb esecutori delle sue ultime
volonta AnJrea Provana arcidiacono di Torino, e
Giovanni Gromis arciprete di Vercelli. Ordinb l'ere-
zione e dotazione della cappella di S. Lazzaro ve-
scovo e martire amico di Dio e da lui risuscitato,
e la vuole costrutta non nella chiesa : volo constfui
extra ecclesiam meam a latere chori 'dextro vel
sinistro ad arbitrium successoris mei et DD. cano-
nicorum, et quod ipsa cappella sit iuncta ipso
choro : dalle quali parole del testamento sembra ,
che Patluale sagrestia grande, ove si vede il se-
polcro del*fondalore, e gia cappella di S. Lazzaro,
sia stata eretta come appendice alla chiesa, quan-
tunque vi corra altorno Pistessa cqrnice di marmi d
bianchi uguale a quella della chiesa; il che si pote
facilmente eseguire, essendovi solo il lasso di ven-
tidue anni dalla fabbrica della chiesa alla costru-
zione della cappella. La dotb ampiamente ; di piu
prega e scongiuva il cardinale di S. Maria in Do-
minica , suo successore , di unire la pievania di
S. Maria di Racconigi, dipendente dalla mensa ar-
civescovile, alla suddetta cappella, per potere cosi
dotare quattro o cinque sacerdoti che la ufficiassero,
servendo pure nella catledrale, lasciando perb quanto
bastasse peII'onesto sostentamento d'un sacerdote
che reggesse la x parrocchia predetta. Questo beneficio
fu poi in progresso di tempo unito alle prebende
canonicali.

1676

II lungo catalogo delle importantissime sre opere
si pub leggere nel Della Chiesa, nel Rossotto e nel
Semeria, il quale aggiunse alie opere stampate la
serie delle manoscritte che si trovano nella biblio-
teca della R. Universita, alcune delle quali sono
fregiate di beltissime miniature, al quale aggiungo
il Dialogo tra i due re di Francxa Ludovico XI
e Ludovico XII, scoperto dal compianto abate Gaz-
zera , che lo voleva pubblicare. II nostro Meyranesio
aggiunse, come si e veduto nella vita del Seyssel
un'altra opera : Sermo pro comiugio Claudiae de
Gallia cum Duce de Valois. II valente nostro col-
lega commendalore Domenico Carutti nel 1861
pubblico coi lipi regii il Discorso sopra tacquisto
di Milano di Monsignor Claudio di Sejrssel, . cor-
redandolo d'importanti note. Era manoscritto nei
regii archivi.

Venne in Torino come oratore di Francesco I
re di Francia nel i5t6 presso il duca Carlo III il .
Buono, e fit suo consigliere, senza perb mancare
al suo dovere d'ambasciatore del re Franco. La-
sciata quindi l'amministrazione del vescovado di
Marsiglia, fu traslato alli 11 di marzo del i5i7
all'arcivescovado di Torino, che ritenne sino alla
sua mortc avvenuta in Torino ai 3o di maggio,
secondo il Meyvanesio, o ai 3i, come porta la lapide.

Nei regii archivii si conservano diverse lettere
del Seyssel al duca di Savoia, assai interessanti per
la politica : vi sono ancora uniti i piccoli sigtlli cot-
1'arma dei Seyssel colle iniziali ai lati C. S., ed ho
Osservato che lo scudo non e caricato del bastone
o banda nella blasoneria indicante la qualtta di
bastardo, cosa che non si sarebbe ommessa in quei
tempi, in cui erano in vigore le regole araldiche.

L'arma di questa casata e grembiato d'oro e di
azzurro a otto pezze, o meglio, partito, spaccalo,
trinciato, tagliato d'oro e d'azzurro : cimiero e un
grilfone d'oro ; sostegni due grifibni del suddetto.
Motto : Franc et leal. Era scolpita in due luoghi
del bel monumento di monsignor Seyssel, ma fu
cancellata nella rivoluzione francese.

La biblioteca Magliabecchi a Firenze possiede la
copia stampata in velino, che il Seyssel mandb a
Papa Leone X, che contiene XExplanatio in pri-
mum caput Evangelii divi Lucae.

Se nella sua gioventu prima d'essere ligato dai
voti sacri, e forse nel tempo in cui serviva a Marte
si lascib strascinare dalla corrente di qnei tempi
troppo liberi , fece poi un'orrevole ammenda de* suoi
trascorsi, come si pub vedere nel citato suo te-
stamento.

Ebbe Tabbazia di S. Ponzio di Mizza nel 1509:
il cardinale Cibo fu pure suo successore in qtiel-
1'abbazia.

Cardinale CIBO. .

II cardinale Innocenzo Cibo, GenDvese, era figlio
di Francesco, generale di santa Chiesa, conte del-
rAnguillara e di Ferenttllo, e di Maddalena De-

Digitized by

Google

i6 77

medici soretta di Leene X, Sommo Pontefice, e di ft
Lorenzo figKa. 11 suo fratello Lerenzo,ce£»te di Ve-
traila ecc. sposo Riccarda Malaspina, erc4ft<del.prin-
cipato di Massa: Gioranni BattUta, sdtro suo fra-
teUo, fu vescovo di Marsiglia.

II cardinale Innocenzo Cibo innalzava per arme
un campo di rosso ad una banda scaccata d'argento
e di azzurro a tre tiri col capo di Genova, cioe
d'argento atta croce piena di rosso.

Dalle sue costituzioni sinodali stampate nel i54 7
si vede ehe non fu mai veramente arcivescovo di
Torino , me perpettto amministratore*

, ,.: USDIMARE CIBO CESARE.

Net ' i55o gli fa dedicata la seguente opera dal
«uo autore Hieronimi Nigri Fotsanentis cremiiae
Augusiiniani de admirando mjrsterio etGhriMo odo-
randp in Ettcharistia , libri auattuor. Contra hae-
reaes. Taurim apud Martinum Grauotum^ m. b.l. nn
ia ia% con prefazione di Bernardino Cambiane-
avvoeato Saviglianese det signori di Ruffia, con versi
iabni di Pietro Ferrero Salio da VercelU.
. Nella dedtoa nomioa 1'arcrvoscovo Cesare sola-
aaente col cognome Cibo.

Gli Uso di mare hanno nell arma faseialo, inne*
stato T nmreieso* cTargento e di rosso di otto pezzi :
qualebe telta agginnsero 1'armai dei.Gibo, come ebbi
dalla gentilezza deiresimie conte Franchi-Verney
della VaLetta Alessandro, egregio cultore delUv no- e
bile sciens» araldica, e che melti lnmi Sommini-
•trommi cirea altre armi dei nostri vescovi.

INICO I)'AVALOS.

II Cardimde Iaico d*Avalos, cbe alcuni dicono-
Spagnnolo , cd il Ciacconio dice Napolitano r era
figUo deL celebre capitano Alfonso , d'Avalos e di.
Maria figUa 4el duca di Montalto della reale stirpe
d'Arngttna. Meri ai ao di febbraio del 1600.

GU Avatos hanno per arme d'azzurro al casteUe-
d'oro coita bordatnra di rosso e d'argenlo, come
nsano i nobili Asinari d'Asti. Inquartano ancbe le
arme d'Aragona. d

DOMENICO DELLA ROVERE Cardinale
■t GIO. LUDOVICO pure DELLA ROVERE

Vbscovi »i Tobjko.

Essendo morto il cardinale Domenico in Roma
il di primo di maggio, venne sepolto neUa cappeUa
ohe esso avea eretta e dotata in onore deUa Beata
Verginc e di S. Girolamo nella chiesa di S. Maria
del popolo, e posto accanto al .suo fratello U car-
dinale Cristoforo, vescovo dt Montefiascone, colla
segnente iscrizione 1 *

S «QCUil^RTi.

Dominiefxs de Ruqere Card. tit. $. CiemerUi*
Qui aedem hanc a fundamentis perfecit- .
...... Hixi pro tempore quiesciL

vCtowndes aJiimos.piasque mentes ■■.
. n.j. 1... Ut dicas lieet unwamjuisse . . f
. Cqmmisti cineres sequentur et se
Credi corporis unius iwabiL

Essendo poi deceduto pure in Romanel mese <K
agosto del i5io. ii suo cuginp e successore nel ve-
scovado Torinese monsignor Gio. Ludovioo DeUa
Rovere, venne trasportato iL.suo cadavere unita-
mente alle ossa del card. Domenico r e sepolti nelln
chiesa cattedrale di Torino, siccome it Gio. Lndo-
vico nel suo testamento dei 7 di agosto dello stesso
anno i5io avea comandato, e si vuole ehe sopra
U suo tumulo vi fosse apposta l'epigrafe seguente i

/o. Ludovicus Ruvere Episcqpus Tauriensit
Jgri Pieeni Prolegatus Palatii Pontificii Rector-
Molis Adrianae Pvaefectm kic pro tempore
QuiesciL

Ma io dubito che non essendosi fetto il trasporto>
subito dopo il suo trapasso, ma bensi qualche tempo
appresso vi fosse apposta . 1'iscrizione suddetta sulla
tomba temporaria in Roma. Trasportati poi ambi-
dne .i corpi del Qomenico e del Gio. Ludovico-
furono tumulati a Torino nel duomo. Aprendosi poi
nel i83o una porticella che da adito aUa sagrestia^
fu trovata una. ptccola cassa sopra la quale v'era,
dipinta 1'arma della Rovere con entro. le ossa di
,due corpi, awiluppate neUa sefa che furono. tras-
locate nel sepolcreto. dei canonici e tumulate conc
la iscrizione:

Duorum . Episcoporum Taurin. de Ruvere
Inventae hia pro temp. traslatae
Anno mdcccxxx.

Qui notero. col fu nostro coUega cav. Vittorio'
Mandelli, che il cardinale Domenico fu abbate di
Mnlegio ai a6 di marzo del 1-483, e che fu vescovo.
di Geneva, ora Annecy, non indicato dal Delkv
Chiesa, nella sna Chronologia. Fu pure vescovo di
Corneto, e commendatario del monasterio di Fos-
sanova di Terracina.

Oltre le gia riferite lapidi che appartengono al*
ptu volte ledato card. DomenicOt r vi e ancora La
seguente ripetuta sopra ciascuna delle porte mag-
giore e laterali del duomo da lui rifabbricato, e
sopra uno scudetto degli ammirabili e fini ornati.
della porta. principale :

Do. Rvvere Car. S. Cle*.

A Gio. Ludovico DeUa Rovere fu dedicata 1'opern*
di F. Antonio de Ghislandis di Giaveno dell'ordine
de' Predicatori- ed inquisitore di Torino : Expositio
super canticd gloriose semper firginis Marie U*
tit

Digitized by

Google

1679

ILLUSTR AWONI fe BOtOMEHTl.

*6fte

vetustissima Taurinensium urbe per lokannetum
de Castilione. Anno i5o6.

I Della Rovere di Torino stgnori di Vinovo, come
pure quelli di Savona, dai quali derivarono i duchi
dUrbino, portano per arma d'azzurro ad una quercia
di quattnx. rami d'oro passati e ripassati in croce
di S. Andrea ghiandifera del medesimo. Motto :
Force et vertii, come si ba dai Fiori di Blasoneria
di monsignor Della Gbiesa, e dal Cigna Santi.

Essendo stato molti anni famigliare del nostro
cardinate di S. Clemente il canonico Matteo De
Beis dottore di ' decretali , riferisco in questo luogo
Fiscrizione che gli fu posta nella chiesa maggiore
di Torino : >

Mdtheus de Beis Decret.

Doc. nuUtis ann. Do.
Ru. Car. S. Cle iservies
Ob merita huic hdnes
Ca. Collegio ascriptus
Piet. Nepdtum H. M.
Nonagenarius situs
hoxvii.

Ai 19 di aprile del i499 essendo pievano de'santi
Gervasio e Protasio di Fenile, il can. Matteo De
Beis affitta i redditi della parrocchia per ff. 80 ed
nna carrata di vino. Protocollo 43, foL 49 della
Curia arcivescovile.

Nella Biografia Piemontese del prof. Csrfrlo Teni-
velli, decade quarta, si legge il lestamento del
cardinale Domenico, e la transazione tra lo stesso,
e 1'abate dt S. Michele della Chiusa Giovanni di
"Varax per riguardo a Garignano nel i485. Ai 21
di dicembre del 1483 era commendatario della
precettoria di S. Antonio di Fossano, ed ai s3 dello
stesso mese ed anno era prevosto . commendatario
dei santi Reinigio e GioVanni di Carignano.

Al cardinale Domenico fu dedicata nel i494 ^a
D. Chiafredo Lanfranco de Balbis di Chieri, ed ivi
suo vicario foraneo ; Semita recta Causidicorum et
ludicum stampata in Torino dal De Silva nel 1497
in fol. e ristampata in Milano nel i5ai da Agostino
de Vicomercato ad istanza di Gio. Giacomo e fra-
telti de Legnano in 8." gr., e ristampata moke altre
volte in diversi luoghi.

Nella cappella della Decollazionc di S. Giovanni
Battista detta del Crosino, che nel 1788 fu ridotta
a porticella, \i e sopra lapide marmorea con arma
di Ceva 1'iscrizione del canonico Cristoforo figliuoio
di Giovanni Antonio dei marchesi di Geva di Ormea,
e di Aria Delia Rovere, e questa figlia di GioVanni
Della Rovere, e di Anna Dalpozzo di Brandizzo
( e non Valarano Della Rovere e di Leonetta Orsini
di Rivalta, come si legge nelle Meraorie storiche
di Ceva), eppercio nipote del cardinale Domenico
della Rovere. Ecco 1'iscrizione :

Hoc tumulo rari splendoris dona ferutur
Hic e Cristophorus tumulatus MarcJuo Cevae

Cardineujue nepos cognomine Sancti
Clemetis sacri tempU reverendus et kuius
Canonieus quovis censendus honore sacerdm
Morihus ingenio viia probitate decore
Obiit xv maii moxvi.

It Gaxdhule Arcivescovo
GEROLAMO DELLA ROVERE.

Diede nel i5 7 3 ai iZ di aprile solenne esecu-
zione nella cattedrale alla bolla di Papa Gregorio
XDII, con cui e instituita la sacra Milizia e Reli-
gione di Santo Maurizio, investendo il duca Ema-
nuele Filiberto ed i suoi successori del Gran Ma-
b gistero dei 17 ottobre 1^73, e all'altra deU'istesso
anno ai i3 novembre, per cui la milizia delTospe-
dale di S. Lazzaro Gerosolimitano e unita a queUa
di S. Maurizio.

- Nelfanno istesso in cui fu innakato da Sisto V
alla porpora cardinal»ia, cioe nel i566, il duca
Garlo Emanuel I lo fregio del coUare deU'Ordine
supremo deUa SS. Antranziata, essendo gia cancel-
liere deU'Ordine stesso dai 24 di marzo del 1569;
come si trova netta Serie- cronologica de CavaUeri
deWOrdine supremo di Savoia di Viitorio Amedeo
Cigna Sdnti eGC.

II Semeria pubblica uoa lettera assai importante
che riguarda Tordinaraento deUe cose «cclesiastiche
scritta dal Della Rovere mentre era eletto vescovo

c di Tolone al dnca Emanuele Filiberto, Jettera che
l'eccell.° Cibrario trovo neU'archivio camerale.-

Molto interessanti sono le notizie ,. riguardaob
quella parte di Torino ove erano il palazzo e gli
orli del vescovo , che occupavano quasi tutto lo
spazio ora occupato dal palazzo vecchio e nuovo
Reale, compresa Ia galleria detta di Beaumont, ora
delle Armi, e la Reale bibUoteca : queste notizie
si trovarto negli Archivi generali del Regno. Avendo
venduto 1'arcivescovo della Rovere nel i583 con
istromento del 12 febbraio rogalo Lacreste segre-
tario ducale, il suo patazzo colle case ed orti adia-
centi al duca Carlo Emanuele I che voleva.labbri-
care la sua reggia, nell'anno susseguente. insorse
dubbio e questione suUa modicita del prezao di la

d mila scudi d'oro, e si fecero quindi diverse perizie da
ambe le parti, tanto piu che il Papa Gregorio XIII
approvo con boUa dei 22 di giugno deh"istesso anno,
ma coUa condlzione di aumentare scudi tre mila.
La totale somma si dovea impiegare neila .costru-
zione d'un altro palazzo avanti il duomo. Dal pro-
cesso della perizia riporterb qualche brano che serve
a far conoscere il sito preciso, e gli incommodi a
cui era soggetto il palazzo vescovile, non ostante
che fosse il piu aropio ed orrevole che fosse in
Torino, come ben nota il chiar.° Gibrario neUa
Storia di Torino, la quale di certo e la migliore
storia di questa citta, e percib quandp i principi
di Savoia-Acaia, signori del Piemonte, e gli altri
duchi di Savoia venivano a Torino solevano eleg-

Digitized by

Google

i68t

JLLUSTRAZIOKJ I nOCUMBHTL

gerlo di preferenza a loio dimora, sebbene moite a
volte fermassero la loro slanza ad castello, od iu
qualche pobbboo «lfeergo. Quando Torino nel i536
cadde m balia de' Francesi furono spoditi alcuni
.Ttcere a governarlo , monsigoor di Lange, monsi*
gnor d'Anneband, il principe di Melfi, Cosse di
Brissac, il Bordillon, eioe tutti, mene due, ossia mon-
signor di Montigian e monsignor Bellegard di Tker-
mes, i quak abitarono neUa casa dei generale
Sebastiano Ferrero, antenato dei modevni conti della
Marmora, 'prmcipt: di Masserano, voUero abitare
nel palezzo vescovile, cioe la parte orientale del
ntedesbnoj oientre Bella casa- ph\ vicina a S. Gio-
vanni , e che era- la pia elevata fra le altre, vi abi-
tavano i suftraganei , vicari e ktogotenenti degli
arciTescori, Antonio Vaca vescevo di Nicomedia, b
monsignor Gasate, Filippo Demari vescovo di Venr
timighe. II- vieere Brissac verse oriente fece un
ed&zio detto i\ Pttradiso ( forse- pcrche vicino o
sopra; quelh» sala cosi detta, dove si eleggeva il
Tescevo ). Siccome il palazzo vescovile s'appoggiava
«» parte alle mura dalla citta r i Francesi costrus-
sero nell-angoio nord-est un fortissimo bastiene
chiamato degli angeli, a cut non. si avea acoesso
eke dalpaJazzo. Eceo comc escritto in quel processo :

« i. Palatium situm in praesenti civitate Taurini,
*» cui sunt cohaerentia et contigua moenia .civitatis
» a duabos partibui, ab oriente scilicet, et a se-
» ptentrione, coherelque ecclesiae maiori sancti
'»- loanm-s Baptistae, retro ipsam ecclesiom est etiam
» situm inter duas pertas civitatis, qnarum altera, <?
» quae est ab oriente, vocatnr castri r altera veno
» a septentrione, quae vocatur Porta Patatii, parum
» distans ab utraque, maxiaie a praedicta porta
» Gastri, est quoque drctnm palatiumv prope castrum
» ipsius eivitatis parmn distans ab eo.

» s. Deduett verum esse quod extra et apud ipsa
>y moenia oidem palatio adhaerenlia est construotum
» quodam amplura valium r et munitissimum factum
d tempore- belli praeteriti poo tuitione et defiensione
» ipsins civitatis. '

» 3. Quod ad dictum vaHum datar accessus
» transeundo per ipsum palatium, et per virida-
» rium ipsius egrediendo per ostiun», quod est ia
» muro praedicto ipsius civitatis, neque aliter fievi
» potest r aut aUunde datur accessus,. quam per d
» dictum iter.

» 4>'Q tt0< ^ m " ip 9 * ^'vikBte , in castro et portis
<» omni tempore teutetu» praesidium multorum mir
» litum.

» 5. Pro eustodienda moenia, et vaUum multi
» milites transeunt ipsum palatium die ac nocte..

» Q. Tempore belli palatium subiacet pevicuJo
» demolitionis.

» 7. Dorante bello, quod fuit in> praesenti patria
» Pedemontium ab anno i535 nsque ad i55q dilio
» serenissimi ducis Sabaudiae detenta fuit a rege
» Francorum, quo tempore proreges morati sunt
» tn dictopatatio, et etiam post i'55g usque ad i56a.

» 8j Anno i56a Emanuel Philibertus dus Sar

» baudiae, et Margartta oodtux, et CarOhts Ema-
» nnel fiUus habitaveruttt in hoc paktie, cum nulla
» aUa domu» esset in praeaenti civitate , in quo
» comodius habkace pessent etc. »

Togliero dai testimoniajU ancora qualche relativa
memoria. Questi atti fareoo presentati aiSdigen-
naio i584 m Torino neUe case dei santi Antonio
e Dalmazzo degli Antoniani , ora. dei . Barnabiti ,
soiita residenza di rttons. Vincenzo Lauro cardinale
vescovo di Mondpvi, pronucizio apostolico : avanti
Bernerdo Trotto dottore di ieggi, ed assessore dei
predetto cardinaje C 1 ), cooaparvero Gipvanni Battista
Marcbetti procuratore patrimoniale del duca, e
Pietro Latino procuratore deU'arcivescovot testr-
moni furono ii capitano Pietro DeUa Rossa, il co-
mendabUe Giacobo de Liburrio pictore ( 9 ),. .e Barto-
lomee Gallono fabbro lignario di Torino. La porta
del eastello e dtstante da quella del palazzo nn tiro
darchibugiata.: nel tempo della occupazione fran-
cese si costrusse un basUone molto grande. Abita-
rono nei palazzo, oltre i suddetti, anche i vicere
monsignor di Duria e monsignor di Buttieres. H
Lange ed U Brissac fecero migUoramenti nel palazzo,
fabbricandovi una sala alta presso le mura, e Ut
staUe. II palazzo si estendeva sino ove e al presente
edificala la eappella di & Lorenzo appoggiata e
eontigua alle mura della citta ( la quale cappeU»
ibrse e queUa che esiste ancora sostenuta da diverse
colonne marmoree ed e rotonda, ove fu depositata
ia SjS. Sindone, nel presente guardamobile ). Tra
U paktzzo e San Giovanni vi era uoa strada r ed
alquanto di vacuo attorno al cpro^ e la.strada pub-
bUca quale va da canto U cimitero di detta chiesa-

' (1) II Trotto, ollre essere assessore del pronuncio Lidro; iii e detto:
MagnifitXLi Jk Trohu Bemardut l. U. D. Cleriau tilutm et ut hac partt
illustriisimi eardittalit MantitregaUi dflegatui. U Trolto era Torinese,
consigliere e referendario dcl duca di Savoia, quindi presidente del
senalo di Piemonte, per mofti anni lettore di leggi vespertino oot-
Sancirolo, nell'opera del anala (De elari* legum interpretibut) non Ie>
trovo nominato. Mori. in Torino nel 1595 e fo sepolto in S. Agostino,
otb per allro non si Tede la soa iscrixione, che forse sara- stata fra
l() tante che furono lolte: Stanrpd in Torino : Dialagki del matrimtma
e vita vedorile del tignor C. A\ Bernardo Trotto mdlxxvim, dcdicati-
alla tignora Ippolita Scaraeella cattelliera, preiio il Dolee eon ritratto,
in 4.° La seconda ediiione e del 1583 presso gli H. H. del Bevilaeqna.
Se ne feoe nna terza edisione nel 1G35. <Ja Loigi Pizzamiglio, e da-
qpesti dedicata aWIU.° ed Eccell." tignor D. Feliee di Savoia marehete
di Garetiio, lignor di Farigliano, conte della Vetza, Piobet » Cattignito
ece., ed a qnesta edizione- fu aggionto il Diiaorto. topra la grondexpm
dclla Terra e delVAcqua et della battezta et altetta oVetie in 8°. Era
d'origine Alessandrino , ebbe casa in Torino nel sito ove sorse poi M
collegio dei Gesuiti: fu professore in-diverse oitta dltalia, ed eacroito
dherse giadioalure nello Stato di Hilano. II catalogo delle sue apere
legali si puo vedore nel Della Chiesa e nel.Rossotto.

(3) £ Giacomo bossignolo da Livorno Vercellese pittore di Emannele
Fiiiberto, e di Carlo Emaimele h, residemte in Torino, ore e aepoito
in S. Tommaso con iscrizione e busta in bassorilievo eretlogli nel
1604 dalla pietk del flglio Settimio medico ; qui riporterei 1'iscriziona
se non fosse di gia-pubblicata dal Degregori nella Sioria della Lelteratura
Vercellese. Credo-poi, snHe pillnre di qoesto arlista in Torino, ntib
alla storia delle arti belle il riferire il seguente contratto eatratto dal-
prolocollo del notaio MacMnrlato Domenico : « 1574 ai 98 di aprile
» M. Giacomo Rossignolo- di bivemo> in- HonCerrale, pirtor* di>S..A*>
» tezza, residente in Torino,. promette al canonico NicoH» Calusio dl
» dipingere nn'ancona larga 8 palmi ed alta 15 per ta cappella d'esea
» canonico nel domo detla la cappella di- S. Franeesco, e di dipnger*
» in essa la Risarrezione del Salvatore per scndi 84. » Eaiste questa
oappella oollUnoona della Risnrrezioae che tnUe 1« Gnide attribuiseono-
al Federioo Znocaro : gli intelligenti decideranno a qvale dei due- st>
debba atUibuire,

Digitized "by

Google

lLLUSTRAZIOIfl S DOCUMEMTI.

slno al palazzo, duU'altro canto vecso ocoidenle vi
eratio anche coerenti le gaUerie et abitazioni delli
eanonici, che eruno contigue alle cuciae et giardino
del palazzo : vi era il giardino gwinde verso levante,
e parte vereo settentrioaey^ed U piccoloorto.verso
il giardino deUa fonderia. Vi eraiio diie • corti in
detto palazzo assai spaziose. Trovo che era luogo-
tenente del pronuncio cardinale Lauvo monsignor
Gaspare Bonziglfone, dotlot* di leggi -, e dei signori
di Montaldti d'Asti. II bastion grande , detto degli
ungeli, neU'angolo delle due mura della citta a set-
tentrione e ad oriente, fu fatitd dai Francesi, nel
quate bastione vi e una porla o por^ello. Che si
fece una galleria con stanze di sopra ove abita
S. A. R. con pittare, ed una cappella per il san-
tissimo Sudario, ed un'altra di S. Lorenzo. '

ILpalazzo era tra ie due porle suddette, vicino
nlle due mura della eitta ,- i * • a oriente , 1'altra a
settentrione, e daU'altro canto e vioino alla chicsa
metropolitana di S. Giovanni, e tutto questo me-
diante la strada che andava attorno a detta citta
fra le mura e delto palazzo passfando sotto un picool
votto, dove sono i g&binetti, o sia camerini di delto
-pakzzO, sono congiunti cort essa muraglia, e me-
diahte anche 16 spazio, per cui si va attorno al coro
di detta chiesa : e nel cantone dove si congiongono
!e dette mura della citta gli fu fatto da' signori
Francesi un bastione degU angeli, nel quale si et*-
traVa ai tempi de' Francesi per una porta da detta
istrada per essa mura nel dejtto bastione, et ora te
si' vsi per detto palazzo : da detta strada si vedeva
comodamente il- giardino, perche avea le mura
basse.

Alcuni vicere, che aveano molta corte, abitavano
in "alti i palazzi, come M. di Montigian neUa casa
del fu marchese di Romagnano, o sia signore di
GasalvoUone (vedi piik sopra), e mons. di Bosiers
tiella casa dei Provana , che ora e degli eredi del
colJaterale Carlis, $i ye.de puve che i redditi del-
PArcivescovado crano aflittati al Calusio Agoslino.
II nobile Nicolino Bosio (Bocius), cittadino Tori-
nese, testimonio (') dice che il detto palazzo e vi-
cino a S. Giovanni,'mediante una piazzetta piccola,
quale .adesso e occupata, e crede che sia slato utile
U vendere il detto palazzo per scudi 12 mila.Quaodo
yenne il re cristianissimo di Polonia, il duca Ema-
nuele Filiberto si ritiro nella casa di Madama di
Pancalie (Isabella Grillet, contessa di Pancalieri)
.ebe il • cardinale Borromeo . ( Carlo ) fu accomodato
in nna casa propinqua a detto palazzo. E che lui
(Nicolino Bosio) ha fatlo ariche qualche volta fab-
imcare per se t e giudica che si debba togliere tulto
11 vecchio e gli aUtnenii fatti, e fabbricarne un altro:
dice d'essere d'anni 60. circa, e possedere ultra
mille sCudi. Aggiunge che U Brissac fece nel sito
vgrso oriente costrurre alqbante stanze che si chia-
jnavano U Paradiso, e le scuderie : e che al tempo

(I) Nicofino Bosio fa uno dci fondstbri deHa Compsgnia di S.rtwlo,
% trfbri tnolto t Gesolti, ai o^aali reg«16 la *ua tilla pofta soi colK
«Ji Torino, acquistata poi dnpo la soppressione dal SeniMrio Torintw.

a del duca Carlo Emanuele vi abito il signor Gotier
Copes, ambasciatore di Carlo V imperatore.
> -Trovo in un'altra memoria che i la mUa scudi
d'oro erano pagabiii in qoattro anni sul! Dacito di
Susa e tratta fbranea : e che la. boUa pootificia era
piuttosto fulminarUe e. rigorosa. , ••

Nel- t6td cen patenti, delU,a di maggip S. A*
dice d'aver comprato dal conte di FrotSasco, o sia
Leini (Provana) il srko. palazzo vicino al duomo
per il prezzo di ducatoni 10 milla. Con. altre pa-
tenti delio stesso giorno 8. kt rimette 1'isJtesso pa-
lazzo airarciveseovado per la. medesima sonama , «
manda aila Camera- di farne seguire fistroment».
Ma questa dazione in paga pon ebhe esecuzione ,
non essendo stata aecettata, e qnindi.Carlo £ma-

i> nuele I vi alloggib U principe Alessandro di Mo»
dena, figlio della sna figlia IsabeUa, e di Alfonsv»
d'Este duca di Modena. Vittorio Amedeo .assegno
questo paiazzo per abitasione di Donna Matilde di
Savoia, e di Madama di Ceroenasco, cioe «n appar-
tamento caduna : io stesso duca jneUoccasione di fare
la faceiata grande del palazio esistente adesso neUa
piazza di San Giovanni occopo et aiwichiio. varie
strade , una galleria e giardino : e dopo d essere
stato abitato, per alcuni aani dal marchese di Sa»
Thomaso , et indi Madama Cristiua Jo pigho per
abilatione de's«oi paggi, e tanto ba continuato Carlo
Emanaele II, et hora serve.per i Tedescki, di modo
ohe gli ; arcivescori pro ■ tempwe non 1'hanno posse-
duto etc. Si continuo per> molti anni a pagare

c all'Arcivescovado scudi 6a5 d'oro d'interes$i al quat-
tro e mezzo per cento.

Emanuel FUiberto nel i5j5 per aver maggiore
spazio a fabbricare U suo palazzo e per unirvi
ampie scuderie occupo le case e gli orti ed altri
siti apparteoenti alli canonici del duomo ed alla
johieso cattedrale, cioe> « un ajra al capitolo ove
» si e fabbricata la nostra scuderia, una casa al
» canonico Nizardo con un giardino, una casa al
■» C. Argentero, una casa al C. Miglierino. con un
» giardino , una casa al C. Bergera con suo giar-
» dino, una al C. AUiberto con suo giardino, una
» all'Archidiacono con suo , giardino in iuogo che
•a si chiama il Paraduo oon certi membri contigui
» alla casa deU'ArchidiaconO:, et una casa del C.

d » Corniat», { et per esse stabiiito un redditp annuo
» di trecento scudi, di tre Iibre nostre ec, sovra
» le dCcirae de' nostri reddki di Carignano, a pa-
» garseli dal primo di gennaro del presente anno,
» insino che Noi gli habbiamo dato altra ricom-
» pensoy /t per il passato sino aU'ulumo del mese
» di deoembre deU'anno 15^5, ceme si legge nelle
» patenti deUi a di marzo i5^6, iuterinate il i.°
» di giugno » le quali si trovano stampate.

Nel 1600 si compro la casa deU'arciprete cano-
nico Richerio, valutata ai 14 di dicembre scndi
mUle quattrocento d'oro dTtalia; la casa del reve-
rendissimo capitolo, detta Domus Campanorum, in
lire 1 i5o ridolle a ducatoni da soldi 46 valor cor-
rente nellanno i635 rileva a ducatoni 5oo.

Digitized by

Googk

i685

ILLUSTRAZIONI £ DOCUMENTI*

j68$

Gerolamo della Rovere fa uomo di raro ingegno, a
eome dice il chiar." Vallauri, e sarebbe diventato
grande nelle lettere se le alte cariche ed impar-
taoti cbe egli occupi» non 1'avessero disjtornato dagli
stndi. Dt lui presto apparve a quanto sarebbe riu-
scito, che fancioilo di nove anni fu 'con molto stu-
pore ascoltato disputare pubblicamente in Pavia e
recitare unWazione da lui composta, che venne
quindi stampata pure in Pavia nel r53g. Ivi pure
stampo nel i54o col titolo Hieronymi Ruvere annum
agentis deeimum earmina. Mandato per ambascia-
tore ordtnario di Savoia a Parigi, fu (almente am-
mirato da quei sovrano che lo fece vescovo di To-
lone, come si ha dal Gioffredo.

Scrisse in francese unorazione funebre con molti
versi nelta morte di FrancescO I e di Enrico II b
re di Francia stampati in Parigi nel i55g, come
si ha dai Detla Chiesa e dal Bossotto. Fu ledato
dal Giraldi ed annoverato fra gli illustri poeti dei
s«oi tempi oel suo Dialogo.

' II cardinale Giroiamo, secondo il prescritto dejl
Concilio di Trento, fonde e doto il Seminario.

Nel i586 quando fu eletto cardinale ebbe dalla
magnifica Gkta di Torino il donativo di scudi mille
d'oro mandatigH a Roma con due deputatt per
rallegrarsene r come si ha dagli Ordinati ddla GtUL

PROVANA ANTONIO.

- Provana Ahtonio, nato nel »577, figlio di Gio. c
Francesco di Leyni . gran cancelliere r e di Anna
Grimaldi di Carignano, fu ascritto al clero col fra-
telio Ottavio nel t5gi, studio leggi in Padova, e
^ttto ivi sacerdote ai 6 di giugno dei 160S, fu dot-
torato in Torino ai i3 di aprile 1604. Protonotai»
apostolico ai 14 dt oltobre i6o5, e eoasigliere di
Stato, ed inviato di Carlo Emanuele aUa Veaaeta
Repubblica. Con bolle del g di giugno i5gg fu
abate della Novalesa, e per rassegna del fratello
Ottavio fu priore di S. Maria di Susa con bolie
del ao di settembre 1606, e preposko del Mon-
cenisio. •

Ai 17 di ottobre del i6a3 fu consecrato Arci-
vescovo di Durazzo neUa metropolitana di Torino
da mons. Milliet e da mons. Carlo della Chambre, d
vescovo di Mondovi, con bolle del primo dt agosto
1622, e quindi nel i63a ai 7 di gennaio fu pre-
conizjato arcivescovo di Torino da Urbano VIII,
prendendbne • solenne possesso ai 14 di febbraie
deiristess' anno i63a.

Qnesto pto areiveseovo abito kt casa prepria oelia
via delte Qoattro Pietre, ora dt Porta Romana, e
della Basilica, ove si Vede tuttora Farma della sua
nobiiissima casata sopra la porta ed in fondo del
cortile, 00I motto Optimum omnium bene ggere,
e stava avanti alla casa del rinomato storico barone
Pingon, ©ra < posseduta dal cav. dt Raccenigi, ed
avaott pure ia casa che Giovanni Bernardi posse-
deva^ e che tUttora ha sopra la portina. 1'arma dei

Bernardi che -e una torre, 0 casteilo, coUe parofe :
/o. Bernardi i53a. Sopra Tarma vi e U monogramma
di Cristo. Sono disceso a notare queste minutezze,
perche purtroppo in TorLno essendosi sempre rin?
novate le case, non vi rimane piu niente d'antico,
e quasi sole queste due porte esistpnp di queU'e*
poca colle rispettive arme, a cui si pub aggiungere
)a beliissima porta del i5i7j come ivi si vede,
scukurata in legnp con disegni raffaelleschi in vta
di Doragrossa. ,

Qui aggiungerb che Ottavio, frateUo sopramen-
zionato , lascib la sacra nulizia ed impalmb Anua
Solaro. Vendette la sua viUeggiatura di CoUegpo a
Madama Reale Cristina che vi fabbricb la magni-
fica Certosa, che ultimamente fu ridotta ad ospe-
dale dei mentecatti cbe serve .di succursale al mar
nicomio di Torino. Riedificb U castelio attuale di
CoUegno.

Non e ben certo il giorno della morte del Pror
vana : 1'UgheUi seguito dal Meyranesio e dal conte
Ottatio Provana frateih», che morl nel i65o, la nota
ai a5 di luglio 1640, che forse e la data pib pror
babile, poiche . il vicario capitolare fu eletto ai 28
di baglio, ma 1'abate conte Tesauro aeUe sue ln T
scriptiones diee ai i4*

Monsignor Provana essendo ptiore deUa Novajesa^
rivendicb a se ed a' supi successprr .Jo d%pita di
abate soppressa sino da quando quellHUustre abadia
fu umta a quella di Breme in Lomeliina.

Quando monsignor Provana fu traslato alla sedo
dt Torino il Coiiegio dei Gesuiti festeggio > il suo
arrivo con poesie latioe recitate dai convittori, e
si stamparono col seguente titolo in 8.°: Infitlatae
virtutes • in sanctis utriusque Ecclesiae Patribui
expressae , et in adventu illustrissimi Archiepi"
scopi Jntonii Provanae Rhetorum opera expositae
in cqllegio Taurinensi Societatis Iesus, Taurini
mdcxxxh^ ex typis BehvenuU MerulL

GU furono dedicati Decretp etp- Coneihi Trider^
tini, stampati m Torino nel t&2a dai Taripi. Cpsl
pure le Epistole ed Evangelii di Remigio Fioren-
.tino da Antonio Seghino in 4.-°
. I Provana di Carijgnano innalzano per arma uno
seudo inquartato nel primo e quarto d'argento ad
una vite in palo con foglie di verde e uve di negrQj.
che e lo stemma primitivo det Pravana, come si
vede nella lapide con slatua in basspriUevo di Gia,-
eoto, o sia Giacomo Provana, signore di Castel
Reinere, morto uel i38a e sepplto tn. S. Clara di
Carignano. ,

Nel secondo p terzp di rpsso -ad una colonna di
argeato, coronata d'oro per privUegio di Papa Maiy
tino V Colonna. Quei deUa linea di Leyni e di
Bussolino per distinguersi dalie altre branche in
vece della pianta di vite mettpvano sei fogUo di
vite verde, eioe tre, due ed unay e motto com»
sopra. ' . 1 '

Digitized by

Google

3*1

*mJ$TRAWONI fi DOCtJMBNTl.

1668

'BROGLIA CARLO.

. Monsigno* Gario Brogtia, figltuolo di Gio. Antonio
signore di -Sairtena, della Uaea 'dei ooftti di Casal-
bbrgone tultora - fibrente ->• e '■ di GiovBnnina fieneo
figlia di G4o. PWttb signOfe d4 AlbugnanO, e di Atina
Balbis Beftune:, ftt sepolto non hella chiesa dei
Predicatori di Torino , cbme dicono mons. Della
Ghiesa e Fabate Ughelli, manel bellissimo tempio
di S. Domenico in Chieri fondato dai Broglia, come
ittdtca riscrizidne riferita ncl lesto» L'iscrizione non
esiste |f>iu, perche° esserido scritta sopra piastra di
irame, tolta heMa rivorozione francese, epoca in-
fattstalri cili triollissimi mOirUmenti furono distrutti :
e indicato ttittora il htogo del suo deposito nel pa*
vimento del Santta Saiictorum con una eroce for*
iririara con cinque "mattbni;' ' ' •' 1 *> '••"'■>■ '

II P. Maestro Giacinto deUordine de^Predk-atori'
"sitb* riipbtcr, fti inquisitore di ; 1 VfercelU e ' confessore
tfel duca Vtttbrib : Atnedeo T; $r pbse Tlscrizione
^ritfomerife fcl ! stio fratelio ^«avib - veSebvb^ffAsti'.
H P."Gidcinto' mbrl in Torino li ra hprtfce'*653
^anni°7i : e' fu tras^oftatb a' Cmferi esepalto 'neila
ch^es^^sudifelta di S. ' Dbhieaieo, eome puW ; ^nbnk
Ottavio morto nel 1648 vi fn-sepolto, e si veggone
ttiftbrU £ fcap^petH dei' due prelatiy •zio e nipbte,
^pfei iffta Volta';' comesihri dalle metnorie dt quei
*onvtentb 'pS^lifcate' cbl «Stolo ; Prost * Poeste per
la solenne !l rit>est[tsioAe del sdcib abim fctftn tfai M.
#e\feiHMi v: PP. t T>bmeiticttni hel foro iconvmtb* in
HPhiek? Upritho '■ deffdrAiite Preditialori
'i-a^' ed ' nper^tb ' in PtenioAte thnno i8i'i,' i3 di~
iCemwre^ Torirtd tfatia ' stamperik Bianco ; • in ■•■ 4.*
Vbtnp^bsW da un mio' egregib amico • il' fu '< teolbgo
B. Giovachino Slonta da Ghieri W. ; ■■*>'". ■ .

St ^dfeVe - co^eggere la GrMMdogm di> mbnstgnor
fVante^sco 'Agostmo deita Gbiesa , «he « pag, ^268
lo fa abate di ' S? B«nigho di Fruttuaria nel *5gt,
"mewtre si ha tfn* tarfca delli' «a novembre 1587,
W chi ^abate Gai-lb «rogii» affittfe 1 i reddUt <li
tj^eW^bb^^a a1 :| nbbile Antbriio 'R*iattdo, ' 14* Teni^
velii poi nella Biosraiia Piem^tesey d<ecade'tpjartai,
^ttfftfe' secbrida', ntefltf iiKt del cardinale ! ^oriifacio
rbritifb^: bompbfs^^a' sSriV: degli' abati »su^d«tti cotv
«etta^da* M', ^''kcttrsfmeVit* ariitfife^al|catd;'T4eresk»
TeVrfefb denS'Maimo*a, 'VeSbrivfo 'idi Casatef e> suo
■^ivkrrierire^^lU^bVoVe'^ ro8«
Talfe ^i^fli^lMibrafio riceV^IWa-gwio-dfeglii^omifli'*
liom^aVdoTe/^erra^^lJtpe^ifente ktitW net' tefttpofale
dalTAbbazia: memoria ricavala dal i.° vokftse^delie
Ikagibrit^dena^S^Se^eTte ^om^^aolegieef «postolico
ftce- fes^rffeWea yebila^tra^slafcioiwide^ iflewafci*:
Beri*ecWltm« B^Fm^nte^lim^dasWfouto CutrgtJei,

- rz •-■-•- - #-."| ...... . . ...

(!) tl o^iicnc^ Monlu } o Slonluto Gio. Saltista GioTac^jino nacque

ii» Chieri alli ll di ( aprile' fVW da ; 'Xn£elino Aafieo e l%a^a+ita td-

<«ri •* PecitlW? di> proTtttlonfeaaeWakile. YnJ la»realo .ia^rtoJwgia

1800 in Torino : insegno la lingua grcca ncirUnivcrsila di Tprino,

ed in casa di nobili famiglie ; fece con^grande amore tesoro °di patrie

cognizioni, e specialmenlo Cberiesi, pubblico ollre 1'opera suddetla

le Hemorie sloriche del gran eimtagio in Piemonte negli anni 1630 e 31

ec. Torino per Giacinto Afarietti 1830, in 8°. Mori rn patria ai 9 aprile

1850 e fu sepolto nel cimitero con una mia iscrizione.

* essendo succeduti nel convento di Belmonte , oon
atto delli 3i maggio 1602 rogato al notaio Bene--
detto Reordtno, i PP. Minori di S. Francesco.

II padre Angelo Nepote da MoncaBeri carmeli-i
tano con lettere dei 36 di maggio 161 4 dedicu a
M. Broglia: Eroiemata Sacrdmentornm, Taurini apud
Antxyruum Seghinum.

St vede neUa sagrestia di S. Domenico in Ghieri
il ritratto su tela di monsignor Carlo Broglia genu»
ilesso avanti il Santissimo Crocifisso, avente la barba
come allora si usava, e si legge sotto : Ill. mtu H
D. fcarolus Broglia Archiep*. Taurinensis,
II teologo Meyranesio giustamente si lameuta di
non aver potuto trovare la secorida sinodo diocesana
fatta nel 1597 dal Broglia: a me pure, non ostante

b le piit accurate ricferche, fu dato di ritrovare, e
dubito fprtemente cfae nori sia stata stampata, tanto
piu ehei di. e°ssa ribn -ii fa meneione neUa terza

«kl 160^. i ; ■■ . . .

Dalla dedica del Catechismo , »*vv«ro: Dottrina
'^ChrisUkna et Cathblica, datafca daUa Validi S. Mar-
tino li 39 aprile ^599, ii .vede che 'il